1 ELNUR ƏLİYEV QURANİ-KƏRİM DƏRSLİYİ BAKI-2017
2 Kitab Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlar İş Üzrə Dövlət Komitəsinin DK 159/İ saylı 29 fevral 2016-cı il tarixli məktubunda göstərilmiş razılıq əsasında çap olunmuşdur. Redaktor: Cəlil Məmmədov Bakı İslam Universitetinin müəllimi Dizayner: Anar Novruzov E.Əliyev. Qurani-Kərim dərsliyi. “Papirus Nəşriyyat və Poliqrafiya”, Bakı, 2017, 88 səh. İSBN 978-9952-8299-1-4 © E.Əliyev, 2017
3 ÖN SÖZ Quran, Allah (c.c) tərəfindən insanların hidayəti üçün göndərilən son İlahi kitabdır. Allah (c.c), Hz. Muhəmmədə (s) bir tərəfdən nazil etdiyi vəhyi insanlara təbliğ etmə əmrini vermiş, diğər tərəfdən isə Onun vəzifələri arasında bu müqəddəs kitabı insanlara öyrətmək işinin də olduğunu bildirmişdir. Yəni, bir bəşər olaraq ilk Quran müəllimi Hz. Məhəmmədin (s) özüdür. Allahın (c.c) kitabını möminlərə öyrədən Hz. Muhəmməd (s) eyni zamanda onları bu işə təşviq etmiş, tez-tez Quran öyrənən və öyrədənlərin Allah (s) nəzərindəki məqamından bəhs etmişdir. Hz. Muhəmmədin (s) vəfatından sonra bu işi Onun səhabələri öz öhdəsinə götürmüşdür. Müsəlmanlar tərəfindən fəth olunan bölgələrə gedərək, yeni iman gətirmiş insanlara İslamın əsas prinsipləri ilə yanaşı Quranı da öyrətməyə çalışmışlar. Səhabə dövründə artıq Quran öyrənməyə çalışan ərəblərlə yanaşı qeyri-ərəblərin sayı da artmağa başlamışdır. Səhabədən sonra Tabein və Təbəut-tabein nəsli Quran təliminə böyük önəm vermişlər. Quran təlimində Əhli-Beyt İmamlarının xüsusi yeri vardır. Müqəddəs Kitabı Hz. Məhəmməddən (s) sonra ən yaxşı biləni olan bu pak insanlar, həm özləri Quranı insanlara öyrətmiş, həm də tərəfdarlarına bunu tövsiyə etmişlər. İlahi Kitabın insanlara öyrədilməsinin savabını dərk edən sonrakı nəsillər bu missiyanı davam etdirmiş, Quran müəllimliyi zəncirinin bir halqası olmağa çalışmışlar. Müasir dövrdə bu səy davam etdirilir, Qiyamətə qədər bu iş Allahın (c.c) yardımı ilə kəsilməyəcəkdir. Tarix boyu müsəlman alimləri bir tərəfdən Quranı tələbələrinə öyrədərkən, digər tərəfdən isə təlim metodları üzərində çalışmış, xüsusi ilə əslən ərəb olmayanlara müqəddəs kitabı tez və rahat bir şəkildə öyrətməyin yolunu axtarmışlar və axtarmağa davam edirlər. Bakı İslam Universitetinin IV kurs tələbəsi Elnur Əliyev də Quran müəllimlərinin karvanına qoşulmaq üzrədir. İmanı və əxlaqı ilə yoldaşlarından seçilən bu əziz tələbəmizin Qurana xidmət üçün göstərdiyi səy təqdirə layiqdir.
4 Elnur Əliyevin, Quranın asan və müstəqil şəkildə öyrənilməsi məqsədilə hazırladığı bu “Qurani-Kərim dərsliyi” kitabı, ərəb əlifbasındakı hərflərin öyrədilməsi ilə başlayır. Daha sonra bu hərflərin kəlmənin müxtəlif yerlərindəki yazılışı göstərilmiş, hərəkə və digər işarələr kəlmələr üzərində göstərilərək tanıdılmış, Təcvid elminə aid mövzular izah edilmiş, hərflərin məxrəclərinə dair məlumatlar da təqdim edilmişdir. Müəllif son olaraq Qurana dair şəriət hökmləri ilə bu müqəddəs kitaba aid bəzi məlumatları da əlavə etmişdir. Kitabın sonunda isə Quranda işlənən 550 kəlmə, ümumilikdə isə doqquz yüzə yaxın kəlmənin mənası təqdim edilmişdir ki, bu da Quranın başadüşülməsinə az da olsa kömək edəcəkdir. Xülasə, Əziz Tələbimizi bu gözəl təşəbbüsündən ötrü təbrik edir, hazırladığı bu əsərin ölkəmizdə bir ilk olduğunu qeyd etməklə yanaşı, mövcud boşluğu doldurmaq məsələsində önəmli addım sayıla biləcəyinə inanıram. Aslan Həbibov İlahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitunun baş elmi işçisi, Bakı İslam Universitetinin müəllimi
5 Ərəb əlifbası haqqında ümumi məlumat Ərəb əlifbasında 28 hərf vardır. Bəzi ərəb dilçilərin ərəb əlifbasında 29 hərfin olduğunu bildirirlər, çünki onlar “əlif məddi” ni əlifbanın hərflərindən hesab edirlər. Ərəb əlifbasında hərflər yalnız samit səsləri bildirir. Sait səslər isə hərəkə adlanan xüsusi işarələrlə ifadə olunur. ِ ِ ُ ə , i, u Hər bir dildə olduğu kimi ərəb əlifbası hərflərinin özünəməxsus adı, yazılışı və tələffüzü vardır. Ərəb dilində oxumağı yazmağı öyrənənlər ərəb hərflərinin düzgün yazılışına və tələffüzünə xüsusi diqqət yetirməlidirlər. Qeyd edək ki, ərəb hərflərinin adlarını düzgün öyrənmək Muqatta’a hərfləri’ nin oxunuşunda olduqca əhəmiyyətlidir. Ərəb hərfləri bizim hərflərdən fərqli olaraq sağdan sola yazılır və oxunur. Ərəb hərfləri böyük və kiçik hərflərə bölünmür. Bir qayda olaraq, sözlər hərflərin birləşməsi ilə əmələ gəlir və ərəb hərfləri birləşərkən onun birləşmə forması sərbəst formasından bir qədər fərqlənir. Buna görə də hərflərin təlimində hərfin həm sərbəst, həm də birləşən forması cədvəldə göstərilmişdir. Ərəb əlifbasında 6 hərf hərf özündən sonrakı hərfə birləşmir. Onlar aşağıdakılardır: ا د ذ ر ز و - Bu dərslikdə uzanan saitlərin üstündən, pəltək tələffüz olunan hərflərin isə altından düz xətt çəkilmişdir. Hərfləri tələffüz edərkən onların tələffüz edildiyi yer “Qiraət” və “Təcvid” elmində məxrəc adlanır. Hər bir hərfin müəyyən məxrəci vardır. Bu barədə geniş məlumatı kitabın təcvid hissəsində əldə edəcəksiniz.
6 Ərəb əlifbası Sıra Hərflər Hərflərin Adı Azərbaycan dilində tələffüzü 1 ا - ء ِلف - َه ْمَزة اَ əlif - həmzə بَاء ب 2 bə تَاء ت 3 tə اء ث 4 sə ثَ ِجيم ج 5 cim َحاء ح 6 hə َخاء خ 7 Xa دَال د 8 dəl ذَال ذ 9 zəl َراء ر 10 ra َزاي ز 11 zə ِسين س 12 sin ِشين ش 13 şin َصاد ص 14 sad َضاد ض 15 zad َطاء ط 16 ta َظاء ظ 17 Za َعْين ع 18 ayn َغْين غ 19 ğayn
7 فَاء ف 20 fə قَاف ق 21 qaf َكاف ك 22 kəf ََلم ل 23 ləm ِميم م 24 mim ُنون ن 25 nun َهاء ه 26 hə َواو و 27 vəv يَاء ي 28 yə Qurani-Kərim hərfləri kəlmənin əvvəlində, ortasında, axırında və müstəqil olmasından asılı olaraq müxtəlif şəkillərdə olur. Sıra Kəlmənin əvvəlində yazılışı Kəlmənin ortasında yazılışı Kəlmənin axırında yazılışı Tənha Yazılışı Hərflərin Adı 1 ا - ء ـا - ء ـا - ء ا - ء əlif həmzə 2 bə ب ـب ـبـ بـ 3 ت ـت ـتـ تـ tə 4 ث ـث ـثـ ثـ sə 5 cim ج ـج ـجـ جـ 6 hə ح ـح ـحـ حـ 7 خ ـخ ـخـ خـ xa 8 د ـد ـد د dəl 9 zəl ذ ـذ ـذ ذ
8 10 ر ـر ـر ر ra 11 zə ز ـز ـز ز 12 س ـس ـسـ سـ sin 13 ش ـش ـشـ شـ şin 14 ص ـص ـصـ صـ sad 15 ض ـض ـضـ ضـ zad 16 ـطـ طـ ـط ط ta 17 ظـ ـظـ ـظ ظ za 18 ayn ع ـع ـعـ عـ 19 غ ـغ ـغـ غـ ğayn 20 fə ف ـف ـفـ فـ 21 qaf ق ـق ـقـ قـ 22 ك ـك ـكـ كـ kəf 23 ləm ل ـل ـلـ لـ 24 mim م ـم ـمـ مـ 25 nun ن ـن ـنـ نـ 26 hə ه ـه ـهـ هـ 27 vəv و ـو ـو و 28 yə ي ـي ـيـ يـ
9 a-ə i u Üç sait ُ ُ ُ ب ُ َب ِب اَ اِ ا bu bi bə u i ə َت ِت ت َث ِث ث su si sə tu ti tə ح ِ َح ح ج ِ َج ج hu hi hə cu ci cə خ دَ ِد د ِ َخ خ du di də xu xi xa ر َر ِر ُ ذ ذ ذ ru ri ra zu zi zə ز ِز س َز َس ِس zu zi zə su si sə
10 Fəthə Bu əlamətə ُ fəthə deyilir. Fəthə qalın hərflərdə ( a ) incə hərflərdə isə ( ə ) saiti kimi səslənir. َس َجدَ ق لب َر َز َق َر َك دَ qaləbə səcədə razəqa vəzənə dərakə çevirmək səcdə etmək ruzisini vermək çəkmək dərk etmək ظ هر دَ َخ َل َح َش َر َش َر َف َخ َس َف xasəfə şərafə həşəra dəxalə zahəra batmaq hörmətli olmaq toplamaq daxil olmaq görünmək َو َص َل ك س ر ر ك ه لك عب د ت kəsəra vəsalə tərakə abədə hələkə qırmaq çatmaq tərk etmək ibadət etmək həlak olmaq خ لق ن ز ل ل ب ص ر ز عم ف ع nəzələ xaləqa zəamə bəsara fəalə enmək yaratmaq zənn etmək görmək etmək - Hərfin üzərində fəthə olduqda aşağıdakı səkkiz hərf a saiti ilə .hərflər qalın ص ض ط ظ ر ق غ خ .oxunacaqdır - Pəltək tələffüz olunan hərflərin altından düz xətt çəkilmişdir.
11 Kəsrə Bu əlamətə ِ kəsrə deyilir. Qalın və incə hərflərdə ( i ) saiti kimi səslənir َ ِز َف َعِلم اَ َ َر ِحم ِذ َن َحِمدَ اَ alimə əzifə rahimə həmidə əzinə bilmək yaxınlaşmaq rəhm etmək həmd etmək icazə vermək ن س ي ق ب ل ش ر ب غ ض ب ğadibə şəribə qabilə nəsiyə amilə qəzəblənmək içmək qəbul etmək unutmaq yerinə yetirmək و س ع ح س ب س م ع ط م ع səmia həsibə vəsia təbia tamia eşitmək hesab etmək geniş olmaq tabe olmaq arzulamaq َ ر ض ي خ ش ي خ س ر َفِهم غن م fəhimə xasira xaşiyə radiyə ğanimə başa düşmək zərər çəkmək qorxmaq razı qalmaq qənimət əldə etmək
12 Zəmmə Bu əlamətə ُ zəmmə deyilir. Qalın və incə hərflərdə ( u ) saiti kimi səslənir س ن ل ح سب ت ح ج د فُ ُ ش ك ر و həsunə subulə futihə vucidə şukira yaxşı olmaq yollar açıldı tapıldı şükür edildi خ ذ ُ ر ُنز ل ا ُ ك ر ك ث ُ ح ش ر ذ uxizə nuzilə kəsura zukira huşira götürüldü endirildi çox olmaq zikr edildi toplanıldı ج م ع م ُ و ض ع ع ظ م ل م لكُ ك cumiə azumə vudiə mələku kəmulə cəm edildi əzəmətli olmaq qoyuldu mələk kamil olmaq ح ف ص م ل نف خ ي ق ف ج ُ ح رم suhufi cəmulə yəqifu nufixa hurimə səhifələr gözəl olmaq dayanır üfürüldü haram edildi
13 Əlif Məddi ا Yuxarıdakı hərfə Əlif məddi deyilir. Bu hərf ə və a saitini uzadır. Uzadılması iki hərəkə miqdarındadır. Daha asan öyrənilməsi üçün uzanan saitin üstündən xətt çəkilmişdir. ر ذ اق زاد ب ا ع زا izə bə a zə də zə qa zə ra o zaman satmaq artmaq zövq almaq ziyarət etmək ف ج م اُلك ق ا ل تاب ل ها خا cəmə lukə xa fə ləhə tə bə qa lə sənin gözəlliyin qorxmaq onun üçün tövbə etdi dedi جا ب راد ا ءاي ا ت ا جد م سا ك ت ابُ əcə bə əra də ə yə ti məsə cidə kitə bu cavab vermək istəmək ayələr məscidlər kitab ر جا ل ب مق ام ما ت ث ي ا كا ن ricə lu məq amə siyə bu mə tə kə nə kişilər məqam libaslar ölmək olmaq - Mədd sözü uzatmaq mənasındadır.
14 Yə Məddi ي Yuxarıdakı hərfə Yə məddi deyilir. i saitini uzadır. Uzadılması iki hərəkə miqdarındadır. Uzanan saitin üstündən düz xətt çəkilmişdir. ا ذ ا ق ي ل ريد ها ق ي ل ي زيد ف ي izə qi lə yuri du qi lə fi hə zi də deyiləndə istəyir deyildi orada artırıldı را عي ي شاف ي ن ا دي كاف ي رب ra i kə fi nə di şə fi rabbi riayət edən kifayət edən çağıran şəfa verən rəbbim جي ع ا لم ين ن ق ْلب ي د ينُك ن ا دي a ləmi nə nə ci di nukə qalbi di nu aləmlər nicat verən sənin dinin qəlbim din ر ي ن صاب واف ي عب ا دي ص َلت ي ي ن اب sa biri nə salə ti ibə di və fi nə bi səbr edənlər namazım bəndələrim vəfa edən xəbər verən
15 Vəv Məddi و Yuxarıdakı hərfə Vəv məddi deyilir. u saitini uzadır. Uzadılması iki hərəkə miqdarındadır. Uzanan saitin üstündən düz xətt çəkilmişdir. ر زو ُنوحُ يكُوُن ي هود ُنورُ yəzu ru yəku nu nu hu hu du nu ru ziyarət edir olur Nuh (ə) Hud(ə) Nur م ا قُوُل يقُومُ صو يقُوُل ُنود ي ي yəqu mu əqu lu yəsu mu nu diyə yəqu lu qalxır deyirəm oruc tutur çağırılır deyir و ن يُذوقُو ن ر يد ح ا عُوذُ ا قُومُ ي رو yəzu qu nə yuri du nə əqu mu əu zu ru hu dadırlar istəyirlər qalxıram sığınıram ruh ر يقُوُلو ن و صد و ن جد ب ي ْس و و ن ا ت د ي ْعب yəqu lu nə sudu ru yəscudu nə ətu bu yə’budu nə deyirlər qəlblər səcdə edirlər tövbə edirəm ibadət edirlər
16 Təşdid (şəddə) ُ Qoşa samitləri göstərmək üçün yuxarıdakı əlamətdən istifadə olunur. شد مد ب ر ل ن ج ا şəddə məddə rabbə cəllə innə şiddətli oldu uzatmaq sahib olmaq uca olmaq həqiqətən ثم م ُ ر د ل تَ ب س ح ا summə təmmə dəllə sərra əhəbbə sonra tamamlanmaq göstərmək sevinmək sevmək َح َث ف لم ا ُيع ِّل مُ َسب كُل ِّ َحد səbbəhə yuallimu fələmmə həddəsə kulli təsbih edir öyrədir dıqda4 danışmaq bütün / hamısı ح َسبِ ل ي ل ُني س ِّرُ لَعَ و ا yusəbbihu ləallə nuyəssiru əvvəlu bəlləğa təsbih edir ola bilsin asanlaşdırdıq birinci təbliğ etmək
17 Sükun / Cəzm ُ ْ ُ Yuxarıdakı əlamətlər hərfi saitsiz yəni, hərəkəsiz edir. م ْن ْل ك ْي م ْن ا ْن ب mən bəl ən min kəy in kim əksinə ki dan\dən onda əgər ه ْم ز دْ كْم لْ ك ْن ه ْل ُ ق kəm zid hum həl kun qul neçə? artır onlar mı 4 ? ol de ا ْن ز ل ع ْلم كان ْت ن ر ا ْيتُمْ ن ْح kə nət ilmə ənzələ ləkum nəhnu raəytum oldu elm endirmək sizin üçün biz gördünüz و ن مْهت د ُ ر ْي ت ا ذ ْن يشْكُ را ت خ ْف ل muhtədu nə yəşkuru izən raəytə lə təxaf hidayət olunanlar şükür edir o zaman gördün qorxma
18 Tənvin Fəthə ُ Yuxarıdakı əlamətə tənvin fəthə deyilir. Qalın hərflərdə “an ”, incə hərflərdə isə “ ən ” səsi ilə tələffüz olunur. Tənvin fəthədən sonra gələn əlif oxunmur. Təmərbutə,həmzə və əlif məksurəli yə ilə bitən sözlərdə əlif yazılmır. Tənvin fəthədən sonra gələn hərəkəsiz ى hərfi oxunmur. َط ِويلًا َص ِغي را بَ ِصي را ِكتَاب ا ع ْلمًا tavi lən saği ran ilmən kitə bən bəsi ran uzun kiçik elm kitab bəsirətli َ ُس ولًا ح سنًا كث ي ًرا ر س ميعًا rasu lən kəsi ran həsənən kəbi ratən səmi an rəsul çox yaxşı böyük eşidən ًّا ًء ع ظي ًما عُُلو را س ما ش ًّ həqqan uluvvən azi mən səmə ən şərran həqiqətən uca əzəmətli səma pis / şərr ًء ًء ن د ا عا ًء د ما شا كًرا ر حْم ًة nidə ən dua ən mə ən rahmətən şə kiran nida dua su rəhmət şükr edən
19 Tənvin Kəsrə ُ Yuxarıdakı əlamətə tənvin kəsrə deyilir. Qalın və incə hərflərdə in səsi ilə tələffüz olunur. و ْز ن ي ْو م ك را م ج ن ة و ر ق cənnətin kira min yəumin vəznin vəraqin cənnət hörmətli gün çəki yarpaq م س د س لي م ص ف ر ها كا ذ ب ن saffin səli min məsədin nəhə rin kə zibin səff sağlam xurma lifi gündüz yalançı ي ر ع ل ْنكَا ْسلَا م اِ ن اِ ما ج د ا ي əliyyin inkə rin islə min i mənin cəddin ali/uca inkar islam iman baba م ر ش ْم س ن ْخ ل ظا ل م ُنجُوم ق nəxlin şəmsin qamərin nucu min za limin xurma günəş ay ulduzlar zülm edən
20 Tənvin Zəmmə ُ Yuxarıdakı əlamətə tənvin zəmmə deyilir. Qalın və incə hərflərdə un səsi ilə tələffüz olunur. ر از ٌق م ْر ٌض ح امدٌ ا ا ب دٌ ا ra ziqun ummun hə midun ərdun ədəbun ruzi verən ana həmd edən yer əbədi وس خ ال ٌق د فْر ان ح ميدٌ ح اف ظ ُق ُّ ُ غ xa liqun quddu sun hə fizun həmi dun ğufra nun yaradan müqəddəs qoruyan şükrə layiq bağışlayan ش ديدٌ ش هيدٌ م يز ٌ ان فُرْق ان şədi dun xabi run furqa nun mi zə nun şəhi dun şiddətli xəbərdar dəlil tərəzi şahid س ٌول لب ٌ اس ر َسلَام ٌ اء شف libə sun rasu lun məci dun sələ mun şifə un libas rəsul şərəfli salam şəfa b d
21 İzhar ن ْnun sakin və tənvinlər (ən in un) aşağıdakı hərflərə çatdıqda nun hərfi və tənvinlərdəki “nun” oldugu kimi adi və aşkar surətdə oxunacaq. Yəni, nun hərfi öz məxrəcindən tələffüz olunacaq. ء ه ع ح غ خ :bunlardır hərfləri İzhar اِ ْن هَو منْ خ ف تْ min aləqin mən xaffət in huvə ələqədən kim qorxsa əgər o و ن َمْمن ر ْج ر َغْي اَ əcrun ğayru məmnu nin mən əra də minnətsiz mükafat kim istəsə ي ا ل ع ْش ر ول ِم َخْو ف ْن نار ح ام ي ة vələyə lin əşrin nə run hə miyətun min xaufin and olsun on gecəyə çox qızmar bir atəşdir qorxudan
22 İdğam ن ْnun sakin və tənvinlər (ən in un) aşağıdakı hərflərə çatdıqda nun hərfi və tənvinlərdəki nun sonrakı hərfə çevrilir. ي ر م ل و ن bunlardır hərfləri İdgam Bunlara “ yərməlun” hərflər də deyilir. لونُ َ ْم َر ي ر ِمن ِصي م َس د ن ل ِمن َو َمن يَتَ minnəsi rin mimməsədin məyyətəvəllə kömək edəndən xurma lifindən kim üz döndərsə نَ ِعي ما ُمْلكًا َو نَا ِن ل ي بَي nəi məvvə mulkən rabbirrahi min yubəyyillənə nemət və mülk Rəhmli Rəbb bizə bəyan etsin
23 İdğama aid qeydlər 1) İdğamın dörd hərfi ن و م ي ğunnəli oxunur. (Məəlğunnə) Ğunnə burunun yuxarısından gələn səsə deyilir. 2) İki hərfi isə ل ر ğunnəsiz oxunur. (Biləğunnə) Yəni, burunda ğunnə halı yaradılmır. 3) İdğamda iki hərf و ي naqis oxunur. Yəni nun hərfi və tənvinin tələffüzü tam olaraq aradan getmir. Buna görə də idğamın naqis olmasını göstərmək üçün bu iki hərfi təşdidsiz yazırlar. 4) Aşağıdakı sözlərdə sükunlu nun hərfi yərməlun hərflərindən olan vəv və yə hərfləri ilə bir sözdə olduğu üçün sükunlu nun hərfi bu hərflərdə idğam olunmur. ق نْو ان ص نْو ان ُبنْي ان ُدْني ا nun nun nun İdğam Məəlğunnə (ğunnəli) Nun sakin ن ْvə tənvinlərdən (ən in un) sonra ي و ن م hərflərindən hər hansı biri gələrsə, bu zaman məəlğunnə olur. Yəni, nun sakin və tənvin özündən sonrakı hərfə çevrilir və həmin hərf şəddəli və ğunnəli oxunur. م َس د :Məsələn من ِmimməsədin (xurma lifindən) Ğunnə burunun yuxarısından gələn səsə deyilir.
24 İdğam Bilağunnə (Ğunnəsiz) Nun sakin ن ْt l r (ən in un) sonra ل ر h rfl r r g l r , z m ğ m l ğ , ğ z ğ m ol r. ر ِب :Məsələn من ِmirrabbi (Rəbbdən)
25 İqlab Nun sakin ن ْvə tənvinlər (ən in un) ب hərfinə yetişdikdə nun hərfi mim hərfinə çevrilir. م ن بع يد bəsi rumbimə mimbəi din görəndir nəyi ki,(etmisiniz) uzaqdan م ن بعْد qavməmbicəhə lətin mimbə’di cahil qövmlə sonradan Əl-İqlab lüğətdə çevirmək, döndərmək mənalarında işlədilir. Burada mim hərfi ğunnə ilə tələffüz olunmalıdır. Mim hərfi tələffüz olunduqda dodaqlar tam bağlanmır kağız nazikliyi qədər dodaq açıq olur. Qarilərə göstəriş olaraq nun hərfinin sakini yazılmır və üzərinə mim hərfi qoyulur. Tənvin olan yerdə isə tənvinin bir fəthəsi və ya kəsrəsi atılır. Mim hərfindən sonra bə hərfi gələrsə, mim hərfi ğunnə ilə oxunur. ه ْم :Məsələn شِ ْر َبَف fəbəşşirhum biəzə bin (onlara əzabla müjdə ver)
26 İxfa İxfa lüğətdə gizlətmək, məxfi etmək mənasını daşıyır. Nun sakin ن ْvə tənvinlər ( ən in un ) İzhar və İdğamda adları çəkilən hərflərdən başqa, yerdə qalan on beş hərfdən hər birinə çatdıqda ixfa olur. İxfa edən zaman dil nun hərfinin tələffüz yerinə yetişməmiş sonrakı hərf öz məxrəcinə yaxınlaşır. Bu halda səs ğunnə surətində iki hərəkə miqdarında davam edir və bu zaman yerdə qalan hərf asanlıqla tələffüz olunur. İxfa hərfləri bunlardır: ك ق ف ظ ط ض ص ش س ز ذ د ج ث ت ْم اِ ْن َسا ن اَْن َز َل ِم ْن َش َج ر اَْنت insən un əntum min şəcərin ənzələ bir insan siz bir ağacdan endirmək ه ْم َم ْن تَا َب ِعْندَ ْم اِ ْن تَ ْحِم ْل كْنت indəhum mən tə bə kuntum in təhmil onların yanında kim tövbə etsə siz oldunuz əgər dözsən منْ ثقُ لتْ min qabli xalqin cədi din mən səqulət əvvəldən yeni yaradılışının kimdə ağır olsa
27 Oxunmayan hərflər Qurani-Kərimin bəzi kəlmələrində yazılıb, lakin tələffüz olunmayan hərflər aşağıdakılardır: ئ ؤ أ dayağı Həmzə Həmzə dayağı əlif, vəv, yə hərflərinin üzərinə qoyulur. Həmzənin üzərində sükun (cəzm) olduqda əlif, vəv, yə hərfləri oxunmur. (qeyd olunan 3 hərf burada dayaq hökmünü daşıyır) Həmzə dayağının üzərində fəthə olduqda ə, kəsrə olduqda i, zəmmə olduqda isə u kimi oxunur. ِر َئ ق ئ ْبِد ي ubriu quriə ərsələ yubdiu sağaldaram oxunulur göndərmək yoxdan var edər َء َجآ و َن ْؤ ِمن ي cə ə əuliyə ə yə’kulu nə yu’minu nə gəldi övliyalar yeyirlər iman gətirirlər Qeyd: Bəzi vaxtlar həmzə dayağı olan yə hərfinin nöqtəsi yazılmır. Məsələn: َما ِشئْت şi’tumə unəbbiukum biəsmə ihim istədiniz sizə xəbər verim onların adları ilə ئ ْن ِش ة ي َِئ َسي yunşiu səyyiətun yaradır günah
28 Əlif Məddinin dayağı Vəv və yə şəkilində yazılan əlif Bəzi kəlmələrdə و və ي hərfi yazılır, amma ا kimi oxunur zılır oxunur ٰ ة :Məsələn َسلَا ة <-- ص لو salə tun (namaz) سَي (ə (Musa (sə Mu مو َس ا <-- مو Bunları düzgün oxumaq üçün vəv və yə hərfinin üzərinə kiçik əlif qoyulur (əlif məksurə) Burada و və ي əlif məddi üçün dayaq hökmündədir. و və ي hərfinin üzərindəki əlif məksurə əvvəlki hərfi k h r k m rı z ılır. ي َكفَ salə ti həyə tu kəfə namaz həyat kifayət etdi ى ا ْخ َر ي سَ مو uxra həttə izə Mu sə başqa hətta, o zaman Musa (ə) Bəzi Quranlarda Əlif məddinin dayağı olan yə hərfinin nöqtəsi yazılmır.
29 Oxunmayan Əlif (cəm əlaməti) Felin cəm əlaməti olan vəv hərfindən sonra əlif gəlir, lakin oxunmur. (Felin sonunda heç bir əvəzlik gəlməsə) . Bəzən Quranlarda əlifin oxunmamasını bildirmək üçün əlifin üzərinə kiçik bir dairə qoyulur. Məsələn: ْ حوا ِر َف fərihu (sevindilər) sabəru nəsaru fərihu səbr etdilər kömək etdilər sevindilər raəu ə mənu kə nu gördülər iman etdilər olmuşdular Bu əlifə həm Cəm əlaməti olan əlif, həm də Fariqə əlifi deyilir.
30 Vəv məddi altı kəlmədə oxunmur Qurani-Kərimdə altı kəlmə vardır ki, onlarda vəv məddi yazılır lakin oxunmur. Bu altı kəlmənin yazılışını və oxunuşunu aşağıdakı kimidir: yazılır ْ ِري ُكم َس ي ُا يَاتِ ئِ َك اَ لَ oxunurُ ا ِلي ُا ُلوا ُا لَاِء ا rık m y tı l ik l i l lı S z l r m onlar onlar ...sahibi ...sahibi gö t r c m Bəzi Quranlarda əvvəldə qeyd etdiyimiz əlifin və bu altı kəlmədəki vəv hərfinin oxunmamasına dəlalət edən kiçik bir dairə qoyulur ( ْ ) ْوِلي ا سْل مُواْ ف ر حُو اْ نص رُواْ ا əslimu ulı nəsaru fərihu təslim olun ...sahibi kömək etdilər sevindilər
31 İşba İşba lüğətdə “doyurmaq” mənasındadır. Qiraət elmində isə qısa saitin (hərəkənin) uzadılması deməkdir. İşba ه əvəzliyinin (üçüncü şəxsin təki,kişi cinsi) qəbul etdiyi kəsrə ( i - səsi ) və zəmmə (u - səsi) hərəkələrinin mədd hərfləri kimi uzadılmasıdır. Qeyd edək ki, bir hərfdən ibarət olan bu əvəzlik başqa sözə birləşir, yəni, sözün öz hərfi olmur. İşbanın qaydası ه əvəzliyindən əvvəl gələn hərf hərəkəli olduqda işba baş verir. Yəni, ه əvəzliyinin hərəkəsi kəsrə olduqda “yə məddi” nə, zəmmə olduqda isə “vəv məddi” nə çevilir. Quranda işbanı bildirmək üçün aşağıdakı işarələrdən istifadə olunur. Kəsrə üçün Zəmmə üçün و ے oxunur yazılır ُو اَِّنه innəhu (həqiqətən, o) <-- و ه اِن ُو َُته ْم َح ر ْح مت ه --> (rəhməti Onun (rahmətuhu ر و ِم ْن بَ ْعِدِه ے --> (sonra ondan (dihi’bə min بَ ْعِد ِهي َو ْج ِهِهي َو ے ْج ِهِه --> (üzü onun (vəchihi
32 İşbaya aid qeydlər - ِه :Qeyd ه əvəzliyi 3 halda işba olunmur. 1) Bu əvəzlikdən ( ه - dən) əvvəl sükunlu hərf gəldikdə ْي ِه َعل َaleyhi (ona) 2) Bu əvəzlikdən ( ه - dən) əvvəl mədd-hərfi gəldikdə (öyrətdik ona (hu alləmnə ع لمْن اُه (anladılar onu (hu aqalu ع ق ُلوُه يه خ ا əxi hi (onun qardaşı) 3) Bu əvəzlikdən ( ه - dən) sonra vəsl həmzəsi gəldikdə ٱلل ص ره ن nəsarahullahu (Allah ona kömək etdi) Qeydlər: 1) Aşağıdakı sözlər işba qaydasına uyğun gəlsələr də işbasız oxunurlar. َْنَتِه ي yəntəhi ( son qoysa) َتْنَتِه təntəhi (son qoysan ) َسُه َن ْف nəfsəhu (onun özünü) ا ِكُه َ فو َfəvə kihu (meyvələr) 2) Aşağıdakı sözdə ه əvəzlik deyil, sözün öz hərfi olduğu üçün işba olunmur. nəfqahu نفْق ُه
33 3) Aşağıdakı sözdə ه əvəzlik olsa da, söz öz tərkibini dəyişdiyinə görə bu əvəzlik işba olunmur. يَ ْر َضاه --> (olar razı ondan (yərdahu يَ ْر َضه Vəsl həmzəsi ٱ ٱ Əlifin üzərindəki işarəyə vəsl həmzəsi deyilir. Vəsl həmzəsinə aid bir neçə məqama nəzər salaq: 1) Vəsl həmzəsi ilə başlanan söz cümlənin ortasında işləndikdə (hər hansı bir söz, bağlayıcı və ya ədat gəldikdə) vəsl həmzəsi oxunmayacaq və vəsldən əvvəlki heca vəsldən sonrakı hərfə birləşəcəkdir. ( qələm ( qaləmu-vəl و ٱْلق لمُ :Məsələn (bağışla (vəğfir و ٱغْف رْ 2) Əl artiklinin birinci hərfi olan ‘əlif’ vəsl həmzəsidir. Əl artikli cümlənin əvvəlində işləndikdə oradakı “vəsl həmzəsi” qısa ə saiti kimi oxunur. (həmd (həmdu-əl --> ٱْلح مُْد :Məsələn 3) Əl artikli ilə başlanan sözlərdən başqa Vəsl həmzəsi ilə başlanan sözlər cümlənin əvvəlində işləndikdə i və u kimi oxunur. Bu sözlər iki qismə bölünür İsimlər və Fellər İsimlər: İsimlərdə vəsl həmzəsi i kimi oxunur. ( ad ( ismun --> ٱ ْس م :Məsələn
34 Fellər: Fellərdə isə həm i həm də u kimi oxunur. Vəsl həmzəsi ilə başlanan fellərin hansı saitlə oxunması aşağıdakı qayda ilə müəyyənləşir. a) Sözün ikinci hərfinin hərəkəsi zəmmə ُ olarsa, vəsl həmzəsi u kimi oxunur Məsələn: ج ْر خ ْٱ <-- uxruc (xaric ol, çıx ) b) Sözün ikinci hərfinin hərəkəsi fəthə və ya kəsrə olarsa, i kimi oxunur. Məsələn: نا هدْٱ <-- ihdinə (bizi hidayət et) (yaxınlaşmaq (iqtərabə --> ٱقْت ر ب Qət həmzəsi Vəsl həmzəsindən əlavə digər bir həmzə də vardır ki, ona qət həmzəsi deyilir. Qət həmzəsi cümlənin həm əvvəlində, həmdə ortasında oxunur. Qət həmzəsinin üzərinə həmzə qoyulur. Məsələn: َلَق ْد ləqad ərsəlnə ərsəlnə artıq göndərdik göndərdik Vəsl həmzəsindən əvvəl mədd hərfləri Vəsl həmzəsindən əvvəl mədd hərfləri oxunmur. ا و ي oxunur yazılır ٰ ذ ْلب يْتُ ْل ََٰه َذاٱ ب يْتُ (ev bu (beytu-zəl hə ه
35 ف ي ٱْلب لد (şəhərdə (bələdi-fil ف ْلب ل د ِل ْض ذُ ْض ذُو ِل (fəzilətli (fədli-zulْ ل َف ٱْل َف Şəmsiyyə və qəməriyyə hərfləri Ərəb dilində hərflər “şəmsiyyə hərflər” və “qəməriyyə hərflər”ə bölünür. 28 hərfdən 14-dü şəmsiyyə və 14-dü qəməriyyə hərflərdir. Şəmsiyyə hərflər aşağıdakılardır: ت ث د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ل ن Qəməriyyə hərflər isə bunlardır: ا ب ج ح خ ع غ ف ق ك م وه ي ال artiklindən sonra şəmsiyyə hərflər gəldikdə artiklin ل hərfi həmin şəmsiyyə hərfə çevrilir. Buna görə şəmsiyyə hərf təşdidli olur. س اَل ش ْم ُ سلَام ن اَل َّ اَلِد ي əş-şəmsu əs-sələ mu əd-di nu günəş salam din İltiqaus-sakineynin aradan qaldırılması Vəsl həmzəsindən əvvəl sükunlu və ya tənvinlə bitən söz gəldiyi zaman iki sükunun qovuşması baş verir, yəni, iki sükunlu hərf yanaşı düşür. Tələffüzdə vəsl həmzəsindən əvvəl gələn belə sözlərin sonuna i saiti artırılır. Bəzi Quranlarda tənvinli kəlmənin altında kiçik kəsrəli “nun” yazırlar.
36 yazılır oxunur minismihiِ م ٱ ْسِمِه ِن <-- ِم ْن ٱ ْسِمِه (onun adından) ِن <-- ٱ ل َع ت ى ْد ن adninilləti ٱ ل َع ت ى ْدنِ ( ədn.. (cənnəti)) ء َج ى َزآ ٰ َء ِن <-- ٱْلحُسْن َج ى َزآ ٰ husnə ənil cəzə ٱْلحُسْن (yaxşı mükafat) Vəqf Vəqf lüğətdə dayanmaq mənasındadır. Hər bir insan şifahi nitqdə və ya yazılı bir mətni oxuduqda nəfəsini təzələmək üçün öz sözünü kəsir yenidən söhbətini və ya oxumağını davam etdirməyə məcbur olur. Nəfəsin təzələnməsi və qiraətin davam etdirilməsi məqsədi ilə nitqin dayandırılmasına vəqf deyilir. Vəqfdən sonra tilavətin başlanmasına isə “ibtida” deyilir. Quran tilavətində ” Vəqf ” və “İbtida” nın əhəmiyyəti Qurani-Kərimin oxunuşunda “Vəqf” və “İbtida” qaydalarına riayət etmək çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki, ona əməl edilmədikdə ayələr başa düşülmür, hətta bəzi vaxtlar da onlarin mənası ayrı səkildə anlaşılır. Qurani-Kərimin tilavətində “Vəqf” və “İbtida” ibtida qaydalarının əhəmiyyətini başa düşmək üçün Qurani-Kərimin ayəsinə və Həzrəti Əli ibni Talibin (ə) bu ayənin mənasını izah edən hədisə diqqət etmək kifayət edər. Qurani-Kərimdə buyurulur:
37 “... Quranı tərtib ilə aram aram oxu.” Həzrəti Əli ibni Talib (ə) ayənin mənasında buyurur: “Vəqfi qorumaq Quranı tərtillə oxumağın yarısıdır” Kəlmənin axırında vəqf etmək qaydası 1) Dəyişməyən vəqf: Kəlmənin axırında sakin və ya mədd hərflərindən biri olarsa, vəqf zamanı onda heç bir dəyişiklik aparılmır və olduğu kimi saxlanılır. َم ْن :Məsələn َها ْخ َش يَ mən yəxşə hə qum fəənzir ondan qorxanı qalx qorxut ٱ ْد خِلي َو ت ي ج ن lə tusrifu vədxuli cənnəti israf etməyin cənnətimə daxil olun 2) İskan vəqfi: İskan yəni, sakin etmək. Kəlmənin axırıncı hərfi hərəkəli ( ə i u ), tənvin kəsrə və ya tənvin zəmmə ( in - un ) olarsa, vəqf zamanı sakin edilir. Məsələn: n lihu muُ مفْل حُوْن <-- ُمفْل حُو ن ْد <-- ف ي ٱْلِبلَاِد d bilə-il ف ي ٱْلِبلَا --> k t ı م َر ِحي ْم <-- َر ِحي rahi m m nəi-nədratən نضْر ة ٱلن ع يمْ <-- ٱلن ع يم نضْر ة
38 3) İbdal vəqfi: İbdal sözü lüğətdə çevirmək mənasını daşıyır. Burada isə kəlmənin axırında gələn bir hərf və ya işarənin digər bir hərf və ya əlamətə çevrilməsinə deyilir. İbdal vəqfi aşağıda göstərilən iki şəkildə olur. A) Kəlmənin axırıncı hərfi girdə surətində olan tə ة) təmərbutə) olarsa, vəqf zamanı sakin ه hərfinə çevrilər. Məsələn: ِة َ َحا ِفر َ ف ي ه <-- ِفي ٱْل َحا ِفر firah fil ٱْل (başlanğıcda) َ ة َحا ِمي َنار َحا ِميَ نار ه <-- nə run hə miyəh (çox qızmar bir atəşdir) B) Kəlmənin axırıncı hərfi tənvin fəthəli (ən) olarsa, vəqf zamanı tənvin atılır və bu hərf mədd hərfinə çevrilir. (kitab (bə kitəِ كتَابَا <-- bən kitəِ كتَاب ا :Məsələn (hidayət (hudə هدَا <-- hudən هد ى Həmzə ilə olduqda isə aşağıdakı kimi oxunacaq َس َما <-- n mَ س َم ء ا َءا m ( m ) sonu əlif məddi kimi uzanacaq. Mətləblər 1) Kəlmənin axırıncı hərfi təşdidli olduqda, vəqf edilən zaman hərəkəsi atılmalı və sakin olunmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, həmin hərfin təşdidli saxlanılmaqla yanaşı, şiddətlə də tələffüz edilməlidir. yazılır oxunur ن :Məsələn َّ ُ ْله َ َحم ُ نْ <-- həməlhunnə ْله َ َحم həməlhunn (onların yükləri)
39 2) Kəlmənin axırıncı hərfi fəthəli و ondan əvvəlki hərf isə zəmməli olarsa, vəqf edilən zaman bu و hərfi sakin olar. Nəticədə həmin hərf Vəv məddi surətində oxunar. Özündən əvvəl zəmməli hərf olan sakin و hərfi “Vəv məddi” hesab olunur. yazılır oxunur Məsələn: وَه huvə (o) --> هو hu (u saiti uzanır) Kəlmənin axırıncı hərfi fəthəli ondan əvvəlki hərf isə kəsrəli olduqda vəqf edilən zaman həmin hərf sakin olur və yə məddi surətində oxunur. ي dən əvvəl kəsrəli hərf gəldikdə yə məddi hesab olunur. yazılır oxunur َي :Məsələn ه ِhiyə (o) --> هي ِhi ( i saiti uzanır) Bəzi kəlmələrin axırında özündən qabaqkı hərf zəmməli olan təşdidli eləcə də axırında özündən qabaqkı hərf kəsrəli olan təşdidli hərfi ilə rastlaşırıq. Diqqət yetirmək lazimdır ki, vəqf zamanı bu hərflərin təşdidinin oxunması vacibdir. Məsələn: yazılır oxunur نب يِّْ <-- ( r t g r x (نَبِ ي و دوِّْ <-- ( üşm ( aَ عد ع ُ
40 Vəqfin əlamətləri م Lazım vəqfin əlamətidir. Bu əlamət olan yerdə dayanmaq lazımdır.(Yəni, vəqf etmək lazımdır) Əks təqdirdə kəlamın mənası dəyəşəcək. Bu əlamət lazım vəqfinin nişanəsidir. ج Caiz vəqfin əlamətidir. Bu əlamət olan yerlərdə həm dayanmağa, həm də keçməyə icazə verilir (həm vəqfə, həm də vəsl etməyə) və ona caiz vəqf deyilir. Vəsl dedikdə yəni, dayanmadan keçmək. ل Qadağan vəqfin əlamətidir.( məmnu’ qadağan) Bu əlamət olan yerlərdə dayanmağa (vəqf etməyə) etməyə icazə verilmir. Nəfəsin tükənməsi və ya başqa səbəblər üzündən vəqf etmək məcburiyyətində qalsaq, fasilə vermədən vəqf etdiyimiz yerdən qabaq münasib bir yer tapıb ibtida(davam) etmək lazımdır. Çünki, ondan sonra gələn cümlənin əvvəlki cümlə ilə rabitəsi vardır. قلى Vəqfin üstünlüyü əlamətidir. Bu əlamət olan yerlərdə dayanmaq (vəqf etmək) məsləhətdir. Bu işarə bəzi Quranlarda ط əlamətinin yerinə işlənir. صلى Vəslin üstünlüyü əlamətidir. Bu əlamət olan yerlərdə keçmək (vəsl etmək) keçmək məsləhətdir. Bu işarə bəzi Quranlarda ز əlamətinin yerinə işlənir.
41 ُ ُ Muanəqə vəqfinin əlamətidir. Bir ayənin iki muxtəlif yerində qoyulan bu əlamətlərin hər ikisində vəqf etmək caiz deyildir. Yəni, bu əlamətlərin hər hansı birində dayandıqda vəqf etdikdə, digərində keçmək (vəsl etmək) vacib olacaq. Burada əlamətlərin hansının vəqf və hansının vəsl olunmasının heç bir fərqi yoxdur. Quran oxuyanlar bu əlamətlərlə rastlaşdıqda dayanmaq (vəqv etmək) üçün bu iki yerdən birini seçməkdə azaddırlar. İkinci əlamətdə dayanmaq daha yaxşıdır. (Bəqərə surəsinin 2 ayəsinə baxın) ص əlaməti: Bu əlamət birnəfəsə oxunması mümkun olmayan çox uzun ifadə və birləşmələrdə qoyulur. Buna gorə də nəfəs çatışmayan surətdə vəqf etməyə icazə verilir və vəqfdən sonra həmin kəlamın yenidən təkrarı da lazım deyildir.Çünki, belə bir qayda hər hansı bir kəlam özündən əvvəlki ifadə ilə əlaqəli olduğu halda qarşıya çıxır. Vəqf etmək üçün münasib yerin seçilməsi Quran sözləri və ifadələri arasında qrammatik qaydalar baxımından və ya mövzu, məna baxımından bağlılıq mövcuddur. (əlbəttə burada yanaşı gələn hansısa söz və ifadələrdən söz gedir.) Qrammatik qaydalar baxımından olan bağlılıq “ləfzi rabitə”, mövzu və məna baxımından bağlılıq isə “mənəvi rabitə” adlanır Ləfzi rabitə və mənəvi rabitədən asılı olaraq vəqf 4 növdür. 1) Tam vəqf: Burada iki ifadə ayrı-ayrılıqda bitmiş fikri ifadə edir və onlar arasında heç bir “ləfzi” və “mənəvi” rabitə, bağlılıq yoxdur. Məsələn: ِعي ن َك نَ ْستَ ِيَّا َوإ َك نَ ْعب د ِيَّا ِن إ َماِل ِك يَ ْوِم الِد ي ِن ي دِال sözündə vəqf etmək bu qəbildəndir.
42 2) Kafi vəqf: Burada “ləfzi rabitə” olmur, lakin ifadələr arasında mövzu və məna bağlılığı vardır. Məsələn, Bəqərə surəsinin 13-cü َها ء ayəsindəki سفَ ُّ ال sözünün üstündə vəqf etmək bu qəbildəndir. 3) Həsən vəqf: Bu vəqf “Kafi vəqfin” əksidir. Yəni, ifadələr arasında məna bağlılığı yoxdur, yalnız ləfzi rabitə vardır. Məsələn, Bəqərə surəsinin 7-ci ayəsinə diqqət yetirin. َعلَى قُُلوب ه مْ َو َعَلى َس ْمِعِهْم ... ْم ه لوبُُق sözünün üstündə vəqf etçmjhumək buna nümunədir. 4) Qəbih vəqf: Bu vəqf isə “Tam vəqfin” əksidir. Yəni, iki ifadə ayrıayrılıqda bitmiş fikri ifadə etmir və onlar arasında həm “ləfzi”, həm də “mənəvi” rabitə vardır. Məsələn, Bəqərə surəsinin 286-cı ayəsinə diqqət yetirin. ْف سا اِل ا و ْسعَ َها ِ ف ٱهلل نَ لَا ي َكل ٱهلل sözünün üstündə vəqf etmək qəbih vəqfdir. Diqqət: Tam və Kafi vəqflərdə nəfəsi dərdikdən sonra üstündə vəqf olunan söz ifadədən sonrakı sözdən başlayıb ayənin qiraətini davam etdirmək olar. Amma Həsən və Qəbih vəqflərdə buna icazə verilmir. Burada vəqf olunan yerdən əvvələ qayıdaraq münasib bir yerdən qiraətə başlamaq lazımdır. Qurani-Kərimin Təcvidi Quranın Mübarək Müzəmmil surəsinin 4-cü ayəsində buyurulur. “... Quranı tərtib ilə aram aram oxu.”
43 “Tərtil”in mənası Tərtil sözü lüğətdə “tənzim etmək” və “uyğunlaşdırmaq” mənasını daşıyır. Qiraət istilahında isə Quranın, kəlmə və hərflərinin düzgün tələffüz olunması üçün, nizamlı sürətdə və hecalamaqla oxumağa deyilir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu oxunuş, ayələrin mənasına diqqət yetirməklə yanaşı olmalıdır. “Təcvid”in mənası Təcvid sözü lüğətdə gözəlləşdirmək, yaxşılaşdırmaq mənasındadır. Təcvid elminin tərifi isə belədir: hərflərin sifət və ehkamına riayət etməklə onların öz məxrəcindən düzgün tələffüz edilməsi. Bu tərifə əsasən, təcvid elmi 3 bölümdən ibarətdir. 1) Hərfləri məxrəci ilə tanışlıq. 2) Hərflərə sifəti ilə tanışlıq. 3) Hərflərin ehkamı ilə tanışlıq. Hərfləri tələffüz edərkən, onların əmələ gəldiyi və xaric olduğu yer məxrəc adlanır. Hərfin sifəti dedikdə, hərflərin söz tərkibində deyil, təklikdə əmələ gəlmə keyfiyyəti və öz məxrəcindən tələffüz edilmə qaydası nəzərdə tutulur. Hərfin ehkamı dedikdə isə hərflərin söz tərkibindəki qaydalar yəni, yanaşı düşdüyü hərflərə və qəbul etdiyi hərəkətlərə əsasən meydana çıxan qaydaları nəzərdə tutulur.
44 Təcvid elminin faydası Muzəmmil surəsinin 4-cü ayəsində buyurulur: “... Quranı tərtib ilə aram aram oxu.” Quranı tərtil ilə oxumaq barədə Həzrət Əli (ə) belə buyurur: Tərtil hərfləri öz məxrəcindən tələffüz etmək və vəqf yerlərinə riayət etməkdir. Təcvid elmində də hərflərin düzgün tələffüzü, onların sifət və ehkamı barədə məlumat verilir. Bu qaydalara riayət etməklə İlahi kəlam düzgün və gözəl şəkildə tilavət olunacaqdır. Bunu da xatırladırıq ki, təcvid qaydalarını tətbiq etmək üçün ilk öncə Quranı üzündən sərbəst oxumağı bacarmaq lazımdır. On hərfin fərqli tələffüzü Ərəb əlifbasında olan hərflərin bir çoxu Azərbaycan əlifbasında olan hərflər kimi sadə tələffüz olunur. Burada yalnız ərəb qrafikasında olan on hərfin ayrı tam hərflərdən bizim و ق ع ظ ط ض ص ذ ح ث tələffüzlərə malik olmasını nəzərə alaraq onları düzgün öyrənmək ücün daha artıq diqqət yetirmək lazımdır. 1) ث hərfi dilin ucunun sonaya dişlərinin ucuna toxunması ilə səsli surətdə üfürülmuş halda tələffüz olunur. 2) ح hərfi boğazın ortasında tələffüz olunur və bu zaman boğazın divarları bir qədər yığılır; bu hərf bir qədər özünə məxsus tutqunluqla əda olunur. 3) ذ hərfi dilin uc tərəfinə yaxın hissənin yuxarı sonaya dişlərinin ucu ilə toxunması nəticəsində incə və az həcmlə tələffüz olunur. 4) ص hərfi tələffüz zamanı dil səthinin ağız boşluğunun yuxarı hissəsi ilə intibaqı və dilin kökunun damağa meyl etməsi nəticəsində qalın surətdə və dolu həcmlə əda olunur. 5) ض hərfi dilin kənarının yuxarı dəyirman (izras) dişlərinə toxunması nəticəsinda əda olunur.Onun tələffüzü zamanı dilin səthi ağızın
45 yuxarısına tam şəkildə yapışır və dilin kökü yuxarıya doğru meyl edir. Nəticədə bu hərf qalın surətdə və dolu həcmlə tələffüz olunur. ض hərfinin tələffüzü zamanı onun sədası dilin kənarının başlanğıcı ilə sonu arasındakı fasilədə izras dişlərindən çəkilmiş olur. Diqqət yetirmək lazımdır ki, ض hərfini tələffüz edən zaman qalınlaşdırılmış د hərfi surətində tələffüz olunmaması ücün, dil dişlərdən tədricən ayrılmalıdır. Əks təqdirdə yanlış olaraq səda (səs) qəlqələyə oxşar surətdə əmələ gəlir. 6) ط hərfi dil səthinin ağız boşluğunun yuxarı hissəsi ilə intibaqı birbirinin üzərində tam şəkildə oturması və dilin kökünün yuxarıya doğrudamağa tərəf meyl etməsi nəticəsində qalın və dolu həcmlə əda olunur. 7) ظ hərfi dilin səthinin ağızın yuxarısı ilə intibaqı (bir-birinin üzərində kamil oturması) nəticəsində və dilin kökünün yuxarıya doğru gəlməsi ilə qalın və dolu həcmlə əda olunur. 8) ع hərfi boğazın ortasında tələffüz olunur və bu zaman boğazın divarları yığılır və sükun halətində hərfin sədası bir miqdar uzadılır. 9) ق hərfinin tələffüzündə dilin sonu dilçəyin başlanğıcına birləşir və qəfil surətdə ondan ayrılır. Buna görə də bu hərfin sədası partlayış vəziyyətində olur. Lakin bizim dilimizdə olan “ q ” hərfi sadə surətdə dilin sonu yumşaq damağa toxunub-ayrılmaqla əmələ gəlir. Bu hərf iki dodağın arasında tələffüz olunur. 10) و Azərbaycan dilində olan “v” səsindən fərqli tələffüz edilir; bu “v” səsini tələffüz edərkən dodaqlar dişlərə toxunmadan dairə şəkli alır və bu vəziyyətdə “v” deməyə çalışılır. Bu hərf iki dodağın arasında tələffüz olunur. Hərflərin məxrəci ilə tanışlıq Hərflərin məxrəclərinin sayı barədə müxtəlif nəzəriyyələr vardır. Qiraət və təcvid elminin alimləri məxrəclərin sayının 14 və ya 16, yaxud da 17 olduğunu hesab edirlər. Bu nəzəriyyələr arasında ən məşhuru İbn əlCəzrinin nəzəriyyəsidir. O, məxrəclərin sayının 17 olduğunu bildirib.
46 Bütün hərflər danışıq üzvlərinin əsasən, beş nahiyəsində əmələ gəlir və bunları aşağıdakı kimi adlandırıb. 1) Covf nahiyəsi, yəni, ağız boşluğu 2) Həlq nahiyəsi,yəni, boğaz. 3) Lisan nahiyəsi,yəni, dil 4) Şəfəteyn nahiyəsi,yəni, dodaqlar. 5) Xayşum nahiyəsi, yəni, burun boşluğu. Covf nahiyəsi Covf nahiyəsi mədd hərflərinin yəni, uzun saitlərin xaric olduğu yerdir. Əlbəttə, mədd hərfləri, müstəqil hərf olmayıb hərəkələrin uzadılması nəticəsində əmələ gəlir və onların məxrəci də şərti olaraq ağız və boğaz boşluğu qəbul edilir. Həlq nahiyəsi Həlq, danışıq üzvlərinin bir nahiyəsi olub aşağıdan səs telləri, yuxarıdan isə dilçəyin olduğu yerlə məhdudlaşır. Həlq nahiyəsində üç məxrəc vardır və altı hərf bu üç məxrəcdən tələffüz edilir. 1. ه ء Boğazın dərinliyin – hülqumun olduğu yerdən tələffüz edilir. 2. ح ع Boğazın orta hissəsindən tələffüz edilir.
47 3. غ خ Boğazın yuxarı hissəsindən (başlanğıcından) tələffüz edilir. Lisan nahiyəsi Lisan nahiyəsində 10 məxrəc vardır və dil, dilçək, damaq, dişlər və diş ətinin iştirakı ilə buradan 18 hərf tələffüz edilir ق Dilin kökü və dilçək bir-biri ilə təmasda olur və onların bir birindən ayrılması ilə qaf hərfi tələffüz edilir ك Dilçək dilin kökü ilə deyil, bir qədər ön tərəflə təmasda olur və onların bir-birindən ayrılması ilə kəf hərfi tələffüz edilir ي ش ج Dilin ortası yuxarı damaq ilə - dilin ortası bərabərində olan hissəsi ilə təmasda olaraq tələffüz edilir ض Dil kənarı, (istər sağ tərəfi, istərsə də sol tərəfi, lakin dilin sol tərəfi ilə daha asan tələffüz edilir) yuxarı yan azı dişlərə sıxılaraq qalın tələffüz edilir ل Dilin ön tərəfinin kənarları, eləcə də dilin ucu öz müqabilində olan üst dişlərin ətinə söykənərək tələffüz edilir ن Dilin ucu üst qabaq dişlərin ətinə söykənərək tələffüz edilir ر Dilin ucunun üst qabaq dişlərin ətinə nun hərfinin məxrəcindən bir qədər geri – fasiləli, lakin sürətli toxunuşu ilə tələffüz edilir ط د ت Dilin ucu üst qabaq dişlərin ətinin qabarıq yerinə söykənərək tələffüz edilir ز س ص Dilin ucu alt qabaq dişlərə söykənir və dilin
48 səthi üst qabaq dişlərin ətinə yaxınlaşdırılaraq tələffüz edilir ظ ذ ث Dilin ucu üst qabaq dişlərin altından azacıq çıxmaqla (pəltək) tələffüz edilir Şəfəteyn nahiyəsi Şəfəteyn nahiyəsində 2 məxrəc vardır. ف Aşağı dodaq üst qabaq dişlərə söykənərək tələffüz edilir. و م ب “Mim” və “bə” hərfləri dodaqların qovuşması, “vəv” hərfi isə dodaqların qönçələnməsi ilə əmələ gəlir. Xayşum nahiyəsi Burun boşluğuna xayşum və ondan xaric olan səsə isə ğunnə deyilir. م və ن nun hərflərinin tələffüzü zamanı səsin çox hissəsi burundan çıxır və ona görə də bu iki hərfə ğunnə hərfləri deyilir.
49 Hərflərin sifəti ilə tanışlıq Hərfin sifəti dedikdə, həriflərin söz tərkibində deyil, təklikdə tələffüz zamanı yaranan vəziyyət və keyfiyyət, öz məxrəcindən tələffüz edilmə qaydası nəzərdə tutulur. Hər bir hərfin sifəti onun tələffüzünə birbaşa təsir edir. Hərfin qalın, incə, zəif, qüvvətli, burundan və s. kimi tələffüz olunması belə “sifət” lərdəndir. Qeyd edək ki, eyni məxrəcdən olan hərflər bir-birindən sifətləri vasitəsilə fərqlənirlər. Sifətlər çoxdur, lakin burada onlardan bəziləri haqqında məlumat veriləcəkdir. 1) İstila 2) İstifal 3) Ğunnə 4) Lin 5) Qəlqələ İstila İstila sözü lüğətdə “yüksəklik tələb etmə” “ yuxarıya doğru meyl etmək” mənasında işlənmişdir. Təcviddə isə “tələffüz zamanı dilin yuxarı damağa tərəf qalxması” mənasını daşıyır. Nəticədə həmin hərf qalın və ağız dolusu tələffüz edilir. İstila sifətli hərflər bunlardır. ص ض ط ظ غ خ ق
50 İstif’al İstif’al sözü lüğətdə “aşağı enmək” mənasındadır. Təcviddə isə “tələffüz zamanı dilin aşağı damağa yapışması” mənasını daşıyır. Göründüyü kimi bu sifət, istila sifətinin əksidir və bu sifətə malik olan hərflər incə tələffüz edilir. İstila hərflərindən başqa qalan hərflər (ra hərfi istisna olmaqla,çünki bu hərf, bəzən qalın, bəzən də incə oxunur) istif’al sifətli hərflərdir. ب ت ث ج ح د ذ ز س ش ع ف ك ل م ن ه و ي Ğunnə Həm lüğətdə, həm də təcviddə burun boşluğundan xaric olan səsə “ğunnə” deyilir. Ğunnə sifəti nun ( ن ( və mim ( م ( hərflərinə aiddir. Ğunnənin ən kamil surəti bu iki hərf təşdidli olarkən yaranır. ن :Məsələn َا ənnə (həqiqətən) ما م ِmimmə (nədən ki, ) Lin “Yumşaqlıq” mənasını daşıyan “lin” sözü təcviddə də səsi yumşaq tələffüz etməyə deyilir. Lin sifəti yalnız iki hərfdə ْي ْو ) ) sakin vəv və sakin yə hərflərindən əvvəl fəthə hərəkəsi gəldiyi zaman yaranır. ْي ْل :Məsələn َ ل ləyl (gecə) (qorxu (xaufَ خْو ْف