ทักษะการใช้ไวยากรณ์-๑-หลักการแปลบาลีขั้นพื้นฐาน

44 หลักการแปลบาลีขนั้ พืน้ ฐาน

บทท่ี ๑๖
รปู แบบประโยคบาลที น่ี ่าสนใจ

๑. “อฏุ ฺ€านวโตต ิ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตถฺ า เวฬวุ เน วหิ รนโฺ ต กุมฺภโฆสกเสฏฺ ึ อารพฺภ
กเถสิ.

สตฺถา เวฬวุ เน วหิ รนฺโต กุมภฺ โฆสกเสฏฺ ึ อารพฺภ “อฏุ ฺ านวโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ
กเถสิ.

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒. “อุฏฺ าเนนปปฺ มาเทนาต ิ อิมํ ธมมฺ เทสนํ สตฺถา เวฬวุ เน วหิ รนฺโต จูฬปนถฺ กตเฺ ถรํ

อารพภฺ กเถสิ.
สตฺถา เวฬุวเน วิหรนฺโต จฬู ปนถฺ กตฺเถรํ อารพภฺ “อฏุ ฺ าเนนปปฺ มาเทนาติ อิมํ

ธมฺมเทสนํ กเถสิ.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๓. “ปมาทมนยุ ุญชฺ นฺตีต ิ อมิ ํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต พาลนกขฺ ตฺตํ อารพภฺ

กเถสิ.
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รูปแบบประโยคบาลีทีน่ ่าสนใจ 45

๔. “ปมาทํ อปปฺ มาเทนาต ิ อมิ ํ ธมมฺ เทสนํ สตฺถา เชตวเน วหิ รนฺโต มหากสฺสปตเฺ ถรํ
อารพภฺ กเถส.ิ

แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๕. “อปปฺ มตฺโต ปมตเฺ ตสตู ิ อมิ ํ ธมมฺ เทสนํ สตถฺ า เชตวเน วิหรนโฺ ต เทวฺ สหายเก

ภกิ ฺขู อารพภฺ กเถสิ.
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๖. “อปปฺ มาเทน มฆวาต ิ อมิ ํ ธมมฺ เทสนํ สตถฺ า เวสาล ึ นิสฺสาย กฏู าคารสาลาย ํ

วหิ รนโฺ ต สกฺกํ เทวราชานํ อารพฺภ กเถสิ.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

46 หลกั การแปลบาลขี นั้ พ้นื ฐาน

๗. “อปปฺ มาทรโต ภกิ ขฺ ูต ิ อิมํ ธมมฺ เทสนํ สตถฺ า เชตวเน วหิ รนโฺ ต อญฺตรํ ภกิ ฺขํุ
อารพภฺ กเถสิ.

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๘. “อปฺปมาทรโตต ิ อิมํ ธมมฺ เทสนํ สตฺถา เชตวเน วหิ รนฺโต นคิ มตสิ สฺ ตเฺ ถรํ อารพภฺ

กเถสิ.
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๙. “ผนทฺ นํ จปลํ จิตตฺ นฺติ อมิ ํ ธมมฺ เทสนํ สตถฺ า จาลกิ าย ปพพฺ เต วหิ รนฺโต

อายสฺมนตฺ ํ เมฆิยํ อารพฺภ กเถส.ิ
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รูปแบบประโยคบาลที น่ี ่าสนใจ 47

๑๐. “น เตน อรโิ ย โหตีต ิ อิมํ ธมมฺ เทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เอกํ อรยิ ํ นาม
พาลิสิกํ อารพฺภ กเถสิ.

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๑๑. “น สีลพพฺ ตมตฺเตนาติ อิมํ ธมมฺ เทสนํ สตถฺ า เชตวเน วิหรนฺโต สมพฺ หเุ ล สีลาท-ิ

สมปฺ นเฺ น ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิ.
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๑๒. “ตํ ปุตฺตปสุสมมฺ ตตฺ นตฺ ิ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วหิ รนโฺ ต กิสาโคตม ึ

อารพฺภ กเถสิ.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

48 หลักการแปลบาลขี ้นั พืน้ ฐาน

๑๓. “สทโฺ ธ สีเลน สมปฺ นโฺ นต ิ อมิ ํ ธมฺมเทสนํ สตถฺ า เชตวเน วหิ รนฺโต จิตฺตคหปต ึ
อารพฺภ กเถสิ.

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๑๔. “จตฺตาริ านานีต ิ อมิ ํ ธมมฺ เทสนํ สตถฺ า เชตวเน วหิ รนฺโต อนาถปณิ ฑฺ ิกสฺส

ภาคเิ นยฺยํ เขมกํ นาม เสฏฺ ปิ ตุ ตฺ ํ อารพฺภ กเถส.ิ
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๑๕. “อสาเร สารมตโิ นติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬวุ เน วิหรนโฺ ต ทฺวหี ิ อคคฺ สาวเกหิ

นเิ วทิตํ สญชฺ ยสสฺ อนาคมนํ อารพฺภ กเถส.ิ
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รูปแบบประโยคบาลที น่ี ่าสนใจ 49

๑๖. สตถฺ า อาคนตฺ วฺ า “กาย นตุ ฺถ ภกิ ขฺ เว เอตรห ิ กถาย สนนฺ ิสนิ นฺ าติ ปจุ ฉฺ ติ ฺวา, “อมิ าย
นามาต ิ วตุ เฺ ต, “ภิกขฺ เว เย เกจ ิ ปมตฺตา, เต วสสฺ สตํ ชีวนตฺ าป ิ มตาเยว นามาติ
อาห.

สตถฺ า อาคนฺตวฺ า “(ตุมเฺ ห) กาย น ุ อตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนนฺ สิ นิ นฺ า” อิต ิ ปจุ ฉฺ ิตวฺ า,

“(มยํ เอตรห)ิ อมิ าย นาม (กถาย สนฺนิสนิ นฺ า อมหฺ )” อติ ิ (วจเน เตหิ ภกิ ขฺ ูห)ิ วตุ เฺ ต, “ภิกฺขเว
เย เกจิ (สตตฺ า) ปมตฺตา, เต (สตตฺ า) วสฺสสตํ ชีวนตฺ าปิ มตา เอว นาม” อติ ิ อาห.

แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๑๗ สตฺถา อาคนฺตวฺ า “กาย นุตฺถ ภิกขฺ เว เอตรห ิ กถาย สนฺนสิ นิ ฺนาต ิ ปุจฉฺ ิตวฺ า, “อิมาย

นามาต ิ วตุ เฺ ต, “ภกิ ฺขเว มม สาสเน อารทธฺ วริ ิโย ภิกขฺ ุ โลกุตฺตรธมมฺ สฺส สามิโก
โหตเิ ยวาต ิ อาห.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

50 หลกั การแปลบาลีขนั้ พ้นื ฐาน

๑๘ เทสนาปรโิ ยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ.
เทสนาปรโิ ยสาเน พห ู (ชนา) โสตาปนนฺ าทโย (อริยปคุ คฺ ลา) อเหสุ.ํ
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๑๙ คาถาปรโิ ยสาเน กมุ ฺภโฆสโก โสตาปตฺติผเล ปตฏิ ฺ หิ.
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๐. อญฺเปิ พหู โสตาปตตฺ ิผลาทีน ิ ปาปุณสึ ุ.
อญเฺ ป ิ พห ู (ชนา) โสตาปตฺติผลาทีนิ (อริยผลานิ) ปาปณุ สึ .ุ
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๑. คาถาปรโิ ยสาเน จตุราสตี ยิ า ปาณสหสฺสานํ ธมมฺ าภิสมโย อโหสิ.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๒. คาถาปรโิ ยสาเน พหู โสตาปตตฺ ิผลาทนี ิ สจฺฉิกรสึ .ุ
คาถาปริโยสาเน พหู (ชนา) โสตาปตฺติผลาทนี ิ (อรยิ ผลาน)ิ สจฺฉกิ รึสุ.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รูปแบบประโยคบาลีที่นา่ สนใจ 51

๒๓. เทสนา มหาชนสฺส สาตถฺ ิกา สผลา อโหสิ.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๔. เทสนา มหาชนสสฺ สาตถฺ ิกา ชาตา.
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๕. เอวํ มหาชนสสฺ สาตถฺ ิกา เทสนา ชาตา.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๖. เอวํ เทสนา สมปฺ ตตฺ ปรสิ าย สาตฺถกิ า ชาตา.
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๗. เทสนาวสาเน เต ภกิ ฺขู อรหตตฺ ผเล ปติฏฺหึส.ุ
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

52 หลักการแปลบาลขี ั้นพื้นฐาน

๒๘. เทสนาวสาเน พหูนํ เทวตานํ ธมมฺ าภสิ มโย อโหสีติ.
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๒๙. เอวมฺเม สตุ ํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถยิ ํ วหิ รต ิ เชตวเน อนาถปิณฑฺ ิกสฺส

อาราเม ฯ อถ โข อญฺตรา เทวตา, อภิกฺกนตฺ าย รตตฺ ิยา, อภกิ กฺ นตฺ วณฺณา
เกวลกปปฺ ํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา, เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ ฯ อุปสงฺกมติ วฺ า ภควนตฺ ํ
อภิวาเทตวฺ า เอกมนตฺ ํ อฏฺ าสิ ฯ เอกมนฺตํ ติ า โข สา เทวตา ภควนฺตํ คาถาย
อชฌฺ ภาสิ ฯ
[มงฺคลสตุ ตฺ ]ํ เอวํ เม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตถฺ ยิ ํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฑฺ ิกสสฺ

อาราเม ฯ อถ โข อญฺ ตรา เทวตา, อภกิ กฺ นตฺ าย รตฺตยิ า, อภกิ ฺกนตฺ วณฺณา เกวลกปปฺ ํ
เชตวนํ โอภาเสตฺวา, เยน (ทิสาภาเคน) ภควา (วหิ รต)ิ , เตน (ทิสาภาเคน) อุปสงฺกมิ ฯ
(สา เทวตา) อปุ สงกฺ มติ วฺ า ภควนตฺ ํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนฺตํ อฏฺ าสิ ฯ เอกมนตฺ ํ ติ า โข สา

เทวตา ภควนตฺ ํ คาถาย อชฌฺ ภาสิ ฯ
แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รปู แบบประโยคบาลที นี่ ่าสนใจ 53

๓๐. [ธชคคฺ สตุ ฺต]ํ เอวมเฺ ม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วหิ รติ เชตวเน อนาถ-
ปิณฑฺ ิกสฺส อาราเม ฯ ตตรฺ โข ภควา ภกิ ฺข ู อามนเฺ ตสิ “ภกิ ขฺ โวติ ฯ “ภทนเฺ ตต ิ เต
ภกิ ขฺ ู ภควโต ปจฺจสโฺ สสุํ ฯ ภควา เอตทโวจ ฯ

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๓๑. [ธมฺมจกกฺ ปฺปวตฺตนสุตฺตํ] เอวมฺเม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา พาราณสยิ ํ วหิ รติ

อิสิปตเน มิคทาเย ฯ ตตรฺ โข ภควา ปญจฺ วคคฺ เิ ย ภกิ ขฺ ู อามนฺเตสิ “เทฺวเม ภิกขฺ เว
อนตฺ า ปพฺพชเิ ตน น เสวิตพพฺ าติ ฯ
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

54 หลกั การแปลบาลีข้นั พื้นฐาน

๓๒. [อนตตฺ ลกขฺ ณสตุ ตฺ ]ํ เอวมฺเม สตุ ํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา พาราณสยิ ํ วหิ รติ อสิ ปิ ตเน
มิคทาเย ฯ ตตฺร โข ภควา ปญฺจวคคฺ ิเย ภกิ ฺข ู อามนฺเตส ิ “รปู ํ ภกิ ฺขเว อนตตฺ า,
รูปญจฺ หทิ ํ ภกิ ขฺ เว อตฺตา อภวิสสฺ , นยิทํ รูป ํ อาพาธาย สวํ ตเฺ ตยฺย, ลพเฺ ภถ จ รเู ป
“เอวํ เม รูป ํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสีติ ฯ ยสมฺ า จ โข ภกิ ฺขเว รูปํ อนตฺตา,
ตสฺมา รูปํ อาพาธาย สวํ ตตฺ ติ, น จ ลพฺภต ิ รูเป “เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รปู ํ
มา อโหสตี ิ ฯ

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รูปแบบประโยคบาลที นี่ า่ สนใจ 55

๓๓. [อาทิตตฺ ปริยายสตุ ฺต]ํ เอวมเฺ ม สุตํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา คยายํ วหิ รติ คยาสีเส สทฺธึ
ภกิ ฺขุสหสเฺ สน ฯ ตตรฺ โข ภควา ภกิ ฺข ู อามนฺเตสิ ฯ

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
๓๔. [มหากสสฺ ปโพชฌฺ งฺคสตุ ฺต]ํ เอวมเฺ ม สตุ ํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ

เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสมฺ า มหากสสฺ โป ปปิ ฺผลิคุหายํ
วิหรต ิ อาพาธิโก ทกุ ฺขโิ ต พาฬหฺ คิลาโน ฯ อถ โข ภควา สายณหฺ สมยํ ปฏสิ ลฺลานา
วฏุ ฺ โิ ต, เยนายสมฺ า มหากสฺสโป, เตนปุ สงกฺ มิ ฯ อปุ สงฺกมิตวฺ า ปญฺตเฺ ต อาสเน
นสิ ที ิ ฯ นิสชชฺ โข ภควา อายสมฺ นฺตํ มหากสสฺ ป ํ เอตทโวจ ฯ
แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

56 หลกั การแปลบาลีข้นั พ้นื ฐาน

๓๕. [มหาโมคคฺ ลลฺ านโพชฌฺ งฺคสตุ ฺตํ] เอวมฺเม สตุ ํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ
เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสมฺ า มหาโมคคฺ ลฺลาโน คชิ ฺฌ-
กูเฏ ปพฺพเต วหิ รติ อาพาธโิ ก ทุกขฺ ิโต พาฬหฺ คลิ าโน ฯ อถ โข ภควา สายณหฺ สมยํ
ปฏิสลฺลานา วุฏฺโิ ต, เยนายสมฺ า มหาโมคฺคลลฺ าโน, เตนปุ สงกฺ มิ ฯ อุปสงกฺ มิตวฺ า
ปญฺ ตฺเต อาสเน นสิ ีทิ ฯ นสิ ชฺช โข ภควา อายสฺมนตฺ ํ มหาโมคคฺ ลฺลานํ เอตทโวจ ฯ

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รูปแบบประโยคบาลีทน่ี า่ สนใจ 57

๓๖. [มหาจนุ ฺทโพชฌฺ งคฺ สุตฺตํ] เอวมเฺ ม สตุ ํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรต ิ เวฬุวเน
กลนทฺ กนิวาเป ฯ เตน โข ปน สมเยน ภควา อาพาธโิ ก โหติ ทุกขฺ โิ ต พาฬฺห-
คลิ าโน ฯ อถ โข อายสมฺ า มหาจุนฺโท สายณหฺ สมยํ ปฏิสลฺลานา วฏุ ฺ โิ ต, เยน
ภควา, เตนปุ สงกฺ มฯิ อปุ สงกฺ มติ วฺ า ภควนตฺ ํ อภวิ าเทตวฺ า เอกมนฺตํ นสิ ที ิ ฯ เอกมนฺตํ
นิสนิ นฺ ํ โข อายสมฺ นฺตํ มหาจุนฺทํ ภควา เอตทโวจ ฯ

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

58 หลกั การแปลบาลขี นั้ พน้ื ฐาน

๓๗. [คริ มิ านนฺทสุตตฺ ]ํ เอวมฺเม สตุ ํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตถฺ ยิ ํ วิหรติ เชตวเน
อนาถปณิ ฑฺ กิ สสฺ อาราเม ฯ เตน โข ปน สมเยน อายสมฺ า คริ มิ านนโฺ ท อาพาธิโก
โหต ิ ทกุ ขฺ โิ ต พาฬฺหคิลาโน ฯ อถ โข อายสฺมา อานนโฺ ท, เยน ภควา, เตนปุ สงฺกมิ ฯ
อุปสงฺกมติ ฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ เอกมนฺตํ นิสนิ โฺ น โข
อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ฯ

แปลว่า.......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

รูปแบบประโยคบาลีทีน่ า่ สนใจ 59

๓๘. [มคฺควภิ งฺคสตุ ฺตํ] เอวมเฺ ม สตุ ํ ฯ เอกํ สมยํ ภควา สาวตถฺ ิยํ วหิ รติ เชตวเน
อนาถปิณฑฺ กิ สฺส อาราเม ฯ ตตรฺ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตส ิ “ภกิ ขฺ โวติ ฯ “ภทนเฺ ตติ
เต ภกิ ขฺ ู ภควโต ปจฺจสโฺ สสํุ ฯ ภควา เอตทโวจ “อรยิ ํ โว ภกิ ฺขเว อฏฺงคฺ ิกํ มคคฺ ํ
เทสสิ ฺสาม ิ วิภชิสสฺ าม,ิ ตํ สุณาถ, สาธกุ ํ มนสิกโรถ, ภาสิสสฺ ามีติ ฯ

แปลวา่ .......................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

60 หลักการแปลบาลขี น้ั พืน้ ฐาน

บทที่ ๑๗
จศัพท์ : อรรถและวธิ ีการใช้

จศพั ท์ มีอรรถหลายประการ เช่น แปลว่า “ก็, แล, กแ็ ล” เรยี กวา่ “วากยารมั ภโชตกะ”,
แปลวา่ “เพราะวา่ ” เรยี กว่า “เหตโุ ชตกะ”, แปลว่า “ด้วยวา่ ” เรยี กว่า “ผลโชตกะ”, แปลวา่
“แต่ว่า” เรียกวา่ “วเิ สสโชตกะ”, แปลว่า “ส่วนว่า” เรยี กวา่ “ปกั ขันตรโชตกะ”, แปลว่า “เหมอื น
อย่างว่า” เรียกว่า “ตัปปาฏกิ รณโชตกะ”, แปลวา่ “จริงอย”ู่ เรียกวา่ “ทฬั หีกรณโชตกะ” และ
แปลว่า “อน่งึ ” เรยี กว่า “สมั ปิณฑนตั ถะ”
ส�ำหรบั การใช้จศพั ทท์ ี่มอี รรถ สมุจจยะ การรวบรวม หรอื ค�ำเชอ่ื ม แปลโดยพยญั ชนะ
แปลวา่ “ดว้ ย” แปลโดยอรรถแปลวา่ “และ” มี ๒ ประการ คอื
๑. ปทสมุจจยะ การรวบรวมบท หรอื ค�ำเชอ่ื มบท เชน่ ตสิ โฺ ส ผุสฺโส จ คจฉฺ ติ. แปล
ว่า อ.ติสสะดว้ ย อ.ผุสสะ ด้วย ย่อมไป (ตสิ สะและผุสสะไป) จศัพทท์ ำ� หนา้ ที่เชอ่ื มคำ� ว่า “ติสฺโส”
และ “ผุสฺโส” แสดงว่าติสสะ และผุสสะท�ำกริ ิยาการไปรว่ มกนั มใิ ชต่ ิสสะไป แต่ผสุ สะนง่ั หรอื
ผุสสะไป แตต่ ิสสะนัง่ เพราะเหตุนน้ั จศัพท์ในประโยคดังกล่าวน้ี จึงเป็น “ปทสมจุ จยะ” สัมพนั ธ์
วา่ “จศัพท์ ปทสมจุ จยัตถะ เข้ากับ ตสิ ฺโส และ ผุสโฺ ส”
การใช้ จศพั ท์ท่มี อี รรถ ปทสมุจจยะ นัน้ ค�ำวา่ “ปท” หมายเอาบททล่ี งวภิ ตั ติแล้ว ดังค�ำ
กลา่ วท่ีว่า “วิภตยฺ นตฺ ํ ปท.ํ ศพั ทท์ มี่ ีวภิ ตั ติเปน็ ที่สุด ช่อื วา่ บท” สว่ นบทในค�ำวา่ “ปทสมุจจยะ”
หมายถงึ บททมี่ วี ภิ ตั ตเิ สมอกนั เพยี งอยา่ งเดยี ว ฉะนนั้ ปทสมจุ จยะ จึงเปน็ คำ� เชอื่ มบท ทม่ี ี
วิภตั ตเิ สมอกันเทา่ นัน้ ดงั มคี �ำกลา่ วท่วี า่ “สมานวภิ ตฺตกิ านํ ปทานํ ห ิ สมุจฺจโย ปทสมุจจฺ โย”
(คำ� เชื่อมบทท่ีมวี ภิ ัตติเสมอกนั เรยี กว่าปทสมุจจยะ)
วธิ กี ารวาง จศพั ทท์ ีเ่ ป็นปทสมุจจยะ ทา่ นแสดงไว้ ๓ แบบ ดงั น้วี ่า “จสทฺทํ ปยญุ ชฺ นเฺ ตน
อาโท เอว วา อนเฺ ต เอว วา ปจเฺ จกํ วา โยเชตพฺพํ” แปลวา่ บุคคลผ้ปู ระกอบ จศพั ท ์
พึงประกอบในบทหน้าเท่านน้ั , ในบทหลังเทา่ นนั้ หรือแตล่ ะบท
(๑) วางท้ายบทแรก เช่น ตสิ ฺโส จ ผสุ โฺ ส คจฉฺ ติ.
(๒) วางทา้ ยบทหลงั สดุ เชน่ ตสิ โฺ ส ผุสโฺ ส จ คจฺฉติ.
(๓) วางทา้ ยทุกๆ บท เช่น ติสฺโส จ ผุสฺโส จ คจฺฉต.ิ หรอื ตสิ โฺ ส เจว ผสุ ฺโส
จ คจฉฺ ต.ิ
ในประโยคว่า “ตสิ ฺโส ผสุ ฺโส จ คจฺฉติ” นี้ กิรยิ าคุมพากย์ คอื คจฉฺ ติ เป็นเอกพจน์

จศัพท์ : อรรถและวธิ ใี ช้ 61

เพราะมองหาหมู่ หรอื กล่มุ บคุ คล คอื ติสสะและผสุ สะทที่ ำ� กิริยาการไปร่วมกนั ดังนั้น กิรยิ า-
คมุ พากย์ เป็นเอกพจนไ์ ด้ เรียกวา่ จยาสิตสังขยา (สังขยาอาศยั หมู่)
อีกนัยหนึ่ง อาจใช้กริ ิยาคมุ พากยเ์ ปน็ พหูพจน์ไดว้ า่ คจฉฺ นตฺ ิ เพราะมองหาสว่ น คอื
ติสสะและผุสสะ ซ่ึงเป็นคนละคนกัน มีรูปธรรมต่างกัน ดงั นัน้ จงึ ใช้กริ ิยาคุมพากยเ์ ป็นพหพู จน์
เรยี กวา่ อังคาสิตสงั ขยา (สังขยาอาศยั สว่ น) ซึง่ วิธีน้ี นยิ มใช้แพรห่ ลายในปกรณท์ วั่ ไป เชน่
เทสนาวสาเน กมุ าโร จ กุมาริกา จ โสตาปนนฺ า อเหสํ.ุ แปลว่า ในกาลเป็นที่ส้นิ สุดลงแหง่
เทศนา อ.กุมาร ด้วย อ.กมุ าริกา ด้วย เป็นพระโสดาบนั ไดเ้ ป็นแล้ว (ในกาลอวสานแห่งเทศนา
กุมารและกุมาริกาตา่ งเป็น พระโสดาบัน)
๒. วากยสมจุ จยะ การรวบรวมประโยค หรือค�ำเชอื่ มประโยค
ค�ำวา่ “วากยฺ ” แปลว่า “ประโยค” หรอื “พากย”์ คอื กลมุ่ บททปี่ ระกอบดว้ ยกริ ยิ า-
คมุ พากย์ทเ่ี ปน็ อาขยาต หรือกติ ก์ ดังคำ� กลา่ วทว่ี า่ “กฺรยิ ายปิ สหิตานํ ปทานญจฺ สมุจฺจโย
วากยฺ สมุจฺจโย” แปลว่า คำ� เช่อื มบททป่ี ระกอบกับกริ ยิ า เรยี กวา่ วากยสมจุ จยะ เช่น “ธมฺมํ
สรณํ คจฉฺ ามิ, สงฺฆญจฺ สรณํ คจฉฺ ามิ” แปลว่า อ.ขา้ พเจา้ ขอถึง ซงึ่ พระธรรม วา่ เปน็ สรณะ
ด้วย, อ.ข้าพเจ้า ขอถึง ซ่ึงพระสงฆ์ วา่ เปน็ สรณะ ดว้ ย (ขา้ พเจ้าขอถงึ พระธรรมเปน็ สรณะ และ
ขอถึงพระสงฆเ์ ป็นสรณะ)
ค�ำวา่ “ธมฺมํ สรณํ คจฺฉาม”ิ เปน็ ประโยคแรก หรือหมบู่ ททปี่ ระกอบกับกิริยา ตวั แรก
ส่วนค�ำว่า “สงฺฆญจฺ สรณํ คจฺฉามิ” เป็นประโยคหลัง หรือหมู่บททป่ี ระกอบ กบั กิรยิ าตวั หลงั
จศัพทใ์ นประโยคหลงั คือ สงฺฆญฺจ รวบรวมทงั้ สองประโยคว่า ขา้ พเจ้า ขอถึงพระ
ธรรม วา่ เป็นทพี่ ง่ึ และขอถงึ พระสงฆว์ ่าเปน็ ที่พึ่งเชน่ กัน มิใชถ่ ึงพระธรรม หรอื พระสงฆ์อยา่ ง
ใดอยา่ งหนง่ึ ว่าเปน็ ทีพ่ ่ึง ฉะนน้ั จศพั ทใ์ นประโยคนี้ จึงสมั พนั ธว์ ่า “จศัพท์ วากยสมุจจยตั ถะ
เขา้ กบั ธมมฺ ํ สรณํ คจฉฺ ามิ และ สงฺฆํ สรณํ คจฺฉาม”ิ .
หรืออกี ตัวอย่างว่า “ทานญจฺ ทสฺสาม, ธมมฺ ญฺจ โสสสฺ าม” แปลว่า อ.เรา ท. จกั ถวาย
ซึ่งทาน ด้วย, อ.เรา ท. จกั ฟัง ซ่งึ ธรรม ดว้ ย (พวกเราจกั ถวายทาน และจกั ฟังธรรม) จศพั ท์
ในทง้ั สองประโยคน้ี สมั พนั ธเ์ ป็นวากยสมจุ จยะวา่ “จ สองศพั ท์ วากยสมจุ จยัตถะ เข้ากับ ทานํ
ทสสฺ าม และ ธมฺมํ โสสสฺ าม”.
อนึง่ การวาง จศพั ทท์ ่ีเปน็ วากยสมจุ จยะน้ี ท่านนยิ มวางไว้ในประโยคหลงั ซง่ึ จะเป็น
ค�ำแรกของประโยคหลงั เชน่ “ธมฺมํ สรณํ คจฉฺ าม,ิ สงฺฆญฺจ สรณํ คจฉฺ าม”ิ ไม่นยิ มวาง
จศพั ท์ไว้ทกุ ประโยคเหมือนปทสมุจจยะ

62 หลกั การแปลบาลีข้ันพนื้ ฐาน

แบบฝึกแปล
๑. โส (จุนทฺ สกู รโิ ก) กริ ปญจฺ ปณฺณาสวสฺสานิ สกู เร วธติ ฺวา ขาทนโฺ ต จ วิกฺกณี นโฺ ต จ

ชวี ติ ํ กปเฺ ปส.ิ
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
(เลา่ กนั มาว่า นายจนุ ทสูกริกน้นั ฆ่าสุกรตลอด ๕๕ ปี ท้ังเค้ียวกินเองและขาย เล้ียงชีพ)
๒. อยํ อคคฺ ิ มหนตฺ านิ จ ขทุ ทฺ กานิ จ อุปาทานานิ ฑหนฺโตว คจฉฺ ต.ิ
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
(ไฟนไ้ี หมเ้ ชอ้ื ทงั้ ใหญแ่ ละท้งั นอ้ ยทีเดยี วไป)
๓. อิเม สตฺตา ปญฺ าจกขฺ โุ น อภาเวเนว มม สาวกานํ พุทธฺ สาสนสฺส จ คณุ ํ น

ชานนตฺ ิ.
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
(สตั วเ์ หลา่ นีไ้ มร่ คู้ ณุ ของเหล่าสาวกของเราและคุณของพุทธศาสนา เพราะไมม่ ปี ญั ญา

จักษุ น่ันแหละ)
๔. มาตาปติ โร เจว ภาตา จ เคเหน อวตถฺ ฏา. (มารดาบดิ าและพ่ีชาย ถูกเรือนทบั )
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

อรรถของอติ ศิ ัพท์ 63

๕. สา (อติ ถฺ ี) ตขํ ณญฺเว มเุ ขน เจว อกฺขีหิ จ ววิ เฏห ิ กาลมกาส.ิ
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
(หญิงนน้ั ทำ� กาละมปี ากอา้ และตาถลน ในขณะนัน้ นน่ั แหละ)

บทที่ ๑๘
อรรถของอติ ิศัพท์

อติ ศิ ัพท์ มอี รรถ ๗ ประการ คอื
๑. เหตุ(เหตฺวตฺถ) แปลวา่ “เพราะเหตนุ ้นั ” ใชใ้ นรูปวเิ คราะห์(วจนัตถะ) เช่น เวทยตีติ
โข ภิกฺขเว ตสมฺ า เวทนาต ิ วจุ จฺ ต.ิ แปลว่า ดกู อ่ นภกิ ษุท้ังหลาย เรยี กวา่ เวทนา เพราะ
เสวยอารมณ์ อิติศพั ทใ์ นค�ำว่า เวทยตตี ิ เปน็ เหตวัตถะ ในเวลาแปลต้องแปลรว่ มกับ ตสมฺ า ว่า
“เพราะเหตุฉะนีน้ ัน้ ” เพราะประโยคน้ีเป็นประโยคเดยี วกัน
๒. ปการ (ปการตฺถ) แปลว่า “ด้วยประการดังนี”้ แปลตามศพั ท์วา่ “เหมอื นกัน” หรือ
“ประเภท” ก็ได้ เช่น “กุสลมูเลน เอกมลู า”ติ ห ิ ปจุ ฉฺ าย กตาย “มลู านิ ยานิ เอกโต
อปุ ปฺ ชชฺ นตฺ ีติ เหฏฺ า วตุ ฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ กาตพพฺ ํ ภเวยฺย. (ปญจฺ ปกรณฏฺ กถา ขอ้ ๕๒
หน้า ๓๓๑) แปลว่า ความโดยละเอยี ดว่า เมื่อตง้ั ค�ำถามว่า “มมี ูลเหตุเดียวกบั กุสลมูลหรือ?”
พงึ ตอบตามนยั ทไ่ี ด้กล่าวมาขา้ งหน้าแล้ววา่ “มลู เหตุเหล่าใดเกดิ ข้ึนพร้อมกัน”เป็นต้น
อนุฎีกาแหง่ คมั ภีร์ปัญจปกรณ์อรรถกถาอธิบายไวว้ า่ “เอกโต อปุ ฺปชชฺ นตฺ ีติ เอตฺถ
อิตสิ ทฺโท อาทฺยตฺโถ ปการตฺโถ วา. แปลวา่ อติ ศิ พั ท์ในขอ้ ความว่า เอกโต อุปปฺ ชชฺ นตฺ ตี ิ
มอี รรถอาทิ หรือปการะ
๓. อาทยฺ ตฺถ แปลวา่ “วา่ ...ดงั นเ้ี ป็นต้น, เปน็ เบื้องต้น, ข้นึ ตน้ วา่ ...” ค�ำที่ทา่ นใสไ่ ว้
หน้า อติ ศิ พั ทเ์ ชน่ นี้ จะป็นค�ำขนึ้ ตน้ คาถา ขึ้นตน้ สูตร หรือขนึ้ ตน้ ขอ้ ความที่รู้กนั อยทู่ ั่วไปว่า
ขอ้ ความท่ตี ามมาเป็นอย่างไร เช่น “อกฺโกจฺฉ ิ มํ อวธ ิ มนตฺ ิ อมิ ํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน
วิหรนฺโต ตสิ ฺสตเฺ ถรํ อารพฺภ กเถสิ. (ธมฺ.อฏ.ฺ ๑/๓/๑๓๕) แปลวา่ อ.พระศาสดา เมอ่ื ประทับ
อยู่ ในพระวิหารชื่อว่าเชตวัน ทรงปรารภ ซ่ึงพระเถระชื่อว่าติสสะ ตรัสแล้ว ซึ่งพระธรรม-

64 หลักการแปลบาลีขนั้ พนื้ ฐาน

เทศนาน้ี วา่ “อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ ม”ํ ดงั นเี้ ปน็ ต้น [พระศาสดา เมอื่ ทรงประทับอยูท่ ี่พระเชตวนั
ทรงปรารภพระตสิ สเถระ ตรสั พระธรรมเทศนาที่ขึ้นตน้ วา่ “อกโฺ กจฺฉ ิ มํ อวธ ิ ม”ํ น]ี้
๔. อวธารณ แปลว่า “เทา่ นน้ั ” เชน่ สมนตฺ โต วจี ิโย เอตฺถ อเุ ทนฺตีต ิ “สมุทโฺ ท
สมทุ โฺ ท”เตวฺ ว สมญฺ า อุทปาทิ. แปลว่า คลื่นยอ่ มตง้ั ข้นึ โดยรอบในสถานท่นี ้ี เหตุน้นั สถานท่ี
น้ี จงึ เกดิ ชอื่ วา่ มหาสมุทร มหาสมุทรเทา่ นน้ั นั่นเทยี ว (มหาสมทุ รคอื สถานท่ี ทม่ี ีคลื่นต้ังอย่โู ดย
รอบ)
๕. นิทสฺสน แปลว่า “เพราะเหตนุ ,ี้ เช่นน้ี, อย่างนี้” เปน็ การสรุปข้อความ เชน่
โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อาวาเทโส โหต ิ โยส.ุ แปลว่า เพราะโยวภิ ัตตทิ ั้งหลาย แปลง โอ
ของศพั ท์นีค้ อื โค เปน็ อาว
๖. ปทตถฺ วิปลลฺ าส แปลวา่ “ช่อื วา่ ...” อิติศัพท์ที่วางไว้หลังบทต้งั ในเวลาทที่ ่าน
แสดงบทไข เราไมต่ อ้ งแปลความหมายของบททอี่ ย่หู น้า อติ ิ เชน่ น้ี แตใ่ ห้ทบั ศพั ท์ คำ� น้นั ไป
เลย เชน่ ปญฺจาติ อยํ รโว สงฺขฺยาคณนปริจฺเฉทโก. แปลว่า ศพั ท์ว่า ปญฺจ เป็นเครอ่ื งกำ� หนด
นบั จ�ำนวน โดยปกติ “ปญจฺ ” ท่เี ป็นสงั ขยา แปลว่า หา้ แตใ่ นทน่ี ี้ ใหแ้ ปลทบั ศพั ท์ไปเลย อติ ิ
ศพั ท์อรรถน้ี จะใชใ้ นอรรถกถา และฎกี า
๗. สมาปน/ปรสิ มาปน (สมาปนนฺ หรอื ปรสิ มาปนฺน) แปลวา่ “ดงั นแี้ ล” หรือ “จบแลว้ ”
แสดงการจบเร่อื งราวหรือข้อความ เชน่ อิติ สนฺธกิ ปเฺ ป ปโม กณฺโฑ. แปลวา่ กณั ฑ์ท่ี ๑ ในสนธิ
กัปป์ จบแล้ว หรือในธรรมบทอรรถกถา เวลาจบเรือ่ งหนึง่ ๆ จะมีขอ้ ความสรปุ คล้ายๆ กนั ว่า
เทสนาวสาเน พห ู โสตาปตฺตผิ ลาทีน ิ ปาปณุ สึ ตู ิ แปลวา่ ในเวลาจบพระเทศนา ชนเปน็
จำ� นวนมากบรรลอุ รยิ ผล มีโสดาปัตติผลเป็นตน้ ดังน้ีแล
ในคัมภีร์อภิธานปั ปทปี กิ า ซึง่ แตง่ โดยพระมหาโมคคัลลานเถระ แสดงอรรถของ อติ ิ
ศัพท์ไว้ ในคาถาท่ี ๑๑๘๘ ว่า อิตศิ พั ทม์ ีอรรถ ๗ อรรถ ดงั นี้
อติ ิ เหตปุ กาเรสุ อาทิมฺห ิ จาวธารเณ
นิทสฺสเน ปทตฺถสสฺ วปิ ลฺลาเส สมาปเน.

อติ ิศัพท์ ใช้ในอรรถเหต,ุ ปการะ, อาท,ิ อวธารณะ, นิทสั สนะ,
ปทตั ถวปิ ัลลาสะ และสมาปนะ

อรรถของอติ ิศัพท์ 65

หลักสมั พนั ธ์ อติ ศิ ัพท์ (บาลีสนามหลวง) ใช้ในอรรถ ๙ อย่าง คอื
๑. แปลว่า ว่า...ดังน้ี เข้ากบั กิริยา ชอื่ วา่ อาการ
๒. แปลว่า วา่ ...ดงั นี้ เข้ากบั นาม ช่ือวา่ สรปู
๓. แปลว่า ว่า...ดงั นเ้ี ปน็ ต้น ชอ่ื ว่า อาทยฺ ตถฺ
๔. แปลว่า ชื่อวา่ ... เขา้ กบั ศัพทภ์ ายใน อติ ิ ช่ือว่า สญฺ าโชตก
๕. แปลว่า ด้วยประการดงั น้ี (สัมพันธ์ปล่อย) ชอื่ ว่า ปการตถฺ
๖. แปลวา่ เพราะเหตุนนั้ (ในรปู วเิ คราะห์) ชอื่ ว่า เหตฺวตฺถ
๗. แปลว่า เพราะเหตุน้ี สรปุ ข้อความ ชอื่ ว่า นิทสฺสน
๘. แปลวา่ ดังน้แี ล แสดงการจบขอ้ ความ ช่อื ว่า สมาปนฺน หรือ ปรสิ มาปนฺน
๙. แปลวา่ คอื เขา้ กบั ศัพท์หลัง อิติ ช่ือวา่ สรูป



บทที่ ๑๙
กิริยาอาขยาต

การสร้างค�ำศพั ท์ ฝึกประกอบโยคะ และแต่งบทขยายกริ ิยาอาขยาต

ธาตุ คอื สภาพท่ที รงกริ ิยาไว้ มี ๒ ประเภท คือ
๑. สกมั มกธาตุ ธาตมุ ีกรรม เรยี กหากรรม เชอื่ มกับบทนามท่แี ปลออกสำ� เนียงอายต-
นบิ าตว่า “ซ่ึง... หรอื ส่.ู ..” มี ๒ อย่าง คอื
๑.๑ เอกกมฺมกธาตุ ธาตทุ ่ีมหี นึ่งกรรม
เช่น สโู ท มสํ ํ ปจติ.
สูโท อ.พ่อครัว ปจติ ยอ่ มป้งิ มสํ ํ ซึ่งเน้ือ ฯ
สูโท สทุ ธกัตตาใน ปจตๆิ อาขยาตบทกัตตวุ าจก มํสํ อวตุ ตกัมมะใน
ปจติ ฯ
๑.๒ ทฺวกิ มมฺ กธาตุ ธาตุทีม่ ีสองกรรม มี ๒ กลุ่ม คือ
๑.๒.๑ ปธานกมมฺ เน้นกรรมหลัก หมายความว่า เมอ่ื แตง่ เป็นประโยค
กมั มวาจก จะตอ้ งใชก้ รรมหลักขึ้นมาเป็นประธานในประโยค
เชน่ อชปาโล อเช โคจรํ เนต.ิ ประโยคกัตตุวาจก
อชปาโล อ.คนเล้ียงแพะ เนติ ย่อมนำ� ไป อเช ซึ่งแพะ ท.
โคจรํ สทู่ ่ีหากนิ ฯ
อชปาโล สทุ ธกัตตาใน เนตๆิ อาขยาตบทกัตตวุ าจก อเช
อวุตตกมั มะใน เนติ โคจรํ สัมปาปณุ ียกัมมะใน เนติ ฯ
อชปาเลน อชา โคจรํ นยี นเฺ ต. ประโยคกัมมวาจก
อชา อ.แพะ ท. อชปาเลน อันคนเล้ียงแพะ นยี นฺเต ยอ่ มนำ�
ไป โคจรํ ส่ทู ีห่ ากิน ฯ
อชา วุตตกมั มะใน นียนเฺ ตๆ อาขยาตบทกมั มวาจก อชปาเลน
อนภิหิตกัตตาใน นยี นเฺ ต โคจรํ สมั ปาปุณยี กัมมะใน นียนเฺ ต ฯ
๑.๒.๒ อปปฺ ธานกมมฺ เนน้ กรรมรอง หมายความว่า เม่อื แตง่ เป็นประโยค
กัมมวาจก จะต้องใชก้ รรมรองขนึ้ มาเป็นประธานในประโยค

68 หลกั การแปลบาลีข้ันพ้นื ฐาน

เชน่ ภกิ ขฺ ุ สตฺถารํ ปญหฺ ํ ปจุ ฉฺ ต.ิ ประโยคกัตตุวาจก
ภิกขฺ ุ อ.ภกิ ษุ ปุจฉฺ ติ ยอ่ มทลู ถาม ปญฺหํ ซึ่งปญั หา สตถฺ ารํ
กะพระศาสดา ฯ
ภกิ ขฺ ุ สุทธกัตตาใน ปุจฺฉติๆ อาขยาตบทกตั ตวุ าจก สตฺถารํ
อกถิตกมั มะใน ปุจฉฺ ติ ปญหฺ ํ อวตุ ตกมั มะใน ปจุ ฉฺ ติ ฯ
ภิกขฺ นุ า สตถฺ า ปญหฺ ํ ปุจฉฺ ยี ต.ิ ประโยคกัมมวาจก
สตฺถา อ.พระศาสดา ภกิ ขฺ นุ า อันภกิ ษุ ปุจฺฉยี ติ ยอ่ มทลู ถาม
ปญหฺ ํ ซง่ึ ปัญหา ฯ
สตฺถา วุตตกมั มะใน ปุจฉฺ ียติๆ อาขยาตบทกมั มวาจก ภิกฺขุนา
อนภหิ ติ กัตตาใน ปุจฺฉยี ติ ปญหฺ ํ อวตุ ตกัมมะใน ปุจฉฺ ียติ ฯ
๒. อกมั มกธาตุ ธาตุทไ่ี ม่มีกรรม ไม่เรยี กหากรรม เรยี กหาสัมปทาน หรืออาธาระ
เชน่ ปรุ โิ ส สตถฺ ุ สนตฺ ิเก ตฏิ ฺ ต.ิ
ปรุ โิ ส อ.บรุ ษุ ตฏิ ฺติ ยอ่ มยนื สนฺติเก ในสำ� นกั สตฺถุ ของพระศาสดา ฯ
ปุรโิ ส สทุ ธกัตตาใน ตฏิ ฺตๆิ อาขยาตบทกตั ตวุ าจก สตฺถุ สามสี มั พันธะใน สนตฺ ิเกๆ
วสิ ยาธาระใน ตฏิ ฺติ ฯ
มา เต ภวตุ อนฺตราโย.
อนตฺ ราโย อ.อันตราย มา ภวตุ ขอจงอย่ามี เต แก่ท่าน ฯ
อนฺตราโย สทุ ธกัตตาใน ภวตุๆ อาขยาตบทกัตตวุ าจก มาศพั ท์ ปฏเิ สธะใน ภวตุ
เต สมั ปทานใน ภวตุ ฯ

กิรยิ าอาขยาต 69

ตัวอย่างการสร้างค�ำกริ ิยาอาขยาต

การประกอบโยคะและการแต่งขยายกริ ิยาอาขยาต
๑. ภวู าทคิ ณะ

ลง อ ปจั จยั (ภวู าทโิ ต อ)
กลุ่มที่ ๑ สกัมมกธาตุ ประเภท เอกกมั มกธาตุ ธาตทุ ่ีมีหนึง่ กรรม

ปจ ปาเก ในการหงุ , ตม้ , ป้งิ , ย่าง, น่งึ , ออ่ ม, แกง, ทอด, คัว่ , ต๋นุ

ปจธาตุ + อปัจจยั + วัตตมานาวภิ ัตติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ ปจติ ปจนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ุษ ปจสิ ปจถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบุรุษ ปจาม ิ ปจาม อมฺหโยคะ

๑. สูโท ปจติ. สูทา ปจนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปจสิ. ตมุ ฺเห ปจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปจามิ. มยํ ปจาม.
.............................................................. ................................................................
๒. สูโท มํสํ ปจต.ิ สทู า มสํ ํ ปจนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ มํสํ ปจสิ. ตุมฺเห มํสํ ปจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ มํสํ ปจามิ. มยํ มํสํ ปจาม.
.............................................................. ................................................................

70 หลักการแปลบาลีขัน้ พน้ื ฐาน

๓. สูโท อตถฺ าย มสํ ํ ปจต.ิ สทู า อตถฺ าย มสํ ํ ปจนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ อตถฺ าย มํสํ ปจสิ. ตมุ ฺเห อตฺถาย มํสํ ปจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ อตฺถาย มสํ ํ ปจาม.ิ มยํ อตฺถาย มํสํ ปจาม.
.............................................................. ................................................................
๔. สูโท พรฺ าหมฺ ณสฺส อตฺถาย มสํ ํ ปจติ. สทู า พฺราหฺมณสฺส อตถฺ าย มสํ ํ ปจนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ พฺราหฺมณสฺส อตฺถาย มสํ ํ ปจส.ิ ตมุ ฺเห พรฺ าหมฺ ณสฺส อตฺถาย มํสํ ปจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ พฺราหมฺ ณสสฺ อตฺถาย มสํ ํ ปจามิ. มยํ พรฺ าหมฺ ณสสฺ อตถฺ าย มํสํ ปจาม.
.............................................................. ................................................................
๕. สูโท ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อตถฺ าย มสํ ํ ปจต.ิ
.................................................................................................................................
สทู า ตสฺส พฺราหมฺ ณสสฺ อตถฺ าย มสํ ํ ปจนฺต.ิ
.................................................................................................................................
ตวฺ ํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อตฺถาย มสํ ํ ปจส.ิ
.................................................................................................................................
ตุมเฺ ห ตสฺส พฺราหมฺ ณสสฺ อตถฺ าย มํสํ ปจถ.
.................................................................................................................................
อหํ ตสสฺ พรฺ าหมฺ ณสฺส อตถฺ าย มํสํ ปจามิ.
.................................................................................................................................
มยํ ตสฺส พฺราหมฺ ณสสฺ อตฺถาย มํสํ ปจาม.
.................................................................................................................................
มยํ สุทธกัตตาใน ปจามๆ อาขยาตบทกตั ตวุ าจก ตสสฺ วิเสสนะของ พรฺ าหมฺ ณสฺสๆ
สมั ปทานใน อตฺถายๆ สมั ปทานใน ปจาม มสํ ํ อวุตตกมั มะใน ปจาม ฯ

กริ ิยาอาขยาต 71

ปจธาตุ + อชั ชตนีวภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บุรุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ปจิ ปจสึ ุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บุรุษ ปจ ิ ปจิตฺถ ตมุ ฺหโยคะ
อุตตมบรุ ษุ ปจ ึ ปจมิ หฺ , ปจมิ หฺ า อมฺหโยคะ

ปจธาตุ + ภวสิ สนั ตวี ิภัตติ
ปรสั สบท
บุรุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ ปจสิ สฺ ติ ปจสิ สฺ นฺติ นามโยคะ
มัชฌมิ บรุ ุษ ปจิสฺสสิ ปจสิ ฺสถ ตมุ ฺหโยคะ
อตุ ตมบุรษุ ปจิสสฺ าม ิ ปจสิ สฺ าม อมหฺ โยคะ

ลภ ลาเภ ในการได้ ลภธาตุ + อปจั จัย + วัตตมานาวิภัตติ

บุรุษ เอกวจนะ ปรสั สบท พหุวจนะ โยคะ
นามโยคะ
ปฐมบรุ ุษ ลภติ ลภนตฺ ิ ตมุ หฺ โยคะ
มัชฌมิ บุรุษ ลภส ิ ลภถ อมหฺ โยคะ
อุตตมบรุ ษุ ลภามิ ลภาม

๑. ชโน ลภต.ิ ชนา ลภนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ลภส.ิ ตุมฺเห ลภถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ลภาม.ิ มยํ ลภาม.
.............................................................. ................................................................

72 หลกั การแปลบาลขี ั้นพนื้ ฐาน

๒. ชโน สุขํ ลภติ. ชนา สุขํ ลภนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ สุขํ ลภสิ. ตุมเฺ ห สุขํ ลภถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สุขํ ลภามิ. มยํ สุขํ ลภาม.
.............................................................. ................................................................
๓. ชโน สเี ลน สขุ ํ ลภต.ิ ชนา สีเลน สขุ ํ ลภนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สเี ลน สุขํ ลภส.ิ ตมุ ฺเห สเี ลน สขุ ํ ลภถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สเี ลน สุขํ ลภามิ. มยํ สีเลน สขุ ํ ลภาม.
.............................................................. ................................................................

ออาคม + ลภธาตุ + อัชชตนีวภิ ัตติ
ปรัสสบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ อลภ,ิ อลตถฺ อลภสึ ุ นามโยคะ
มัชฌมิ บรุ ุษ อลภิ อลภิตฺถ ตมุ ฺหโยคะ
อุตตมบุรษุ อลภ,ึ อลตถฺ ํ อลภมิ ฺห, อลภิมฺหา อมหฺ โยคะ

ลภธาตุ + ภวสิ สนั ตีวภิ ัตติ
ปรสั สบท
บุรุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ลภสิ ฺสต,ิ ลจฺฉติ ลภิสฺสนฺต,ิ ลจฺฉนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ุษ ลภสิ ฺสส,ิ ลจฉฺ ส ิ ลภิสสฺ ถ, ลจฺฉถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบรุ ษุ ลภิสฺสาม,ิ ลจฉฺ าม ิ ลภสิ สฺ าม, ลจฉฺ าม อมฺหโยคะ

กิรยิ าอาขยาต 73

วนฺท วนทฺ เน ในการกราบไหว้

วนทฺ ธาตุ + อปัจจัย + วัตตมานาวิภตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ วนทฺ ติ วนทฺ นฺติ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ วนฺทสิ วนฺทถ ตมุ หฺ โยคะ
อุตตมบุรษุ วนทฺ ามิ วนฺทาม. อมฺหโยคะ

๑. อปุ าสโก วนฺทติ. อุปาสกา วนฺทนฺต.ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ วนฺทสิ. ตมุ เฺ ห วนทฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ วนทฺ าม.ิ มยํ วนฺทาม.
.............................................................. ................................................................
๒. อุปาสโก พุทฺธํ วนทฺ ติ. อุปาสกา พทุ ฺธํ วนทฺ นฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ พทุ ธฺ ํ วนทฺ ส.ิ ตุมฺเห พทุ ธฺ ํ วนฺทถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ พทุ ธฺ ํ วนทฺ าม.ิ มยํ พุทธฺ ํ วนทฺ าม.
.............................................................. ................................................................
๓. อปุ าสโก ปญจฺ ปตฏิ ฺเิ ตน พทุ ธฺ ํ วนฺทต.ิ อุปาสกา ปญจฺ ปตฏิ ฺเิ ตน พุทฺธํ วนฺทนฺต.ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปญจฺ ปติฏฺเิ ตน พุทธฺ ํ วนฺทสิ. ตุมฺเห ปญจฺ ปตฏิ ฺ เิ ตน พุทธฺ ํ วนทฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปญฺจปตฏิ ฺเิ ตน พทุ ธฺ ํ วนฺทามิ. มยํ ปญฺจปติฏฺเิ ตน พทุ ธฺ ํ วนฺทาม.
.............................................................. ................................................................

74 หลักการแปลบาลีขนั้ พ้นื ฐาน

วนทฺ ธาตุ + อชั ชตนวี ภิ ัตติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ วนทฺ ิ วนฺทสึ ุ นามโยคะ
มัชฌมิ บุรุษ วนทฺ ิ วนทฺ ติ ถฺ ตมุ หฺ โยคะ
อุตตมบรุ ษุ วนทฺ ึ วนทฺ มิ ฺห, วนทฺ ิมฺหา. อมหฺ โยคะ

วนทฺ ธาตุ + ภวิสสันตีวภิ ัตติ
ปรัสสบท
บุรุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ วนฺทิสสฺ ติ วนทฺ สิ ฺสนฺติ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ุษ วนทฺ สสฺ ส ิ วนทฺ ิสสฺ ถ ตมุ ฺหโยคะ
อุตตมบุรุษ วนทฺ ิสฺสาม ิ วนฺทสิ ฺสาม. อมหฺ โยคะ

นมสสฺ ติ ยอ่ มนมสั การ = นมสฺส วนฺทนานตยฺ ํ ในการนอ้ มไหว้ + อ + ติ
นมติ ยอ่ มนอบนอ้ ม = นม นเต ในการนอบนอ้ ม + อ + ติ
รกฺขติ ย่อมรักษา = รกขฺ รกขฺ เน ในการรกั ษา + อ + ติ
จรติ ยอ่ มเทย่ี วไป = จร จรเณ ในการเที่ยวไป + อ + ติ
ยอ่ มประพฤต ิ = จร จรเณ ในการประพฤติ + อ + ติ
วิจรติ ยอ่ มเทย่ี วไป = วิ + จร จรเณ ในการเท่ยี วไป + อ + ติ
ปิวต ิ ย่อมดมื่ = ปา ปาเน ในการดืม่ + อ + ติ
อจิ ฉฺ ติ ยอ่ มปรารถนา = อสิ ุ อจิ ฺฉายํ ในความปรารถนา + อ + ติ
เชติ, ชยติ ยอ่ มชนะ = ชิ ชเย ในความชนะ + อ + ติ

๑. สวฺ ากขฺ าโต ภควตา ธมฺโม, ธมฺมํ นมสสฺ ามิ.
.................................................................................................................................
๒. สุปฺปฏิปนโฺ น ภควโต สาวกสํโฆ, สํฆํ นมาม.ิ
.................................................................................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 75

ทสิ เปกฺขเณ ในการดู, การเหน็ (เยีย่ มเยือน, เฝา้ )

ทิสธาตุ + อปจั จยั + วตั ตมานาวภิ ัตติ
ปรัสสบท
บุรุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ปสสฺ ติ, ทกฺขติ ปสฺสนตฺ ,ิ ทกขฺ นฺติ นามโยคะ
มัชฌิมบุรษุ ปสฺสสิ, ทกขฺ สิ ปสสฺ ถ, ทกฺขถ ตมุ ฺหโยคะ
อตุ ตมบุรษุ ปสสฺ ามิ, ทกฺขาม ิ ปสสฺ าม, ทกฺขาม อมฺหโยคะ

๑. สตฺโต ปสฺสต.ิ สตตฺ า ปสสฺ นฺต.ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปสสฺ ส.ิ ตุมฺเห ปสฺสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปสสฺ าม.ิ มยํ ปสสฺ าม.
.............................................................. ................................................................
๒. สตโฺ ต รูป ํ ปสสฺ ติ. สตตฺ า รปู ํ ปสสฺ นฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ รูปํ ปสสฺ สิ. ตมุ ฺเห รปู ํ ปสฺสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ รูปํ ปสฺสาม.ิ มยํ รปู ํ ปสฺสาม.
.............................................................. ................................................................
๓. สตฺโต จกฺขนุ า รปู ํ ปสสฺ ต.ิ สตฺตา จกขฺ นุ า รูปํ ปสสฺ นฺต.ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ จกขฺ นุ า รปู ํ ปสฺสสิ. ตุมฺเห จกขฺ ุนา รปู ํ ปสฺสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ จกขฺ นุ า รูปํ ปสฺสามิ. มยํ จกฺขนุ า รูป ํ ปสสฺ าม.
.............................................................. ................................................................

76 หลักการแปลบาลขี ั้นพ้ืนฐาน

ทสิ ธาตุ + ภวิสสันตีวภิ ัตติ
ปรัสสบท
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ ปสสฺ ิสสฺ ต,ิ ทกขฺ สิ สฺ ติ ปสฺสสิ สฺ นฺติ, ทกขฺ สิ ฺสนฺต ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบุรษุ ปสสฺ สิ ฺสสิ, ทกฺขสิ สฺ ส ิ ปสสฺ ิสสฺ ถ, ทกฺขิสสฺ ถ ตุมฺหโยคะ
อตุ ตมบรุ ุษ ปสสฺ ิสฺสาม,ิ ทกขฺ สิ สฺ ามิ ปสสฺ สิ สฺ าม, ทกฺขิสฺสาม อมฺหโยคะ

๑. ภิกฺข ุ ปสสฺ สิ สฺ ติ. ภกิ ฺขู ปสสฺ ิสสฺ นตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปสฺสิสฺสส.ิ ตมุ ฺเห ปสสฺ สิ ฺสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปสฺสสิ ฺสาม.ิ มยํ ปสสฺ สิ สฺ าม.
.............................................................. ................................................................
๒. ภิกฺขุ านํ ปสสฺ สิ ฺสติ. ภิกฺข ู านํ ปสสฺ สิ สฺ นฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ านํ ปสสฺ สิ สฺ สิ. ตมุ ฺเห านํ ปสฺสิสสฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ านํ ปสฺสิสสฺ ามิ. มยํ านํ ปสสฺ ิสสฺ าม.
.............................................................. ................................................................
๓. ภกิ ฺข ุ อิทมฺป ิ านํ ปสฺสสิ สฺ ต.ิ ภิกขฺ ู อทิ มปฺ ิ านํ ปสสฺ สิ สฺ นฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ อทิ มฺป ิ านํ ปสฺสิสฺสสิ. ตมุ ฺเห อิทมปฺ ิ านํ ปสฺสิสฺสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ อทิ มปฺ ิ านํ ปสฺสิสสฺ าม.ิ มยํ อิทมปฺ ิ านํ ปสสฺ ิสฺสาม.
.............................................................. ................................................................

๑. ภกิ ฺขุ ปสฺสสิ สฺ ต.ิ ภิกฺขู ปสฺสิสฺสนฺติ.
.............................................................. ................................................................

กริ ิยาอาขยาต 77

ตฺวํ ปสฺสิสฺสสิ. ตมุ ฺเห ปสสฺ ิสฺสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปสสฺ สิ ฺสามิ. มยํ ปสสฺ สิ สฺ าม.
.............................................................. ................................................................
๒. ภิกฺขุ สตถฺ ารํ ปสฺสิสฺสติ. ภกิ ฺข ู สตถฺ ารํ ปสฺสสิ สฺ นตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ สตถฺ ารํ ปสสฺ ิสฺสส.ิ ตุมเฺ ห สตฺถารํ ปสฺสิสสฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สตฺถารํ ปสสฺ ิสสฺ าม.ิ มยํ สตฺถารํ ปสสฺ สิ ฺสาม.
.............................................................. ................................................................

ทา ทาเน ในการให้

ทาธาตุ + อปัจจัย + วัตตมานาวิภตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ เทติ เทนฺต ิ นามโยคะ
มัชฌมิ บุรษุ เทสิ เทถ ตมุ หฺ โยคะ
อุตตมบรุ ุษ เทม,ิ ทมมฺ ิ เทม, ทมฺม อมฺหโยคะ

๑. อุปาสโก เทต.ิ อปุ าสกา เทนฺต.ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ เทส.ิ ตุมฺเห เทถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ เทม.ิ มยํ เทม.
.............................................................. ................................................................
๒. อปุ าสโก อาหารํ เทต.ิ อปุ าสกา อาหารํ เทนฺติ.
.............................................................. ................................................................

78 หลักการแปลบาลขี ัน้ พื้นฐาน

ตวฺ ํ อาหารํ เทส.ิ ตมุ เฺ ห อาหารํ เทถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ อาหารํ เทม.ิ มยํ อาหารํ เทม.
.............................................................. ................................................................
๓. อปุ าสโก ภิกขฺ นู ํ อาหารํ เทติ. อปุ าสกา ภิกฺขนู ํ อาหารํ เทนฺต.ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ภกิ ขฺ ูนํ อาหารํ เทสิ. ตมุ เฺ ห ภิกขฺ ูนํ อาหารํ เทถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ภิกฺขูนํ อาหารํ เทมิ. มยํ ภิกฺขูนํ อาหารํ เทม.
.............................................................. ................................................................
๔. อปุ าสโก วิหาเร ภกิ ขฺ ูนํ อาหารํ เทต.ิ อุปาสกา วิหาเร ภกิ ฺขนู ํ อาหารํ เทนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ วหิ าเร ภกิ ฺขนู ํ อาหารํ เทสิ. ตมุ เฺ ห วหิ าเร ภกิ ขฺ นู ํ อาหารํ เทถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ วหิ าเร ภิกขฺ นู ํ อาหารํ เทม.ิ มยํ วหิ าเร ภกิ ขฺ นู ํ อาหารํ เทม.
.............................................................. ................................................................
๕. อุปาสโก ปาโตว วหิ าเร ภกิ ขฺ ูนํ อาหารํ เทต.ิ
................................................................................................................................
อปุ าสกา ปาโตว วหิ าเร ภกิ ฺขนู ํ อาหารํ เทนตฺ ิ.
................................................................................................................................
ตฺวํ ปาโตว วหิ าเร ภกิ ขฺ นู ํ อาหารํ เทสิ.
................................................................................................................................
ตุมฺเห ปาโตว วิหาเร ภกิ ฺขูนํ อาหารํ เทถ.
................................................................................................................................
อหํ ปาโตว วหิ าเร ภกิ ขฺ นู ํ อาหารํ เทมิ.
................................................................................................................................
มยํ ปาโตว วิหาเร ภกิ ฺขนู ํ อาหารํ เทม.
................................................................................................................................

กิรยิ าอาขยาต 79

มยํ สทุ ธกตั ตาใน เทมๆ อาขยาตบทกตั ตุวาจก เอวศพั ท์ อวธารณะเข้ากับ ปาโตๆ
กาลสัตตมีใน เทม วิหาเร วิสยาธาระใน เทม ภิกขฺ นู ํ สัมปทานใน เทม อาหารํ
อวตุ ตกมั มะใน เทม ฯ

ออาคม + ทาธาตุ + อัชชตนวี ภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ อทาสิ อทํส ุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บุรุษ อทาส ิ อทาสิตถฺ ตุมหฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ อทาส ึ อทาสมิ ฺห, อทาสมิ หฺ า อมฺหโยคะ

ทาธาตุ + ภวิสสนั ตวี ิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ ทสสฺ ติ ทสฺสนตฺ ิ นามโยคะ
มัชฌมิ บรุ ุษ ทสฺสส ิ ทสฺสถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบุรุษ ทสฺสาม ิ ทสสฺ าม อมหฺ โยคะ

ปกฺโกสติ ย่อมร้องเรยี ก = ป + กุส อวฺหาเน ในการร้องเรียก + อ + ติ
อกโฺ กสติ ย่อมด่า = อา + กุส อวฺหาเน ในการรอ้ งเรียก + อ + ติ

คมุ คตมิ ฺหิ ในการไป คมธุ าตุ + อปัจจยั + วัตตมานาวิภัตติ

บรุ ุษ เอกวจนะ ปรสั สบท พหวุ จนะ โยคะ
นามโยคะ
ปฐมบรุ ุษ คจฉฺ ต,ิ คเมติ คจฺฉนตฺ ,ิ คเมนฺต ิ ตุมหฺ โยคะ
มชั ฌิมบรุ ุษ คจฉฺ ส,ิ คเมส ิ คจฉฺ ถ, คเมถ อมฺหโยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ คจฉฺ ามิ, คเมม ิ คจฺฉาม, คเมม

80 หลกั การแปลบาลีข้นั พน้ื ฐาน

คมธุ าตุ + อปจั จัย + วตั ตมานาวิภตั ติ
อตั ตโนบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ คจฺฉเต คจฉฺ นเฺ ต, คจฺฉเร นามโยคะ
มชั ฌิมบุรษุ คจฉฺ เส คจฺฉวฺเห ตมุ ฺหโยคะ
อุตตมบรุ ุษ คจเฺ ฉ คจฺฉามฺเห อมฺหโยคะ

๑. ปรุ โิ ส คจฉฺ ติ. ปรุ สิ า คจฉฺ นฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ คจฉฺ สิ. ตมุ ฺเห คจฉฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ คจฉฺ าม.ิ มยํ คจฺฉาม.
.............................................................. ................................................................
๒. ปรุ ิโส คามํ คจฺฉติ. ปุริสา คามํ คจฉฺ นตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ คามํ คจฺฉสิ. ตุมฺเห คามํ คจฉฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ คามํ คจฺฉาม.ิ มยํ คามํ คจฉฺ าม.
.............................................................. ................................................................
๓. ปุริโส สกเฏน คามํ คจฉฺ ต.ิ ปรุ สิ า สกเฏน คามํ คจฺฉนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สกเฏน คามํ คจฉฺ ส.ิ ตุมเฺ ห สกเฏน คามํ คจฺฉถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สกเฏน คามํ คจฉฺ าม.ิ มยํ สกเฏน คามํ คจฺฉาม.
.............................................................. ................................................................
๔. ปุรโิ ส สทฺธึ สกเฏน คามํ คจฺฉติ. ปรุ ิสา สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฺฉนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ สทฺธ ึ สกเฏน คามํ คจฉฺ ส.ิ ตุมฺเห สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฉฺ ถ.
.............................................................. ................................................................

กิริยาอาขยาต 81

อหํ สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฺฉามิ. มยํ สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฉฺ ามิ.
.............................................................. ................................................................
๕. ปุรโิ ส สหายเกน สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฺฉติ.
.................................................................................................................................
ปรุ ิสา สหายเกน สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฺฉนตฺ ิ.
.................................................................................................................................
ตวฺ ํ สหายเกน สทฺธึ สกเฏน คามํ คจฉฺ สิ.
.................................................................................................................................
ตมุ เฺ ห สหายเกน สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฉฺ ถ.
.................................................................................................................................
อหํ สหายเกน สทธฺ ึ สกเฏน คามํ คจฺฉามิ.
.................................................................................................................................
มยํ สหายเกน สทฺธ ึ สกเฏน คามํ คจฉฺ าม.
.................................................................................................................................
มยํ สทุ ธกัตตาใน คจฺฉามๆ อาขยาตบทกัตตวุ าจก สหายเกน สหตั ถตตยิ าเขา้ กับ
สทฺธๆึ ศัพท์ กิรยิ าสมวายะใน คจฺฉาม สกเฏน กรณะใน คจฉฺ าม คามํ สมั ปาปณุ ยี -
กัมมะใน คจฺฉาม ฯ

อาคจฺฉติ ยอ่ มมา = อา + คม ุ คตมิ ฺหิ ในการไป + อ + ต ิ
ปจฺจาคจฉฺ ต ิ ยอ่ มกลบั มา = ปติ + อา + คม ุ คตมิ ฺหิ ในการไป + อ + ติ
นคิ จฺฉติ ยอ่ มถึง = นิ + คมุ คตมิ หฺ ิ ในการไป + อ + ติ
อุคฺคจฺฉต ิ ย่อมข้นึ ไป, ยอ่ มฟงุ้ ไป = อุ + คม ุ คตมิ ฺหิ ในการไป + อ + ติ
วคิ จฉฺ ติ ยอ่ มไปปราศ = วิ + คมุ คตมิ หฺ ิ ในการไป + อ + ติ
อธคิ จฺฉติ ยอ่ มถงึ ทับ, ยอ่ มบรรล ุ = อธิ + คม ุ คตมิ ฺหิ ในการไป + อ + ติ
อวคจฺฉติ ย่อมรู้ = อว + คมุ คตมิ ฺหิ ในการไป + อ + ติ
อปคจฉฺ ต ิ ยอ่ มน�ำไปปราศ = อป + คมุ คตมิ หฺ ิ ในการไป + อ + ติ
อปุ คจฺฉติ ยอ่ มเขา้ ใกล,้ ยอ่ มเขา้ ถงึ = อปุ + คม ุ คติมหฺ ิ ในการไป + อ + ติ
อนุคจฺฉติ ย่อมไปตาม = อนุ + คมุ คตมิ ฺหิ ในการไป + อ + ติ

82 หลักการแปลบาลีขน้ั พืน้ ฐาน

ป + วิส ปเวสเน ในการเข้าไป

ป + วิสธาตุ + อปัจจยั + วัตตมานาวิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ปวสิ ต ิ ปวิสนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ุษ ปวสิ ส ิ ปวิสถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ ปวสิ าม ิ ปวสิ าม อมหฺ โยคะ

๑. ภกิ ฺข ุ ปวสิ ต.ิ ภกิ ฺขู ปวิสนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ปวสิ ส.ิ ตมุ ฺเห ปวสิ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปวิสามิ. มยํ ปวิสาม.
.............................................................. ................................................................
๒. ภกิ ฺข ุ คามํ ปวิสติ. ภิกฺข ู คามํ ปวิสนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ คามํ ปวิสสิ. ตุมฺเห คามํ ปวิสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ คามํ ปวสิ ามิ. มยํ คามํ ปวิสาม.
.............................................................. ................................................................
๓. ภกิ ขฺ ุ ปิณฺฑาย คามํ ปวิสติ. ภิกขฺ ู ปณิ ฑฺ าย คามํ ปวิสนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปิณฑฺ าย คามํ ปวิสสิ. ตมุ ฺเห ปิณฑฺ าย คามํ ปวิสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปณิ ฺฑาย คามํ ปวิสาม.ิ มยํ ปิณฑฺ าย คามํ ปวสิ าม.
.............................................................. ................................................................
.............................................................. ................................................................

กริ ิยาอาขยาต 83

๔. ภกิ ขฺ ุ สทฺธึ ปณิ ฑฺ าย คามํ ปวิสต.ิ ภิกฺข ู สทธฺ ึ ปิณฑฺ าย คามํ ปวิสนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สทฺธ ึ ปิณฺฑาย คามํ ปวิสสิ. ตมุ เฺ ห สทฺธ ึ ปณิ ฺฑาย คามํ ปวิสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สทธฺ ึ ปณิ ฑฺ าย คามํ ปวสิ าม.ิ มยํ สทธฺ ึ ปิณฺฑาย คามํ ปวิสาม.
.............................................................. ................................................................
๕. ภิกฺขุ สามเณเรน สทธฺ ึ ปิณฑฺ าย คามํ ปวสิ ต.ิ
.................................................................................................................................
ภิกฺขู สามเณเรน สทธฺ ึ ปิณฺฑาย คามํ ปวิสนตฺ .ิ
.................................................................................................................................
ตฺวํ สามเณเรน สทฺธ ึ ปณิ ฑฺ าย คามํ ปวิสสิ.
.................................................................................................................................
ตุมเฺ ห สามเณเรน สทฺธ ึ ปณิ ฑฺ าย คามํ ปวิสถ.
.................................................................................................................................
อหํ สามเณเรน สทฺธึ ปณิ ฑฺ าย คามํ ปวสิ าม.ิ
.................................................................................................................................
มยํ สามเณเรน สทฺธึ ปณิ ฑฺ าย คามํ ปวสิ าม.
.................................................................................................................................
มยํ สุทธกตั ตาใน ปวสิ ามๆ อาขยาตบทกัตตวุ าจก สามเณเรน สหัตถตติยาเข้ากบั

สทธฺ ๆึ ศพั ท์ กิริยาสมวายะใน ปวิสาม ปิณฑฺ าย สัมปทานใน ปวสิ าม คามํ สมั ปาปุณยี -
กมั มะใน ปวสิ าม ฯ
ปริวสิ ติ ยอ่ มอังคาส (เลยี้ งดู) = ปริ + วสิ โปสเน ในการเลยี้ งด ู + อ + ติ

๑. อปุ าสโก ปณเี ตน อาหาเรน ภกิ ฺขู ปรวิ สิ .ิ
.................................................................................................................................
อปุ าสกา ปณเี ตน อาหาเรน ภกิ ขฺ ู ปรวิ ิสึสุ.
.................................................................................................................................

84 หลกั การแปลบาลีขัน้ พื้นฐาน

กลุ่มท่ี ๑ สกัมมกธาตุ
ประเภท ทวกิ ัมมกธาตุ ธาตุทีม่ สี องกรรม

หร หรเณ ในการน�ำไป

หรธาตุ + อปัจจยั + วัตตมานาวิภตั ติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ หรต ิ หรนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ หรส ิ หรถ ตุมหฺ โยคะ
อุตตมบุรุษ หราม ิ หราม อมหฺ โยคะ

๑. ปรุ ิโส หรติ. ปุริสา หรนฺต.ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ หรสิ. ตุมเฺ ห หรถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ หรามิ. มยํ หราม.
.............................................................. ................................................................
๒. ปุรโิ ส ทารกํ หรติ. ปุรสิ า ทารกํ หรนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ทารกํ หรส.ิ ตุมฺเห ทารกํ หรถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ทารกํ หราม.ิ มยํ ทารกํ หราม.
.............................................................. ................................................................
๓. ปุรโิ ส ทารกํ เคหํ หรต.ิ ปรุ สิ า ทารกํ เคหํ หรนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ทารกํ เคหํ หรส.ิ ตุมฺเห ทารกํ เคหํ หรถ.
.............................................................. ................................................................

กริ ิยาอาขยาต 85

อหํ ทารกํ เคหํ หรามิ. มยํ ทารกํ เคหํ หราม.
.............................................................. ................................................................

อาหรติ ยอ่ มน�ำมา = อา + หร หรเณ ในการน�ำไป + อ + ติ
ปจฺจาหรต ิ ยอ่ มน�ำกลับมา = ปติ + อา + หร หรเณ ในการนำ� ไป + อ + ติ
ปหรติ ย่อมตี, ยอ่ มประหาร = ป + หร หรเณ ในการน�ำไป + อ + ติ
นีหรติ ยอ่ มนำ� ออกไป = นี + หร หรเณ ในการน�ำไป + อ + ติ
สํหรต ิ ยอ่ มรวบรวม = สํ + หร หรเณ ในการนำ� ไป + อ + ติ
วหิ รติ ยอ่ มอย ู่ = วิ + หร หรเณ ในการนำ� ไป + อ + ติ
ปริหรติ ยอ่ มบรหิ าร, ยอ่ มหลีกเลยี่ ง = ปริ + หร หรเณ ในการน�ำไป + อ + ติ
อปหรต ิ ย่อมน�ำไปปราศ = อป + หร หรเณ ในการนำ� ไป + อ + ติ
อวหรต ิ ยอ่ มลักขโมย = อว + หร หรเณ ในการน�ำไป + อ + ต ิ
เนต,ิ นยต ิ ยอ่ มนำ� ไป = นี นเย ในการนำ� ไป + อ + ติ
วหติ ย่อมน�ำไป = วห ปาปเน ในการให้ถงึ + อ + ติ

ยาจ ยาจเน ในการขอ ยาจธาตุ + อปจั จยั + วตั ตมานาวิภตั ติ

บุรุษ เอกวจนะ ปรัสสบท พหวุ จนะ โยคะ
นามโยคะ
ปฐมบุรษุ ยาจติ ยาจนฺต ิ ตุมฺหโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ ยาจส ิ ยาจถ อมฺหโยคะ
อุตตมบุรษุ ยาจามิ ยาจาม

๑. อปุ าสโก ยาจติ. อุปาสกา ยาจนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ยาจส.ิ ตมุ ฺเห ยาจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ยาจามิ. มยํ ยาจาม.
.............................................................. ................................................................

86 หลกั การแปลบาลีขั้นพ้นื ฐาน

๒. อุปาสโก สลี าน ิ ยาจติ. อปุ าสกา สลี าน ิ ยาจนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สลี านิ ยาจส.ิ ตุมเฺ ห สลี าน ิ ยาจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สลี านิ ยาจามิ. มยํ สลี าน ิ ยาจาม.
.............................................................. ................................................................
๓. อุปาสโก ปญจฺ สลี าน ิ ยาจติ. อปุ าสกา ปญจฺ สลี าน ิ ยาจนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปญจฺ สีลาน ิ ยาจส.ิ ตมุ ฺเห ปญจฺ สลี านิ ยาจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปญจฺ สลี าน ิ ยาจามิ. มยํ ปญฺจ สีลานิ ยาจาม.
.............................................................. ................................................................
๔. อุปาสโก สห ปญฺจ สีลานิ ยาจติ. อปุ าสกา สห ปญฺจ สลี าน ิ ยาจนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สห ปญฺจ สลี านิ ยาจสิ. ตุมฺเห สห ปญจฺ สลี าน ิ ยาจถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สห ปญจฺ สีลานิ ยาจามิ. มยํ สห ปญจฺ สีลาน ิ ยาจาม.
.............................................................. ................................................................
๕. อปุ าสโก ตสิ รเณน สห ปญฺจ สีลาน ิ ยาจต.ิ
................................................................................................................................
อุปาสกา ติสรเณน สห ปญฺจ สีลาน ิ ยาจนตฺ .ิ
................................................................................................................................
ตวฺ ํ ติสรเณน สห ปญฺจ สลี าน ิ ยาจสิ.
................................................................................................................................
ตมุ ฺเห ติสรเณน สห ปญจฺ สีลานิ ยาจถ.
................................................................................................................................
อหํ ตสิ รเณน สห ปญจฺ สลี าน ิ ยาจาม.ิ
................................................................................................................................

กิรยิ าอาขยาต 87

มยํ ติสรเณน สห ปญจฺ สลี านิ ยาจาม.
................................................................................................................................
๖. อปุ าสโก รกขฺ ณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญจฺ สลี าน ิ ยาจต.ิ
................................................................................................................................
อปุ าสกา รกขฺ ณตฺถาย ตสิ รเณน สห ปญจฺ สลี าน ิ ยาจนฺติ.
................................................................................................................................
ตวฺ ํ รกขฺ ณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญฺจ สลี านิ ยาจส.ิ
................................................................................................................................
ตุมฺเห รกฺขณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญจฺ สลี าน ิ ยาจถ.
................................................................................................................................
อหํ รกฺขณตฺถาย ตสิ รเณน สห ปญจฺ สีลาน ิ ยาจามิ.
................................................................................................................................
มยํ รกขฺ ณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญจฺ สลี าน ิ ยาจาม.
................................................................................................................................
๗. อุปาสโก วิสุํ วสิ ุํ รกฺขณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญฺจ สีลาน ิ ยาจติ.
................................................................................................................................
อุปาสกา วสิ ํุ วิสุํ รกฺขณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญฺจ สลี านิ ยาจนตฺ ิ.
................................................................................................................................
ตฺวํ วิสํุ วิสุํ รกฺขณตฺถาย ตสิ รเณน สห ปญฺจ สีลาน ิ ยาจส.ิ
................................................................................................................................
ตุมฺเห วสิ ํุ วสิ ํุ รกฺขณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญจฺ สีลาน ิ ยาจถ.
................................................................................................................................
อหํ วิสุํ วสิ ุํ รกฺขณตฺถาย ติสรเณน สห ปญจฺ สีลาน ิ ยาจามิ.
................................................................................................................................
มยํ วสิ ุํ วิสํุ รกขฺ ณตฺถาย ติสรเณน สห ปญฺจ สลี าน ิ ยาจาม.
................................................................................................................................
๘. อุปาสโก ภนฺเต วิสํุ วิสุํ รกขฺ ณตฺถาย ติสรเณน สห ปญฺจ สลี าน ิ ยาจต.ิ
................................................................................................................................

88 หลักการแปลบาลขี ั้นพ้ืนฐาน

อปุ าสกา ภนเฺ ต วสิ ุํ วิสุํ รกขฺ ณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญฺจ สีลาน ิ ยาจนฺติ.
................................................................................................................................
ตฺวํ ภนเฺ ต วสิ ุํ วสิ ุํ รกขฺ ณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญฺจ สีลาน ิ ยาจส.ิ
................................................................................................................................
ตุมฺเห ภนเฺ ต วสิ ํุ วสิ ํุ รกฺขณตถฺ าย ติสรเณน สห ปญจฺ สีลาน ิ ยาจถ.
................................................................................................................................
อหํ ภนเฺ ต วสิ ุํ วสิ ุํ รกฺขณตถฺ าย ตสิ รเณน สห ปญจฺ สลี านิ ยาจาม.ิ
................................................................................................................................
มยํ ภนฺเต วิสํุ วิสุํ รกฺขณตถฺ าย ตสิ รเณน สห ปญจฺ สีลาน ิ ยาจาม.
................................................................................................................................
ภนเฺ ต อาลปนะ มยํ สุทธกตั ตาใน ยาจามๆ อาขยาตบทกตั ตวุ าจก วสิ ํุ สองศพั ท์ กริ ยิ า-

วิเสสนะใน รกฺขณตถฺ ายๆ สมั ปทานใน ยาจาม ติสรเณน สหตั ถตติยาเขา้ กบั สหๆ ศัพท์
ทพั พสมวายะใน ปญฺจ สีลานิ ปญจฺ วิเสสนะของ สีลานๆิ อวตุ ตกัมมะใน ยาจาม ฯ

ปจุ ฉฺ ปุจฺฉเน ในการถาม

ปจุ ฉฺ ธาตุ + อปจั จยั + วตั ตมานาวิภัตติ
ปรัสสบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ปจุ ฉฺ ติ ปจุ ฺฉนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบุรุษ ปจุ ฺฉส ิ ปุจฉฺ ถ ตุมหฺ โยคะ
อุตตมบรุ ุษ ปจุ ฺฉามิ ปุจฺฉาม อมหฺ โยคะ

๑. ภิกฺขุ ปจุ ฉฺ ต.ิ ภิกฺขู ปจุ ฺฉนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปจุ ฺฉส.ิ ตุมฺเห ปุจฉฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปุจฉฺ าม.ิ มยํ ปจุ ฉฺ าม.
.............................................................. ................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 89

๒. ภกิ ขฺ ุ ปญหฺ ํ ปจุ ฉฺ ติ. ภิกฺข ู ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ปญหฺ ํ ปจุ ฺฉสิ. ตมุ ฺเห ปญหฺ ํ ปุจฉฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปญหฺ ํ ปจุ ฉฺ ามิ. มยํ ปญหฺ ํ ปจุ ฺฉาม.
.............................................................. ................................................................
๓. ภกิ ขฺ ุ พทุ ฺธํ ปญหฺ ํ ปจุ ฉฺ ติ. ภิกขฺ ู พุทฺธํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ พทุ ฺธํ ปญฺหํ ปจุ ฺฉส.ิ ตมุ ฺเห พุทฺธํ ปญหฺ ํ ปุจฉฺ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ พุทธฺ ํ ปญฺหํ ปุจฉฺ ามิ. มยํ พทุ ฺธํ ปญหฺ ํ ปจุ ฉฺ าม.
.............................................................. ................................................................

อาปุจฺฉต ิ ย่อมถามโดยเออื้ เฟือ้ , ย่อมลา = อา + ปุจฺฉ ปุจฉฺ เน ในการถาม + อ + ติ
ภกิ ฺขต ิ ย่อมขอ = ภิกฺข ยาจเน ในการขอ + อ + ติ
วจต ิ ยอ่ มกล่าว = วจ วยิ ตฺติยํ วาจายํ ในการพดู ชดั + อ + ติ
วทต,ิ วเทต ิ ยอ่ มกลา่ ว = วท วยิ ตฺติยํ วาจายํ ในการพดู ชดั + อ + ติ
ภาสติ ยอ่ มกล่าว = ภาส วิยตตฺ ยิ ํ วาจายํ ในการพดู ชดั + อ + ติ

ออาคม + วจธาตุ + อัชชตนีวภิ ตั ติ
อัตตโนบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ อโวจ, อโวจุตถฺ อโวจุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ อโวจเิ ส อโวจวิ หฺ ํ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบรุ ษุ อโวจํ อโวจมิ เฺ ห อมหฺ โยคะ

สตถฺ า ภกิ ขฺ ู เอตํ วจนํ อโวจ.
.................................................................................................................................

90 หลักการแปลบาลีขัน้ พนื้ ฐาน

อกัมมกธาตุ

วสต ิ ย่อมอยู่ = วส นิวาเส ในการอยู่ + อ + ติ
ชวี ต ิ ยอ่ มเปน็ อยู่ = ชวี ปาณธารเณ ในการทรงไวซ้ ึง่ ชีวติ + อ + ติ
นนทฺ ต ิ ย่อมบนั เทงิ = นนทฺ นนทฺ เน ในความบันเทิง + อ + ติ
กมต ิ ย่อมกา้ วไป = กมุ ปทกฺวกิ เฺ ขเป ในการกา้ วเทา้ + อ + ติ
จงกฺ มต ิ ย่อมจงกรม = กมุ ปทกวฺ ิกฺเขเป ในการกา้ วเทา้ + อ + ติ
ปกฺกมต ิ ยอ่ มหลกี ไป = ป + กมุ ปทกวฺ ิกฺเขเป ในการกา้ วเท้า + อ + ติ
ปรกกฺ มติ ยอ่ มบากบน่ั = ปรา + กม ุ ปทวิกเฺ ขเป ในการกา้ วเทา้ + อ + ติ
นกิ ฺขมต ิ ย่อมออกไป = นิ + กม ุ ปทวิกฺเขเป ในการก้าวเทา้ + อ + ติ
สงกฺ มต ิ ย่อมเคลื่อนยา้ ย = สํ + กมุ ปทวิกฺเขเป ในการกา้ วเทา้ + อ + ติ
วกิ กฺ มติ ยอ่ มกา้ วไปขา้ งหน้า = วิ + กมุ ปทวกิ เฺ ขเป ในการกา้ วเทา้ + อ + ติ
อนุกฺกมต ิ ยอ่ มก้าวไปตามลำ� ดับ = อนุ + กมุ ปทวกิ เฺ ขเป ในการกา้ วเท้า + อ + ติ
อภกิ ฺกมติ ย่อมก้าวไปข้างหน้า = อภิ + กม ุ ปทวกิ ฺเขเป ในการกา้ วเทา้ + อ + ติ
ปฏกิ ฺกมต ิ ยอ่ มก้าวกลับ = ปติ + กม ุ ปทวิกฺเขเป ในการกา้ วเท้า + อ + ติ
อกฺกมต ิ ยอ่ มเหยยี บ = อา + กม ุ ปทวิกเฺ ขเป ในการก้าวเทา้ + อ + ติ
อปุ สงฺกมติ ย่อมเข้าไปหา = อุป+ส+ํ กม ุ ปทวิกฺเขเป ในการกา้ วเทา้ + อ + ติ

า คตนิ ิวตตฺ มิ หฺ ิ ในการหา้ มการไป (ยนื , ตงั้ อยู่, ดำ� รงอยู่)

าธาตุ + อปจั จัย + วตั ตมานาวิภัตติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ ติฏฺต ิ ติฏฺนฺติ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ษุ ติฏฺสิ ติฏฺ ถ ตุมหฺ โยคะ
อุตตมบุรษุ ติฏฺ ามิ ตฏิ ฺ าม อมหฺ โยคะ

กิริยาอาขยาต 91

ออาคม + าธาตุ + อชั ชตนวี ิภัตติ
ปรัสสบท
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ อฏฺาส ิ อฏฺํส ุ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ษุ อฏฺาส ิ อฏฺ าสติ ฺถ ตุมหฺ โยคะ
อุตตมบุรุษ อฏฺ าส ึ อฏฺ าสมิ หฺ , อฏฺ าสิมหฺ า อมฺหโยคะ

๑. อุปาสโก อฏฺาสิ. อุปาสกา อฏฺํส.ุ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ อฏฺาส.ิ ตุมฺเห อฏฺาสติ ถฺ .
.............................................................. ................................................................
อหํ อฏฺ าสึ. มยํ อฏฺ าสมิ ฺหา.
.............................................................. ................................................................
๒. อุปาสโก สนฺติเก อฏฺ าสิ. อปุ าสกา สนฺตเิ ก อฏฺ ํส.ุ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สนตฺ เิ ก อฏฺาสิ. ตุมเฺ ห สนฺติเก อฏฺาสติ ฺถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สนตฺ เิ ก อฏฺ าสึ. มยํ สนฺติเก อฏฺ าสิมฺหา.
.............................................................. ................................................................
๓. อปุ าสโก รญฺโ สนฺตเิ ก อฏฺาสิ. อุปาสกา รญฺโ สนฺตเิ ก อฏฺํสุ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ รญฺโ สนตฺ เิ ก อฏฺ าสิ. ตมุ ฺเห รญโฺ  สนฺตเิ ก อฏฺ าสติ ถฺ .
.............................................................. ................................................................
อหํ รญโฺ  สนตฺ ิเก อฏฺ าสึ. มยํ รญโฺ  สนตฺ เิ ก อฏฺ าสมิ หฺ า.
.............................................................. ................................................................

92 หลกั การแปลบาลขี น้ั พน้ื ฐาน

าธาตุ + ภวิสสนั ตวี ภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ สฺสต ิ สฺสนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ษุ สฺสสิ สฺสถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ สสฺ ามิ สฺสาม อมหฺ โยคะ

ปฏฺ าต ิ ย่อมตง้ั ไว้เบือ้ งแรก = ป + า คตนิ ิวตฺติมหฺ ิ ในการหา้ มการไป + อ + ติ
นิฏฺาติ ยอ่ มสำ� เร็จ, ย่อมจบ = นิ + า คตินวิ ตฺตมิ หฺ ิ ในการห้ามการไป + อ + ติ
สณฺ าต ิ ย่อมตง้ั อยดู่ ้วยด ี = สํ + า คตินวิ ตฺติมหฺ ิ ในการห้ามการไป + อ + ติ
อฏุ ฺ าต ิ ย่อมลกุ ขึ้น, ย่อมตง้ั ขึน้ = อุ + า คตินิวตฺตมิ ฺหิ ในการหา้ มการไป + อ + ติ
อธฏิ ฺาต ิ ย่อมอธิษฐาน = อธิ + า คตินวิ ตตฺ ิมฺหิ ในการห้ามการไป + อ + ติ
ปตฏิ ฺาติ ยอ่ มตง้ั ไวเ้ ฉพาะ, ยอ่ มประดิษฐาน= ปติ + า คตินวิ ตฺติมหฺ ิ ในการหา้ มการไป
+ อ + ติ
อุปฏฺ าต ิ ย่อมบำ� รุง, ย่อมปรากฏ = อปุ + า คตนิ ิวตตฺ มิ ฺหิ ในการห้ามการไป + อ + ติ

สท คตยฺ าวสาเน ในการสิ้นสุดการไป

นบิ ทหนา้ + สทธาตุ + อปจั จยั + วัตตมานาวภิ ตั ติ
ปรัสสบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ นสิ ที ต ิ นสิ ีทนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบุรษุ นิสที ส ิ นสิ ีทถ ตุมหฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ นสิ ีทาม ิ นสิ ีทาม อมฺหโยคะ

๑. ภิกฺข ุ นิสที ติ. ภิกขฺ ู นิสีทนฺติ.
.............................................................. ................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 93

ตฺวํ นิสีทส.ิ ตุมเฺ ห นิสที ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ นสิ ที าม.ิ มยํ นิสที าม.
.............................................................. ................................................................
๒. ภกิ ขฺ ุ อาสเน นิสที ต.ิ ภกิ ขฺ ู อาสเนส ุ นสิ ีทนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ อาสเน นสิ ที สิ. ตุมฺเห อาสเนสุ นิสที ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ อาสเน นิสที าม.ิ มยํ อาสเนสุ นิสีทาม.
.............................................................. ................................................................

ป + สท ปสาเท ในควาามเลื่อมใส

ปบทหนา้ + สทธาตุ + อปจั จยั + วตั ตมานาวภิ ตั ติ
ปรัสสบท
บุรุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ษุ ปสที ต ิ ปสที นตฺ ิ นามโยคะ
มัชฌมิ บรุ ุษ ปสีทส ิ ปสที ถ ตมุ ฺหโยคะ
อตุ ตมบุรุษ ปสที ามิ ปสีทาม อมหฺ โยคะ

๑. อุปาสโก ปสีทต.ิ อุปาสกา ปสีทนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ปสที ส.ิ ตมุ เฺ ห ปสีทถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปสที าม.ิ มยํ ปสีทาม.
.............................................................. ................................................................
๒. อุปาสโก พทุ ฺเธ ปสที ต.ิ อุปาสกา พุทเฺ ธ ปสที นฺติ.
.............................................................. ................................................................