51 Qəlqələ Qəlqələ söz lüğətdə hərəkətə gətirmək, titrətmək mənasını bildirir. Təcviddə isə hərfi öz məxrəcində sükunlu halda tələffüz etmək deməkdir. (Yəni qəlqələ hərflərini tələffüz edərkən samit səsə heç bir sait səs (ə,i,u) artırılmamalıdır) Qəlqələ hərfləri beş hərfdir. د ج ب ط ق Bu hərflər birləşdirilib şərti olaraq qutbucəd ب ط ْد ْج َق adlanır. ُمح يطْ اُقْس مُ uqsimu muhi t İbra hi mu and içirəm əhatə edən İbrahim(ə) ْج ر اَ ْدبَ َر اَ əcrin ədbəra mükafat geri dönmək
52 Hərflərin ehkamı ilə tanışlıq Təfxim Təfxim sözü “böyütmək”, “ şiddətini artırmaq” mənalarında işlənir. Təcviddə isə ağızın müəyyən bir sədası ilə dolmaqla onu qalın və iri həcmdə tələffüz etməyindən ibarətdir. Aşağıdakı İstila hərflərinin hamısı təfxim olunur, yəni, ağız dolusu qalın oxunur. ( ط ظ ق غ خ ص ض hərfləri istila( Əlbəttə, bu hərflər “fəthəli” olduqda daha çox, “sükunlu” və “zəmməli” olduqda orta, “kəsrəli” olduqda isə az təfxim olunurlar. Tərqiq Tərqiq sözü lüğətdə “incəltmək” və “durultmaq” mənasını bildirir. Təcviddə isə hərfin sədasını incə və az həcmdə əda etməkdən ibarətdir. İncə oxunan istif’al hərfləri aşağıdakılardır. ب ت ث ج ح د ذ ز س ش ع ف ك ل م ن ه و ي Lakin ra və ləm hərfi istisnadır ر ل Bu hərflər həm incə, həm də qalın oxunurlar.
53 R a h ə r f i n i n t ə f x i m ə a i d h ö k m l ə r i Ət-Təfxim sözü böyütmək, şiddətini artırmaq mənalarında işlənir. Təcviddə isə ağız müəyyən bir sədası ilə dolmaqla onu qalın və iri həcmdə tələffüz etməkdən ibarətdir. Bu hərflər fəthəli olduqda daha çox, sükunlu və zəmməli olduqda orta, kəsrəli olduqda isə az təfxim(qalın oxunma) olunurlar. Aşağıdakı hallarda Ra hərfinin qalın oxunması vacib olur. (Yəni, ƏtTəfxim ilə) 1) Ra hərfi fəthəli olarsa; 2) Ra hərfi zəmməli olarsa; 3) Sükunlu ra hərfindən əvvəlki hərf fəthəli və zəmməli olarsa; 4) Sükunlu ra hərfindən əvvəlki hərf sükunlu və ondan əvvəlki hərf fəthəli və zəmməli olduqda; 5) Sükunlu ra hərfindən əvvəl əlif məddi və ya vəv məddi gəldikdə Qeyd: 4 və 5-ci bəndlərdə “ra hərfinin qalın (təfxim) oxunması yalnız vəqf hallarına təsadüf edir. 6) Ra hərfindən sonra gələn istila hərfləri fəthəli və zəmməli olarsa, baxmayaraq ki, sükunlu ra hərfindən əvvəlki hərf fəthəli və zəmməli deyil, kəsrəlidir; ( ط ظ ق غ خ ص ض r rfl h l t( 7) Ra hərfi sükunlu olub, ondan əvvəl vəsl həmzəsi gələrsə, baxmayaraq ki, vəsl həmzəsindən əvvəlki hərf kəsrəlidir; Təfximə aid misallar yuxarıdakı rəqəmlərə uyğun verilmişdir: 1) را شَ َب bəşəran (bəşər/insan) َ َر ِحم rahimə (rəhm etmək) (ruziləndirildi (ruziqa رِز َق (2 َمْر َعى (3 mər’a (ot) urvətun (qulp) َصْب ْر (4 sabr (səbr) ر ْس ْخ xusr (zərər)
54 5) ْ ُنور nu r (nur) ْ َنار nə r (cəhənnəm) (kağız (sin qirta قِ ْر َطا س ( pusqu ( də mirsaِ مْر َصادَا (6 ِم (7 (edirlər şübhə, yoxsa (bu əmirtə اَ ٱ ْرتَاب وا R a h ə r f i n i n t ə r q i q ə a i d h ö k m l ə r i Tərqiq sözünün lüğəvi mənası “ incəltmək” dir. Təcviddə isə səsin incə tələffüz edilməsinə deyilir. İstila hərflərindən başqa bütün hərflər incə oxunur. ط ظ ق غ خ ص ض (hərfləri İstila( 1) Ra hərfi kəsrəli olduqda; 2) Ra hərfi özü sükunlu olub və özündən əvvəlki hərf kəsrəli olduqda 3) Sük l r h rf lk h rf ük l o lk h rf k r l ol ; 4) Sükunlu ra hərfindən əvvəl sükunlu yə və sükunlü yə dən əvvəl fəthə gəldikdə; Qeyd: 3-cü və 4-cü bəndlərdə ra hərfinin tərqiq (incə) olunması vəqf hallarına təsadüf edir. Həmçinin, ر ْص ْم ِsözü 3-cü bənddəki qaydadan istisna olunur ِر ْز ق (1 ِر ي ب (ruzi (rizqu َق qarıb u (yaxın) (dirhəm (dirhəmuِ د ْر َه م (2 (zikr (zikrِ ذ ْكْر (hicrət (hicrِ ح ْج ْر (3 (quş (tayrَ ط ْي ْر (xeyir, yaxşı (xayrَ خْي ْر (4
55 Ləfzatullah Allah kəlməsinin oxunuşu Ləm hərfi incə hərflərdəndir. Yəni, üzərinə fəthə qoyulduqda ə saiti ilə tələffüz olunur. Lakin kəlməsindən əvvəl fəthəli və zəmməli hərf gələrsə, Allah kəlməsindəki ləm hərfi a saiti ilə oxunur. ُه :Məsələn hu huvəllaُ هو ٱل ل Kəlməsindən əvvəl kəsrəli hərf gəldikdə isə ləm hərfi ə saiti ilə oxunur: Məsələn: ن ِدوُ .hi dunillə الَّلِه ُه ْس ِم َفاٱلَّل ُه ٱلَّل ِب ِه ن ُهو ٱلَّل َه اِ َّ ل َّ ٱل fəlla hu bismillə hi huvəlla hu innəlla hə ...Allah Allahın adı ilə O Allah həqiqətən, Allah َف َخا َه اَ ت ي ٱلَّل ُه ْ ُد يأ ٱلَّل ُ ِري ُه ي ٱلَّل əxa fəlla hə yə’tillə hu yuridullahu Allahdan qorxuram Allah əta etdi Allah istəyir ْ ُد ٱلَّلِه َعب ع لى ٱلَّلِه ُ َ َق ُكم ز َ ُه ر ٱلَّل abdulla hi aləlla hi razəqakumulla hu Allahın qulu Allaha Allah sizə ruzi verdi Qeyd: Ləm hərfinin incə oxunmasına tərqiq, qalın oxunmasına isə təfxim deyilir.
56 İdğam İdğamın qiraət elmində mənası: Bir hərfi digər hərfə daxil edən zaman birinci hərf tələffüz olunmur və onun əvəzində ikinci hərf təşdidlə oxunur. مْد َغ ْم “mudğəm “hərfə Birinci: Qeyd ikinci hərfə “mudğəmun fih” م فِي ِه ْد َغ م deyilir. Qurani-Kərimdə bəzən eyni olmayan, lakin eyni məxrəcdən tələffüz olunan hərflərlə də rastlaşırıq. Bu hərflər idğam qaydasına uyğun olaraq yanaşı gəldikdə onlar üçün də həmin qayda tətbiq olunmalıdır. İdğamın faydası İdğamın əsas faydası tələffüzdə asanlıq əmələ gətirməkdən ibarətdir. Hər hansı bir hərf bir dəfə tələffüz edildikdə, onun ardınca fasiləsiz olaraq həmin hərf və ya o hərfin həmcinsi təkrar olunduqda, təbiidir ki, nitqdə ağırlıq və çətinlik yaranacaqdır. İdğam qaydasını tətbiq etməklə bu ağırlığı aradan qaldırırıq və nəticədə dil bir dəfə, lakin möhkəm və şiddətlə mudğəmun fih hərfinin məxrəcinə dəyərək ayrılır. Qeyd: Bu mətləq, tələffüzündə dilin iştirakı olan hərflər barəsindədir. Dilin iştirakı olmayan hərflər, məsələn həlqi və şəfəvi hərflər də bəzən idğam olunurlar ki, onların tələffüzündə dilin heç bir rolu yoxdur. İdğamın üç növu 1) İdğam Mütəmasileyn (misleyn) 2) İdğam Mütəcaniseyn 3) İdğam Mütəqaribeyn
57 1 ) İdğam Mütəmasileyn (Misleyn) Əl-Misleyn kəlməsi lüğətdə iki eyni olan mənalarda işlənir. Təcvid terminologiyasında isə məxrəcləri və sifətləri eyni olan iki hərfə idğam misleyn deyilir. İdğam misleynin şərti budur ki, iki eyni hərf yanaşı gələrsə, birinci hərf sükunlu ikinci hərf isə hərəkəli olsun. Bu zaman birinci hərf düşür sonrakı hərf isə təşdidlə oxunur. M l : ْهمُل لُق qulləhum (onlara de) Qeyd: Bu qaydaya uyğun gələn Əl-Həqqa surəsinin 28-29-cu َك ayələrindəki ه َهلَ ِليَ َما kəlmələri arasındakı ه hərfləri idğam olunmaz. Çünki bu iki hərfin arasında səktə var. 2 ) İdğam Mütəcaniseyn İdğam Mütəcaniseyn iki cinsdən olan mənasını bildirir. Təcvid terminologiyasında isə məxrəcləri bir sifətləri ayrı olan iki hərfə deyilir. İdğam Mütəcaniseyndə birinci hərf düşür sonrakı hərf isə təşdidlə oxunur. İdğam Mütəcaniseyn hərfləri altı halda idğam edilir. Məsələn: (1 د ت (1 --> َد َعب abəttum (2 ت د (2 ََّد <-- ِجيب ا ُا َ َُت ُكم ْعو ucıb əddəa’vətukumə قَالَ ْت (3 ت ط (3 َطآئِفَة --> طآئِفَة َالَق qa lə a ifətun ت <-- بَ َس ْط َت (4 ط ت (4 bəsəttə بَ َسط اِ ْذ وا (5 ذ ظ ( 5 ُ َظَلم اِ وا <-- ُ izzaləmuَّ ظَلم َ ْث (6 ث ذ (6 ْله ََّٰذِل َك <-- ي ََٰذِل َك َ َ ْله َ ي yəlhəzzə likə
58 َ َعَنا (7 ب م (7 ْب م كَ ْ م َعَنا <-- اِر كَ َّ ْ irkəmməanə اِر 3 ) İdğam Mütəqaribeyn İdğam Mütəqaribeyn bir-birinə yaxın olan iki şey mənasında işlənir. Təcvid terminologiyasında isə məxrəcləri və sifətləri bir-birinə yaxın olan hərflərə deyilir. İdğam Mütəqaribeyndə birinci hərf düşür sonrakı hərf isə təşdidlə oxunur. 1) Sakin لم ََhərfi --> راءَ hərfinə çatdıqda; 2) Sakin افَق hərfi --> كاف َhərfinə çatdıqda. Bu vəziyyətə də Quranda yalnız bir yerdə rast gəlmək olar. Həmin kəlmə aşağıdakı ikinci nümunədə qeyd olunmuşdur. ر ِب (1 ل ق qurrabbi (de Rəbbim) Burada sükunlu ləm ra hərfinə qovuşur. مْ (2 ُّ (yaratdıq sizi (nəxlukkum نخُْلق ك Burada isə sükunlu qaf --> kəf hərfinə qovuşur. Qeyd: Mutaffifin surəsinin 14-cu ayəsində keçən ن َرا َلْ َب kəlməsi bu qaydaya aid deyil.
59 Mədd Mədd sözü lüğətdə “uzatmaq” mənasını daşıyır. Qiraət elmində isə Mədd hərflərinin tələffüzündə səsin öz təbii miqdarından çox uzadılmasına deyilir. Mədd hərflərinin dərsində öyrəndik ki, əlif məddi ə və a saitinin uzanmasına, yə məddi i saitinin uzanmasına, vəv məddi isə u saitinin uzanmasına səbəb olur. Məddin bu növü həmin hərflərin təbiətinə uyğun olduğu üçün Təbii mədd adlanır. Məddin növləri ُ Həmzə vasitəsi ilə əmələ gələn mədd iki növdür: Muttəsil mədd və munfəsil mədd 1) Muttəsil mədd ( Bitişik mədd) Mədd hərfi ilə həmzə bir kəlmədə olduqda, muttəsil mədd əmələ gəlir. Məddin bu növü dörd hərəkədən altı hərəkəyə qədər uzadılır. ء :Məsələn شاَ َي yəşə u (istəyir) (gəlmək (ə ciِ ج ي َء ء َو س su ə (pis / pislik) 2) Munfəsil mədd (ayrı mədd) Mədd hərfi bir kəlmənin axırında və həmzə həmin kəlmədən sonra gələn başqa bir kəlmənin əvvəlində olduqda munfəsil mədd əmələ gəlir. Məddin bu növü iki hərəkədən beş hərəkəyə qədər uzadılır. Məsələn: rabbənə innənə (Ey Rəbbimiz, həqiqətən,biz)
60 Qeydlər: A) Munfəsil mədd növündə əgər birinci sözün üzərində vəqf olunarsa, mədd hərfi öz təbii miqdarında (iki hərəkə) uzadılacaq. Çünki “məddin səbəbi” “mədd hərf”indən ayrılır. B) İşba olunan “hə” dən ( ه ِ ه ( sonra həmzə gəldikdə munfəsil mədd növü əmələ gəlir və buna işba məddi də deyilir. ْح َمد :Məsələn (Əhməddir adı onun (Əhmədu ismuhu اِ ْس مه و اَ C) Qiraət zamanı istər “muttəsil mədd” növündə, istərsə də “munfəsil mədd” növündə mədd hərflərinin uzadılmasında tənasübə riayət olunmalıdır. Yəni, əgər “muttəsil mədd”in biri tul oxunarsa (yəni, altı hərəkə), qalan “muttəsil mədd” lər də tul oxunmalıdır. Həmçinin, əgər “munfəsil mədd”in biri qəsr oxunarsa, digərləri də həmin qayda ilə oxunmalıdır. Qeyd edək ki, heç bir qari muttəsil məddi qəsr oxumadığına görə ona “vacib mədd”də deyilir. Munfəsil məddi isə qəsr də oxuduqlarına görə ona “caiz mədd” deyilir. D) Munfəsil və muttəsil məddlər zamanı mədd hərfinin üzərinə məddə işarəsi qoyulur ↗ ُ
61 Sükun vasitəsi ilə əmələ gələn mədd də iki növdür: Lazım mədd və Arizi mədd Lazım mədd ُ Sükun (cəzm) vasitəsi ilə əmələ gələn məddə Lazım məddi deyilir. Lazım məddinin uzadılma miqdarı altı hərəkə qədərindədir. Yəni, məddi lazım yalnız tul oxunur. (altı hərəkə) Məsələn: da lli n ( ol çıx l r) əl ə n ( indi ) Arizi mədd Arizi mədd növündə isə Sükün vəqf nəticəsində yaranan sükundur. Bu halda “mədd hərfləri”nin iki hərəkədən altı hərəkəyə qədər uzadılmasına icazə verilir. tə’ləmu n نْ ُو ْعَلم َت َن --> ُو ْعَلم َت tə’ləmu nə (bilirsiniz) tukəzzibə n نْ ا َ ُتكَ ِ ذب ِن --> ا َ ُتكَ ِ ذب tukəzzibə ni yalan deyirlər (t) Qeyd: Arizi mədd növündə mədd hərflərinin uzadılmasında tənasübə riayət etmək lazım deyildir.
62 Lin məddi Lin məddi sükunlu vəv və sükunlu yə hərfində yaranır. و ْيْ Lin məddi iki halda gercəkləşir. 1) Hər iki hərfdən əvvəl fəthə gəlir. 2) Hər iki həfdən sonrakı hərf sükunlu olur. (xeyir, yaxşı (xayrَ خْي ْر (qorxu (xaufَ خْو ْف Sükunlu mim hərfinin hökmləri Sükunlu mim hərfinin 3 hökmü var. İdğam, ixfa, izhar. 1) İdğam Sükunlu mim hərfi özündən sonra gələn mim hərfində idğam olunur. Bu idğam mütəmasileyn idğamıdır və ğünnə ilə oxunur. Məsələn: َو ه ْم مْهتَد و َن مْهتَد و َن <-- َو ه ُّ (və hum muhtədu n) kəmminَ كِ م ْن <-- َكْم ِم ْن 2) İxfa İxfa lüğətdə gizlətmək, məxfi etmək, mənasını daşıyır. Sükunlu mim hərfindən sonra bə ( ب ( hərfi gəldikdə mim hərfi ixfa olunur, yəni, izhar ilə idğam arasında ğunnə ilə oxunur. Başqa sözlə desək, sükunlu mim hərfi ağız azacıq açıq vəziyyətdə elə tələffüz edilir ki, səsin yarısı buruna düşür və iki səs miqdarında uzadılır. Məsələn: rabb um bi im
63 3) İzhar İzhar lüğətdə aşkara çıxartmaq mənasındadır. Təcviddə isə səsin öz məxrəcindən tələffüz edilməsinə deyilir. Sükünlu mim hərfindən sonra “mim” və “bə” hərflərindən başqa qalan 26 hərf gəldiyi zaman mim hərfi izhar olunacaq. Yəni, aşkar şəkildə öz məxrəcindən tələffüz ediləcəkdir. Diqqət yetirmək lazımdır, “izhar” zamanı “mim” hərfinə hərəkə verilməməli və onun üzərində azacıq olsa belə dayanılmamalıdır. İmalə və İşmam İmalə Qurani-Kərimdə iki yerdə kiçik romb işarəsinə rast gəlinir 1) Hud surəsinin 41-ci ayəsində “məcraha” sözündəki ra hərfinin altında. 2) Yusif surəsinin 11-ci ayəsində “tə’mənnə” sözündəki mim hərfinin üstündə. Kiçik romb işarəsi məcrahə sözündə imalənin baş verdiyini bildirir. İmalə sözü lüğətdə “meyl etdirmək” deməkdir. Qiraət elmində isə əlif məddinin yə məddinə meyl etməsidir. (qiraət zamanı məddli-əlif məddli-yə kimi oxunacaq.) Bu təqdirdə ra hərfi incə tələffüz ediləcək. ٱ (bismillə hi məcri hə və mursə hə ) (Onun üzüb getməsi və dayanması Allahın adı ilədir) Hud surəsi ayə 41.
64 İşmam Tə’mənnə sözündə isə kiçik romb işarəsi işmamın baş verdiyini bildirir. İşmam sözü lüğətdə “qoxulatdırmaq” mənasını daşıyır. Qiraət elmində isə onun tərifi belədir: Tələffüzdə deyil, yalnız dodaqların qönçələnməsi vasitəsi ilə atılmış hərəkəyə işarə etmək. َُنَن لَا ا (əvvəl idğamdan, yəni (əslində sözü ََ - لَا .olubَ تاْم َُنَن لَا ا baxımdan Qrammatik مْتا , َfelin əmr formasının inkarı deyil, gələcək zamanın inkar formasıdır. İdğam zamanı nun hərfi sakin olur və gələcək zamanın , felin əmr formasının inkarı ilə səhv salınmaması üçün işmam surətində atılmış “zəmmə” yə işarə edir. Belə ki, təşdidli “nun” hərfini tələffüz edərkən dodaqları bir anlığa zəmmənin tələffüzü surətində qönçələndiririk. Yəni, bu sözü oxuyan şəxs “nun” hərfini tələffüz edərkən dodaqlarını dairəvi şəklə salıb u səsini (zəmmə) deməyə hazırlaşır, lakin ə (fəthə) deyir. Bununla o, həmin sözdə “nun” hərfinin hərəkəsinin əslində zəmmə olduğuna işarə etmiş olur. Bu tələffüzdə hiss olunmur. Ancaq qarinin oxunuşunu müşahidə etməklə bunu görmək olar. Yusuf surəsinin 11-ci ayəsinə baxın. Muqatta’a hərfləri Qurani-Kərimin 29 surəsinin ilk ayəsi bir və ya bir neçə hərəkəsi olmayan hərflərlə başlayır. Bu hərflərə “Muqatta’a” hərflər deyilir. Bu hərflər heç bir söz bildirmir və yalnız öz adları ilə oxunur. Muqatta’a hərflərin oxunuşunda məddlərin müxtəlif növləri yaranır. Məddin növü təyin edilərək mədd hərfləri həmin miqdarda uzadılmalıdır.
65 م ال əlif lə m mi m əl-Bəqərə, Ali-imran, ər-Rum, əl-Ənkəbut, Loğman, Səcdə ر ال əlif lə m ra Yunus, Hud, Yusuf, İbrahim, əl-Hicr əlif lə m mı m ra Ər-Rad ص sa d Sad ن nu n əl-Qələm حم hə mi m Ğafir (Mu’min), Fusillət, əz-Zuxruf, əd-Duxan, əl-Casiyə, əl-Əhqaf س ي yə si n Yasin ه ط ta hə Taha ط س ta si n ən-Nəml ط سم ta si n mi m əş-Şuəra, Qəsəs
66 م ص ال əlif lə m mi m sa d əl-Əraf kə f hə yə ay n sa d Məryəm حم ق ٰ س ع hə mi m ay n sı n qa f əş-Şura ق qa f Qaf س Kiçik sin hərfi (işarəsi) 1) س kiçik sin hərfi işarəsi sözün tərkibindəkiص hərfinin üstündə qoyulduqda sad hərfinin sin hərfi kimi oxunacağını bildirir. Məsələn, əl-Əraf surəsinin 69-cu ayəsi, əl-Bəqərə surəsinin 245 ayəsinə baxın. 2)س kiçik şin hərfi işarəsi sözün tərkibindəkiص hərfinin altında qoyulduqda, sad hərfinin sin hərfi kimi oxunması qarilər arasında məşhurdur. Məsələn, ət-Tur surəsinin 37-ci ayəsinə baxın. 3) س kiçik sin hərfi işarəsi iki sözün arasında üst tərəfdə qoyulduqda səktəni bildirir və səhifənin kənarında həmin sətrin َس ْكتَة bərabərində sözü yazılır. Səktə lüğətdə sükut mənasını daşıyır. Səktə Quranda dörd yerdə bəzi çaplarda isə beş yerdə verilmişdir. Aşağıda göstərilən ayələri oxuyararkən bu işarədə س dayanmaq və nəfəsi dərmədən qiraəti davam etdirmək lazımdır.
67 َق ِدَن ْ ر َ ا م mərqadinə Yasin surəsi 52 ayə ivəcə əl-Kəhf surəsi 1 ayə mən ra qin əl-Qiyamə surəsi 27 ayə mə liyəh əl-Həqqa surəsi 28 َن ا َ ر ْۜ َ ْل ب bəl ra nə Mutəffifin surəsi 14 Əlavələr Qurani-Kərimə aid şəriət hökmləri - Qurani-Kərimi tilavət etmək üçün dəstəmaz almaq müstəhəbdir (bəyənilir). - Dəztəmazı olmayan şəxsin Qurani-Kərimin yazısına toxunması haramdır. Amma Qurani-Kərim başqa dildə olarsa, dəstəmazsız onun yazılarına toxunmağın zərəri yoxdur. - Cünub (cənabətli) şəxsin Qurani-Kərimin xəttinə və hansı dildə olmasından asılı olmayaraq Allah-təalanın mübarək isminə toxunması haramdır. - Cünub şəxsin Qurani-Kərimin üz qabığına, səhifələrinə və yazı olmayan hissələrinə toxunması və Qurani- Kərimi üzərində daşıması məkruhdur (bəyənilmir). - Hansı dildə yazılmasından asılı olmayaraq Allah-təalanın adını və xüsusi sifətlərini ifadə edən yazıya dəstəmazsız toxunmaq ehtiyat vacibə əsasən haramdır. Əbu Bəsir belə nəql edir: Əbu Abdullah (ə) dan Quranı dəstəmazsız oxuyan şəxs barədə soruşdum. (İmam) buyurdu: Eybi yoxdur, lakin kitaba (Quranın yazısına) toxunmasın.
68 Qurani-Kərim haqqında qısa məlumat Qurani-Kərimin 14 surəsində səcdə ayəsi və ayələri vardır. Bunu bildirmək üçün ayələrin sonunda bu xüsusi işarə qoyulur. ۩ Həmin ayədə səcdə sözünün üstündə və ya altından xətt çəkilir. Quranın əksər çaplarında səhifənin kənarında “Səcdə” sözü də yazılır. Səcdə ayəsi olan surələr aşağıdakılardır: -əl-Əraf 206 -ər-Rə’d 15 -ən-Nəhl 49, 50 -əl- İsra 107, 108, 109 -Məryəm 58 -əl-Həcc 18, 77 -əl-Furqan 60 -ən-Nəml 25, 26 -əs-Səcdə 15 -Sad 24 -Fusillət 37,38 -ən-Nəcm 62 -əl-İnşiqaq 21 -əl-Ələq 19 Yuxarıdakı ayələrin 4-ü vacib, qalanları isə müstəhəb səcdə ayələridir. Vacib səcdə ayələri bunlardır: 1) əs-Səcdə 15 2) Fusillət 37-38 3) ən-Nəcm 62 4) əl-Ələq 19 Vacib səcdə ayəsini oxuyan və yaxud eşidən hər bir kəs bu ayə tamamlandıqda səcdə etməlidir. Namazın səcdəsində 7 üzvün yerdə qoyulması vacibdirsə, burada yalnız alının yerə (üzərinə səcdə edilməsi düzgün sayılan şeyə) qoyulması kifayətdir. Səcdədə zikr etmək vacib deyil. Namazın səcdəsində oxunan zikri demək isə müstəhəbdir. Daha yaxşı olar ki, aşağıdakı dua oxusun. Lə ilə hə illəlla hu həqqan həqqan. Lə ilə hə illəlla hu i mə nən və təsdi qan. Lə ilə hə illəlla hu ubudiyyətən və riqqan. Səcədtu ləkə ya
69 rabbi təabbudən və riqqan. Lə mustənkifən və lə mustəkbiran. Bəl əna abdun zəli lun dali lun xa ifun mustəci r Quran cüzü Quran 30 cüzdən, yəni, 30 bərabər hissədən ibarətdir. Bir cüz 20 səhifədir. Cüzün yarısı hizb adlanır. Deməli, bir hizb 10 səhifədir. Cüzün sayı səhifənin sol tərəfində rəqəm ilə göstərilir. Bir cüz gülə oxşar işarələrlə 8 yerə bölünür. Quranın belə bərabər hissələrə bölünməsi cəm şəklində Quranı xətm etmək üçün nəzərdə tutulub.
70 Rəqəmlər Quranın səhifələrinin və hər surədə ayələrin sayı rəqəmlərlə göstərilmişdir. Buna görə də ərəb rəqəmlərini öyrənmək məqsədəuyğun olardı. Rəqəmlər Ərəbcə oxunuş 1 َوا ِحد ١ (va hidun) 2 ن ٢ (ni isnə (اْث نا 3 (sətun sələَ (ثلَاَث ة ٣ 4 َ َع ة ٤ ب ْ (ərbəatun (اَر 5 ْ َس ة ٥ َخم (xamsətun) 6 (sittətunِ (سَّت ة ٦ 7 ٧ َسْبعَة (səb’atun) 8 انِيَّ ة ۸ َ ثم ) َm ni t ) 9 ْس َع ة ٩ ِت) tis’atun) 0 ٠ (sifrunِ (ص ْفر
71 Ərəb rəqəmləri və ədədləri ərəb hərflərinin əksinə olaraq soldan sağa yazılır və oxunur. 15 551 2009 ١٥ ٥٥١ ٢٠٠٩ Qurani-Kərimdə işlənən beş yüz əlli kəlmənin mənası. ır k p h All سْب ٱ ِهلل َحا َن m اََنا ْ ُن َي bizَ نح َر ِض هلل ٱ All h r zı ol (c.k (اَْن َت ُ ُو ِصي ُكم ُلل ي ٱ Allah z tö verir َس َخ َط ُلل (c ( .اَْن ِت ٱ All h z l ْ (c.k (siz اَْنُتم َصدَ َق هلل ٱ All h oğr buyurdu ا َ ِي (ikilik ,t (z اَْنُتم َرب E R m siz (q.c) E R m z َلل اَِّتُقوا (c .ş k (o هَو ٱ Allahdan qorxun َي ه ِo ( ı .c ) كُّ َ َرب R ْو َحْينَا (c.k (onlar ه ْم َا h et k ن ه onlar (q.c) o k k , h ı k , ََٰه َذا bu (k.c) o k l r k , h ıl r k , هِذِه bu (q.c) م عيَ ِن em tl r ب (c.k (oََٰ ذِل َك ح m h t وا ت (c.q (o تِْل َك َس َم m l r ُعو ُذ gün o يَ ْو َمئِ ذ m ır ığı اَ
72 َق َخَل r t ı ر و صد l l r, ür kl r َء insanlar نَا س َجآ g l وا ب َت tö l r çox l e ل بْحَ ip ِ ْح َسب t h et دَي l ev بَ ْي ت bulaq, gözَ عْي ن َل ة ْ َس gecَ لي ْي deyil لَ onlarُ اوََٰلئِ َك caqlar lَ خاِلِدي َن َحا ِت َصاِل َها ر r l e l m xşıَ ع ِمُلوا ال gündüz نَ sonra بَ ْعدَ xeyr كَلَّا َس َجدَ (u) c etm k لْ َ lَ قب َم َع l , rl k ل ُقوَُ deyir ي يِف ) / erl k h l) مَّ sonraُ ث ي َسا ن / , r üzَ علَ dilِ ل َع ْن (l h çıxışlıِ / (م ْن ..h ı / dan2 ْو yoxsa اَ َط َعام em k ْم ْ َك yoxsa اَ عَلي ِه ْ َعَلي üçüَ ل َك ona ْ ِْهم َعَلي onlara ْ üçün sizinَ ل ُكم َ َمام َع َّل ı rşı اَ ل َol l , lk ِريد ِريد و َن r t ي ي t rl r r e t h يَ ْهِدي ı r ... بَ ْي َن َو ْجه üz ك َkimi و جوه üzl r ل اَظل ِkölg l kl r هب ذ ( ) getm k gün olun tabe اِت بِع وا üşm
73 ızıl ذ هب bütün َف ُه ecَ كْي نَِّا h t ,o م َج ِحي c h m ب ا َ ُتر torpaq َف qorxmaqَ خا ْ zِ مْن ُكم ُف َخا َن gümüşِ ف َّض ة qorxuruq deyildi قِي َل m z ılm k et t hَ هدَْينَا getdiَ ذ َه َب ة َ َ ْغ ِفر َرا ر m ğışl م r xşıl اَْب َمَر ض x t l k اَّلِا c , l ız, ş sevinc س رو ر r ümüklِ ع َظام ْ ض وا borcَ قر ُ ْغ ِفر ْسَت ِا ğışl m l ُضوا verin borc اَ ْق ِر َغ ُفور ğışl m ا لي azَ قِلي ل َن çoxَ كثِي ر َُقوُلو ي e rl r َمِ ه ْل möhl t er صي َع َasi olmaq َم َسا ِجد m c l r نَ ْد ُعو َت dua edin يدْك َh l , t r فَ َخْل rx ı َظ َّن rış نَ ْم ل et z َما ء su or ş شِ ْر r rl e c يَ ْس جد و َن َب müj er َن َ ْف َعُلو ي e rl r ب ot اَ َم ْن د ? kim َل َ ب ş h r َما ط ? ا َ yolِ صر ْ ُسوا لي َe ll r ْ لو َg r ol ı
74 َل ك َ ْد ُخ ْل k l m م ا ُdaxil ol r mlı , r h tlı مْكُّ َرب z r z taxtlar س ر ر edir hesab يَ ْح َس ب ب ا َ َن r hl اَكْو و ُ َْن ُظر ي xırl r m g t r rl r حَ لَفَ ْا c t t p ı ,ki zaman o اِ َذا r eş تَ ْس َم ع َء َو َرا rx ı gühahkarlarُ ف َّجار م َع ِظي z m tl كِ رائَ taxtlar اَ ن ُِبي ltı تَ ْح َت r şk - çı م çıq- şk r üşm ال ب ج ğl r َحدَائِ ق üzümِ عنَ ب ğl r ار َ نوَْا nurlar zl r َ ة ulduzlarَ كَوا ِك ب meَ فا ِكه َن َ َخا ُفو َسِبي ل qorxurlar ي yol َن و ُّ ُت ِحب çırِ س َرا ج sevirsiniz ب ا َ ْو َط ِوي ل r pıl اَب uzun ر ğırَ ث ِقي ل ُّ ضَ ي z r r er r yüngülَ خِفي ف oxuyurlar,t l t e rl r َها َي orada فِي unutmaq نَ ِس َُن لَا وا ْ ز َتح hüz l m نْ َ َّنو َ َتم t rl r َمْو ت َن ölüm ُلو َ َ ْعم ي m l e rl r د َل َ َن övlad و ُو َ ْعَلم ي l rl r ف َر ع َt ıt ır ı خَ ا r ş َجِمي ل ğ يَ ِمي ن göz l ب َيََّّنا xıَ ق ِري ز z tl r k
75 uzaq بَ ِعيد t r k َ ة böyük َدانِي xı (u) x t etdi ناَلْ َ َحم şı ı ُن ِف َخ َمعَه üfürüldü onunla rl k م ali,uca ع ا لي ة r l gü اَي ا ق yeyinُ كُلوا َط ِري yol tış بَ ْي ع için اِ ْش َرب وا ْ ُم ُضه َ ْع ض َع ب َلي َ ْع َهَل َك r l r- bir ب h l k olmaq َل َساَ or ş دَ (var (ıِ عْن ْ ظ َغي َن z ُو ُكم ْ َتح hökm edirsiniz ْر َح ْم olunanlar t h مْهتَد و َن ِا r hm et م etdi fَ عفَا mَ غ ي ن g zَ غنِ ائِ َ َخز x z l r وا ُ l g تع ا لوْا ı tırl x , ed zikrُ ا ْذ ُكر و س ُّ َسَوا ء mü ق د e , r r ب olun tl l اَ ْق ِس ُطوا ُّ sevir ي ِح َث asan ي ْس ر َعَب) a) gö r ız ı c toplُ تحْش رُو ن k l t ç ع ْس ر لَا غ r t يَ َشآ ء َ ب t l ğ َب َ َض ı zılُ كتِ فر) َi) vacib etdi َن r l ı نِ َسآ ء ُ و ْفِلح ُ م nicat tapanlar ا ْ َّلو َ َتو üz dönd r l r د َع َ ْك َلِذ ََٰب ondan sonra َت ُكوُنوا ِو ْر olun شا َm l h tl ş ْن َن olُ ك ُو ْ َحم تر ُr hm olundunuz َن ْق ِس ُطو ُ م l tl l r daha xı
76 َح ْش ر r şl r اِ ْخَوة toplanma َحِري ر p k سي َع َlk , ola bilsin ج otaqlar ح ج َرا ت ِر َ َعا م r c l r ا َ َنب َحِديد r x m r r c تِي ن ş güَ ش ْم س ل ا َ ِزْلز t tr m ي دِاَمن ç ğır l zَ غ ِض َب n e k köm نَا ِص ر köm k olunan سَ ِبْئ p r َ عمِ ْن ... ec göz l r! عُ َْن َف ي fayda verir ار َ ح çaylar اَْنه ِري kül k ِريَا ح kül kl r yüzِ مائَة َ ة tüstü, duman د َخا ن r cl gِ فْتي َوي yaradanَ فا ِطر َا ığı m ص َّق) َu) hekay ışm ل حَ ْن l rı ı ص َنُق ُّ hek ış ı ت وُ َعْنكَب hörümç k ب ا َ ْ ز ْ َسْلَنا r l t اَح endirdik اَر ْو ل َصِغي ر söz قَ kiçik ِر ْضَوا ن ْض ل zılıq r ف َlüft, f z l t ُ ب ة َ ب r h كْر َطِي xşı ِصي ل ا m xş اَ َ ancaq اَِّنم qala az تَ َكاد nurlu منِي ر كْم َمعَ ْخ َشْو َن l z qorxurlar يَ َع iz r e f ت ْف ِسد وا َمنَ mane olmaq فَا ل azmaq yolunuَ ض ل r ıfıll اَقْ َ ْع ض ْن ب ِم ْ ُض ُكم َ ْع haraya, hara اَْي َن r- bir ب
77 َسِري ع َ ن tez ثم َm t َن ُو َتكُْتم g zl r z ك لْف ُg m َن و ُ َ ْشَتر inadkarَ عنِيد r satırl ي ْ َن ُ ْس َقو ي onlar içirdil c kl r ي دِواَ bir vadi ة r rl l ö ol oğr يَ ْهتَد و َن َ ُ َط َّهر pak م َن mç h, cür , el كَ ََٰذِل َك لو ُّ َضا ol çıx lar َب َطا (i) xşı olm q ن َشو مَ ْي er rl r َن ُذو ُقو َ ي r ırl ي xı h اَ ْدنَ لَا ُقوا َّ َتَت َفر rılm ı ةَ ِب َطي xşı, göz l ز ْ فو َğ r, mü ff t ت خ ْا cı َسْي ل sel tö e rl r köpükَ زبَد r l e ب ي و ت َن ْ ُغو ب َ ي t rl r عْ budaqَ فر ِ َن زي z tl r l , z l ف ْخَ qorxma لَا َت َس ِعي ر alovlu od, c h m ت ُئْجِ g l m َنا k gülmَ ( ) ض ِح َك ْ ُع ِلم z ö r l ُ ِرير ا َ ْر ض büllürَ قو yer اَ َن ُو َكُْتب َن r zırl ي ُو زِفآئ َğ r z l r َْنا َجي اَْن ْ كم ُz c t erdik ناَْ z اَِلي لَا ا ْ ْط َغو َت h şm ın لُّ deyildir halal لَا يَ ِح ْ ُم َْنه ي َ ب o l rı r ında نَ ْض َح ُكو َت gülürsünüz ب edir يَ ِعد ت kitablarُ كُ َصْو ت g r t ( ) ş h olmaq نَ ِذ ُ أ izn verildi
78 َصادَ َق dostluq etm k rtır c ğı َّ م qaçmaq) iَ (فر lütfkar , rlَ كِري َ ة ي ْ َحدَائِ ق kَ قر ğl r m , m olm كَّ َ َحر ت َh r k t etm k َود ُش ْغ ل k m t ( ) ş ويَّق َü tl rm k ب َح اَ sevm k ر ف ك) i) g zl tm k, kafir olmaq k l … ... ya... ya da... ى نر görürük ْع َج َل çatlatmaq, yarmaq) uَ (ش ق َستِ ْا t l m k ُ ْم ْص ي ِل َو günü ırılı ٱْل َف ْر َظه bel َجنَا ح qanad ( m (görüşِ لَقاء ل ه ْج َc h l t, ızlı د k ürُ ف َؤا z t ç k rl r rahat oldunuz mü h etm tapmazlar mü h etdiniz zülm e lm z kim olar ? tö etdik kim olacaq ? or ş r son qoyun f lı olun,sadiq olun köm kl ş ö r r z ç t l k l tl olun tutmaq, yaxalamaq şçı, z r tç rt z r hm et ş r rl r unutdular boyun rm k, t t et rm k t
79 onlardan bir çoxu daimi, qalan olmaq, sabahlamaq tm ı m m r t e xş et, h et rışı qorunma, gü h ızlı h kor oldular m h edin ov yuyun z ovu ş f er r quruda ov daha tez sizin ü tü üz pislik l rı ızı ltı ç tır t ol m ş xt bilirəm görür m bilirik görürük aç t et k, h et k ge ş h l e rl r ...olm ı c edir nar lm , l m olacaq keçi e c k onlarda soruş üzünüz qoyun onda bir öl ürm donuz yoxsulluq
80 g t r س دو müُ ق ُّ yalan deyirsiniz ölçü (i) z l şm , üz ö rm k ölüm üz ö r rl r ı ır ı ız ş ır ı ız aldatmaq ölürsünüz izah edirik z ğ etdim sevmir çıx rıl c ı ız gec km zl r t k ürlük e rl r ikiqat gözü fr t, kin l r e l r oyun t ı ırl r nail olur ََٰلئِكَُة َ م m l kl r l m k unuduruq gizli ş f t e rl r kül kl r ziyan et l r ölü dua edin, ç ğırı çıx rm bulud onlardan t l ğ e r m ç t öyüd- h t er r m k k z e r m ş
81 z edirik uzun, ge ş saraylar (i) yonmaq ğışı ğ ır ı insanlar l şm , ot rm ı z g t r ı ırı cı, ğrılı t kkül etdim o l rı çıx rı t kkül etdik ş rm k t t etm k, yalvarmaq l l (a) ( r ) azaltmaq r ı tı ( r ) z ltm ı rlı , ıxı tı (ə) möhürl m k rifah, bolluq şıllı , ç m l k son, t c bizim r mız o ırl r ola bilsin onlar l rırl r lm rl r ب günahَ ََذْن ََََ yurd, ev sildik مح وْ نا eş tm zl r möhürl k l r m z h ğ ilan mr edirsiniz ş h r
82 m ğl e l l r ş h rl r intiqam lır kömək diləyin t m zl köm k l r k nöqsan, qüsur tufan,sel (a) ovsunlamaq ç rtk r ğ l r c z , pislik ğ lxı z r r mane olan tö k r p k z, r ox etm k, erl r etm k ılm tö etdim lö h l r tö etdik gö t r c m tö etdiniz o l rı m ll r (u) oğr yolda olmaq z ım z ı h şm ,gü h
83 z ı (u) üşm k z ı ız puça çıxm , m h olmaq gör ül r buzov ş ğışl ır z l m ğışl qorxurlar َم ْعِذ َرة üzrx hlı m rh m t
84 İstifadə edilmiş ədəbiyyat 1) Qurani-Kərimin rəvan oxunuşu və təcvid qaydaları 1-ci cildin müəllifi Əli Həbibi, 2-ci cildin müəllifi isə Məhəmməd Rza Şəhidi, 2) Quranın Qiraət və təcvid qaydaları (yeni redaktə) tərtib edən Mətanət Hüseynova, Nurlar nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzi 3) Qurani-Kərim Əlifbası, xətt Ali Hüsrevoğlu, İpəkyolu nəşriyyatı 4) Mizanul – Hikmət cild 1, Məhəmmədi Reyşəhri, Nurlar nəşriyyatpoliqrafiya mərkəzi 5) Qurani-Kərim və sözbəsöz tərcüməsi 6) Qurani-Kərim və Azərbaycan dilinə mənaca tərcüməsi Vasim Məmmədəliyev, Z.M. Bünyadov 7) Fiqh təlimləri c.1 Ramil Aslanlı, Nurlar nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzi 8) Azərbaycanca-Ərəbcə lüğət, Tərtin edənlər, Tural Sadıqlı, Niyaməddin Qasımov, Əzəm Nəşriyyatı, Təbriz 2010 9) Ərəb dili Əli Əsgər Məmmədov, “Zərdabi LTD” MMC, Nəşriyyat poliqrafiya müəssisəsi, Bakı 2013 10) Ər l kl t r ı http://www.lexilogos.com/keyboard/arabic.htm 11) Ər c Az r c c lüğ t, N.N. M mm o , T.Ə. S ı lı, N.Ə.Q ımo , Z r LTD MMC- m t 12) Ər l t l m k t ı ( 4 cildli )
85 Mündəricat Ön söz ............................................................................................................ 3 Ərəb əlifbası haqqında ümumi məlumat.........................................................5 Ərəb əlifbası................................................................................................... 6 Hərflərin əvvəldə,ortada, axırda və sərbəst yazılışı....................................... 7 Üç sait ............................................................................................................ 9 Fəthə............................................................................................................. 10 Kəsrə ............................................................................................................ 11 Zəmmə ......................................................................................................... 12 Əlif Məddi.................................................................................................... 13 Yə Məddi ..................................................................................................... 14 Vəv Məddi ................................................................................................... 15 Təşdid / Şəddə.............................................................................................. 16 Sükun / Cəzm............................................................................................... 17 Tənvin Fəthə ................................................................................................ 18 Tənvin Kəsrə................................................................................................ 19 Tənvin Zəmmə ............................................................................................. 20 İzhar ............................................................................................................. 21 İdğam ........................................................................................................... 22 İdğama aid qeydlər........................................................................................23 İdğam Məəl ğunnə ....................................................................................... 24 İdğam Bilə ğunnə......................................................................................... 24 İqlab ............................................................................................................. 25 İxfa .............................................................................................................. 26 Oxunmayan hərflər ...................................................................................... 27 Həmzə dayağı............................................................................................... 27 Əlif Məddinin dayağı....................................................................................28 Vəv və Yə şəkilində yazılan əlif....................................................................28 Oxunmayan Əlif (cəm əlaməti) ................................................................... 29 Vəv Məddi altı kəlmədə oxunmur. .............................................................. 30 İşba............................................................................................................... 31 İşbanın qaydası............................................................................................. 31 İşbaya aid qeydlər..........................................................................................32 Vəsl həmzəsi ................................................................................................ 33 Qət həmzəsi...................................................................................................34 Vəsl həmzəsindən əvvəl mədd hərflərinin hökmü....................................... 35 Şəmsiyyə və qəməriyyə hərfləri................................................................... 35 İltiqaus-sakineynin aradan qaldırılması ....................................................... 36 Vəqf.............................................................................................................. 36
86 Quran tilavətində Vəqf və İbtidanın əhəmiyyəti.......................................... 36 Kəlmənin axırında vəqf etmək qaydası........................................................ 37 Mətləblər...................................................................................................... 39 Vəqf əlamətləri............................................................................................. 40 Vəqf etmək üçün münasib yerin seçilməsi .................................................. 41 Qurani-Kərimin Təcvidi............................................................................... 43 Tərtilin mənası ............................................................................................. 43 Təcvidin mənası........................................................................................... 43 Təcvid elminin faydası................................................................................. 44 On hərfin fərqli tələffüzü ............................................................................. 44 Hərflərin məxrəci ilə tanışlıq ....................................................................... 46 Covf nahiyəsi ............................................................................................... 46 Həlq nahiyəsi ............................................................................................... 47 Lisan nahiyəsi .............................................................................................. 47 Şəfəteyn nahiyəsi ......................................................................................... 48 Xayşum nahiyəsi.......................................................................................... 49 Hərflərin sifəti ilə tanışlıq ............................................................................ 49 İstila.............................................................................................................. 49 İstif’al........................................................................................................... 50 Ğunnə........................................................................................................... 50 Lin................................................................................................................ 50 Qəlqələ ......................................................................................................... 51 Hərflərin ehkamı ilə tanışlıq ........................................................................ 51 Təfxim.......................................................................................................... 51 Tərqiq........................................................................................................... 52 Ra hərfinin təfximə aid hökmləri................................................................. 52 Ra hərfinin tərqiqə aid hökmləri.................................................................. 54 Ləfzatullah ................................................................................................... 55 İdğam .......................................................................................................... 56 İdğamın faydası............................................................................................ 56 İdğamın üç növü .......................................................................................... 56 İdğam Mütəmasileyn (Misleyn)................................................................... 57 İdğam Mütəcaniseyn.................................................................................... 57 İdğam Mütəqaribeyn.................................................................................... 58 Mədd ............................................................................................................ 59 Məddin növləri............................................................................................. 59 Muttəsil Mədd...............................................................................................59 Munfəsil Mədd..............................................................................................59 Lazım Mədd................................................................................................. 61 Azizi Mədd................................................................................................... 61 Lin Məddi..................................................................................................... 62
87 Sükunlu mim hərfinin hökmləri (İdğam, ixfa, izhar)................................... 62 İmalə və İşmam............................................................................................ 63 Muqatta’a hərfləri ........................................................................................ 64 Kiçik Sin hərfi işarəsi................................................................................... 66 Əlavələr........................................................................................................ 67 Qurani -Kərimə aid şəriət hökmləri ............................................................. 67 Qurani-Kərim haqqında qısa məlumat......................................................... 67 Quran cüzü................................................................................................... 69 Rəqəmlər...................................................................................................... 69 Qurani-Kərimdə işlənən 550 sözün mənası ................................................. 70
88 ELNUR ƏLİYEV QURANİ-KƏRİM DƏRSLİYİ Çapa imzalanmış 29.03.2017. Sifariş 21. Kağız formatı 70×1001/16. Şərti 6,5 ç.v. Sayı 800. ________________________________ «Papirus Nəşriyyat-Poliqrafiya» MMC-nin mətbəəsində çap olunmuşdur. Ünvan: Bakı ş. Mətbuat prospekti 24. Tel: (+994 12) 510-68-49