ทักษะการใช้ไวยากรณ์-๑-หลักการแปลบาลีขั้นพื้นฐาน

94 หลักการแปลบาลีขัน้ พ้ืนฐาน

ตฺวํ ธมเฺ ม ปสที ส.ิ ตุมฺเห ธมฺเม ปสที ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สํเฆ ปสีทาม.ิ มยํ สเํ ฆ ปสีทาม.
.............................................................. ................................................................

วปิ ฺปสที ต ิ ย่อมผ่องใส = วิ + ป + สท ปสาเท ในความเลือ่ มใส + อ + ติ
โอสที ต ิ ยอ่ มจมลง = อว + สท คตฺยาวสาเน ในการสน้ิ สดุ การไป +
อ + ติ
ยอ่ มนอน = สิ สเย ในการนอน
เสติ, สยติ

ห ู สตตฺ ายํ ในความมี, ความเปน็

หธู าตุ + อปัจจัย + วัตตมานาวิภัตติ
ปรัสสบท
บุรุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ โหติ โหนฺต ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ุษ โหสิ โหถ ตุมฺหโยคะ
อตุ ตมบรุ ุษ โหมิ โหม อมุ ฺหโยคะ

หูธาตุ + อปจั จัย + ปญั จมีวภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ โหต ุ โหนตฺ ุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ุษ โหห ิ โหถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบุรษุ โหม ิ โหม อมหฺ โยคะ

๑. สตฺโต โหตุ. สตฺตา โหนตฺ ุ.
.............................................................. ................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 95

ตวฺ ํ โหหิ. ตมุ ฺเห โหถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ โหม.ิ มยํ โหม.
.............................................................. ................................................................
๒. สตโฺ ต สุขโิ ต โหต.ุ สตตฺ า สขุ ิตา โหนตฺ .ุ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สุขิโต โหหิ. ตุมฺเห สขุ ติ า โหถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สขุ ิโต โหมิ. มยํ สขุ ติ า โหม.
.............................................................. ................................................................

ออาคม + หธู าตุ + อัชชตนีวภิ ัตติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ อโหสิ, อห ุ อเหสุํ, อหํุ, อหว ํุ นามโยคะ
มัชฌิมบุรุษ อโหส ิ อโหสิตฺถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบุรษุ อโหสึ, อหุ ํ อโหสิมฺห, อหุมฺห อมฺหโยคะ

ภู สตตฺ ายํ ในความมี, ความเปน็

ภูธาตุ + อปัจจยั + วัตตมานาวภิ ัตติ
ปรัสสบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ ภวติ ภวนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ุษ ภวส ิ ภวถ ตมุ ฺหโยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ ภวามิ ภวาม อมหฺ โยคะ

96 หลกั การแปลบาลีข้ันพ้ืนฐาน

ภูธาตุ + อปจั จยั + ปญั จมวี ิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ ภวตุ ภวนฺตุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บุรษุ ภว, ภวาห ิ ภวถ ตุมหฺ โยคะ
อุตตมบรุ ุษ ภวาม ิ ภวาม อมฺหโยคะ

๑. ภวต ุ สพฺพมงคฺ ล ํ รกขฺ นตฺ ุ สพฺพเทวตา
สพพฺ พุทฺธานภุ าเวน สทา โสตฺถ ี ภวนฺต ุ เต.
.............................................................. ................................................................
.............................................................. ................................................................
๒. ภวตุ สพฺพมงฺคลํ รกขฺ นฺตุ สพฺพเทวตา
สพฺพธมมฺ านุภาเวน สทา โสตถฺ ี ภวนตฺ ุ เต.
.............................................................. ................................................................
.............................................................. ................................................................
๓. ภวตุ สพฺพมงฺคล ํ รกฺขนฺตุ สพฺพเทวตา
สพพฺ สฆํ านภุ าเวน สทา โสตฺถ ี ภวนตฺ ุ เต.
.............................................................. ................................................................
.............................................................. ................................................................

ภธู าตุ + อปัจจยั + สัตตมวี ิภตั ติ
ปรัสสบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ภเว, ภเวยยฺ ภเวยยฺ ํ ุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ุษ ภเว, ภเวยยฺ าสิ ภเวยฺยาถ ตุมหฺ โยคะ
อุตตมบุรษุ ภเว, ภเวยยฺ ามิ ภเวยฺยาม อมหฺ โยคะ

กริ ิยาอาขยาต 97

ภธู าตุ + ภวสิ สันตีวิภัตติ โยคะ
ปรัสสบท นามโยคะ
บรุ ุษ เอกวจนะ พหุวจนะ ตมุ หฺ โยคะ
ปฐมบุรุษ ภวิสสฺ ต ิ ภวสิ สฺ นตฺ ิ อมฺหโยคะ
มชั ฌมิ บุรุษ ภวิสสฺ สิ ภวสิ สฺ ถ
อุตตมบรุ ุษ ภวิสสฺ ามิ ภวสิ สฺ าม โยคะ
นามโยคะ
อส ภวุ ิ ในความม,ี ความเป็น ตุมหฺ โยคะ
อสธาตุ + อปจั จยั + วตั ตมานาวิภัตติ อมหฺ โยคะ
ปรัสสบท โยคะ
บุรุษ เอกวจนะ พหุวจนะ นามโยคะ
ปฐมบุรุษ อตฺถ ิ สนฺต ิ ตุมฺหโยคะ
มชั ฌิมบรุ ุษ อส ิ อตฺถ อมฺหโยคะ
อุตตมบุรษุ อมฺหิ, อสมฺ ิ อมหฺ , อสฺม โยคะ
นามโยคะ
อสธาตุ + อปัจจยั + ปัญจมีวิภตั ติ ตมุ หฺ โยคะ
ปรสั สบท อมหฺ โยคะ
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ
ปฐมบุรุษ อตฺถ ุ สนตฺ ุ
มัชฌิมบุรษุ อห ิ อตถฺ
อุตตมบุรุษ อมหฺ ,ิ อสฺม ิ อมหฺ , อสฺม

อสธาตุ + อปัจจัย + สัตตมวี ิภตั ติ
ปรสั สบท
บุรุษ เอกวจนะ พหุวจนะ
ปฐมบรุ ษุ สยิ า, อสฺส สยิ ,ุํ อสฺสุ
มชั ฌิมบรุ ุษ อสฺส อสฺสถ
อตุ ตมบุรุษ อสสฺ ํ อสฺสาม

98 หลกั การแปลบาลีขัน้ พืน้ ฐาน

๒. รุธาทิคณะ
ลง อ, อ,ิ อี, เอ และ โอปัจจยั พรอ้ มนคิ หติ อาคมตน้ ธาตุ

(รุธาทโิ ต นคิ ฺคหตี ปุพพฺ ญจฺ )

ภชุ ธาตุ + อปัจจยั + วตั ตมานาวิภตั ติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ ภุญฺชติ ภญุ ชฺ นฺต ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ุษ ภญุ ฺชส ิ ภุญชฺ ถ ตมุ ฺหโยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ ภญุ ชฺ ามิ ภญุ ฺชาม อมฺหโยคะ

๑. อุปาสโก ปาโตว อตตฺ โน ฆเร ภตฺตํ ภุญฺชต.ิ
.................................................................................................................................
อปุ าสกา ปาโตว อตตฺ โน ฆเร ภตตฺ ํ ภญุ ชฺ นฺติ.
.................................................................................................................................

ฉทิ ธิ าตุ + อปัจจัย + วตั ตมานาวิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ฉนิ ทฺ ต ิ ฉินฺทนฺติ นามโยคะ
มชั ฌมิ บุรษุ ฉินฺทส ิ ฉินทฺ ถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ุษ ฉนิ ฺทามิ ฉนิ ฺทาม อมฺหโยคะ

๑. ปาริจารกิ า ติขณิ าย วาสยิ า กุมภฺ โฆสกสสฺ มญฺจสฺส านํ ฉินฺทต.ิ
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 99

๓. ทวิ าทคิ ณะ
ลง ยปจั จยั (ทวิ าทิโต โย)

ปท คติมหฺ ิ ในการไป, ถงึ , (ร้,ู บรรล)ุ

ปทธาตุ + ยปัจจัย + วตั ตมานาวิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ษุ ปชชฺ ต ิ ปชฺชนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ ปชฺชส ิ ปชชฺ ถ ตุมฺหโยคะ
อตุ ตมบุรษุ ปชฺชามิ ปชฺชาม อมหฺ โยคะ

อปุ ปฺ ชชฺ ติ ยอ่ มเกดิ ขึ้น = อุ + ปท คติมหฺ ิ ในการไป + ย + ติ
อปุ ปชชฺ ติ ยอ่ มเขา้ ถึง (เกดิ ) = อุป + ปท คตมิ ฺหิ ในการไป + ย + ติ
วปิ ชฺชติ ย่อมวบิ ัติ = วิ + ปท คติมฺหิ ในการไป + ย + ติ
ปฏิปชฺชต ิ ย่อมด�ำเนนิ ไป, ย่อมปฏบิ ัต ิ = ปติ + ปท คตมิ ฺหิ ในการไป + ย + ติ
อาปชฺชติ ย่อมถงึ , ย่อมตอ้ ง = อา + ปท คตมิ ฺหิ ในการไป + ย + ติ
สมาปชชฺ ต ิ ยอ่ มเขา้ = สํ + อา + ปท คติมหฺ ิ ในการไป + ย + ติ
สมฺปชฺชติ ยอ่ มถึงพร้อม, ยอ่ มสำ� เรจ็ = สํ + ปท คตมิ หฺ ิ ในการไป + ย + ติ
วชิ ชฺ ต ิ ย่อมมี = วทิ ภาเว ในความมี, ความเปน็ + ย + ติ
สวํ ิชฺชต ิ ยอ่ มมีปรากฏ = สํ + วิท ภาเว ในความม,ี ความเป็น + ย + ติ
สมฺมต ิ ยอ่ มสงบ = สมุ อุปสเม ในการเข้าไปสงบ + ย + ติ
อปุ สมฺมต ิ ย่อมเข้าไปสงบ = อปุ + สมุ อุปสเม ในการเขา้ ไปสงบ + ย + ติ

100 หลักการแปลบาลขี ัน้ พืน้ ฐาน

พธุ ธาตุ + ยปัจจัย + วตั ตมานาวิภัตติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ พุชฌฺ ติ พุชฺฌนตฺ ิ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ุษ พชุ ฺฌสิ พชุ ฌฺ ถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบุรุษ พชุ ฌฺ าม ิ พุชฺฌาม อมหฺ โยคะ

ยุชฺฌติ ย่อมต่อส ู้ = ยุธ สมฺปหาเร ในการต่อสู้ + ย + ติ
กชุ ฌฺ ต ิ ยอ่ มโกรธ = กธุ โกเป ในความกำ� เรบิ + ย + ติ
วิชฺฌต ิ ย่อมแทง, ย่อมเจาะ = วธิ ตาฬเน ในการแทง + ย + ติ

สบํ ทหนา้ + อาบทหน้า + ทาธาตุ + ยปจั จัย + วตั ตมานาวภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ษุ สมาทิยติ สมาทิยนตฺ ิ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ุษ สมาทิยส ิ สมาทิยถ ตุมหฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ุษ สมาทิยามิ สมาทิยาม อมฺหโยคะ

๑. อุปาสโก สมาทิยติ. อปุ าสกา สมาทิยนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สมาทยิ ส.ิ ตุมฺเห สมาทยิ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สมาทิยามิ. มยํ สมาทยิ าม.
.............................................................. ................................................................
๒. อุปาสโก สลี าน ิ สมาทิยติ. อุปาสกา สลี าน ิ สมาทยิ นตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สลี าน ิ สมาทิยสิ. ตุมฺเห สลี าน ิ สมาทิยถ.
.............................................................. ................................................................

กิรยิ าอาขยาต 101

อหํ สลี านิ สมาทิยามิ. มยํ สลี าน ิ สมาทยิ าม.
.............................................................. ................................................................
๓. อปุ าสโก ปญจฺ สีลาน ิ สมาทิยต.ิ อุปาสกา ปญฺจ สลี านิ สมาทิยนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปญฺจ สลี าน ิ สมาทิยส.ิ ตุมฺเห ปญจฺ สีลาน ิ สมาทิยถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปญจฺ สีลาน ิ สมาทิยาม.ิ มยํ ปญฺจ สีลานิ สมาทิยาม.
.............................................................. ................................................................
๑. ปาณาตปิ าตา เวรมณีสิกฺขาปทํ สมาทิยามิ.
................................................................................................................................
๒. อทินฺนาทานา เวรมณสี กิ ขฺ าปทํ สมาทยิ าม.ิ
................................................................................................................................
๓. กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณสี กิ ขฺ าปทํ สมาทยิ าม.ิ
................................................................................................................................
๔. มสุ าวาทา เวรมณสี กิ ฺขาปทํ สมาทยิ าม.ิ
................................................................................................................................
๕. สุราเมรยมชชฺ ปมาทฏฺ านา เวรมณีสิกขฺ าปทํ สมาทยิ าม.ิ
................................................................................................................................

ชนธาตุ + ยปัจจัย + วตั ตมานาวิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ชายต ิ ชายนฺต ิ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ษุ ชายสิ ชายถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ ชายาม ิ ชายาม อมหฺ โยคะ

102 หลกั การแปลบาลขี ้นั พนื้ ฐาน

๔. สวาทคิ ณะ
ลง ณ,ุ ณา และ อณุ าปัจจยั (สวฺ าทโิ ต ณณุ าอุณา จ)

สธุ าตุ + ณาปจั จยั + วัตตมานาวภิ ตั ติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ สุณาต ิ สุณนฺติ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ษุ สณุ าส,ิ สุณส ิ สุณาถ, สุณถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ สณุ ามิ สุณาม อมฺหโยคะ

๑. อุปาสกิ า สุณาติ. อปุ าสกิ าโย สุณนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ สณุ ส.ิ ตุมเฺ ห สณุ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สุณามิ. มยํ สณุ าม.
.............................................................. ................................................................
๒. อุปาสิกา ธมฺมํ สณุ าต.ิ อุปาสิกาโย ธมมฺ ํ สุณนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ธมฺมํ สุณสิ. ตุมฺเห ธมฺมํ สณุ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ธมฺมํ สุณาม.ิ มยํ ธมมฺ ํ สณุ าม.
.............................................................. ................................................................
๓. อปุ าสกิ า วหิ าเร ธมมฺ ํ สุณาติ. อปุ าสกิ าโย วิหาเร ธมฺมํ สุณนฺติ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ วหิ าเร ธมมฺ ํ สณุ ส.ิ ตุมเฺ ห วหิ าเร ธมมฺ ํ สณุ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ วิหาเร ธมมฺ ํ สณุ าม.ิ มยํ วิหาเร ธมมฺ ํ สณุ าม.
.............................................................. ................................................................

กิรยิ าอาขยาต 103

๔. อปุ าสกิ า สายํ วหิ าเร ธมมฺ ํ สณุ าติ. อปุ าสิกาโย สายํ วิหาเร ธมฺมํ สุณนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ สายํ วิหาเร ธมฺมํ สณุ ส.ิ ตมุ เฺ ห สายํ วหิ าเร ธมมฺ ํ สณุ ถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สายํ วิหาเร ธมฺมํ สุณาม.ิ มยํ สายํ วิหาเร ธมมฺ ํ สณุ าม.
.............................................................. ................................................................

ปบทหน้า + อปธาตุ + อณุ าปจั จยั + วัตตมานาวิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ ปาปุณาติ ปาปณุ นฺต ิ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ษุ ปาปุณาส ิ ปาปุณาถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบุรษุ ปาปณุ ามิ ปาปณุ าม อมหฺ โยคะ

ปบทหน้า + อปธาตุ + อณุ าปัจจยั + อชั ชตนวี ิภตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ปาปุณิ ปาปณุ ึส ุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บุรุษ ปาปณุ ิ ปาปุณติ ฺถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบรุ ษุ ปาปุณึ ปาปุณมิ หฺ , ปาปุณมิ ฺหา อมฺหโยคะ

๑. ภิกขฺ ุ ปาปณุ ิ. ภิกฺขู ปาปณุ สึ ุ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปาปุณ.ิ ตมุ เฺ ห ปาปุณิตฺถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปาปุณ.ึ มยํ ปาปณุ มิ หฺ า.
.............................................................. ................................................................
๒. ภิกฺขุ อรหตตฺ ํ ปาปณุ .ิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.
.............................................................. ................................................................

104 หลักการแปลบาลขี ้ันพ้นื ฐาน

ตวฺ ํ อรหตฺตํ ปาปณุ ิ. ตุมเฺ ห อรหตตฺ ํ ปาปณุ ิตฺถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ อรหตฺตํ ปาปุณึ. มยํ อรหตฺตํ ปาปณุ มิ หฺ า.
.............................................................. ................................................................
๓. ภิกขฺ ุ สห อรหตตฺ ํ ปาปณุ .ิ ภกิ ขฺ ู สห อรหตตฺ ํ ปาปณุ ึส.ุ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ สห อรหตฺตํ ปาปุณ.ิ ตุมเฺ ห สห อรหตตฺ ํ ปาปณุ ิตฺถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สห อรหตฺตํ ปาปุณึ. มยํ สห อรหตฺตํ ปาปุณมิ หฺ า.
.............................................................. ................................................................
๔. ภิกฺข ุ ปฏิสมภฺ ิทาห ิ สห อรหตตฺ ํ ปาปุณิ.
(ภิกขฺ ุ สห ปฏสิ มภฺ ิทาห ิ อรหตฺตํ ปาปุณ)ิ .
................................................................................................................................
ภกิ ขฺ ู ปฏสิ มฺภิทาห ิ สห อรหตตฺ ํ ปาปณุ สึ ุ.
(ภิกขฺ ู สห ปฏสิ มภฺ ทิ าหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ).
................................................................................................................................
ตฺวํ ปฏิสมฺภิทาหิ สห อรหตตฺ ํ ปาปุณิ.
................................................................................................................................
ตุมฺเห ปฏิสมฺภิทาห ิ สห อรหตฺตํ ปาปณุ ติ ฺถ.
................................................................................................................................
อหํ ปฏิสมภฺ ิทาห ิ สห อรหตฺตํ ปาปุณ.ึ
................................................................................................................................
มยํ ปฏสิ มภฺ ิทาหิ สห อรหตตฺ ํ ปาปณุ ิมหฺ า.
................................................................................................................................
มยํ สุทธกัตตาใน ปาปุณิมหฺ าๆ อาขยาตบทกตั ตวุ าจก ปฏสิ มฺภิทาหิ สหัตถตตยิ าเขา้
กับ สหๆ ศพั ท์ ทัพพสมวายะใน อรหตตฺ ํๆ สมั ปาปุณียกมั มะใน ปาปณุ ิมฺหา ฯ

กริ ยิ าอาขยาต 105

๕. กิยาทคิ ณะ โยคะ
ลง นา, ปปฺ และ ณหฺ าปัจจัย นามโยคะ
(กยิ าทโิ ต นา, คหาทโิ ต ปฺปณฺหา) ตมุ หฺ โยคะ
อมฺหโยคะ
กี ทพพฺ วนิ ิมเย ในการแลกเปล่ียนดว้ ยทรพั ย์ โยคะ
นามโยคะ
กีธาตุ + นาปัจจัย + วัตตมานาวิภัตติ ตุมหฺ โยคะ
ปรสั สบท อมหฺ โยคะ
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ กณิ าต ิ กณิ นตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ กณิ าสิ กณิ าถ ตมุ หฺ โยคะ
อุตตมบรุ ษุ กณิ าม ิ กิณาม อมหฺ โยคะ

วบิ ทหนา้ + กธี าตุ + นาปัจจยั + วัตตมานาวภิ ัตติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ
ปฐมบรุ ุษ วกิ ฺกิณาต ิ วิกฺกณิ นฺต ิ
มชั ฌมิ บรุ ุษ วิกฺกิณาส ิ วิกกฺ ิณาถ
อตุ ตมบุรุษ วกิ กฺ ิณามิ วิกกฺ ณิ าม

าธาตุ + นาปจั จยั + วัตตมานาวิภตั ติ
ปรัสสบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ
ปฐมบรุ ษุ ชานาติ ชานนตฺ ิ
มชั ฌิมบรุ ุษ ชานาส ิ ชานาถ
อตุ ตมบุรุษ ชานามิ ชานาม

106 หลกั การแปลบาลขี ้นั พน้ื ฐาน

ปชานาต ิ ยอ่ มรโู้ ดยประการตา่ งๆ = ป + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ
สญชฺ านาติ ย่อมจำ� ได้ = สํ + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ
วชิ านาต ิ ย่อมร,ู้ ย่อมรแู้ จง้ = วิ + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ
อวชานาต ิ ยอ่ มดูหม่นิ = อว + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ
อนชุ านาต ิ ย่อมอนญุ าต = อนุ + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ
อภิชานาต ิ ย่อมรยู้ ิง่ = อภิ + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ
ปฏชิ านาติ ยอ่ มปฏิญญา = ปติ + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ
อาชานาติ ยอ่ มรทู้ ั่ว = อา + า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ติ

คหธาตุ + ณหฺ าปจั จยั + วัตตมานาวิภตั ติ
ปรสั สบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ คณฺหาต ิ คณหฺ นฺติ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ษุ คณฺหสิ คณฺหถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบุรษุ คณฺหาม ิ คณหฺ าม อมหฺ โยคะ

ปคฺคณฺหาติ ยอ่ มประคอง, ย่อมยกย่อง = ป + คห อุปาทาเน ในการถือเอา +ณหฺ า+ติ
นิคคฺ ณหฺ าต ิ ยอ่ มข่ม = นิ + คห อุปาทาเน ในการถือเอา +ณหฺ า+ติ
อุคฺคณฺหาติ ยอ่ มเรียนเอา = อุ + คห อุปาทาเน ในการถือเอา +ณหฺ า+ติ
สงคฺ ณหฺ าติ ย่อมสงเคราะห ์ = สํ + คห อุปาทาเน ในการถือเอา +ณฺหา+ติ
ปฏิคฺคณหฺ าต ิ ย่อมรบั เอา = ปติ + คห อปุ าทาเน ในการถือเอา +ณหฺ า+ติ

๑. ภิกฺข ุ ยาว อรหตฺตา สตฺถ ุ สนตฺ ิเก กมมฺ ฏฺ านํ คณหฺ าต.ิ
.................................................................................................................................
ภกิ ฺข ู ยาว อรหตฺตา สตฺถ ุ สนฺตเิ ก กมฺมฏฺานํ คณหฺ นตฺ .ิ
.................................................................................................................................

กริ ิยาอาขยาต 107

๖. ตนาทคิ ณะ โยคะ
ลง โอ และ ยริ ปัจจยั (ตนาทโิ ต โอยริ า) นามโยคะ
ตุมหฺ โยคะ
กร กรเณ ในการกระท�ำ อมฺหโยคะ
โยคะ
กรธาตุ + โอปัจจยั + วัตตมานาวภิ ัตติ นามโยคะ
ปรัสสบท ตมุ หฺ โยคะ
บุรุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ อมหฺ โยคะ
ปฐมบรุ ษุ กโรติ กโรนฺติ โยคะ
มัชฌิมบุรษุ กโรสิ กโรถ นามโยคะ
อุตตมบุรษุ กโรมิ กโรม ตุมหฺ โยคะ
อมหฺ โยคะ
กรธาตุ + โอปจั จยั + ปญั จมีวิภตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ
ปฐมบุรุษ กโรตุ กโรนฺต ุ
มชั ฌมิ บุรุษ กโรหิ กโรถ
อตุ ตมบุรษุ กโรม ิ กโรม

กรธาตุ + โอปจั จยั + วัตตมานาวิภัตติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ
ปฐมบุรษุ กเร, กเรยยฺ กเรยฺย ํุ
มชั ฌมิ บรุ ษุ กเร, กเรยยฺ าสิ กเรยฺยาถ
อตุ ตมบรุ ษุ กเร, กเรยยฺ ามิ กเรยยฺ าม

108 หลกั การแปลบาลีขน้ั พน้ื ฐาน

ออาคม + กรธาตุ + อชั ชตนวี ิภัตติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ อกาสิ, อกร ิ อกาสํ,ุ อกรสึ ุ นามโยคะ
มัชฌมิ บุรุษ อกาสิ, อกร ิ อกาสติ ฺถ, อกริตถฺ ตมุ ฺหโยคะ
อตุ ตมบรุ ุษ อกาสึ, อกร ึ อกาสิมหฺ , อกาสมิ ฺหา อมฺหโยคะ
อกริมฺห, อกรมิ ฺหา

กรธาตุ + ภวิสสนั ตีวภิ ตั ติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ษุ กรสิ ฺสติ, กาหติ กริสสฺ นฺติ, กาหนฺต ิ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ุษ กรสิ ฺสส,ิ กาหสิ กริสสฺ ถ, กาหถ ตมุ หฺ โยคะ
อุตตมบุรุษ กริสฺสามิ, กาหาม ิ กรสิ สฺ าม, กาหาม อมฺหโยคะ

สกธาตุ + โอปจั จัย + วัตตมานาวิภตั ติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ สกฺโกติ สกฺโกนตฺ ิ นามโยคะ
มัชฌมิ บุรษุ สกฺโกส ิ สกฺโกถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบุรษุ สกฺโกม ิ สกฺโกม อมหฺ โยคะ

ออาคม + สกธาตุ + อชั ชตนีวิภัตติ
ปรัสสบท
บุรุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ อสกขฺ ิ อสกขฺ ึส ุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ อสกขฺ ิ อสกขฺ ติ ฺถ ตุมฺหโยคะ
อตุ ตมบุรษุ อสกฺข ึ อสกขฺ มิ ฺห, อสกฺขมิ ฺหา อมฺหโยคะ

กิริยาอาขยาต 109

๑. พฺราหมฺ โณ ปมยาเม สตถฺ ุ สาฏกํ ทาตํุ น อสกฺข.ิ
.................................................................................................................................
พรฺ าหฺมณา ปมยาเม สตถฺ ุ สาฏกํ ทาตุํ น อสกฺขึส.ุ
.................................................................................................................................

สกธาตุ + ภวสิ สนั ตวี ภิ ัตติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ สกฺขสิ ฺสต ิ สกฺขสิ ฺสนตฺ ิ นามโยคะ
มชั ฌมิ บุรษุ สกขฺ สิ ฺสส ิ สกฺขิสฺสถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบุรษุ สกฺขสิ ฺสามิ สกฺขิสสฺ าม อมฺหโยคะ

ปบทหนา้ + อปธาตุ + โอปัจจยั + วตั ตมานาวิภัตติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ปปฺโปต ิ ปปฺโปนฺติ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ษุ ปปโฺ ปส ิ ปปโฺ ปถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบรุ ษุ ปปโฺ ปมิ ปปฺโปม อมฺหโยคะ

๑. สโร โข โลป ํ ปปฺโปติ สเร ปเร.
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
สรา โข โลปํ ปปโฺ ปนตฺ ิ สเร ปเร.
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................

110 หลกั การแปลบาลีขนั้ พืน้ ฐาน

๗. จุราทคิ ณะ
ลง เณ และ ณยปัจจัย (จุราทโิ ต เณณยา)

จนิ ฺต จนิ ตฺ ายํ ในความคิด

จนิ ตฺ ธาตุ + เณปัจจัย + วตั ตมานาวภิ ตั ติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ จินเฺ ตติ จนิ เฺ ตนตฺ ิ นามโยคะ
มัชฌิมบุรุษ จินฺเตสิ จินฺเตถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบรุ ษุ จินเฺ ตมิ จนิ ฺเตม อมฺหโยคะ

จนิ ตฺ ธาตุ + เณปจั จยั + อชั ชตนวี ภิ ตั ติ
ปรัสสบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ จินเฺ ตสิ จนิ เฺ ตสุ ํ นามโยคะ
มัชฌิมบุรษุ จนิ เฺ ตสิ จนิ ฺเตสิตฺถ ตุมหฺ โยคะ
อุตตมบุรษุ จนิ เฺ ตส ึ จนิ ฺเตสิมหฺ , จนิ ฺเตสมิ หฺ า อมหฺ โยคะ

จินตฺ ธาตุ + ณยปัจจัย + อัชชตนวี ภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ จินตฺ ยิ จนิ ตฺ ยึสุ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ษุ จนิ ฺตย ิ จนิ ตฺ ยิตฺถ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบรุ ษุ จินฺตยึ จินฺตยมิ หฺ , จนิ ตฺ ยิมหฺ า อมหฺ โยคะ

กิรยิ าอาขยาต 111

มนตฺ ธาตุ + เณปัจจัย + อัชชตนีวภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บรุ ุษ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ มนฺเตสิ มนเฺ ตสุ ํ นามโยคะ
มัชฌิมบุรุษ มนเฺ ตสิ มนเฺ ตสติ ถฺ ตุมฺหโยคะ
อุตตมบรุ ุษ มนเฺ ตส ึ มนฺเตสมิ หฺ , มนฺเตสิมหฺ า อมฺหโยคะ

อามนฺเตต ิ ย่อมเรยี ก = อา + มนฺต อวหฺ าเน ในการร้องเรียก + เณ + ติ
นิมนเฺ ตติ ย่อมนิมนต,์ ย่อมเช้ือเชญิ = นิ + มนฺต อวหฺ าเน ในการรอ้ งเรยี ก + เณ + ติ
เวเทติ ยอ่ มร ู้ = วิท าเณ ในการรู้ + เณ + ติ
ย่อมเสวย(อารมณ์) = วทิ อนภุ วเน ในการเสวย + เณ + ติ
ธาเรติ ย่อมทรงไว ้ = ธร ธารเณ ในการทรงไว้ + เณ + ติ
อุปธาเรติ ยอ่ มพจิ ารณา = อปุ + ธร อุปธารเณ ในการพจิ ารณา + เณ + ติ
โอโลเกติ ยอ่ มแลดู, ยอ่ มตรวจด ู = อว + โลก ทสสฺ เน ในการด,ู เห็น + เณ + ติ
กเถต ิ ยอ่ มกล่าว = กถ กถเน ในการกล่าว + เณ + ติ
เทเสติ ย่อมแสดง = ทิสี อจุ จฺ ารเณ ในการแสดง + เณ + ติ
อาโรเจติ ย่อมบอก = อา + รุจ เทสเน ในการแสดง + เณ + ติ
เปเสติ ย่อมสง่ ไป = เปส เปสเน ในการสง่ ไป + เณ + ติ
อยุ โฺ ยเชติ ยอ่ มสง่ ไป = อุ + ยุช โยเค ในการประกอบ + เณ + ติ

ทิสธาตุ + เณปัจจยั + วัตตมานาวภิ ัตติ
ปรัสสบท
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ เทเสติ เทเสนฺติ นามโยคะ
มชั ฌิมบรุ ษุ เทเสส ิ เทเสถ ตมุ หฺ โยคะ
อุตตมบุรุษ เทเสมิ เทเสม อมฺหโยคะ

112 หลกั การแปลบาลีข้นั พื้นฐาน

๑. สตฺถา เทเสต.ิ สตฺถาโร เทเสนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ เทเสส.ิ ตุมเฺ ห เทเสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ เทเสม.ิ มยํ เทเสม.
.............................................................. ................................................................
๒. สตฺถา ธมมฺ ํ เทเสติ. สตถฺ าโร ธมฺมํ เทเสนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ธมมฺ ํ เทเสส.ิ ตมุ เฺ ห ธมมฺ ํ เทเสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ธมมฺ ํ เทเสม.ิ มยํ ธมฺมํ เทเสม.
.............................................................. ................................................................
๓. สตฺถา ภิกขฺ นู ํ ธมมฺ ํ เทเสติ. สตฺถาโร สาวกานํ ธมฺมํ เทเสนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ อปุ าสกานํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตุมฺเห อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสมิ. มยํ อุปาสกานํ ธมฺมํ เทเสม.
.............................................................. ................................................................
๔. สตถฺ า เตสํ ภิกขฺ นู ํ ธมมฺ ํ เทเสต.ิ
................................................................................................................................
สตถฺ าโร อตฺตโน สาวกานํ ธมมฺ ํ เทเสนตฺ .ิ
................................................................................................................................
ตวฺ ํ เตสํ อุปาสกานํ ธมฺมํ เทเสสิ.
................................................................................................................................
ตมุ เฺ ห เตสํ อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสถ.
................................................................................................................................
อหํ เตสํ อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสมิ.
................................................................................................................................

กิริยาอาขยาต 113

มยํ เตสํ อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสม.
................................................................................................................................
๕. สตฺถา ธมมฺ สภายํ เตสํ ภิกขฺ นู ํ ธมฺมํ เทเสต.ิ
................................................................................................................................
สตฺถาโร สาลายํ อตฺตโน สาวกานํ ธมมฺ ํ เทเสนฺติ.
................................................................................................................................
ตวฺ ํ วหิ าเร เตสํ อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสส.ิ
................................................................................................................................
ตมุ ฺเห วิหาเร เตสํ อปุ าสกานํ ธมฺมํ เทเสถ.
................................................................................................................................
อหํ วหิ าเร เตสํ อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสม.ิ
................................................................................................................................
มยํ วหิ าเร เตสํ อุปาสกานํ ธมฺมํ เทเสม.
................................................................................................................................
๖. สตถฺ า ปาโต ธมฺมสภายํ เตสํ ภิกขฺ นู ํ ธมฺมํ เทเสต.ิ
................................................................................................................................
สตฺถาโร ปาโต สาลายํ อตฺตโน สาวกานํ ธมฺมํ เทเสนฺติ.
................................................................................................................................
ตวฺ ํ ทิวา วหิ าเร เตสํ อปุ าสกานํ ธมมฺ ํ เทเสสิ.
................................................................................................................................
ตุมเฺ ห ทิวา วหิ าเร เตสํ อุปาสกานํ ธมมฺ ํ เทเสถ.
................................................................................................................................
อหํ รตตฺ ิยํ วหิ าเร เตสํ อุปาสกานํ ธมฺมํ เทเสมิ.
................................................................................................................................
มยํ รตตฺ ยิ ํ วหิ าเร เตสํ อปุ าสกานํ ธมฺมํ เทเสม.
................................................................................................................................
มยํ สทุ ธกัตตาใน เทเสมๆ อาขยาตบทกตั ตวุ าจก รตฺติยํ กาลสัตตมใี น เทเสม วหิ าเร

วสิ ยาธาระใน เทเสม เตสํ วิเสสนะของ อปุ าสกานํๆ สัมปทานใน เทเสม ธมมฺ ํ อวุตต-
กัมมะใน เทเสม ฯ

114 หลกั การแปลบาลขี ้นั พ้นื ฐาน

อาบทหน้า + รุจธาตุ + เณปจั จยั + อชั ชตนวี ิภัตติ
ปรัสสบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ อาโรเจสิ อาโรเจส ํุ นามโยคะ
มชั ฌมิ บรุ ุษ อาโรเจสิ อาโรเจสิตฺถ ตมุ หฺ โยคะ
อตุ ตมบุรุษ อาโรเจสึ อาโรเจสมิ ฺห, อาโรเจสมิ หฺ า อมฺหโยคะ

๑. ภิกฺข ุ อาโรเจส.ิ ภิกขฺ ู อาโรเจสํุ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ อาโรเจสิ. ตุมฺเห อาโรเจสิตถฺ .
.............................................................. ................................................................
อหํ อาโรเจส.ึ มยํ อาโรเจสิมหฺ า.
.............................................................. ................................................................
๒. ภกิ ขฺ ุ ปวตตฺ ึ อาโรเจสิ. ภิกขฺ ู ปวตตฺ ึ อาโรเจสํ.ุ
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตุมฺเห ปวตฺต ึ อาโรเจสิตฺถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ปวตตฺ ึ อาโรเจส.ึ มยํ ปวตฺตึ อาโรเจสิมหฺ า.
.............................................................. ................................................................
๓. ภกิ ขฺ ุ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสึ. ภกิ ขฺ ู ตํ ปวตตฺ ึ อาโรเจสุ.ํ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ตํ ปวตตฺ ึ อาโรเจสิ. ตมุ ฺเห ตํ ปวตตฺ ึ อาโรเจสิตถฺ .
.............................................................. ................................................................
อหํ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจส.ึ มยํ ตํ ปวตฺต ึ อาโรเจสมิ ฺหา.
.............................................................. ................................................................
๔. ภกิ ฺขุ สตฺถุ ตํ ปวตตฺ ึ อาโรเจส.ิ ภกิ ฺขู สตถฺ ุ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสํุ.
.............................................................. ................................................................
.............................................................. ................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 115

ตวฺ ํ สตถฺ ุ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจส.ิ ตมุ เฺ ห สตฺถ ุ ตํ ปวตฺต ึ อาโรเจสติ ถฺ .
.............................................................. ................................................................
อหํ สตถฺ ุ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสึ. มยํ สตฺถ ุ ตํ ปวตตฺ ึ อาโรเจสมิ หฺ า.
.............................................................. ................................................................

ภาวรูป, กมั มรูป

ลง ยปจั จยั หลังจากอกมั มกธาตุ จะเป็นภาวรปู ลงหลงั จากสกัมมกธาตุ จะเปน็ กรรม
รูปโดยมาก (ยกเวน้ กรณีไม่ต้องการกลา่ วกรรม หรอื ไม่ต้องการยกกรรมใหเ้ ด่นขนึ้ มาเป็น
ประธาน เช่น เตน โภคํ อนุภยู เต. นริ ตุ ฺตทิ ปี นี) และลง อิ หรือ อีอาคมหน้า ยปัจจัย ในกรณี
ทีธ่ าตุมสี องพยางค์ขน้ึ ไป และไม่ได้แปลงพยัญชนะทีส่ ุดของธาตแุ ละไมไ่ ดแ้ ปลง ยปจั จยั ดงั น้ี

ภูยเต (อนั ...) ย่อมมี, ยอ่ มเป็น = ภู สตฺตายํ ในความม,ี ความเปน็ + ย + เต
ยี เต (อนั ...) ยอ่ มยืน = า คตินวิ ตตฺ ิมหฺ ิ ในการหา้ มการไป + ย + เต
นิสชชฺ เต (อนั ...) ยอ่ มน่งั = นิ + สท คตฺยาวสาเน ในการส้นิ สดุ การไป +ย+เต
สียเต (อนั ...) ยอ่ มนอน = ส ิ สเย ในการนอน + ย + เต
ปจจฺ เต, ปจยี เต (อัน...) ยอ่ มหงุ = ปจ ปาเก ในการหุง, การต้ม + ย + เต
ลพภฺ เต, ลพภฺ ติ (อัน...) ย่อมได ้ = ลภ ลาเภ ในการได้ + ย + เต
วจุ ฺจเต, วจุ ฺจติ (อัน...) ยอ่ มกลา่ ว = วจ วยิ ตตฺ ยิ ํ วาจายํ ในการพูดชดั + ย + เต
หรยี เต, หรยี ติ (อัน...) ย่อมนำ� ไป = หร หรเณ ในการนำ� ไป + ย + เต
ทียเต, ทยี ต ิ (อัน...) ย่อมให ้ = ทา ทาเน ในการให้ + ย + เต
ปหียเต, ปหยี ต ิ (อนั ...) ยอ่ มละ = ป + หา จาเค ในการสละ + ย + เต
ทสิ ฺสเต, ทิสสฺ ติ (อนั ...) ยอ่ มเหน็ = ทสิ เปกขฺ เณ ในการดู, การเหน็ + ย + เต
ภชุ ชฺ เต, ภญุ ฺชยี เต (อัน...) ย่อมบรโิ ภค = ภชุ หพยฺ ปทาเน ในการกลืนกิน + ย + เต
ยุชชฺ เต, ยุญฺชียเต (อนั ...) ยอ่ มประกอบ = ยชุ โยเค ในการประกอบ + ย + เต
พุชฺฌเต (อนั ...) ย่อมรู ้ = พุธ อวคมเน ในการรู้ + ย + เต
สยุ ฺยเต, สุยฺยต ิ (อนั ...) ยอ่ มไดย้ ิน = สุ สวเน ในการฟัง + ย + เต
ายเต, ายต ิ (อนั ...) ยอ่ มรู้ = า อวโพธเน ในการรู้ + ย + เต

116 หลกั การแปลบาลีขั้นพ้ืนฐาน

คยหฺ เต, คยหฺ ต ิ (อัน...) ย่อมถอื เอา = คห อปุ าทาเน ในการถือเอา + ย + เต
กรียเต, กรียต ิ (อัน...) ย่อมกระท�ำ = กร กรเณ ในการกระท�ำ + ย + เต
ปาลยี เต, ปาลยี ต ิ (อัน...) ยอ่ มรกั ษา = ปาล รกฺขเณ ในการรกั ษา + เณ + ย + เต
จินฺตียเต, จนิ ตฺ ียติ (อนั ...) ย่อมคิด = จินตฺ จินตฺ ายํ ในการคิด + เณ + ย + เต
เทสยี เต, เทสยี ต ิ (อัน...) ยอ่ มแสดง = ทิสี อจุ ฺจารเณ ในการแสดง + เณ + ย + เต
ธารียเต, ธารียต ิ (อัน...) ย่อมทรงไว ้ = ธร ธารเณ ในการทรงไว้ + เณ + ย + เต

หมายเหตุ : เฉพาะจุราทคิ ณะ ในกัมมรปู ตอ้ งลงปจั จยั ประจำ� หมวดธาตุ คือ เณ หรือ
ณยปจั จัยด้วย เพื่อประโยชน์แก่การทำ� วุทธิ

วจธาตุ + ยปจั จัย + วัตตมานาวิภัตติ
อตั ตโนบท
บรุ ษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบุรุษ วุจฺจเต วจุ ฺจนฺเต, วจุ จฺ เร นามโยคะ
มชั ฌมิ บุรุษ วจุ จฺ เส วจุ ฺจวฺเห ตมุ หฺ โยคะ
อุตตมบรุ ษุ วุจเฺ จ วจุ ฺจามฺเห อมฺหโยคะ

วจธาตุ + ยปจั จัย + วัตตมานาวภิ ตั ติ
ปรสั สปทตั ตะ
บุรษุ เอกวจนะ พหุวจนะ โยคะ
ปฐมบุรษุ วุจฺจติ วุจฺจนตฺ ,ิ วุจฺจเร นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ุษ วุจฺจสิ วุจจฺ ถ ตุมหฺ โยคะ
อตุ ตมบุรษุ วุจจฺ าม ิ วจุ จฺ าม อมหฺ โยคะ

ประโยคบาลีตวั อยา่ ง
๑. สูโท โอทนํ ปจต.ิ
...............................................................................................................................
สเู ทน โอทโน ปจจฺ เต.
...............................................................................................................................

กิรยิ าอาขยาต 117

๒. โส อปุ าสโก ธนํ ลภต.ิ
...............................................................................................................................
เตน อปุ าสเกน ธนํ ลพฺภต.ิ
...............................................................................................................................
๓. สตถฺ า อุปาสกํ เอตํ วจนํ วจต.ิ
...............................................................................................................................
สตถฺ ารา อุปาสโก เอตํ วจนํ วจุ จฺ ต.ิ
...............................................................................................................................
๔. อชปาโล อเช โคจรํ เนต.ิ
...............................................................................................................................
อชปาเลน อชา โคจรํ นยี นเฺ ต.
...............................................................................................................................
๕. อุปาสโก ปาโตว วหิ าเร ภิกขฺ นู ํ ทานํ เทติ.
...............................................................................................................................
อุปาสเกน ปาโตว วหิ าเร ภิกฺขนู ํ ทานํ ทยี ต.ิ
...............................................................................................................................
๖. ภิกขฺ ุ กิเลสํ ปชหาต.ิ
...............................................................................................................................
ภกิ ฺขุนา กเิ ลโส ปหยี ติ.
...............................................................................................................................
๗. ราชา ราชงฺคเณ คจฉฺ นตฺ ํ อุปาสกํ ปสฺสติ.
...............................................................................................................................
รญฺ า ราชงคฺ เณ คจฺฉนโฺ ต อุปาสโก ทิสฺสต.ิ
...............................................................................................................................
๘. กมุ าโร อาหารํ ภญุ ฺชติ.
...............................................................................................................................
กุมาเรน อาหาโร ภุญชฺ ียติ.
...............................................................................................................................

118 หลกั การแปลบาลีขนั้ พืน้ ฐาน

๙. วาณโิ ช ปาโตว สกฏํ ยญุ ชฺ ติ.
...............................................................................................................................
วาณิเชน ปาโตว สกโฏ ยุญชฺ ยี ต.ิ
...............................................................................................................................
๑๐. พุทฺโธ จตฺตาริ อริยสจฺจาน ิ พชุ ฌฺ ติ.
...............................................................................................................................
พุทเฺ ธน จตตฺ าริ อริยสจจฺ าน ิ พชุ ฺฌนเฺ ต.
...............................................................................................................................
๑๑. ชนา สายณหฺ สมเย วิหาเร ธมมฺ ํ สณุ นตฺ .ิ
...............................................................................................................................
ชเนหิ สายณฺหสมเย วหิ าเร ธมโฺ ม สยุ ยฺ ติ.
...............................................................................................................................
๑๒. ปณฺฑิโต เอตสฺส ธมมฺ สฺส วเิ สสํ ชานาต.ิ
...............................................................................................................................
ปณฑฺ เิ ตน เอตสฺส ธมฺมสสฺ วิเสโส ายต.ิ
...............................................................................................................................
๑๓. เอโก เฉกภกิ ขฺ ุ ยาว อรหตตฺ า สตถฺ ุ สนตฺ เิ ก กมมฺ ฏฺ านํ คณฺหาติ.
...............................................................................................................................
เอเกน เฉกภิกขฺ ุนา ยาว อรหตตฺ า สตถฺ ุ สนตฺ ิเก กมมฺ ฏฺานํ คยหฺ ติ.
...............................................................................................................................
๑๔. โส ปรุ โิ ส สหตถฺ า เขตฺเต จ ฆเร จ กมมฺ ํ กโรติ.
...............................................................................................................................
เตน ปรุ เิ สน สหตฺถา เขตฺเต จ ฆเร จ กมฺมํ กรยี ติ.
...............................................................................................................................
๑๕. ปณฺฑิโต ปุคคฺ โล อตฺตานํ ปาเลต.ิ
...............................................................................................................................
ปณฑฺ เิ ตน ปุคฺคเลน อตฺตา ปาลยี ติ.
...............................................................................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 119

๑๖. ตวฺ ํ มา เอวํ การณํ จนิ ฺตยิ.
...............................................................................................................................
ตยา มา เอวํ การณํ จินฺตยิตถฺ .
...............................................................................................................................
๑๗. สตถฺ า ธมมฺ สภายํ ภิกขฺ นู ํ ธมมฺ ํ เทเสต.ิ
...............................................................................................................................
สตฺถารา ธมมฺ สภายํ ภิกขฺ นู ํ ธมโฺ ม เทสียติ.
...............................................................................................................................
๑๘. ราชปุริสา รญฺโ อกุ กฺ า ธาเรนตฺ ิ.
...............................................................................................................................
ราชปรุ เิ สห ิ รญโฺ  อุกกฺ า ธารยี นตฺ .ิ
...............................................................................................................................

เหตกุ ัตตุรปู
ลงการิตปจั จยั ๔ ตัว คอื เณ, ณย, ณาเป และ ณาปย
(ธาตหู ิ เณณยณาเปณาปยา การติ านิ เหตวฺ ตฺเถ)

ขอ้ ก�ำหนดในการลงการิตปจั จยั มดี ังนี้
๑. ธาตพุ ยางคเ์ ดยี วทมี่ ี อา เป็นท่สี ุด ให้ลง ณาเป กบั ณาปยปจั จยั , ปาธาตุ ลง เณ,
ณยปัจจยั ได้บา้ ง
๒. ธาตพุ ยางคเ์ ดยี วทม่ี ี อิ หรือ อี เป็นท่สี ดุ ลงการิตปจั จัย ๒ ตัวหลัง คอื ณาเป กับ
ณาปย บ้าง ลงครบได้ทั้ง ๔ ตัวบ้าง
๓. ธาตุพยางคเ์ ดยี วท่ีมี อุ หรอื อู เป็นทส่ี ดุ ลงการิตปจั จยั ๒ ตัวแรก คือ เณ กับ ณย
ปจั จัย
๔. ธาตุทม่ี พี ยญั ชนะเป็นท่สี ุด ลงการติ ปจั จัย ครบท้งั ๔ ตัว โดยมาก
๕. จรุ าทคิ ณะ ลงการติ ปัจจัย ๒ ตัวหลงั คือ ณาเป กับ ณาปยปัจจยั

120 หลักการแปลบาลีขน้ั พน้ื ฐาน

ภู สตตฺ ายํ ในความ,ี ความเปน็

ภธู าตุ + เณปัจจัย + วัตตมานาวภิ ตั ติ
ปรสั สบท
บุรษุ เอกวจนะ พหวุ จนะ โยคะ
ปฐมบรุ ุษ ภาเวต ิ ภาเวนฺต ิ นามโยคะ
มัชฌิมบรุ ุษ ภาเวสิ ภาเวถ ตุมฺหโยคะ
อตุ ตมบรุ ุษ ภาเวม ิ ภาเวม อมหฺ โยคะ

๑. ภิกฺข ุ ภาเวติ. ภิกขฺ ู ภาเวนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ ภาเวส.ิ ตมุ ฺเห ภาเวถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ ภาเวม.ิ มยํ ภาเวม.
.............................................................. ................................................................
๒. ภกิ ฺขุ สมาธ ึ ภาเวต.ิ ภกิ ฺขู สมาธ ึ ภาเวนตฺ ิ.
.............................................................. ................................................................
ตวฺ ํ สมาธ ึ ภาเวส.ิ ตุมเฺ ห สมาธ ึ ภาเวถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ สมาธึ ภาเวม.ิ มยํ สมาธ ึ ภาเวม.
.............................................................. ................................................................
๓. ภกิ ขฺ ุ คุหายํ สมาธ ึ ภาเวต.ิ ภกิ ฺขู คหุ ายํ สมาธึ ภาเวนตฺ .ิ
.............................................................. ................................................................
ตฺวํ คหุ ายํ สมาธึ ภาเวสิ. ตมุ ฺเห คหุ ายํ สมาธึ ภาเวถ.
.............................................................. ................................................................
อหํ คุหายํ สมาธึ ภาเวม.ิ มยํ คหุ ายํ สมาธึ ภาเวม.
.............................................................. ................................................................

กิรยิ าอาขยาต 121

ภาเวต ิ (ยงั ...) ย่อมให้เจริญ = ภ ู สตฺตายํ ในความม,ี ความเป็น + เณ + ติ
ภาวยต ิ (ยัง...) ยอ่ มใหเ้ จริญ = ภ ู สตฺตายํ ในความมี, ความเป็น + ณย + ติ
ปตฏิ ฺาเปติ (ยงั ...) ยอ่ มให้ตัง้ ไว้เฉพาะ= ปติ + า คตินิวตฺติมฺหิ ในการห้ามการไป +
ณาเป + ติ
นิสีทาเปติ (ยงั ...) ยอ่ มให้นั่ง = นิ + สท คตฺยาวสาเน ในการส้นิ สดุ การไป +
ณาเป + ติ
ทาเปต ิ (ยัง...) ย่อมใหใ้ ห้ = ทา ทาเน ในการให้ + ณาเป + ติ
ปกโฺ กสาเปต ิ (ยงั ...) ยอ่ มให้รอ้ งเรยี ก = ป + กุส อวหฺ าเน ในการรอ้ งเรยี ก + ณาเป + ติ
หาเรติ (ยงั ...) ยอ่ มให้น�ำไป = หร หรเณ ในการน�ำไป + เณ + ติ
โภเชติ (ยงั ...) ย่อมใหบ้ ริโภค = ภชุ หพฺยปทาเน ในการกลืนกิน + เณ + ติ
โภชยติ (ยงั ...) ย่อมใหบ้ ริโภค = ภชุ หพฺยปทาเน ในการกลนื กิน + ณย + ติ
โภชาเปต ิ (ยงั ...) ย่อมให้บริโภค = ภชุ หพยฺ ปทาเน ในการกลืนกนิ + ณาเป + ติ
โภชาปยต ิ (ยงั ...) ย่อมใหบ้ ริโภค = ภชุ หพยฺ ปทาเน ในการกลืนกิน + ณาปย + ติ
ภญุ ฺชาเปต ิ (ยัง...) ยอ่ มให้บรโิ ภค = ภชุ หพยฺ ปทาเน ในการกลืนกนิ + ณาเป + ติ
ภุญชฺ าปยติ (ยงั ...) ย่อมใหบ้ รโิ ภค = ภุช หพยฺ ปทาเน ในการกลนื กิน + ณาปย + ติ
โพเธติ (ยัง...) ยอ่ มให้รู้ = พธุ อวคมเน ในการรู้ + เณ + ติ
พุชฌฺ าเปติ (ยัง...) ย่อมให้รู้ = พุธ อวคมเน ในการรู้ + ณาเป + ติ
สาเวต ิ (ยัง...) ย่อมให้ไดย้ ิน = สุ สวเน ในการฟัง + เณ + ติ
สาวยติ (ยัง...) ย่อมให้ไดย้ นิ = ส ุ สวเน ในการฟงั + ณย + ติ
ชานาเปต ิ (ยัง...) ย่อมใหร้ ู ้ = า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ณาเป + ติ
คาหาเปต ิ (ยัง...) ยอ่ มให้ถอื เอา = คห อปุ าทาเน ในการถอื เอา + ณาเป + ติ
คณฺหาเปต ิ (ยงั ...) ยอ่ มใหถ้ ือเอา = คห อปุ าทาเน ในการถอื เอา + ณฺหา+ณาเป+ติ
กาเรต ิ (ยงั ...) ย่อมใหก้ ระทำ� = กร กรเณ ในการกระท�ำ + เณ + ติ
การยต ิ (ยงั ...) ยอ่ มใหก้ ระท�ำ = กร กรเณ ในการกระท�ำ + ณย + ติ
การาเปต ิ (ยัง...) ย่อมใหก้ ระท�ำ = กร กรเณ ในการกระท�ำ + ณาเป + ติ
การาปยติ (ยัง...) ยอ่ มใหก้ ระท�ำ = กร กรเณ ในการกระทำ� + ณาปย + ติ
เทสาเปต ิ (ยงั ...) ยอ่ มใหแ้ สดง = ทิส ี อุจฺจารเณ ในการแสดง + ณาเป + ติ
เทสาปยติ (ยัง...) ย่อมให้แสดง = ทสิ ี อุจฺจารเณ ในการแสดง + ณาปย + ติ

122 หลกั การแปลบาลขี นั้ พืน้ ฐาน

ประโยคบาลตี วั อย่าง
๑. สมาธิ ภวติ.
...............................................................................................................................
ภกิ ขฺ ุ สมาธ ึ ภาเวติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๒. อปุ าสโก อรหตฺเต ปติฏฺาติ.
...............................................................................................................................
สตถฺ า อปุ าสกํ อรหตฺเต ปตฏิ ฺ าเปติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๓. ภิกขฺ ู อาสเนสุ นสิ ีทนฺต.ิ
...............................................................................................................................
อปุ าสโก ภกิ ฺขู อาสเนสุ นิสีทาเปต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๔. ปุตโฺ ต ทานํ เทต.ิ
...............................................................................................................................
มาตา ปุตฺตํ ทานํ ทาเปต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๕. ธตี า สหายกิ ํ เคหํ หรต.ิ
...............................................................................................................................
มาตา ธีตรํ สหายกิ ํ เคหํ หราเปต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๖. ภกิ ขฺ ุ ภตตฺ ํ ภญุ ชฺ ติ.
...............................................................................................................................

กิริยาอาขยาต 123

อปุ าสิกา ภกิ ฺขํุ ภตตฺ ํ โภเชติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๗. ปณฺฑติ มนสุ ฺโส ธมฺมํ พุชฺฌต.ิ
...............................................................................................................................
ภิกขฺ ุ ปณฑฺ ิตมนุสฺสํ ธมฺมํ โพเธต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๘. ปุตฺโต ธมมฺ ํ สณุ าต.ิ
...............................................................................................................................
ปติ า ปุตตฺ ํ ธมฺมํ สาเวต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๑๐. อนเฺ ตวาสโิ ก สตถฺ ุ สนตฺ ิเก กมฺมฏฺ านํ คณฺหาต.ิ
...............................................................................................................................
อาจรโิ ย อนฺเตวาสกิ ํ สตฺถ ุ สนฺติเก กมฺมฏฺานํ คณหฺ าเปติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๑๑. ทาโส ฆเร กมมฺ ํ กโรต.ิ
...............................................................................................................................
สามิโก ทาสํ ฆเร กมมฺ ํ กาเรติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๑๒. สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ.
...............................................................................................................................
ภิกขฺ ู สตถฺ ารํ ธมมฺ ํ เทสาเปนฺติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................

124 หลักการแปลบาลขี ั้นพนื้ ฐาน

เหตุกัมมรปู

ลงการติ ปัจจัย ๔ ตวั คอื เณ, ณย, ณาเป และ ณาปย และลง ยปจั จัย พร้อม อิ หรอื อี
อาคม หนา้ ย ตวั อย่างเช่น

ภาวยี ติ (อนั ...) ย่อมให้เจรญิ = ภ ู สตฺตายํ ในความมี, ความเป็น +เณ+ย+เต
ปติฏฺ าปียต ิ (อนั ...) ยอ่ มใหต้ ั้งไวเ้ ฉพาะ= ปติ + า คตนิ ิวตตฺ ิมหฺ ิ ในการห้ามการไป +
ณาเป + ย + เต
นิสีทาปยี ต ิ (อัน...) ยอ่ มใหน้ ัง่ = นิ + สท คตยฺ าวสาเน ในการส้นิ สดุ การไป +
ณาเป + ย + เต
ทาปียติ (อนั ...) ย่อมใหใ้ ห้ = ทา ทาเน ในการให้ + ณาเป + ย + เต
หารยี ต ิ (อนั ...) ยอ่ มใหน้ �ำไป = หร หรเณ ในการน�ำไป + เณ + ย + เต
โภชยี ต ิ (อัน...) ย่อมใหบ้ รโิ ภค = ภชุ หพฺยปทาเน ในการกลนื กนิ + เณ + ย + เต
โภชยยี ติ (อนั ...) ยอ่ มให้บรโิ ภค = ภชุ หพยฺ ปทาเน ในการกลนื กิน + ณย +ย+เต
โภชาปยี ต ิ (อนั ...) ย่อมใหบ้ ริโภค = ภุช หพยฺ ปทาเน ในการกลืนกนิ +ณาเป+ย+เต
โภชาปยียติ (อัน...) ย่อมให้บรโิ ภค = ภุช หพยฺ ปทาเน ในการกลืนกนิ +ณาปย+ย+เต
ภุญฺชาปยี ติ (อนั ...) ย่อมให้บริโภค = ภชุ หพฺยปทาเน ในการกลนื กนิ +ณาเป+ย+เต
ภญุ ชฺ าปยยี ติ (อัน...) ย่อมใหบ้ ริโภค = ภชุ หพฺยปทาเน ในการกลนื กิน +ณาปย+ย+เต
โพธยี ต ิ (อนั ...) ย่อมใหร้ ู้ = พธุ อวคมเน ในการรู้ + เณ + ย + เต
พุชฌฺ าปียต ิ (อัน...) ย่อมใหร้ ู้ = พุธ อวคมเน ในการรู้ + ณาเป + ย + เต
สาวยี ต ิ (อัน...) ย่อมให้ได้ยิน = ส ุ สวเน ในการฟัง + เณ + ย + เต
สาวยียติ (อนั ...) ย่อมให้ได้ยนิ = ส ุ สวเน ในการฟงั + ณย + ย + เต
ชานาปยี ติ (อนั ...) ยอ่ มใหร้ ้ ู = า อวโพธเน ในการรู้ + นา + ณาเป + ย + เต
คาหาปียติ (อัน...) ยอ่ มใหถ้ ือเอา = คห อปุ าทาเน ในการถอื เอา + ณาเป + ย + เต
คณฺหาปยี ต ิ (อัน...) ย่อมใหถ้ อื เอา = คห อุปาทาเน ในการถอื เอา+ณหฺ า+ณาเป+ย+เต
การยี ติ (อนั ...) ยอ่ มให้กระทำ� = กร กรเณ ในการกระทำ� + เณ + ย + เต
การยียติ (อนั ...) ยอ่ มให้กระท�ำ = กร กรเณ ในการกระท�ำ + ณย + ย + เต
การาปียติ (อนั ...) ย่อมใหก้ ระท�ำ = กร กรเณ ในการกระทำ� + ณาเป + ย + เต
การาปยียต ิ (อัน...) ยอ่ มใหก้ ระทำ� = กร กรเณ ในการกระทำ� + ณาปย + ย + เต

กิรยิ าอาขยาต 125

เทสาปียติ (อนั ...) ย่อมให้แสดง = ทิส ี อุจจฺ ารเณ ในการแสดง + ณาเป + ย + เต
เทสาปยียติ (อัน...) ยอ่ มให้แสดง = ทิสี อุจฺจารเณ ในการแสดง + ณาปย + ย + เต

ประโยคบาลตี ัวอย่าง
๑. ภิกฺข ุ สมาธึ ภาเวติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
ภิกฺขุนา สมาธ ิ ภาวยี ติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๒. สตถฺ า อุปาสกํ อรหตฺเต ปตฏิ ฺาเปติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
สตถฺ ารา อปุ าสโก อรหตฺเต ปติฏฺาปยี ต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๓. อปุ าสโก ภิกขฺ ู อาสเนส ุ นสิ ีทาเปต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
อุปาสเกน ภกิ ฺข ู อาสเนสุ นิสีทาปยี นตฺ .ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๔. มาตา ปตุ ตฺ ํ ทานํ ทาเปติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
มาตรา ปุตโฺ ต ทานํ ทาปียติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................

126 หลกั การแปลบาลีขั้นพ้นื ฐาน

๕. มาตา ธตี รํ สหายกิ ํ เคหํ หราเปต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
มาตรา ธตี า สหายิกํ เคหํ หราปยี ต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๖. อุปาสกิ า ภกิ ขฺ ุํ ภตฺตํ โภเชต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
อุปาสิกาย ภิกฺข ุ ภตฺตํ โภชยี ต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๗. ภิกฺขุ ปณฺฑติ มนสุ ฺสํ ธมมฺ ํ โพเธต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
ภกิ ฺขนุ า ปณฺฑติ มนุสฺโส ธมมฺ ํ โพธยี ต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๘. ปติ า ปุตตฺ ํ ธมมฺ ํ สาเวติ.
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
ปิตรา ปุตฺโต ธมฺมํ สาวยี ต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๑๐. อาจริโย อนฺเตวาสกิ ํ สตฺถ ุ สนฺติเก กมมฺ ฏฺานํ คณหฺ าเปต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 127

อาจริเยน อนเฺ ตวาสโิ ก สตฺถ ุ สนฺตเิ ก กมมฺ ฏฺานํ คณหฺ าปียต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๑๑. สามิโก ทาสํ ฆเร กมมฺ ํ กาเรต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
สามิเกน ทาโส ฆเร กมมฺ ํ การยี ต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
๑๒. ภกิ ขฺ ู สตฺถารํ ธมฺมํ เทสาเปนตฺ .ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................
ภกิ ขฺ ูหิ สตถฺ า ธมฺมํ เทสาปยี ต.ิ
...............................................................................................................................
...............................................................................................................................

128 หลักการแปลบาลีขน้ั พืน้ ฐาน

สรปุ ธาตุ จัดลงในวาจกทง้ั ๕
อกมั มกธาตุ มไี ด้ ๔ วาจก เวน้ ประโยคกมั มวาจก ดังน้ี

ตวั อยา่ ง ภธู าตุ
๑. กัตตุวาจก เช่น สมาธ ิ ภวติ. (ภู + อ + ต)ิ
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๒. กมั มวาจก -
๓. เหตกุ ัตตุวาจก เช่น ภิกขฺ ุ สมาธ ึ ภาเวต.ิ (ภู + เณ + ติ)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๔. เหตกุ ัมมวาจก เชน่ ภกิ ฺขนุ า สมาธ ิ ภาวียติ. (ภู + เณ + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก เช่น ภกิ ฺขนุ า สาธนุ า ภยู เต. (ภู + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................

ตวั อยา่ ง นบิ ทหนา้ สทธาตุ
๑. กตั ตวุ าจก เช่น ภกิ ฺขุ อาสเน นิสีทต.ิ (นิ + สท + อ + ติ)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๒. กัมมวาจก -
๓. เหตกุ ตั ตวุ าจก เช่น อปุ าสโก ภกิ ฺขํุ อาสเน นิสีทาเปติ. (นิ + สท + ณาเป + ติ)
.....................................................................................................
.....................................................................................................

กริ ยิ าอาขยาต 129

๔. เหตกุ ัมมวาจก เช่น อุปาสเกน ภกิ ขฺ ุ อาสเน นสิ ที าปยี ติ. (นิ + สท + ณาเป + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก เชน่ ภกิ ฺขุนา อาสเน นสิ ชชฺ เต. (นิ + สท + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................

ตวั อยา่ ง นิบทหนา้ ปทธาตุ
๑. กตั ตุวาจก เช่น มฏฺ กุณฑฺ ลี อาลินเฺ ท นิปชฺช.ิ (นิ + ปท + ย + อี)
.....................................................................................................
๒. กัมมวาจก -
๓. เหตกุ ัตตุวาจก เช่น ปิตา มฏฺกณุ ฑฺ ลึ อาลินเฺ ท นปิ ชฺชาเปสิ. (น+ิ ปท+ณาเป+อ)ี
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๔. เหตุกมั มวาจก เช่น ปิตรา มฏฺ กณุ ฺฑลี อาลินเฺ ท นปิ ชฺชาปยี .ิ (น+ิ ปท+ณาเป+ย +อา)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก เชน่ มฏฺ กุณฑฺ ลนิ า อาลนิ เฺ ท นิปชฺชิตฺถ. (นิ + ปท + ย + อา)
.....................................................................................................
.....................................................................................................

130 หลักการแปลบาลขี น้ั พนื้ ฐาน

สกมั มกธาตุ มไี ด้ ๔ วาจก เวน้ ประโยคภาววาจก ดงั นี้
๑. กลุ่มธาตุท่มี หี นง่ึ กรรม (เอกกมฺมกธาต)ุ

ตัวอย่าง ทาธาตุ
๑. กตั ตวุ าจก เชน่ อุปาสโก ภกิ ขฺ ูนํ ทานํ เทต.ิ (ทา + อ + ติ)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๒. กมั มวาจก เชน่ อปุ าสเกน ภกิ ฺขูนํ ทานํ ทยี เต. (ทา + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๓. เหตกุ ัตตวุ าจก เชน่ อุปาสกิ า อุปาสกํ ภิกขฺ ูนํ ทานํ ทาเปติ. (ทา + ณาเป + ติ)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๔. เหตุกัมมวาจก เชน่ อปุ าสกิ าย อุปาสโก ภกิ ขฺ ูนํ ทานํ ทาปยี ต.ิ (ทา + ณาเป + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก -

ตัวอย่าง สธุ าตุ
๑. กตั ตวุ าจก เชน่ ปตุ ฺโต วิหาเร ธมฺมํ สณุ าติ. (สุ + ณา + ต)ิ
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๒. กัมมวาจก เช่น ปตุ เฺ ตน วหิ าเร ธมฺโม สยุ ฺยต.ิ (สุ + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๓. เหตุกตั ตุวาจก เชน่ มาตา ปุตตฺ ํ วหิ าเร ธมมฺ ํ สาเวต.ิ (สุ + เณ + ต)ิ
.....................................................................................................
.....................................................................................................

กริ ิยาอาขยาต 131

๔. เหตุกัมมวาจก เชน่ มาตรา ปตุ โฺ ต วหิ าเร ธมมฺ ํ สาวียติ. (สุ + เณ + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก -

ตวั อย่าง กรธาตุ
๑. กตั ตวุ าจก เชน่ ปตุ โฺ ต เคเห กมมฺ ํ กโรติ. (กร + โอ + ติ)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๒. กมั มวาจก เชน่ ปุตฺเตน เคเห กมมฺ ํ กรยี ต.ิ (กร + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๓. เหตุกัตตุวาจก เช่น มาตา ปุตตฺ ํ เคเห กมมฺ ํ กาเรต.ิ (กร + เณ + ต)ิ
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๔. เหตกุ ัมมวาจก เชน่ มาตรา ปุตฺโต เคเห กมมฺ ํ การยี ติ. (กร + เณ + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก -

132 หลกั การแปลบาลีขัน้ พ้นื ฐาน

ธาตุทมี่ ี ๒ กรรม มี ๒ กลุ่ม
๑. ปธานกรรม เน้นกรรมหลัก

เอากรรมหลักข้ึนมาเปน็ ประธานในประโยคกมั มวาจก

ตัวอย่าง นธี าตุ
๑. กัตตุวาจก เชน่ อชปาโล อเช โคจรํ เนต.ิ (นี + อ + ต)ิ
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๒. กัมมวาจก เช่น อชปาเลน อชา โคจรํ นียนฺเต. (นี + ย + อนเฺ ต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๓. เหตุกตั ตวุ าจก เช่น สามโิ ก อชปาลํ อเช โคจรํ นยาเปต.ิ (นี + ณาเป + ต)ิ
.....................................................................................................
๔. เหตุกมั มวาจก เชน่ สามเิ กน อชปาโล อเช โคจรํ นยาปยี ต.ิ (นี + ณาเป + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก -

๒. อัปปธานกรรม เนน้ กรรมรอง

เอากรรมรองขนึ้ มาเปน็ ประธานในประโยคกมั มวาจก

๑. กัตตวุ าจก ตวั อยา่ ง ปุจฉฺ ธาตุ
เช่น ภิกขฺ ู สตถฺ ารํ ปญฺหํ ปจุ ฉฺ นฺติ. (ปจุ ฉฺ + อ + ต)ิ
.....................................................................................................
๒. กมั มวาจก .....................................................................................................
เช่น ภิกขฺ ูห ิ สตถฺ า ปญฺหํ ปุจฺฉยี ต.ิ (ปจุ ฉฺ + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................

กิรยิ าอาขยาต 133

๓. เหตุกตั ตวุ าจก เช่น อุปาสโก ภิกฺข ู สตฺถารํ ปญฺหํ ปจุ ฺฉาเปติ. (ปจุ ฺฉ + ณาเป + ต)ิ
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๔. เหตกุ มั มวาจก เชน่ อปุ าสเกน ภกิ ฺขู สตถฺ ารํ ปญฺหํ ปจุ ฉฺ าปียนตฺ ิ. (ปจุ ฺฉ+ณาเป+ย+เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก -

ตวั อยา่ ง ยาจธาตุ
๑. กตั ตวุ าจก เช่น ราหโุ ล สตถฺ ารํ กุฏุมฺพํ ยาจติ. (ยาจ + อ + ติ)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๒. กมั มวาจก เชน่ ราหเุ ลน สตถฺ า กุฏมุ ฺพํ ยาจียต.ิ (ยาจ + ย + เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๓. เหตุกัตตุวาจก เชน่ มาตา ราหุลํ สตฺถารํ กฏุ มุ พฺ ํ ยาจาเปติ. (ยาจ + ณาเป + ต)ิ
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๔. เหตุกมั มวาจก เช่น มาตรา ราหโุ ล สตฺถารํ กุฏุมพฺ ํ ยาจาปียติ. (ยาจ+ณาเป+ย+เต)
.....................................................................................................
.....................................................................................................
๕. ภาววาจก -

ประวัตผิ ู้รวบรวมและเรยี บเรยี ง

ช่อื -ฉายา พระมหาธิตพิ งศ ์ อุตฺตมปญฺโ (เขม็ สนั เทียะ)

วัน/เดอื น/ปีเกดิ เกิด วนั ที่ ๒๘ เดือนมนี าคม พทุ ธศักราช ๒๕๑๔

สถานที่เกิด บ้านเลขท่ี ๕๑ หมู่ ๓ ตำ� บลมะคา่ อำ� เภอโนนไทย จงั หวัดนครราชสมี า

อปุ สมบท วนั ท่ี ๒ พฤษภาคม พุทธศกั ราช ๒๕๓๔ ณ พัทธสมี าวัดถนนโพธ ิ์ ตำ� บลถนนโพธ์ิ

อ�ำเภอโนนไทย จังหวัดนครราชสีมา

ประวตั ิการศกึ ษา เปรยี ญธรรม ๗ ประโยค

ชัน้ นกั ศกึ ษาบาลใี หญ่ (สอบได้อันดับที่ ๑) สำ� นกั เรยี นวดั ทา่ มะโอ ตำ� บลเวียงเหนือ

อ�ำเภอเมือง จงั หวัดลำ� ปาง

ปริญญาพทุ ธศาสตรบณั ฑติ คณะมนษุ ยศาสตร์ (จติ วิทยา) เกยี รตินิยมอันดับหน่ึง

ปรญิ ญาพุทธศาสตรมหาบณั ฑติ สาขาวชิ าบาลี (มจร)

ประวตั กิ ารทำ� งาน ครูสอนพระปรยิ ตั ธิ รรม แผนกธรรม-บาลี และบาลใี หญ่

ท่อี ยู่ปัจจุบัน วัดพกิ ลุ ทอง ถนนเทอดพระเกียรต ิ ตำ� บลวดั ชลอ อำ� เภอบางกรวย จงั หวัดนนทบุร ี

๑๑๑๓๐

ผลงาน ๑. รูปสทิ ธทิ ปี น ี

๒. ไวยากรณ์บาลเี บอ้ื งต้น

๓. กจั จายนสตุ ตปาฐะ แปลสตู รพรอ้ มอุทาหรณ์

๔. ทักษะการใชภ้ าษาบาลี ๑ หลักการแปลบาลขี ั้นพน้ื ฐาน ร่วมกบั คณะ

๕. ทักษะการใชภ้ าษาบาลี ๒ วากยสมั พันธ์

๖. ทักษะการใชภ้ าษาบาลี ๓ โครงสรา้ งลักษณะตา่ งๆ ของภาษาบาลี ๑

๗. ทกั ษะการใช้ภาษาบาลี ๔ โครงสรา้ งลักษณะตา่ งๆ ของภาษาบาลี ๒

๘. ทักษะการใชภ้ าษาบาลี ๕ วธิ ีการแปลอรรถกถา

๙. ทักษะการใช้ภาษาบาลี ๖ วิธกี ารแตง่ ประโยคภาษาบาลี

๑๐. นามาขยาตรูปัพพิธาน (วิธที ำ� ตวั รูปของนามบทและอาขยาตบท)

๑๑. ภกิ ขุปาติโมกข์แปล พร้อมมาตกิ าสำ� หรับวินิจฉยั สิกขาบท

๑๒. ธรรมบทอรรถกถาแปลและสัมพันธ์ ภาค ๑ เลม่ ๑, ๒, ๓