วิชาศิลปศึกษา ระดับ ม.ต้น

51

ศิลปะทน่ี ํามาใชใ นท่ีอยูอ าศยั

วตั ถปุ ระสงคของหองหรือสถานท่ี
ในการใชส ตี กแตงภายใน ควรคํานึงถึงวัตถุประสงคของหองหรือสถานที่ตกแตง เพื่อจะได

ใชสีไดอยางเหมาะสม การใชส ีตกแตงสถานทต่ี า ง ๆ ภายในบาน แบงออกเปนหอ งตางๆ ดงั น้ี
หอ งรบั แขก เปนหองที่ใชในการสนทนา หรอื ตอ นรับผูมาเยอื น ดงั นนั้ หองรบั แขก ควร

ใชสอี บอนุ เชน สีครีม สสี ม ออน หรือสีเหลอื งออน เพ่อื กระตุน ใหเบกิ บาน
หองอาหาร ควรมีสที ่ดี ูสบายตา เพอื่ เพ่มิ รสชาติอาหาร อาจใชสีที่กลมกลืน นุมนวล เพราะ

สีนุมนวลจะทําใหเกิดความสบายใจ
หอ งครัว ควรใชสีที่ดูสะอาดตา และรักษาความสะอาดงาย หองควรเปนหองที่ใชทํา

กจิ กรรมจงึ ควรใชสกี ระตุนใหเ กิดความสนใจในการทํากจิ กรรม
หอ งนอน เปน หองท่ีพักผอน ควรใชสีทีส่ บายตา อบอนุ หรือนมุ นวล แตการใชใน

หองนอนควรคํานงึ ถงึ ผใู ชด วย
หองนํา้ เปน หองทใ่ี ชท ํากิจกรรมสวนตัว และตองการความสบาย จึงควรใชสีที่สบายตา

เปนธรรมชาติ และสดช่ืน เชน สฟี า สเี ขยี ว หรือสขี าว และควรเปนหองที่ควรทําความสะอาดไดงาย
ทิศทาง การใชสีตกแตงภายในควรคํานึงถึงทิศทางของหอง หองที่ถูกแสงแดดสองควรใชสีออน
เพ่อื สะทอ นแสง สว นหองที่อยูในทีม่ ืด หรอื อับ ควรใชส อี อนเพื่อความสวางเชนกัน

เพศและวยั เพศชายหรือหญิง จะใชสีในการตกแตงไมเหมือนกัน เพศชายจะใชสีเขมกวา
เพศหญงิ เชน สเี ขียวเขม สีฟา หรอื เทา สว นเพศหญิงจะใชส ที ีอ่ อ น และนุมนวลกวา เชน สีครมี สี
เหลอื ง เปนตน

วยั ในแตล ะวยั จะใชส ไี มเ หมอื นกนั เชน หองเดก็ จะใชส อี อนหวานนมุ นวล หองผใู หญจะมี
สที อ่ี บอนุ หองผูสงู อายุจะใชสที ี่นุมนวล

ศลิ ปะไมไ ดเ กีย่ วของกบั การจดั ตกแตงทอ่ี ยูอาศัยเพียงอยางเดียว แตศิลปะยังชวยจรรโลงใจ

52

ใหสมาชิกในครอบครัวอยูอยางมีความสุข หากตองการความสุขในครอบครัว ปจจัยหนึ่งที่ควร
คาํ นึงถงึ สิง่ น้นั คอื “ศิลปะ”

53

เรื่องท่ี 6
คณุ คา ของความซาบซ้ึงของวฒั นธรรมของชาติ

ศลิ ปะไทย เปนเอกลักษณของชาติไทย ซึ่งคนไทยทั้งชาติตางภาคภูมิใจอยางยิ่ง ความ
งดงามที่สืบทอดอันยาวนานมาตั้งแตอดีต บงบอกถึงวัฒนธรรมที่เกิดขึ้น โดยมีพัฒนาการบน
พื้นฐานของความเปนไทย ลักษณะนิสัยที่ออนหวาน ละมุนละไม รักสวยรักงาม ที่มีมานานของ
สงั คมไทย ทําใหศิลปะไทยมคี วามประณีตออนหวาน เปนความงามอยางวิจิตรอลังการที่ทุกคนได
เห็นตองตื่นตา ตื่นใจ อยางบอกไมถูกลักษณะความงามนจี้ ึงไดกลายเปนความรูสึกทางสุนทรียภาพ
โดยเฉพาะคนไทย เมื่อเราไดสืบคนความเปนมาของสังคมไทย พบวาวิถีชีวิตอยูกันอยางเรียบงาย มี
ประเพณีและศาสนาเปนเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ สังคมไทยเปนสังคมเกษตรกรรมมากอน ดังนั้น
ความผูกพนั ของจิตใจจงึ อยูที่ธรรมชาติแมน าํ้ และพน้ื ดนิ ส่ิงหลอ หลอมเหลา น้ีจงึ เกิดบูรณาการเปน
ความคิด ความเชื่อและประเพณีในทองถิ่น แลวถายทอดเปนวัฒนธรรมไทยอยางงดงาม ที่สาํ คญั
วัฒนธรรมชวยสงตอคุณคาความหมายของสิ่งอันเปนที่ยอมรับในสังคมหนึ่ง ๆ ใหคนในสังคมนั้น
ไดรับรูแลวขยายไปในขอบเขตที่กวางขึ้น ซึ่งสวนใหญการสื่อสารทางวัฒนธรรมนั้นกระทําโดย
ผานสญั ลักษณ และสญั ลักษณน้ีคือผลงานของมนุษยน ั้นเองทเ่ี รยี กวา ศิลปะไทย

ปจ จบุ ันคําวา "ศิลปะไทย" กําลังจะถูกลืมเมื่ออิทธิพลทางเทคโนโลยีสมัยใหมเขามาแทนที่
สังคมเกาของไทย โดยเฉพาะอยางยิ่งโลกแหงการสื่อสารไดกาวไปล้ํายุคมาก จนเกิดความแตกตาง
อยางเห็นไดชัดเมื่อเปรียบเทียบกับสมัยอดีต โลกใหมยุคปจจุบันทําใหคนไทยมีความคิดหา งไกล
ตัวเองมากข้ึน และอิทธพิ ลดังกลาวนีท้ าํ ใหคนไทยลืมตัวเราเองมากขน้ึ จนกลายเปนสง่ิ สับสนอยกู ับ
สังคมใหมอ ยา งไมร ตู ัว มีความวนุ วายดว ยอํานาจแหงวัฒนธรรมสอ่ื สารท่ีรบี เรงรวดเรว็ จนลมื ความ
เปนเอกลักษณของชาติ เมื่อเราหันกลบั มามองตวั เราเองใหม ทําใหดูหางไกลเกินกวาจะกลับมา
เรียนรูวา พื้นฐานของชาติบานเมืองเดิมเรานั้นมีความเปนมาหรือมีวัฒนธรรมอยางไร ความรูสึก
เชนนี้ ทําใหเราลมื มองอดีตตัวเอง การมีวถิ ีชีวิตกับสงั คมปจจบุ ันจําเปนตองด้ินรนตอสกู บั ปญ หา
ตาง ๆ ที่วงิ่ ไปขา งหนาอยา งรวดเร็ว ถาเรามีปจจบุ ันโดยไมมีอดีต เราก็จะมีอนาคตที่คลอนแคลนไม
มน่ั คง การดาํ เนนิ การนาํ เสนอแนวคิดในการจดั การเรยี นการสอนศลิ ปะในครง้ั น้ี จงึ เปนเสมอื นการ
คนหาอดีต โดยเราชาวศิลปะตองการใหอนุชนไดมองเห็นถึง ความสําคัญของบรรพบุรุษ ผู
สรางสรรคศิลปะไทย ใหเราทําหนาที่สืบสานตอไปในอนาคต

ความเปนมาของศลิ ปะไทย
ไทยเปนชาติที่มีศิลปะและวัฒนธรรม ตลอดจนขนบธรรมเนียมประเพณีของตนเองมาชา

นานแลว เรมิ่ ตง้ั แตกอ นประวัติศาสตร ศิลปะไทยจะววิ ัฒนาการและสืบเน่ืองเปนตวั ของตวั เองใน
ที่สดุ เทา ท่ีเราทราบราว พ.ศ. 300 จนถึง พ.ศ. 1800 พระพุทธศาสนานําเขามาโดยชาวอินเดีย ครั้งนั้น

54

แสดงใหเห็นอิทธิพลตอรูปแบบของศิลปะไทยในทุก ๆ ดานรวมทั้งภาษา วรรณกรรม ศิลปกรรม
โดยกระจายเปนกลุมศิลปะสมัยตา ง ๆ เร่มิ ต้ังแตส มัยทวาราวดี ศรีวชิ ยั ลพบุรี เมอื่ กลมุ คนไทยต้งั ตวั
เปนปก แผน แลว ศิลปะดังกลา วจะตกทอดกลายเปนศิลปะไทย ชางไทยพยายามสรางสรรคใหมี
ลกั ษณะพเิ ศษกวา งานศิลปะของชาติอนื่ ๆ คือ จะมีลวดลายไทยเปน เครื่องตกแตง ซ่ึงทาํ ใหล ักษณะ
ของศิลปะไทยมีรูปแบบเฉพาะมีความออนหวาน ละมุนละไม และไดสอดแทรกวัฒนธรรม
ขนบธรรมเนียมประเพณีและความรูสึกของคนไทยไวในงานอยางลงตัว ดังจะเห็นไดจ ากภาพฝา
ผนังตามวัดวาอารามตาง ๆ ปราสาทราชวัง ตลอดจนเครื่องประดับและเครื่องใชทั่วไป

ประวตั ศิ ลิ ปะไทย
ศิลปะไทยแบงไดเปนยุคตาง ๆ ดงั น้ี
1.) ยคุ กอนประวัตศิ าสตรไทย คือ

1. แบบทวาราวดี ( ราว พ.ศ. 500 – 1200 )
2. แบบศรีวิชัย (ราว พ.ศ. 1200 – 1700 )
3. แบบลพบุรี (ราว พ.ศ. 1700 - 1800)

1. แบบทวาราวดี (ราว พ.ศ. 500 - 1200)
เปน ฝมือของชนชาติอินเดยี ซ่ึงอพยพมาสูสวุ รรณภมู ิ ศูนยกลางอยูนครปฐม เปน

ศิลปะแบบอุดมคติ รนุ แรกเปน ฝม ือชาวอนิ เดีย แตม าระยะหลังเปนฝมือของชาวพนื้ เมอื ง
โดยสอดใสอุดมคติทางความงาม ตลอดจนลักษณะทางเชื้อชาติ ศิลปะทสี่ ําคัญคอื

1. ประติมากรรม
พระพุทธรูปแบบทวาราวดี สังเกตไดชดั เจนคือพระพุทธรปู นง่ั หอยพระบาท

และยก
พระหตั ถขึน้ โดยสว นมากสลกั ดว ยหนิ ปนู ภาพสลกั มากคือบริเวณพระปฐมเจดีย คือ
ธรรมจักรกับกวางหมอบ

2. สถาปต ยกรรม
ที่ปรากฏหลกั ฐาน บรเิ วณ

นครปฐม กาญจนบุรี ราชบุรี อางทอง สุพรรณบรุ ี ไดแ ก
สถูปลักษณะเนินดนิ ทําเปนมะนาวผา ซีก หรือรูปบาตรคว่าํ อยบู นฐานส่ีเหลี่ยม เชน
เจดยี นครปฐมองคเดิม

2. แบบศรวี ิชยั (ราว พ.ศ. 1200 - 1700)
เปนศิลปะแบบอินเดีย - ชวา ศูนยกลางของศิลปะนี้อยูที่ไชยา มีอาณาเขตของศิลปะศรี

55

วชิ ยั เกาะสุมาตรตรา พวกศรวี ิชัยเดมิ เปนพวกทีอ่ พยพมาจากอนิ เดียตอนใต แพรเ ขา มา
พรอ มกบั
พระพุทธศาสนาลัทธิมหายาน ไดส ราง สง่ิ มหัศจรรยของโลกไวอ ยางหนึ่งโดยสลกั เขาท้ัง
ลูกใหเปนเขาไกรลาศ คอื สถปู โบโรบูเดอร

ศิลปะกรรมในประเทศไทย คอื
1. ประติมากรรม คนพบพระโพธสิ ัตวอ วโลกเิ ตศวร ทําเปน สัมฤทธทิ์ ่ีไชยา โดย
สมเด็จกรมพระยาดํารงราชานุภาพ ถือวาเปนศิลปะชั้นเยี่ยมของแบบศรีวิชัย
2. สถาปต ยกรรม มีงานตกแตงเขามาปนอยูในสถูป เชนสถูปพระบรมธาตุไช
ยา สถูปวัดมหาธาตุ

3. แบบลพบุรี (ราว พ.ศ. 1700 - 1800)
ศิลปะแบบนี้คลายของขอม ศนู ยกลางอยทู ่เี มอื งลพบุรี ศาสนาพราหมณเขามามี

บทบาทตามความเชื่อ สรางเทวาสถานอันใหญโตแข็งแรงคงทนถาวร เชน ปราสาทหิน
พนมรงุ นครวดั นบั เปนสิง่ มหศั จรรยของโลก

56

1. ประติมากรรมสรา งพระพทุ ธรปู พระโพธสิ ัตว พระพทุ ธรปู สมัยลพบุรีเปลอื ย
องคทอนบน พระพักตรเกือบเปน สีเหลี่ยม มฝี ม อื ในการแกะลวดลายมาก

2. สถาปตยกรรมสรางปรางคเปนเทวสถาน การกอสรางใชง วสั ดทุ แี่ ขง็ แรง
ทนทาน ท่มี อี ยตู ามทองถิน่ เชน ศิลาแลง หนิ ทราย ศิลปะทส่ี าํ คญั ไดแ ก ปรางคสามยอด
ลพบรุ ี

ความเปนแวนแควนที่มีศูนยกลางการปกครองที่เดนชัดกวาที่เคยมีมาในอดีตแควน
สโุ ขทยั ถือกาํ เนดิ ขึ้นเม่อื ราวตน พทุ ธศตวรรษที่ 19ภายหลังจากที่อิทธิพลของอาณาจักรเขมรเสื่อม
คลายลง ขอความในศิลาจารึกหลักที่ 2 (จารกึ วดั ศรชี ุม) กลาวถึงกลุมคนไทยนําโดยพอขุนบางกลาง
หาวเจาเมืองบางยาง และพอขุนผาเมืองเจาเมืองราด ไดรวมมือกันขจัดอํานาจปกครองจาก “ขอม
สมาดโขลญลําพง” จากนั้นไดชวยกันกอรางสรางเมืองพรอมกับสถาปนาพอขุนบางกลางหาวขึ้น
เปนปฐมกษัตริยปกครองสืบมา ศิลปะสุโขทัยเปนศิลปะที่เกิดจากการผสมผสานวัฒนธรรมที่
เจริญรงุ เรอื งกอ นหนา เชน วฒั นธรรมเขมร พกุ าม หริภุญไชย และวัฒนธรรมรวมสมัยจากลานนา
ตอ มาในราวปลายพุทธศตวรรษที่ 20 ราชธานีสุโขทัยจึงตกอยูใตอํานาจของกรุงศรีอยุธยาราชธานี
ทางภาคกลางที่สถาปนาขึ้นในราวปลายพุทธศตวรรษที่ 19 ศิลปะสโุ ขทยั มพี นื้ ฐานอยูท่คี วามเรียบ

57

งาย อนั เกดิ จากแนวความคิดทางพุทธศาสนาลัทธิเถรวาทที่รับมาจากประเทศศรีลังกา ศลิ ปกรรม
โดยเฉพาะงานดานประติมากรรมที่สรางขึ้นในสมัยนี้ ไดรับการยกยองวามีความงดงาม

เปนศิลปกรรมแบบคลาสสิคของไทยทางตอนเหนือของแควนสุโขทัยขึน้ ไปเปน
ท่ีต้งั ของแควนลานนา ซึ่งพระยาเม็งรายไดทรง สถาปนาขึ้นในปพ.ศ. 1839 โดยมีเมืองเชียงใหมเปน
ราชธานี แควนลานนาบางชวงเวลาตองตกอยูภ ายใตอํานาจทางการเมืองของแวนแควนใกลเคียง
จนกระทั่งในที่สุดจึงไดถูกรวมเขาเปนสวนหนึ่งของราชอาณาจักรสยามเมือ่ สมัยตนรัตนโกสินทร
ศิลปะลานนา ในชวงตนๆสืบทอดลักษณะทางศิลปกรรมจากหริภุญไชยผสมผสานกับศิลปะพุกาม
จากประเทศพมา ตอมาจึงปรากฏอิทธิพลของศิลปะสุโขทัย พมา รวมถึงศิลปะรัตนโกสินทร แต
กระนั้นลานนากย็ งั รกั ษาเอกลกั ษณแ หง งานชา งอันยาวนานของตนอยูได และมีพัฒนาการผานมาถึง
ปจ จบุ ัน

กอนสถาปนากรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 1893 พืน้ ทีภ่ าคกลาง บริเวณสองฟากของลุม
แมน้าํ เจาพระยา ปรากฏศิลปกรรมรูปแบบหน่ึงซ่ึงมีลักษณะผสมผสานระหวางศิลปะทวารวดี ศิลปะ
เขมร และศิลปะสุโขทัย กอนทีจ่ ะสืบเนือ่ งมาเปน ศิลปะอยุธยา เนือ่ งจากกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี
ของไทยอยูนานถึง 417 ป ศิลปกรรมที่สรางขึ้นจึงมีความผิดแผกแตกตางกันออกไปตามกระแส

58

วัฒนธรรมท่ผี า นเขา มา โดยเฉพาะจากเขมรและสุโขทัย กอนจะพัฒนาไปจนมีรูปแบบทีเ่ ปนตัวของ
ตัวเอง งานประณีตศิลปในสมัยนีถ้ ือไดวามีความรุงเรืองสูงสุดหลังจากราชธานีกรุงศรีอยุธยาถึง
คราวลมสลาย เมื่อพ.ศ. 2310 ก็ถึงยุคกรุงธนบุรี เนือ่ งจากในชวงเวลา 15 ปของยุคนี้ไมปรากฏ
หลักฐานทางศิลปกรรมที่มีรูปแบบเฉพาะ จึงมักถูกรวมเขากับราชธานีกรุงเทพฯ หรือทีเ่ รียกวา กรุง
รตั นโกสินทร ศิลปะรัตนโกสินทร ในชวงตนๆมีลักษณะเปนการสืบทอดงานแนวอุดมคติจากอดีต
ราชธานีกรุงศรีอยุธยาอยางเดนชัด จากนัน้ ในชวงตัง้ แตรัชกาลที่ 4 เปนตนมา อิทธิพลทาง
ศลิ ปวฒั นธรรมจากตะวันตกไดเริม่ เขามามีบทบาทเพิม่ ขึ้นเรื่อยๆ จนกระทัง่ กลายมาเปนศิลปะแนว
ใหมท ีเ่ รียกวา “ศิลปกรรมรวมสมัย” ในปจจุบัน

ภาพโลหะปราสาท

ภาพหอไตร

59

กจิ กรรมที่ 1
ใหผเู รยี นทดลอง ฝก เขียนลายไทย จากความรทู ไี่ ดศึกษาจากเรอื่ งท่ี 1 - 6 มาประกอบ

60

กิจกรรมที่ 2
ใหผเู รียนทดลอง วิเคราะห วิจารณ งานทัศนศิลปไ ทย จากภาพประกอบ โดยใชหลักการ

วิจารณขา งตน และความรูท่ไี ดศ กึ ษาจากเรื่องท่ี 1 - 6 มาประกอบคําวิจารณ

พระพุทธรูปศิลปะอยุทธยา
คําวจิ ารณ
.............................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................................
.............................................................................................................................................................
........................................................................

61

บทที่ 2
ดนตรีไทย

สาระสําคญั

ศึกษาเรียนรู เขาใจ ถึงวิวัฒนาการ ประวัติความเปนมา และคุณคาความงาม ของดนตรีไทย
สามารถอธิบายความงาม และประวัติความเปนมา ของดนตรีไทย ไดอยางเหมาะสม

ผลการเรียนรทู ่คี าดหวงั

อธิบายความหมาย ความสําคัญ ความเปนมา ของดนตรีไทย เขา ใจถึงตนกาํ เนิด ภมู ปิ ญญา
และการอนุรักษดนตรีไทย

ขอบขา ยเนอ้ื หา

เร่ืองท่ี 1 ประวัตดิ นตรีไทย
เรื่องท่ี 2 เทคนิคและวิธีการเลนของเครื่องดนตรีไทย
เรื่องท่ี 3 คณุ คาความงามความไพเราะของเพลงและเครอ่ื งดนตรีไทย
เรื่องท่ี 4 ประวัติคุณคาภูมิปญญาของดนตรไี ทย

62

เร่อื งที่ 1
ประวัติดนตรไี ทย

ดนตรไี ทย ไดแบบอยางมาจากอินเดีย เนื่องจาก อินเดียเปนแหลงอารยธรรมโบราณ ท่ี
สําคัญแหงหน่ึงของโลก อารยธรรมตา ง ๆ ของอินเดยี ไดเ ขา มามอี ทิ ธิพล ตอประเทศตาง ๆ ในแถบ
เอเชียอยางมาก ทั้งในดาน ศาสนา ประเพณีความเชื่อ ตลอดจน ศิลปะ แขนงตาง ๆ โดยเฉพาะ
ทางดา นดนตรี ปรากฎรูปรา งลักษณะ เครือ่ งดนตรี ของประเทศตาง ๆ ในแถบเอเชีย เชน จีน เขมร

พมา อินโดนเิ ซีย และ มาเลเซีย มีลกั ษณะ คลา ยคลงึ กนั เปน สวนมาก ทงั้ นีเ้ น่ืองมาจาก ประเทศ
เหลานัน้ ตา งกย็ ดึ แบบฉบบั ดนตรี ของอนิ เดยี เปน บรรทัดฐาน รวมทง้ั ไทยเราดวย เหตุผลสาํ คญั ที่
ทานผูรูไดเสนอทัศนะนก้ี ็คอื ลกั ษณะของ เคร่ืองดนตรีไทย สามารถจําแนกเปน 4 ประเภท คอื

เคร่ืองดดี
เคร่ืองสี
เคร่ืองตี
เคร่ืองเปา

การสันนิษฐานเกี่ยวกับ กําเนิดหรือทม่ี าของ ดนตรีไทย ตามแนวทัศนะขอนี้ เปนทศั นะ

63

ทม่ี มี าแตเดิม นบั ตง้ั แต ไดม ีผูสนใจ และไดท ําการคนควาหาหลกั ฐานเก่ยี วกับเร่ืองนข้ี ้ึน และนบั วา เปน
ทศั นะตา ง ๆ

1.ไดรับการนํามากลาวอางกันมาก บุคคลสําคัญที่เปนผูเสนอแนะแนวทางนี้คือ สมเดจ็ พระ
เจาบรมวงศเธอกรมพระยาดํารงราชานุภาพ พระบิดาแหงวงการประวัติศาสตรของไทย

2. สันนิษฐานวา ดนตรีไทย เกิดจากความคิด และ สติปญญา ของคนไทย เกิดขึ้นมาพรอ ม
กับคนไทย ตง้ั แต สมัยทยี่ งั อยทู างตอนใต ของประเทศจนี แลว ทงั้ นเ้ี น่ืองจาก ดนตรี เปนมรดกของ
มนุษยชาติ ทุกชาติทุกภาษาตางก็มี ดนตรี ซึง่ เปน เอกลักษณ ของตนดว ยกนั ทั้งนั้น ถึงแมว าใน
ภายหลัง จะมีการรับเอาแบบอยาง ดนตรี ของตางชาติเขามาก็ตาม แตก็เปน การนําเขามาปรับปรุง
เปลี่ยนแปลงใหเหมาะสม กับ ลกั ษณะและนิสยั ทางดนตรี ของคนในชาตินน้ั ๆ ไทยเรา ต้งั แตส มยั ท่ี
ยังอยทู างตอนใตข องประเทศจนี กค็ งจะมี ดนตรี ของเราเองเกิดขึน้ แลว ทง้ั นี้ จะสังเกตเุ ห็นไดว า
เครื่องดนตรี ดง้ั เดมิ ของไทย จะมชี ื่อเรียกเปน คาํ โดด ซึ่งเปนลักษณะของคําไทยแท เชนเกราะ, โกรง
, กรับ ฉาบ, ฉ่งิ ป, ขลุย ฆอ ง, กลอง เปน ตน

ตอ มาเม่ือไทยได อพยพ ลงมาตง้ั ถน่ิ ฐานในแถบแหลมอนิ โดจีน จงึ ไดม าพบวัฒนธรรม
แบบอินเดีย โดยเฉพาะ เครื่องดนตรี อินเดยี ซึ่งชนชาติมอญ และ เขมร รบั ไวก อนทีไ่ ทยจะอพยพ
เขามา ดว ยเหตุน้ี ชนชาติไทย ซึ่งมีนสิ ัยทางดนตรีอยูแลว จึงรับเอาวัฒนธรรมทางดนตรีแบบอินเดีย
ผสมกับแบบมอญและเขมร เขา มาผสมกับดนตรที ี่มมี าแตเดิมของตน จึงเกิดเครอ่ื งดนตรีเพมิ่ ข้ึนอีก
ไดแ กพ ณิ สังข ปไ ฉน บณั เฑาะว กระจบั ป และจะเข เปนตน ตอ มาเมื่อไทยไดตง้ั ถนิ่ ฐานอยใู น
แหลมอนิ โดจีนอยางมน่ั คงแลว ไดม กี าร ติดตอสมั พันธ กับประเทศเพ่ือนบานในแหลมอินโดจีน
หรือแมแตกับประเทศทางตะวันตกบางประเทศที่เขามา ติดตอคาขาย ทําใหไ ทยรับเอาเคร่ืองดนตรี
บางอยาง ของประเทศตาง ๆ เหลานั้นมาใช เลนใน วงดนตรีไทย ดวย เชน กลองแขก ปชวา ของ
ชวา (อนิ โดนิเซยี ) กลองมลายู ของมลายู (มาเลเซยี ) เปง มาง ตะโพนมอญ ปม อญ และฆอ งมอญ
ของมอญ กลองยาวของพมา ขิม มาลอของจีน กลองมริกัน (กลองของชาวอเมริกัน) เปย โน
ออรแ กน และ ไวโอลนี ของประเทศทางตะวันตก เปนตน

ววิ ฒั นาการของวงดนตรไี ทย
นบั ตงั้ แตไ ทยไดม าต้ังถนิ่ ฐานในแหลมอินโดจนี และไดกอ ตง้ั อาณาจักรไทยขึ้น จึงเปน

การเริม่ ตน ยุคแหงประวัติศาสตรไ ทย ท่ปี รากฎ หลักฐานเปน ลายลกั ษณอ กั ษร กลาวคอื เมอ่ื ไทยได
สถาปนาอาณาจักรสุโขทัยขึ้น และหลังจากที่ พอขุนรามคําแหง มหาราช ไดประดิษฐอักษรไทยขึ้น
ใชแ ลว นบั ต้ังแตนัน้ มาจึงปรากฎหลกั ฐานดา น ดนตรีไทย ท่เี ปน ลายลกั ษณอ ักษร ท้งั ในหลกั ศิลา
จารึก หนงั สือวรรณคดี และเอกสารทางประวัติศาสตร ในแตละยคุ ซึ่งสามารถนํามาเปนหลักฐาน
ในการพิจารณา ถึงความเจริญและวิวัฒนาการของ ดนตรีไทย ตั้งแตสมยั สุโขทยั เปนตนมา
จนกระทง่ั เปนแบบแผนดังปรากฎ ในปจจุบัน พอสรุปไดดังตอไปนี้

64

สมัยสโุ ขทยั
มีลกั ษณะเปนการขับลาํ นาํ และรองเลน กันอยางพื้นเมอื ง เกย่ี วกับ เคร่ืองดนตรไี ทย ใน

สมยั น้ี ปรากฎหลักฐานกลา วถงึ ไวในหนงั สือ ไตรภูมิพระรวง ซ่ึงเปน หนังสือวรรณคดี ท่ีแตงใน
สมยั นี้ ไดแก แตร, สังข, มโหระทกึ , ฆอ ง, กลอง, ฉ่ิง, แฉง (ฉาบ), บณั เฑาะว พิณ, ซอพงุ ตอ
(สันนิษฐานวาคือ ซอสามสาย) ปไฉน, ระฆงั , และ กงั สดาล เปนตน ลกั ษณะการผสม วงดนตรี ก็
ปรากฎหลักฐานทั้งในศิลาจารึก และหนงั สอื ไตรภูมพิ ระรวง กลา วถงึ "เสยี งพาทย เสียงพณิ " ซ่ึงจาก
หลกั ฐานท่ีกลาวน้ี สนั นษิ ฐานวา วงดนตรไี ทย ในสมัยสโุ ขทัย มีดังน้ี คอื

1. วงบรรเลงพณิ มผี ูบรรเลง 1 คน ทาํ หนาท่ดี ดี พิณและขบั รองไปดวย เปน ลักษณะของการ
ขับลํานํา

2. วงขบั ไม ประกอบดว ยผบู รรเลง 3 คน คือ คนขับลํานํา 1 คน คนสี ซอสามสาย คลอเสียง
รอ ง 1 คน และ คนไกว บณั เฑาะว ใหจงั หวะ 1 คน

3. วงปพาทย เปนลักษณะของวงปพาทยเครื่อง 5 มี 2 ชนิด คอื
วงปพาทยเครื่องหา อยางเบา ประกอบดวยเคร่ืองดนตรชี นดิ เลก็ ๆ จาํ นวน 5 ชนิ้ คอื

1. ป 2. กลองชาตรี 3. ทบั (โทน) 4. ฆองคู และ 5. ฉิ่ง ใชบรรเลงประกอบการแสดง ละครชาตรี
(เปน ละครเกาแกท ่สี ุดของไทย)

วงปพาทยเ ครื่องหา อยางหนัก ประกอบดว ย เครอ่ื งดนตรจี าํ นวน 5 ชิน้ คือ 1. ปใน 2.
ฆอ งวง (ใหญ) 3. ตะโพน 4. กลองทดั และ 5. ฉิ่ง ใชบรรเลงประโคมในงานพิธีและบรรเลง
ประกอบ การแสดงมหรสพ ตา ง ๆ จะเหน็ วา วงปพาทยเครอ่ื งหา ในสมัยนีย้ ังไมมีระนาดเอก

4. วงมโหรี เปนลักษณะของวงดนตรอี ีกแบบหน่ึง ท่นี ําเอา วงบรรเลงพิณ กับ วงขบั ไม มา
ผสมกัน เปน ลกั ษณะของ วงมโหรีเคร่อื งสี่ เพราะประกอบดวยผูบรรเลง 4 คน คือ 1. คนขับลํานํา
และตี กรับพวง ใหจังหวะ 2. คนสี ซอสามสาย คลอเสียงรอง 3. คนดดี พณิ 4. คนตีทับ (โทน)
ควบคุมจังหวะ

สมัยกรงุ ศรอี ยุธยา
ในสมยั น้ี ในกฏมลเฑียรบาล ซ่งึ ระบุชือ่ เครอื่ งดนตรไี ทย เพิม่ ขนึ้ จากที่เคยระบไุ ว ใน

หลักฐานสมยั สุโขทัย จงึ นาจะเปน เครื่องดนตรี ทีเ่ พ่ิงเกดิ ในสมัยนี้ ไดแก กระจับป ขลยุ จะเข และ
รํามะนา นอกจากนี้ในกฎมณเฑียรบาลสมัย สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991-2031) ปรากฎ
ขอ หามตอนหนง่ึ วา "...หามรองเพลงเรือ เปาขลยุ เปาป สีซอ ดีดกระจบั ป ดดี จะเข ตีโทนทับ ในเขต
พระราชฐาน..." ซึ่งแสดงวา สมัยนี้ ดนตรีไทย เปนที่นิยมกันมาก แมในเขตพระราชฐาน ก็มคี นไป
รอ งเพลงและเลน ดนตรกี นั เปนทเ่ี อกิ เกรกิ และเกนิ พอดี จนกระทั่งพระมหากษัตริยตองทรงออกกฎ

65

มลเฑียรบาล ดงั กลาวขนึ้ ไวเ กีย่ วกบั ลกั ษณะของ วงดนตรีไทย ในสมัยนม้ี กี ารเปล่ียนแปลง และ
พัฒนาข้ึนกวาในสมัยสโุ ขทัย ดังนี้ คอื

1. วงปพาทย ในสมัยนี้ ก็ยังคงเปน วงปพ าทยเ ครื่องหา เชนเดยี วกับในสมยั สุโขทยั แตมี
ระนาดเอก เพิม่ ข้ึน ดังนน้ั วงปพาทยเครื่องหา ในสมัยนี้ประกอบดวย เคร่ืองดนตรี ดงั ตอไปน้ี คือ

1. ระนาดเอก
2. ปใ น
3. ฆอ งวง (ใหญ)
4. กลองทัด ตะโพน
5. ฉง่ิ
2. วงมโหรี ในสมัยนี้พัฒนามาจาก วงมโหรีเครอ่ื งสี่ ในสมัยสโุ ขทัยเปน วงมโหรีเครื่อง
หก เพราะไดเพม่ิ เคร่ืองดนตรี เขาไปอีก 2 ชน้ิ คือ ขลุย และ ราํ มะนา ทาํ ให วงมโหรี ในสมยั นี้
ประกอบดว ย เคร่ืองดนตรี จํานวน 6 ชิน้ คอื
1. ซอสามสาย
2. กระจับป (แทนพณิ )
3. ทบั (โทน)
4. รํามะนา
5. ขลยุ
6. กรบั พวง

สมัยกรงุ ธนบรุ ี
เนอ่ื งจากในสมยั นเี้ ปน ชวงระยะเวลาอันสน้ั เพียงแค 15 ป และประกอบกับ เปนสมัย

แหงการกอ รา งสรางเมือง และการปองกันประเทศเสียโดยมาก วงดนตรีไทย ในสมัยนี้จึงไมปรากฎ
หลักฐานไวว า ไดม กี ารพัฒนาเปล่ียนแปลงขึน้ สันนิษฐานวา ยังคงเปนลักษณะและรูปแบบของ
ดนตรไี ทย ในสมัยกรงุ ศรอี ยุธยานน่ั เอง

สมยั กรุงรัตนโกสินทร
ในสมยั น้ี เม่ือบา นเมอื งไดผา นพนจากภาวะศึกสงคราม และไดมีการกอสรางเมืองให

ม่ันคงเปน ปก แผน เกิดความ สงบรม เยน็ โดยทั่วไปแลว ศิลปวัฒนธรรม ของชาติ กไ็ ดร ับการฟน ฟู
ทะนุบํารงุ และสง เสรมิ ใหเ จรญิ รุงเรืองขึ้น โดยเฉพาะ ทางดานดนตรไี ทย ในสมยั น้ีไดม กี ารพัฒนา
เปล่ยี นแปลงเจริญขนึ้ เปนลาํ ดบั ดงั ตอไปนี้

66

รัชกาลท่ี 1
ดนตรีไทย ในสมัยน้ีสว นใหญ ยงั คงมีลักษณะ และ รูปแบบตามที่มีมาตั้งแต สมัยกรุงศรี

อยุธยา ท่พี ฒั นาข้ึนบางในสมัยนก้ี ็คอื การเพิ่ม กลองทัด ขึ้นอีก 1 ลูก ใน วงปพ าทย ซึ่งแตเดิมมา มี
แค 1 ลกู พอมาถึง สมัยรชั กาลท่ี 1 วงปพาทย มีกลองทัด 2 ลูก เสียงสงู (ตัวผ)ู ลกู หน่ึง และ เสียงต่ํา
(ตัวเมีย) ลกู หนง่ึ และการใช กลองทดั 2 ลูก ในวงปพ าทย กเ็ ปน ทน่ี ิยมกนั มา จนกระท่ังปจจุบนั นี้
รัชกาลที่ 2

อาจกลา ววาในสมัยน้ี เปน ยุคทองของ ดนตรไี ทย ยุคหน่งึ ท้ังนเ้ี พราะ องคพระมหากษตั ริย
ทรงสนพระทัย ดนตรีไทย เปนอยา งย่งิ พระองคทรงพระปรีชาสามารถ ในทางดนตรไี ทย ถงึ ขนาด
ทท่ี รงดนตรีไทย คือ ซอสามสาย ได มีซอคูพระหตั ถช ือ่ วา "ซอสายฟาฟาด" ทง้ั พระองคได พระราช
นพิ นต เพลงไทย ข้นึ เพลงหน่งึ เปนเพลงทีไ่ พเราะ และอมตะ มาจนบดั น้ีนัน่ กค็ ือเพลง "บหุ ลนั ลอย
เลอ่ื น" การพัฒนา เปล่ียนแปลงของ ดนตรีไทย ในสมยั น้กี ็คือ ไดม กี ารนําเอา วงปพาทยมาบรรเลง
ประกอบการขับเสภา เปนครั้งแรก นอกจากนี้ ยงั มกี ลองชนดิ หนง่ึ เกดิ ขน้ึ โดยดัดแปลงจาก
"เปงมาง" ของมอญ ตอมาเรยี กกลองชนิดนวี้ า "สองหนา " ใชต ีกาํ กบั จงั หวะแทนเสยี งตะโพนในวง
ปพาทย ประกอบการขับเสภา เนื่องจากเห็นวาตะโพนดังเกินไป จนกระทั่งกลบเสียงขับ กลองสอง
หนา นี้ ปจ จบุ ันนิยมใชต กี าํ กับจงั หวะหนาทบั ในวงปพาทยไมแข็ง

รชั กาลท่ี 3
วงปพ าทยไ ดพ ฒั นาขนึ้ เปน วงปพ าทยเ ครื่องคู เพราะไดมกี ารประดษิ ฐร ะนาดทมุ มาคูก บั

ระนาดเอก และประดษิ ฐฆองวงเลก็ มาคูกับ ฆอ งวงใหญ

รัชกาลท่ี 4
วงปพ าทยไ ดพฒั นาขน้ึ เปนวงปพาทยเคร่ืองใหญ เพราะไดม ีการประดิษฐ เคร่ืองดนตรี

เพ่ิมขน้ึ อกี 2 ชนดิ เลยี นแบบ ระนาดเอก และระนาดทมุ โดยใชโ ลหะทาํ ลูกระนาด และทําราง
ระนาดใหแตกตางไปจากรางระนาดเอก และระนาดทมุ (ไม) เรียกวา ระนาดเอกเหล็ก และระนาด
ทุมเหลก็ นํามาบรรเลงเพิ่มในวงปพาทยเครื่องคู ทําให ขนาดของ วงปพาทยข ยายใหญข นึ้ จงึ เรยี กวา
วงปพ าทยเคร่อื งใหญ อนึ่งในสมัยนี้ วงการดนตรไี ทย นยิ มการรองเพลงสง ใหดนตรีรับ หรอื ที่
เรยี กวา "การรองสง" กนั มากจนกระทงั่ การขับเสภาซง่ึ เคยนิยมกันมากอ นคอ ย ๆ หายไป และการ
รองสงก็เปนแนวทางใหมีผูคิดแตงขยายเพลง 2 ชั้นของเดิมใหเปนเพลง 3 ช้นั และตัดลง เปนช้นั
เดียว จนกระทงั่ กลายเปนเพลงเถาในทส่ี ดุ (นบั วา เพลงเถาเกิดขึ้นมากมายในสมัยนี)้ นอกจากน้ี วง
เครื่องสาย กเ็ กดิ ขึ้นในสมยั รัชกาลนีเ้ ชน กนั

รัชกาลท่ี 5

67

ไดม กี ารปรบั ปรงุ วงปพ าทยขน้ึ ใหมชนดิ หนงึ่ ซึง่ ตอมาเรียกวา "วงปพาทยดึกดําบรรพ"
โดยสมเดจ็ กรมพระยานรศิ รานวุ ดั ติวงศ สําหรับใชบรรเลงประกอบการแสดง "ละครดึกดําบรรพ"
ซ่งึ เปน ละครท่เี พ่ิงปรับปรุงขึ้นในสมัยรชั กาลนเ้ี ชน กัน หลักการปรับปรุงของทานก็โดยการตัด
เคร่ืองดนตรีชนดิ เสียงเลก็ แหลม หรือดงั เกินไปออก คงไวแ ตเคร่ืองดนตรีท่ีมีเสียงทมุ นุมนวล กบั
เพิ่มเครื่องดนตรีบางอยางเขามาใหม เครื่องดนตรี ในวงปพาทยดึกดําบรรพ จึงประกอบดวยระนาด
เอก ฆองวงใหญ ระนาดทุม ระนาดทมุ เหลก็ ขลุย ซออู ฆองหยุ (ฆอ ง 7 ใบ) ตะโพน กลองตะโพน
และเครือ่ งกํากับจงั หวะ

รัชกาลท่ี 6
ไดมีการปรับปรุงวงปพาทยขึ้นมาอีกชนิดหนึ่ง โดยนําวงดนตรีของมอญมาผสมกับ วงป

พาทยข องไทย ตอ มาเรียกวงดนตรผี สมนีว้ า "วงปพาทยมอญ" โดยหลวงประดษิ ฐไพเราะ (ศร ศลิ ป
บรรเลง) เปนผูปรบั ปรุงขึน้ วงปพ าทยมอญดงั กลา วนี้ ก็มีท้งั วงปพาทยม อญเครื่องหา เครอ่ื งคู และ
เครื่องใหญ เชนเดียวกับวงปพาทยของไทย และกลายเปนที่นิยมใชบรรเลงประโคมในงานศพ มา
จนกระท่งั บัดน้ี นอกจากนี้ยังไดมีการนําเครื่องดนตรีของตางชาติ เขามาบรรเลงผสมกับ วงดนตรี
ไทย บางชนิดก็นํามาดัดแปลงเปนเครื่องดนตรีของไทย ทําใหรูปแบบของ วงดนตรีไทย
เปลีย่ นแปลงพฒั นา ดงั น้ี คือ

1. การนําเครื่องดนตรีของชวา หรืออินโดนีเซีย คอื "องั กะลงุ " มาเผยแพรในเมืองไทย
เปน ครง้ั แรก โดยหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ทงั้ น้ีโดยนํามาดัดแปลง ปรับปรงุ ขึน้ ใหม
ใหมีเสียงครบ 7 เสยี ง (เดิมมี 5 เสยี ง) ปรับปรุงวิธกี ารเลน โดยถือเขยาคนละ 2 เสียง ทําใหเ ครื่อง
ดนตรชี นดิ น้ี กลายเปน เครอ่ื งดนตรีไทยอีกอยางหนึ่ง เพราะคนไทยสามารถทําอังกะลุงไดเอง อกี ทัง้
วิธีการบรรเลงก็เปนแบบเฉพาะของเรา แตกตางไปจากของชวาโดยสิ้นเชิง

2. การนําเครื่องดนตรีของตางชาติเขามาบรรเลงผสมในวงเครื่องสาย ไดแก ขิมของจีน
และออรแกนของฝรงั่ ทําใหวงเครื่องสายพัฒนารูปแบบของวงไปอกี ลกั ษณะหน่งึ คือ "วงเครื่องสาย
ผสม"

รชั กาลที่ 7
พระบาทสมเด็จพระปกเกลาเจาอยูหัว ไดทรงสนพระทัยทางดาน ดนตรไี ทย มากเชน กนั

พระองคไดพ ระราชนพิ นธ เพลงไทยท่ไี พเราะไวถ งึ 3 เพลง คอื เพลงโหมโรงคลื่นกระทบฝง 3 ช้นั
เพลงเขมรลอยองค (เถา) และเพลงราตรีประดับดาว (เถา) พระองคแ ละพระราชินไี ดโ ปรดใหค รู
ดนตรเี ขา ไปถวายการสอนดนตรใี นวงั แตเปนที่นาเสียดาย ที่ระยะเวลาแหงการครองราชยของ
พระองคไมนาน เนื่องมาจากมีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง และพระองคทรงสละราชบัลลังก
หลงั จากนน้ั ได 2 ป มิฉะนั้นแลว ดนตรีไทย ก็คงจะเจริญรุงเรืองมาก ในสมัยแหงพระองค อยางไรก็

68

ตามดนตรีไทยในสมยั รัชกาลน้ี นบั วา ไดพัฒนารูปแบบ และลักษณะ มาจนกระทงั่ สมบรู ณ เปน
แบบแผนดังเชน ในปจจุบันน้แี ลว ในสมัยสมบรู ณาญาสิทธริ าชมีผนู ยิ มดนตรไี ทยกันมาก และมีผูมี
ฝม ือ ทางดนตรี ตลอดจน มีความคิดปรับปรุงเปลี่ยนแปลง ใหพัฒนากาวหนามาตามลําดับ
พระมหากษตั รยิ  เจานาย ตลอดจนขุนนางผใู หญ ไดใหค วามอปุ ถัมภ และทาํ นุบาํ รุงดนตรีไทย ในวงั
ตาง ๆ มักจะมีวงดนตรีประจําวัง เชน วงวังบูรพา วงวังบางขุนพรหม วงวังบางคอแหลม และวงวงั
ปลายเนิน เปนตน แตละวงตางก็ขวนขวายหาครูดนตรี และนักดนตรที ม่ี ีฝมอื เขามาประจําวง มกี าร
ฝก ซอ มกันอยเู นืองนิจ บางครั้งก็มีการประกวดประชันกัน จึงทําใหดนตรีไทยเจริญเฟองฟูมาก
ตอมาภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475 เปน ตน มา ดนตรไี ทยเร่ิมซบเซาลง อาจกลาว
ไดวา เปนสมยั หวั เลี้ยวหัวตอ ท่ี ดนตรไี ทย เกือบจะถงึ จุดจบ เนื่องจากรัฐบาลในสมัยหนึ่งมีนโยบาย
ทเี รยี กวา "รัฐนยิ ม" ซง่ึ นโยบายนี้ มีผลกระทบตอ ดนตรีไทย ดว ย กลาวคอื มีการหามบรรเลง ดนตรี
ไทย เพราะเหน็ วา ไมสอดคลองกับการพัฒนาประเทศ ใหทัดเทียมกับอารยประเทศ ใครจะจัดใหมี
การบรรเลง ดนตรีไทย ตองขออนุญาต จากทางราชการกอน อีกทั้ง นกั ดนตรไี ทยกจ็ ะตองมีบัตรนัก
ดนตรีที่ทางราชการออกให จนกระทั่งตอมาอีกหลายป เมื่อไดมี การสัง่ ยกเลกิ "รฐั นยิ ม" ดงั กลาว
เสยี แตถ งึ กระนน้ั กต็ าม ดนตรีไทยกไ็ มรุงเรืองเทา แตกอ น ยังลม ลกุ คลกุ คลาน มาจนกระทั่งบัดน้ี
เนื่องจากวิถีชีวิต และสังคมไทยเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม วัฒนธรรมทางดนตรีของตางชาติ ไดเขามา
มีบทบาทในชีวิตประจําวันของคนไทยเปนอันมาก ดนตรีที่เราไดยินไดฟง และไดเ หน็ กนั ทางวทิ ยุ
โทรทัศน หรือที่บรรเลงตามงานตาง ๆ โดยมากก็เปนดนตรีของตางชาติ หาใช "เสยี งพาทย เสียง
พณิ " ดงั แตก อ นไม ถึงแมวาจะเปนที่นายินดีที่เราไดมีโอกาสฟงดนตรีนานาชาตินานาชนิด แตถา
ดนตรีไทย ถกู ทอดทง้ิ และไมมีใครรูจ ักคุณคา กน็ ับวาเสยี ดายทจ่ี ะตอ งสญู เสียส่ิงทด่ี งี าม ซึง่ เปน
เอกลกั ษณของชาติอยา งหนง่ึ ไป ดงั น้ัน จึงควรทค่ี นไทยทุกคนจะไดตระหนกั ถงึ คณุ คา ของ ดนตรี
ไทย และชวยกนั ทะนบุ าํ รงุ สง เสรมิ และรกั ษาไว เพื่อเปนมรดกทางวัฒนธรรมของชาติสืบตอไป

สมัยรัตนโกสนิ ทร
ในยุครัตนโกสินทรจดั วาเปนยุคทองยุคหนง่ึ ของวงการดนตรีไทยเลยทีเดียว โดยเรม่ิ จาก

สมัยรตั นโกสนิ ทรตอนตน มีการประพันธเพลง "ทางกรอ" ขึน้ เปนครง้ั แรก ซ่งึ เปน การพฒั นาการ
ประพันธเพลงจากเดิมซึ่งมีเพียงเพลงทางเก็บ
วงดนตรใี นยคุ สมัยน้ีเร่มิ มกี ารแบงออกเปนสามประเภท ไดแ ก

วงเครอ่ื งสาย ซึง่ ประกอบดว ยเคร่ืองดนตรีทม่ี ีสายท้งั หลาย เชน ซอ จะเข เปน ตน

วงปพ าทย ประกอบดว ยเคร่ืองตีเปนสวนใหญ ไดแ ก ระนาด ฆอ ง และป เปน ตน

69

วงมโหรี เปนการรวมกันของวงเครื่องสายและวงปพาทย แตต ัดปออกเพราะเสยี งดงั
กลบเสียงเคร่อื งสายอ่ืนหมด

ดนตรีไทยสวนใหญที่มีพัฒนาการมาอยางรวดเร็วลวนมาจากความนิยมของเจานายใน
ราชสํานักความนยิ มเหลา น้ีแพรไ ปจนถึงขนุ นางและผูด ีมีเงนิ ท้งั หลาย ตางเห็นวาการมีวงดนตรี
ประจาํ ตวั ถือวาเปนสิ่งเชดิ หนา ชูตา จึงมีการสรรหานักดนตรีฝมือดีมาเลนในวงของตนเอง เกดิ มี
การประกวดประชนั และการแขงขนั กนั พัฒนาฝม ือข้นึ โดยเฉพาะสมัยรัชกาลที่ 5-7 จัดวาเปนยุค
ท่วี งการดนตรไี ทยถงึ จดุ รงุ เรืองสุด สมัยรัตนโกสินทรตอนตนมีความนิยมในการเลนและการฟง
วงเครื่องสายและมโหรีกันมาก เพราะมีความนิ่มนวล เหมาะแกการฟงขณะรับแขก รับประทาน
อาหาร หรือกลอ มเขา นอน เจานายและขาราชการผูใหญตางมีความสนใจเลนเครื่องสายกันมาก
อาทิเชน พระเจาอยหู วั รัชกาลท่ี 2 ทรงพระปรีชาสามารถดานซอสามสาย ทรงมซี อคูพระหตั ถช ื่อ
ซอสายฟาฟาด ทรงโปรดซอสามสายมาก ถึงกับมีพระบรมราชโองการใหออก "ตราภูมิคุมหาม"
ใหแ กเ จาของสวนที่มีตนมะพราวซอ (มะพราวที่กะลาสามารถนําไปทําซอได ปจจุบันนี้หายากมาก
และมีราคาแพงมาก กะลาราคาลูกละ 400-300,000 บาท) ซง่ึ จะเปนการยกเวน ไมใ หเกบ็ ภาษีแกผมู ี
มะพราวซอ นอกจากน้ี พระองคย ังพระราชนพิ นธเ พลงไทยชอ่ื บหุ ลันลอยเลื่อน ซึ่งมีที่มาจากพระ
สุบนิ นิมติ ของพระองคเองดวย ตอมาในยุคหลัง เริ่มมีการนิยมฟงการขับเสภา ในยุคนน้ั คอื เรอื่ งขุน
ชางขุนแผนคะ แรกๆก็ขบั เสภาเด่ยี วๆ หลังๆมา กเ็ ร่ิมมกี ารนาํ เอาดนตรี "ปพาทย" เขามารวมใน
การขับเสภาดวย เพ่อื ใหน ักขับเสภาไดพ ักเสียงเปนระยะ หนกั เขา คงเหน็ กนั วาปพาทยนาฟงกวาจงึ
ไมฟงเสภาเลย ตัดนักขับเสภาออกเหลือแตวงปพาทย ความนิยมในวงปพาทยจึงมีมากขึ้น และเขา
มาแทนที่วงมโหรีและเครื่องสาย

ในยุคสมยั นัน้ เจานายและขาราชการผูใหญตางเห็นกนั วาการมวี งปพาทยชัน้ ดเี ปนของ
ประดับบารมีชั้นเยี่ยม จึงไดมีการเที่ยวหานักดนตรีจากทั่วทุกสารทิศมาอยูในวงของตนเอง และมี
การนําเอาวงดนตรีมาประกวดประชันกัน อยางที่เราไดดูในภาพยนตเรื่อง "โหมโรง" ในสมัยรัชกาล
ที่ 6 มีการกําหนดราชทินนามของนักดนตรีที่รับราชการในราชสํานักเปนจํานวนมาก โดยแตล ะชือ่
กต็ ้งั ใหค ลองจองกันอยา งไพเราะ ไดแก ประสานดุริยศัพท ประดบั ดุรยิ กิจ ประดิษฐไ พเราะ เสนาะ
ดรุ ยิ างค สําอางดนตรี ศรวี าทิต สิทธิวาทิน พิณบรรเลงราช พาทยบรรเลงรมย ประสมสังคีต ประณีต
วรศัพท คนธรรพวาที ดนตรีบรรเลง เพลงไพเราะ เพราะสําเนียง เสียงเสนาะกรรณ สรรเพลงสรวง
พวงสําเนียงรอ ย สรอ ยสาํ เนียงสนธ วมิ ลเราใจ พิไรรมยา วีณาประจนิ ต วีนินประณีต สังคีตศพั ท
เสนาะ สงั เคราะหศ พั ทสอางค ดรุ ิยางคเ จนจังหวะ ดรุ ิยะเจนใจ ประไพเพลงประสม ประคมเพลง
ประสาน ชาญเชิงระนาด ฉลาดฆองวง บรรจงทุมเลิศ บรรเจิดปเสนาะ ไพเราะเสยี งซอ คลอขลมุ
คลอง วอ งจะเขรับ ขบั คําหวาน ตันตริการเจนจติ ตันตริกิจปรีชา นารถประสาทศัพท คนธรรพ
ประสิทธ์ิสาร พดู ถึงหนังเร่ืองโหมโรงแลว จะพลาดการพดู ถงึ นกั ดนตรสี ําคัญทา นหนึ่งแหง กรุง

70

รตั นโกสนิ ทรไ ปเปนไมได ทา นก็คอื ทานหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) เพราะ
ชีวประวัติของทานเปนแรงบันดาลใจใหผ สู รางสรา งหนังเรือ่ งนี้ขน้ึ มา ทานหลวงประดษิ ฐไ พเราะ
เปน นกั ดนตรที ี่มีความสามารถทั้งปพาทยและเครื่องสาย เปน ผปู ระพันธเพลงไทยหลายเพลง เชน
แสนคํานึง นกเขาขะแมร ลาวเส่ยี งเทยี น ฯลฯ ช่ือเพลงเหลา นีอ้ าจจะไมคุน หูนัก แตห าไดลองฟง
แลว จะจาํ ไดทันที เพราะนักดนตรีสากลรุนหลังมักนําทํานองเพลงเหลานี้มาประพันธเปนเพลงไทย
สากล นอกจากนี้ ทา นยงั เปนผูประดิษฐเครื่องดนตรี "องั กะลุง" โดยดัดแปลงมาจากเครื่องดนตรี
พน้ื บา นของอนิ โดนีเซยี อกี ดวย

หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง)

มีคํากลาววายุคทองของดนตรีไทยหมดไปพรอมกับยุคของทานหลวงประดิษฐไพเราะ คํา
กลา วน้ีเห็นจะไมไ กลเกินจริง เพราะในยุคหลังการเปล่ียนแปลงการปกครอง ในชวงสงครามโลกคร้ัง
ท่ีสอง รัฐบาลไทยในยุค ทานจอมพล ป. พิบูลสงคราม ไดมีนโยบายสรางชาติใหเปนอารยะ โดย
ตอ งการสง เสรมิ ใหด นตรไี ทยมแี บบแผน เปนอันหนึ่งอันเดียวกัน และดูทัดเทียมชาติตะวันตก จึงไดมี
การควบคุมใหันักดนตรีและศิลปะพืน้ บานอื่นๆ ตองมีการสอบใบอนุญาตเลนดนตรีเพื่อประกัน
มาตรฐานใหเปนระบบเดียวกัน มีการออกขอบังคับใหตองเลนดนตรีบนเกาอี้ หามนั่งเลนกับพืน้
ฯลฯ ซึง่ ในทางปฏิบัติแลวเกิดปญหามาก เน่ืองจากการเลนดนตรีไทยเกิดจากการส่ังสมรูปแบบแนว

71

ทางการเลนแตละสายตระกูลแตละครูไมเหมือนกัน ไมอาจถือไดวาใครผิดใครถูก อีกทัง้ ขอหาม
หลายอยางก็ขัดตอวิถีชีวิต โดยเฉพาะบัตรอนุญาตเลนดนตรี ทําใหผูท ีไ่ มใชนักดนตรีอาชีพเดือดรอน
มากจากการที่ไมสามารถเลนดนตรียามวางไดเหมือนเคย ประกอบกับแนวคิดของคนรุนใหมที่สนใจ
วฒั นธรรมตา งชาติมากกวา โดยมองวาการเลนดนตรีไทยเปนสิง่ ลาสมัยและตองหามเหตุการณนีท้ าน
หลวงประดิษฐไพเราะในวัยชราไมพอใจมาก แตไมสามารถแสดงออกได ทําไดเพียงประพันธเพลง
ช่ือ "แสนคํานึง เถา" ซึ่งมีทวงทํานองสวนสามชั้น แสดงถึงความอัดอั้นตันใจ พรอมเนื้อรองเปน
เนื้อหาตอวารัฐบาลในยุคนั้นเกี่ยวกับการควบคุมศิลปะ แตผูใกลชิดของทานเกรงวาทานจะไดรับ
อันตรายจากการโจมตีรัฐบาล จึงไดทําลายตนฉบับเนือ้ รองนัน้ เสีย และประพันธเนือ้ รองขึน้ ใหมเปน
เพลงรกั แทน และไมมีใครทราบถึงเนื้อหาตนฉบับเนือ้ รองเดิมอีกเลย จริงๆแลวมีคนเขาใจผิดกันเยอะ
วาทานจอมพล ป. พิบูลสงครามละเลยศิลปะวัฒนธรรมของชาติ พยายามกีดกันดนตรีไทย แตแทท่ี
จริงแลว ทานจอมพลฯ เปนผูท่ีมีความรักและสนใจในดนตรีไทยในระดับหน่ึง เคยปรากฎวาทาน
นิยมฟงดนตรีไทย และเคยบริจาคเงินสวนตัวจํานวนมากเพ่ือดนตรีไทยดวย เจตนารมณของการ
ควบคุมดนตรีไทยของทานจึงมีที่มาจากเจตนาดีที่ตองการใหดนตรีไทยมีระบบระเบียบแบบแผน
เทียบเทาของตะวันตก แตผลกลับเปนไปในทิศทางตรงกันขาม ดนตรีไทยกลับถึงจุดตกต่าํ จนถึงทุก
วนั น้ี แมจ ะมกี ารพยายามใหป ระชาชนเขาถึงดนตรีไทยแลว ดนตรีไทยยังกลับเปนเพียงดนตรีทีใ่ ชใน
พิธี เปนเรื่องของแบบแผน เปนของเฉพาะกลุม ไมสามารถเขาใจได ไมสามารถเขาถึงได จริงๆแลว
ทุกคนสามารถเขาถึงแลซึมซาบความไพเราะของดนตรีไทยได เทาๆ กับที่เราสามารถซึมซาบความ
ไพเราะของเพลงไทยสากลทเ่ี ราฟง กนั อยทู กุ วนั

72

เรือ่ งที่ 2
เทคนคิ และวธิ ีการเลน ของเครือ่ งดนตรไี ทย

ซออู

การเทียบเสยี งซออู
ใชข ลุยเพียงออเปาเสยี ง ซอล โดยปด มอื บนและนวิ้ คา้ํ เปา ลมกลางๆ จะไดเ สยี ง ซอล เพอ่ื

เทยี บเสยี งสายเอก สว นสายทมุ ใหป ดมือลา งหมด จนถงึ นิ้วกอ ย เปาลมเบา กจ็ ะไดเสยี ง โด ตาม
ตองการ เพอื่ เทียบเสยี งสายทมุ ใหต รงกับเสียงน้ัน

การนั่งสซี อ
นั่งขัดสมาธบิ นพื้น หากเปนสตรีใหนั่งพับเพียบขาขวาทับขาซาย วางกะโหลกซอไวบนขาพับ

ดา นซา ย มอื ซา ยจับคันซอใหตรงกับที่มเี ชือกรัดอก ใหต ่ํากวา เชอื กรัดอกประมาณ 1 นิ้ว สว นมอื ขวา
จับคันสี-โดยแบง คนั สอี อกเปน 5 สว น แลว จบั ตรง 3 สว นใหค นั สพี าดไปบนนว้ิ ช้ี และนว้ิ กลางใน
ลกั ษณะหงายมอื สวนนว้ิ หวั แมม อื ใชกาํ กบั คันสีโดยกดลงบนนว้ิ ช้ี นว้ิ นางและนว้ิ กอ ยใหง อตดิ กัน
เพอื่ ทําหนา ท่ีดนั คนั ชักออกเมอื่ จะสสี ายเอก และ ดึงเขา เม่ือจะสีสายทุม

การสซี อ
วางคนั สใี หช ดิ ดา นใน ใหอยูใ นลกั ษณะเตรยี มชกั ออก แลวลากคันสีออกชาๆดว ยการใชว ธิ ีสี

ออก ลากคนั สีใหส ดุ แลวเปลยี่ นเปนสเี ขา ในสายเดยี วกนั ทาํ เรื่อยไปจนกวาจะคลอง พอคลอ งดแี ลว
ใหเ ปล่ยี นมาเปนสีสายเอก โดยดนั น้วิ นางกบั น้ิวกอยออกไปเลก็ นอย ซอจะเปลย่ี นเปนเสยี ง ซอล
ทันที ดงั นค้ี นั สี ออก เขา ออก เขา เสยี ง โด โด ซอล ซอล ฝกเรื่อยไปจนเกดิ ความชํานาญ

ขอ ควรระวงั ตอ งวางซอใหต รง โดยใชม ือซา ยจบั ซอใหพอเหมาะ อยาใหแนน เกนิ ไป อยา ใหห ลวม
จนเกนิ ไป ขอมือท่ีจบั ซอตองทอดลงไปใหพอดี ขณะนั่งสยี ืดอกพอสมควร อยาใหหลังโกงได มือท่ี
คีบซอใหออกกําลังพอสมควรอยาใหซอพลิกไปมา

การเทียบเสยี งซอดว ง
ใชข ลยุ เพยี งออเปาเสยี ง ซอล โดยการปดมอื บน และ น้ิวค้าํ เปาลมกลางๆ กจ็ ะไดเสียง ซอล ขึน้

สายทุมของซอดวง ใหตรงกับเสยี งซอลน้ี ตอ ไปเปนเสียงสายเอก ใชขลุย เปาเสียง เร โดยปด นว้ิ
ตอ ไปอกี 3 นว้ิ เปา ดวยลมแรง กจ็ ะได เสยี ง เร ขน้ึ สายเ0อกใหต รงกับเสยี ง เร น้ี
การนง่ั สีซอ

น่งั พบั เพยี บบนพืน้ จับคนั ซอดวยมือซา ย ใหไ ดกึ่งกลางตํา่ กวา รดั อกลงมาเลก็ นอ ย ใหซ อโอนออ

73

กกจากตวั นดิ หนอย คันซออยูในองุ มอื ซา ย ตวั กระบอกซอวางไวบนขา ใหต ัวกระบอกซออยใู น
ตาํ แหนงขอพบั ติดกบั ลําตวั มือขวาจับคันสีดวยการแบงคันสีใหได 5 สว น แลว จงึ จับสวนที่ 3 ขาง
ทาย ใหค นั สีพาดไปบนมอื นิ้วช้ี นว้ิ กลางเปนสว นรบั คนั สี ใชน้ิวหัวแมม ือกดกระชบั ไว นว้ิ นางกบั
นว้ิ กอ ยงอไวส ว นใน ซง่ึ จะเปนประโยชนใ นการดันคนั สอี อกมาหาสายเอก และ ดึงเขาเมื่อตองการ
สสี ายทุม
การสซี อ

วางคนั สไี วด า นใน ใหอ ยูในลกั ษณะเตรยี มชกั ออก คอยๆลากคนั สีออกใหเ กิดเสยี ง ซอล จนสดุ
คันชกั แลว เปลย่ี นเปน สเี ขา ในสายเดยี วกนั (ทาํ เรื่อยไปจนกวา จะคลอ ง) พอซอ มสายในคลอ งดแี ลว
จงึ เปล่ียนมาสีสายเอกซึง่ เปนเสยี ง เร โดยการใชนว้ิ นางกบั นว้ิ กอ ยมอื ขวา ดนั คนั สีออก ปฏบิ ตั ิจน
คลอ ง
ฝกสลับใหเ กดิ เสียงดงั น้ี
คันสี ออก เขา ออก เขา
เสยี ง ซอล ซอล เร เร

ขอควรระวงั ตอ งวางซอใหต รง โดยใชขอมือซายควบคุม อยาใหซอบิดไปมาได

74

เครอื่ งดีด

จะเข

เปน เครือ่ งดนตรปี ระเภทดดี มี 3 สายเขาใจวาไดปรับปรุงแกไขมาจากพิณ นํามาวางดีดกับ
พน้ื เพอ่ื ความสะดวก จะเขไดนาํ เขา รวมบรรเลงอยูในวงมโหรคี กู บั กระจบั ปในสมัยรชั กาลท่ี 2 แหง
กรงุ รตั นโกสนิ ทร มผี นู ยิ มเลนจะเขกันมาก ตวั จะเขทาํ เปน สองตอน คอื ตอนหวั และตอนหางตอน
หวั เปนกระพงุ ใหญ ทําดว ยไมแ กน ขนนุ ทอ นหวั และทอ นหางขดุ เปนโพรงตลอด ปด ใตท อ งดว ย
แผน ไม มีเทา รองตอนหวั 4 เทา และตอนปลายอีก 1 เทาทําหลังนูนตรงกลาง ใหสองขางลาดลง โยง
สายจากตอนหัวไปทางตอนหางเปน 3 สาย มีลูกบิดประจําสายละ 1 อนั สาย 1 ใชเ สน ลวด
ทองเหลอื ง อกี 2 สายใชเสนเอน็ มีหยองรับสายอยตู รงปลายหาง กอ นจะถึงลกู บดิ ระหวางตัวจะเขม ี
แปนไมเ รยี กวา “นม” รองรับสายติดไวบนหลังจะเข รวมทั้งสน้ิ 11 อัน เพ่ือไวเปนทสี่ ําหรบั นวิ้ กด
นมแตล ะอนั สงู เรียงลาํ ดบั ขึ้นไป เวลาบรรเลง ใชดีดดวยไมดีดกลมปลายแหลมทําดวยงาชางหรือ
กระดกู สตั ว เคยี นดวย เสนดา ยสาํ หรบั พนั ติดกบั ปลายน้ิวช้ีขางขวาของผดู ีด และใชน ้ิวหัวแมม อื กับ
น้วิ กลางชว ยจบั ใหม กี ําลงั เวลาแกวงมอื สายไปมา ใหสมั พันธ กับมือขางซายขณะกดสายดวย

ซงึ

เปน เครื่องดนตรชี นดิ ดีด มี 4 สายเชนเดียวกับกระจบั ป แตม ขี นาดเลก็ กวา กะโหลกมี
รูปรางกลม ทั้งกะโหลกและคันทวน ใชไมเนือ้ แขง็ ช้ินเดียวควา น ตอนที่เปน กะโหลกใหเ ปน โพรง
ตดั แผนไมใ หก ลม แลวเจาะรูตรงกลางทําเปนฝาปดดานหนา เพื่ออุมเสียงใหกังวาน คนั ทวนนาํ เปน
เหลย่ี มแบนตอนหนา เพอ่ื ตดิ ตะพานหรือนมรบั นว้ิ จาํ นวน 9 อนั ตอนปลายคันทวนทําเปนรูปโคง
และขดุ ใหเ ปน รอง เจาะรสู อดลกู บดิ ขา งละ 2 อัน รวมเปน 4 อนั สอดเขาไปในรอง สําหรับขึ้นสาย 4

75

สาย สายของซึงใชสายลวดขนาดเล็ก 2 สาย และ สายใหญ 2 สายซึงเปนเครื่องดีดที่ชาวไทยทาง
ภาคเหนือนยิ มนาํ มา เลนรวมกับปซ อ และ สะลอ

พณิ เปยะ

พณิ เปย ะ หรอื พิณเพยี ะ เปน เครือ่ งดนตรีพนื้ เมืองลานนาชนดิ หน่งึ เปนเคร่อื งดนตรปี ระเภท
ดดี มีคันทวน ตอนปลายคันทวนทําดวยเหล็กรูปหัวชาง ทองเหลือง สําหรับใชเปนที่พาดสาย ใช
สายทองเหลืองเปนพื้น สายทองเหลืองน้ีจะพาดผา นสลกั ตรงกะลาแลวตอไปผูกกับสลักตรง
ดา นซา ย สายของพิณเปย ะมที ัง้ 2 สายและ 4 สาย กะโหลกของพณิ เปยะทําดวยเปลอื กนํ้าเตา ตัดครึง่
หรือกะลามะพรา ว ก็ได เวลาดดี ใชก ะโหลกประกบติดกับหนาอก ขยบั เปด ปดใหเกิดเสียงตาม
ตองการ ในสมยั กอ นชาวเหนือมักจะใชพ ณิ เปยะดดี คลอกับการขับ ลํานาํ ในขณะทีไ่ ปเที่ยวสาว แต
เกดิ

76

เครื่องสี

ซอดว ง

เปนซอสองสาย กะโหลกของซอดวงนั้น แตเดิมใชกระบอกไมไผ กะโหลกของซอดว งน้ี ใน
ปจ จบุ นั ใชไ มจริง หรือ งาชางทาํ กไ็ ด แตที่นิยมวา เสยี งดนี ั้น กะโหลกซอดวงตองทําดวยไมล ําเจยี ก
สวนหนาซอนิยมใชห นงั งูเหลือมขงึ เพราะทําใหเกิดเสียงแกวเกิดความไพเราะอยางยิ่ง ลักษณะขอ
ซอดว ง มีรูปรางเหมือนกับซอของจีนท่เี รียกวา “ฮู – ฉนิ “ (Huchin) ทกุ อยาง เหตุทเ่ี รียกวา ซอดว ง
กเ็ พราะมีรปู รา งคลายเคร่ืองดักสตั ว กระบอก ไมไ ผเหมอื นกนั

ซออู

เปน ซอสองสาย ตัวกะโหลกทาํ ดวยกะลามะพราว คันทวนซออนู ี้ ยาวประมาณ 79 ซม ใช
สายซอสองสายผูกปลายทวนใตกะโหลก แลว พาดผานหนาซอ ข้นึ ไปผกู ไวก ับ ลูกบดิ สองอัน โดย
เจาะรคู นั ทวนดา นบน แลว สอดลกู บดิ ใหท ะลผุ า นคนั ทวนออกมา และใชเ ชอื กผกู รง้ั กับทวนตรง
กลางเปน รัดอก เพือ่ ใหส ายซอตึง และสําหรบั เปนท่กี ดสายใตรัดอกเวลาสี สว นคันสีของซออูนั้นทํา
ดว ย ไมจริง ใ ชขนหางมาตรงหนา ซอใชผา มวนกลมๆ เพื่อทําหนา ที่เปน หมอนหนุน สายใหพน
หนา ซอ ดา นหลงั ของ
ซออมู รี ปู รา งคลายๆกบั ซอของจีนที่เรยี กวา ฮู – ฮู ( Hu-hu ) เหตทุ ่ีเรยี กวา ซออูกเ็ พราะ เรยี กตามเสียง
ทีไ่ ดย นิ นน่ั เอง

77

สะลอ

สะลอ เปน เครอ่ื งดนตรีพ้ืนเมืองลานนาชนิดหนง่ึ เปนประเภทเคร่ืองสซี งึ่ มีทง้ั 2 สายและ 3
สาย คนั ชกั สาํ หรบั สจี ะอยูขา งนอกเหมือนคันชักซอสามสาย สะลอเรียกอกี อยางหน่งึ วา ทรอ หรือ
ซะลอ ใชไมแผนบางๆปดปากกะลาทําหลักที่หัว สําหรับพาดทองเหลือง ดา นหลงั กะโหลกเจาะเปน
รูปลวดลายตางๆสวนดานลางของกะโหลก เจาะทะลุลง ขางลาง เพ่ือสอดคันทวนทที่ าํ ดว ยไมช งิ ชนั
ตรงกลางคันทวนมีรัดอกทําดวยหวายปลายคันทวน ดานบนเจาะรูสาํ หรับสอดลูกบิด ซ่ึงมี 2 หรอื 3
อนั สําหรับขึงสายซอ จากปลายลูกบิดลงมาถึงดานกลางของกะโหลกมีหยองสําหรับ หนนุ สายสะ
ลอเพ่อื ใหเกดิ เสียงเวลาสี คันชักสะลอ ทาํ ดวยไมด ัดเปน รูป โคง ขึงดวยหางมาหรือพลาสติก เวลาสี
ใชยางสนถทู าํ ใหเกิดเสียงได
สะลอใชบรรเลงประกอบการแสดงหรือบรรเลงรวมกับบทรองและทํานองเพลงไดทุกชนิดเชน เขา
กับปในวงชางซอ เขากับซึงในวงพื้นเมือง หรอื ใชเ ดย่ี วคลอรองก็ได

ซอสามสาย
ซอสามสาย ปรากฎหลักฐานจากจดหมายเหตุ ลาลูแบร ที่บันทึกไวว า “….ชาวสยามมีเครื่อง

ดุริยางคเลก็ ๆ นาเกลียดมาก มสี ามสายเรียกวา “ซอ” ….” ซึ่งช้ใี หเ หน็ วาในสมัยกรุงศรีอยธุ ยาหรอื
กอ นนัน้ มีซอสามสายและนยิ มเลนกัน ยุคตนของกรุงรัตนโกสินทร ในสมัยของพระบาทสมเด็จ
พระพทุ ธเลิศหลานภาลัย รชั กาลท่ี 2 พระองคทานยังโปรดทรงซอสามสายเปนอยางยิ่ง จึงทําให
พระองคทานไดประดิษฐคิดสรางซอสามสายไดดวยความประณีต งดงาม และเปนแบบอยางมา
จนถงึ ปจ จุบนั น้ี
สวนตา งๆของซอสามสายมีช่อื เรยี กดังน้ี

(1) ทวนบน เปน สว นบนสดุ ของคนั ซอ ควา นดา นในใหเ ปน โพรงโดยตลอด ดา นบนสดุ มี
รปู รา งเปน ทรงเทรดิ ดา นหนา ตรงปลายทวนตอนลา ง ทวนบนนี้ทําหนาที่คลายๆกับทออากาศ (Air
column) ใหเ สียงทีเ่ กิดจากกะโหลกเปนความถี่ของเสยี ง แลวลอดผา นออกมา ทางทวนบนนไ้ี ด

(2) ทวนลาง ทําเปนรูปทรงกระบอก และประดษิ ฐลวดลายสวยงาม และเรยี กทวนลา งนว้ี า
ทวนเงนิ ทวนทอง ทวนมกุ ทวนลงยา เปน ตน ทวนลา ง ทําหนาท่ีเปนตาํ แหนง สําหรับกดนิว้ ลงบน
สายในตําแหนงตางๆ

(3) พรมบน คือสว นท่ตี อ จากทวนลา งลงมา สวนบนกลึงเปนลูกแกว สวนตอนลางทําเปน
รูปปากชางเพื่อประกบกับกะโหลกซอ

78

(4) พรมลาง สวนที่ประกบกับกะโหลกซอทําเปนรูปปากชาง เชนเดียวกับสวนลางของ
พรมบน ตรงกลางของพรมลางเจาะรูดานบนเพื่อใชสําหรับเปนที่รอย”หนวดพราหมณ” เพอ่ื คลอ ง
กับสายซอทงั้ สามสายและเหน่ียวรั้งใหตึง ตรงสวนปลายสุดของพรมลางกลึงเปน “เกลียวเจดียยอด

(5) ถว งหนา ควบคุมความถี่ของเสียง ทําใหมีเสียงนุมนวลไพเราะ นาฟงยิ่งขึ้น
(6) หยอ ง ทาํ ดวยไมไผ แกะใหเ ปนลกั ษณะคู ปลายทั้งสองของหยองควานเปนเบาขนม
ครกเพ่อื ทําใหเสียง ที่เกิดขึ้นสงผานไปยังหนาซอมีความกังวานมากยิ่งขึ้น
(7) คันสี (คันชกั ) คันสีของซอสามสาย ประกอบดวยไมและหางมา คันสีนั้นเหลาเปนรูป
คันศร โดยมากนิยมใชไมแกว เพราะเปนไมเนื้อแข็ง และมีลวดลายงดงาม

เครื่องตี

ระนาดเอก
วิวัฒนาการมาจากกรับ ลูกระนาดทําดวยไมไผบง หรือไมแ กน โดยนํามาเหลาใหไดตามขนาดที่

ตองการ แลวทํารางเพ่อื อมุ เสยงเปนรูปคลายลําเรือ ใหหัวและทา ยโคงข้นึ เรียกวา รางระนาด แผน
ไมท่ีปด หัวทายรางระนาดเราเรยี กวา “โขน” ระนาดเอกในปจ จบุ นั มจี าํ นวน 21 ลูก มีความยาว
ประมาณ 120 ซม มีเทารอง รางเปนเทาเดี่ยว รปู คลายกบั พานแวนฟา

ระนาดทมุ
เปนเคร่ืองดนตรีที่สรา งข้นึ มาในรัชกาลที่ 3 แหง กรงุ รตั นโกสนิ ทร เปนการสรางเลียนแบบ

ระนาดเอก รางระนาดทุมนั้นประดิษฐใหม ีรปู รา งคลา ยหบี ไม แตเวาตรงกลางใหโคง โขนปดหัว
ทา ยเพ่ือ เปน ท่ีแขวนผืนระนาดนน้ั ถา หากวัดจากโขนดา นหนง่ึ ไปยงั โขนอกี ดา นหนง่ึ รางระนาด
ทุมจะมีขนาดยาวประมาณ 124 ซม ปาก รางกวางประมาณ 22 ซม มีเทา เตยี้ ๆรองไว 4 มุมราง

79

ระนาดเอกเหล็ก หรอื ระนาดทอง
ระนาดเอกเหล็ก เปนเคร่อื งดนตรีที่ประดิษฐข ึน้ ในรัชกาลท่ี 4 แหง กรงุ รัตนโกสินทร แตเดมิ ลูก

ระนาดทาํ ดวยทองเหลือง จงึ เรยี กกนั วา ระนาดทอง ระนาดเอกเหลก็ มขี นาด 23.5 ซม กวา งประมาณ
5 ซม ลดหลนั่ ข้นึ ไปจนถงึ ลกู ยอดท่ีมีขนาด 19 ซม กวางประมาณ 4 ซม รางของระนาดเอกเหล็กนั้น
ทาํ เปน รปู สเ่ี หลี่ยม มีเทารองรับไวท้ัง 4 ดา น

ระนาดทมุ เหลก็
ระนาดทมุ เหลก็ เปน เครื่องดนตรีที่พระบาทสมเดจ็ พระปน เกลา เจา อยหู วั ในรัชกาลท่ี 4 มี

พระราชดาํ ริใหสรา งขึ้น ระนาดทุม เหล็กมจี าํ นวน 16 หรอื 17 ลูก ตัวรางระนาดยาวประมาณ 1 เมตร
ปากราง กวางประมาณ 20 ซม มีเทา รองติดลกู ลอ 4 เทา เพื่อใหเคลือ่ นท่ีไปมาไดสะดวก ตัวรางสงู
จากพน้ื ถงึ ขอบบนประมาณ 26 ซมระนาด ทุกชนดิ ท่กี ลาวมานน้ั จะใชไมต ี 2 อนั สาํ หรบั ระนาดเอก
ทาํ ไมตีเปน 2 ชนดิ ชนิดหน่ึงทําหัวไมต ีใหแข็ง เมอ่ื ตจี ะมีเสียงดงั เกรยี วกราว เม่ือนําเขาผสมวงจะ
เรยี กวา “วงปพาทยไมแข็ง” อกี ชนดิ หนง่ึ ซ่งึ เกดิ ข้ึนในสมยั รัชกาลท่ี 5 ประดษิ ฐไมตใี หออ นนมุ เมื่อ
ตจี ะเกดิ เสียงนุม นวล เวลานําระนาดเอกทใ่ี ชไ มต ชี นดิ น้มี าผสมวง จะเรียกวา “วงปพาทยไมนวม”
ลักษณะไมต ีระนาดมีดงั นี้
(1) ไมแข็ง ปลายไมร ะนาด พอกดว ยผาชุบน้าํ รักจนแขง็
(2) ไมนวม ปลายไมระนาด ใชผา พนั แลว ถกั ดว ยดา ยจนนุม
(3) ไมตรี ะนาดทมุ ปลายไมระนาด ใชผาพนั พอกใหโต และนุม เพื่อตใี หเกิดเสยี งทุม
(4) ไมต รี ะนาดเหลก็ ปลายไมตีทําดวยแผนหนังดิบ ตัดเปนวงกลมเจาะรูตรงกลาง แลว เอาไมเ ปน

ดามสําหรับถือมีขนาดใหญกวาไมตีระนาดเอกธรรมดา
(5) ไมตรี ะนาดทุม เหล็ก ทาํ ลกั ษณะเดียวกบั ไมตฆี องวง แตป ลายไมพ นั ดว ยหนงั ดบิ เพอ่ื ใหแขง็ เวลา

ตี จะเกิดเสียงได

เครือ่ งเปา

80

ขลยุ
ทําดวยไมไ ผปลอ งยาวๆ ไวขอทางปลายแตเจาะขอทะลุ ยา งไฟใหแ หง แลว ตบแตง ผวิ ให ไหม

เกรียมเปนลวดลายสวยงาม ดานหนาเจาะรูกลมๆเรียงแถวกัน 7 รู สําหรบั นิว้ ปดเปดเสยี ง ขลุย ไมมี
ลนิ้ เหมือนป แตเขาใชไ มอุดเต็มปลอง แลวปาดดา นลา งใหมีชอง ไมอ ุดนี้เรยี กวา “ดาก” ทําดวยไม
สกั ดา นหลังใตดากลงมา เจาะรูเปนรูปสี่เหลี่ยมผืนผา แตปาดตอนลางเปนทางเฉียงไมเจาะ ทะลตุ รง
เหมอื นรูดานหนา รทู ่เี ปนรปู ส่เี หลยี่ มผนื ผานี้ เรียกวา“รูปากนกแกว” ใตรูปากนกแกวลงมา เจาะรูอีก
1 รู เรียกวา “รนู ิ้วคํ้า” เหนอื รูนว้ิ คาํ้ ดา น หลงั และเหนือรบู นของรดู านหนาทั้งเจ็ดรู แตอยูทาง
ดานขวา เจาะรูอีกรูหนง่ึ เรยี กวา “รูเยื่อ” เพราะแตก อนจะใชเยื่อไมไผป ดรูนีต้ อมาก็ไมคอยไดใช ตรง
ปลายเลาขลุยจะเจาะรูใหซา ยขวา ตรงกันเพอื่ รอยเชือก เรยี กวา “รรู อยเชือก” ดังนั้น จะสงั เกตุวา
ขลุย 1 เลา จะมีรูทงั้ ส้นิ 14 รู

ขลุยมีท้ังหมด 3 ชนิดคือ
(1) ขลุยหลบี มีขนาดเล็ก
(2) ขลุยเพียงออ มีขนาดกลาง
(3) ขลยุ อู มขี นาดใหญ
ตอ มามีผูสรางขลยุ กรวดข้ึนมาอกี ชนดิ หน่ึง มเี สยี งสูงกวา ขลยุ เพียงออ 1 เสยี ง
ขลยุ กรวดใชก ับวงเคร่ืองสายผสมทน่ี าํ เอาเคร่ืองดนตรีฝรัง่ มาเลน รว มวง

ป
ป เปนเครื่องดนตรไี ทยแทๆ ทําดวยไมจ รงิ กลงึ ใหเ ปนรูปบานหวั บานทาย ตรงกลางปอ ง

เจาะภายในใหกลวงตลอดเลา ทางหัวของปเปนชองรูเล็กสวนทาง ปลายของป ปากรใู หญใ ชช นั หรอื
วสั ดอุ ยางอนื่ มาหลอ เสริมข้ึนอกี ราว
ขางละ ครึ่งซม. สว นหวั เรยี ก “ทวนบน” สว นทา ยเรยี ก”ทวนลา ง” ตอนกลางของป เจาะรูนิ้วสาํ หรับ
เปลี่ยนเสียงลงมาจํานวน 6 รู รูตอนบนเจาะเรียงลงมา 4 รู เจาะรูลา งอกี 2 รู ตรงกลางของเลาป กลึง
ขวัน้ เปนเกลยี วคูไวเปน จํานวน 14 คู เพือ่ ความสวยงามและกันล่นื อีกดว ย ตรงทวนบนนั้นใสลนิ้ ปท ี่
ทําดว ย ใบตาลซอ นกนั 4 ชนั้ ตดั ใหกลมแลวนาํ ไปผูกตดิ กับทอ ลมเล็กๆท่ี เรยี กวา “กาํ พวด” กาํ พวด
นี้ทาํ ดว ยทองเหลอื ง เงิน นาค หรือโลหะอยางอนื่ วิธีผกู เชือกเพ่อื ใหใบตาลตดิ กบั กาํ พวดนั้น ใชว ิธี
ผูกท่เี รียกวา “ผูกตะกรดุ เบด็ ” สวนของกําพวดท่จี ะตอ งสอดเขา ไปเลาปน ัน้ เขาใชถกั หรือเคียน ดวย
เสน ดา ย สอดเขาไปในเลาปใหพอมิดที่พันดายจะทําใหเกิดความแนนกระชับยิ่งขึ้น

ปข องไทยจดั ไดเ ปน 3 ชนดิ ดงั น้ี
(1) ปน อก มขี นาดเล็ก เปนปท ใ่ี ชก ันมาแตเดมิ

81

(2) ปก ลาง มขี นาดกลาง สาํ หรบั เลน ประกอบการแสดงหนงั ใหญ มีสาํ เนยี งเสียงอยูระหวาง ปน อก
กับปใ น

(3) ปใ น มขี นาดใหญ เปนปท พ่ี ระอภัยมณใี ชสาํ หรบั เปา ใหนางผีเส้ือสมทุ ร

วงเครอ่ื งสาย

วงดนตรไี ทยประเภทหนง่ึ ซง่ึ เครอ่ื งดนตรสี ว นใหญใ นวงจะประกอบดวยเครอ่ื งดนตรที ่ี
ใชส ายเปน ตน กาํ เนินของเสยี งดนตรี เชน ซอดวง ซออู จะเข แมว า เคร่อื งดนตรีที่นาํ มาบรรเลงน้ัน
จะมีวิธีบรรเลงแตกตา งกัน เชน สี ดีด หรือตี ก็ตาม จึงเรียกวงดนตรีประเภทนี้วา "วงเครอ่ื งสาย"

วงเครื่องสายอาจมีเครื่องดนตรีประเภทเครื่องเปา เชน ขลยุ หรือเครอื่ งกาํ กับจงั หวะ เชน
ฉงิ่ กลอง บรรเลงดว ยกถ็ อื วาอยใู นวงเคร่อื งสายเชน กันเพราะมีเปนจํานวนนอ ยท่นี าํ เขามารวม
บรรเลงดว ยเพ่ือชวยเพิ่มรสในการบรรเลงดวยเพื่อชวยเพิ่มรสในการบรรเลงใหนาฟงมากยิ่งขึ้น

วงเครื่องสายเกิดข้นึ ในสมัยอยธุ ยา ซึง่ มีเครอื่ งสี คือ ซอ เครื่องดีด คอื จะเข และ
กระจับป ผสมในวง ปจจุบันวงเครื่องสายมี 4 แบบ คือ

1. วงเครอ่ื งสายไทยเครือ่ งเดี่ยว เปนวงเครื่องสายที่มีเครื่องดนตรีผสมเพียงอยางละ 1 ชิน้
เรยี กอกี อยา งหน่งึ วา วงเครื่องสายไทยวงเล็ก เครื่องดนตรีทผ่ี สมอยใู นวงเครื่องสายไทยเครอื่ งเดย่ี ว
น้นี บั วา เปนส่งิ สาํ คัญและถือเปนหลักของวงเครื่องสายไทยทจ่ี ะขาดสิง่ หนง่ึ สิ่งใดเสียมิได เพราะแต
ละส่งิ ลว นดําเนินทํานองและมหี นาทตี่ า ง ๆ กนั เมื่อผสมเปน วงข้นึ แลว เสียงและหนาท่ขี องเครื่อง
ดนตรแี ตล ะอยา งกจ็ ะประสมประสานกนั เปน อนั ดี เครื่องดนตรที ่ผี สมอยูในวงเคร่ืองสายไทยเคร่อื ง
เดี่ยวซงึ่ ถือเปนหลกั คอื

1. ซอดว ง เปนเคร่ืองสีทมี่ ีระดับเสียงสูงและกระแสเสียงดัง มีหนาที่ดําเนินทํานองเพลง

82

เปน ผนู าํ วง และเปน หลกั ในการดาํ เนนิ ทาํ นอง
2. ซออู เปนเครอ่ื งสีทม่ี รี ะดับเสยี งทมุ มหี นา ทด่ี ําเนนิ ทาํ นองหยอกลอ ย่วั เยา กระตนุ ให

เกดิ ความครกึ ครน้ื สนกุ สนานในจาํ พวกดาํ เนนิ ทาํ นองเพลง
3. จะเข เปน เคร่ืองดดี ดาํ เนนิ ทาํ นองเพลงเชนเดียวกบั ซอดว ง แตม ีวิธีการบรรเลงแตกตา ง

ออกไป
4. ขลุยเพยี งออซ่ึงเปนขลุย ขนาดกลาง เปนเครื่องเปาดําเนินทํานองโดยสอดแทรกดวย

เสียงโหยหวนบาง เก็บบาง ตามโอกาส
5. โทนและราํ มะนา เปน เครื่องตที ข่ี ึงหนงั หนาเดยี ว และท้งั 2 อยางจะตองตีใหส อดสลบั

รับกันสนทิ สนมผสมกลมกลนื เปนทํานองเดียวกัน มีหนาที่ควบคุมจังหวะหนาทับ บอกรสและ
สําเนียงเพลงในภาษาตาง ๆ และกระตนุ เรง เรา ใหเ กดิ ความสนกุ สนาน

6. ฉ่งิ เปนเครื่องตรี มหี นา ที่ควบคุมจังหวะยอยใหการบรรเลงดําเนินจังหวะไปโดย
สม่ําเสมอ หรือชาเร็วตามความเหมาะสม
เครื่องดนตรีในวงเครื่องสายไทยเครื่องเดี่ยวอาจเพิ่มเครื่องที่จะทําใหเกิดความไพเราะเหมาะสมได
อกี เชน กรับและฉาบเล็กสาํ หรบั ตีหยอกลอยว่ั เยา
ในจาํ พวกกาํ กบั จงั หวะ โหมงสําหรับชวยควบคุมจังหวะใหญ

2. วงเคร่อื งสายไทยเครอ่ื งคู คําวา เครื่องคู ยอมมีความหมายชัดเจนแลววาเปนอยางละ
2 ช้นิ แตสําหรบั การผสมวงดนตรีจะตองพิจารณาใครค รวญถึงเสียงของเคร่ืองดนตรีทจี่ ะผสมกนั
นน้ั วาจะบังเกิดความไพเราะหรือไมอีกดวย เพราะฉะนัน้ วงเคร่ืองสายไทยเครื่องคูจึงเพิ่มเครอื่ ง
ดนตรใี นวงเคร่ืองสายไทยเคร่ืองเด่ียวขน้ึ เปน 2 ชิ้น แตเพียงบางชนิด คือ

1. ซอดว ง 2 คนั แตทําหนาท่ีผูนาํ วงเพยี งคันเดยี ว อกี คันหนึง่ เปน เพยี งผชู ว ย
2. ซออู 2 คนั ถา สเี หมอื นกนั ไดก ใ็ หด าํ เนินทาํ นองอยา งเดยี วกนั แตถ าสีเหมอื นกนั
ไมไ ดก ็ใหคันหนงึ่ หยอกลอหาง ๆ อีกคนั หนึ่งหยอกลอ ยัว่ เยาอยางถ่ี หรือจะผลัดกันเปนบางวรรค
บางตอนก็ได
3. จะเข 2 ตวั ดาํ เนนิ ทาํ นองแบบเดยี วกนั
4. ขลุย 2 เลา เลาหน่ึงเปนขลุยเพียงอออยางในวงเครื่องสายไทยเครื่องเดี่ยว
สว นเลาท่ีเพ่ิมขน้ึ เปนขลุย หลีบซึง่ มีขนาดเลก็ กวา ขลยุ เพียงออ และมเี สียงสูงกวาขลุยเพยี งออ 3 เสยี ง
มีหนาที่ดําเนินทํานองหลบหลีกปลีกทางออกไป ซึ่งเปน การยั่วเยา ไปในกระบวนเสียงสงู สําหรบั
โทน รํามะนา และฉิง่ ไมเพ่ิมจํานวน สวนฉาบเลก็ และโหมง ถา จะใชก็คงมีจํานวนอยา งละ 1 ชน้ิ เทา
เดมิ ตั้งแตโ บราณมา วงเครื่องสายไทยมีอยางมากก็เพียงเครื่องคูดังกลาวแลวเทานั้น ในสมยั หลงั ไดม ี
ผูคดิ ผสมวงเปน วงเครื่องสายไทยวงใหญ ข้ึน โดยเพิม่ เครอื่ งบรรเลงจําพวกดาํ เนินทํานอง เชน ซอ
ดว ง ซออู และขลุย ขึน้ เปนอยา งละ 3 ชิ้นบาง 4 ชิ้นบาง การจะผสมเครื่องดนตรีชนิดใดเขามาในวง

83

น้ันยอมกระทําได ถา หากเครื่องดนตรีน้นั มีเสียงเหมาะสมกลมกลืนกับเครือ่ งอ่ืน ๆ แตจะเพิ่มเติมใน
สวนเครื่องกํากับจังหวะ เชน โทน รํามะนา ฉิ่ง ฉาบ และโหมง ไมได ไดแตเปลยี่ นเปน อยา งอน่ื ไป
เชน ใชกลองแขกแทนโทน รํามะนา

3. วงเครอ่ื งสายผสม เปนวงเครื่องสายที่นําเอาเครื่องดนตรีตางชาติเขามารวมบรรเลงกับ
เครื่องสายไทย การเรียกช่ือวงเคร่ืองสายผสมนน้ั นิยมเรียกตามช่ือของเคร่อื งดนตรตี างชาติท่ีนําเขา
มารวมบรรเลงในวง เชน นาํ เอาขมิ มารวมบรรเลงกบั ซอดวง ซออู ขลยุ และเครื่องกาํ กบั จงั หวะตา ง
ๆ แทนจะเข ก็เรียกวา "วงเครื่องสายผสมขิม" หรอื นาํ เอาออรแ กนหรือไวโอลนิ มารว มบรรเลงดว ยก็
เรียกวา "วงเคร่ืองสายผสมออรแ กน" หรอื "วงเครื่องสายผสมไวโอลิน" เครื่องดนตรีตางชาติท่นี ยิ ม
นํามาบรรเลงเปนวงเครื่องสายผสมนั้นมีมากมายหลายชนิด เชน ขิม ไวโอลิน ออรแกน เปยโน หบี
เพลงชกั แอกคอรเดยี น

4. วงเครอ่ื งสายปชวา คือ วงเครื่องสายไทยทัง้ วงบรรเลงประสมกับวงกลองแขก
โดยไมใชโทนและรํามะนา และใชขลุยหลบี แทนขลุยเพยี งออกเพื่อใหเสยี งเขากับปช วาไดด ี เดมิ
เรยี กวา วงกลองแขกเครื่องใหญ วงเครื่องสายปชวา น้ีเกิดขึ้นในปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระ
จอมเกลาเจา อยูหัวการบรรเลงเครื่องสายปช วานนั้ นักดนตรีจะตองมีไหวพริบและความเชี่ยวชาญ
ในการบรรเลงเปนพิเศษ โดยเฉพาะฉิ่งกํากับจังหวะจะตอ งเปนคนท่ีมสี มาธิดที ่สี ดุ จึงจะบรรเลงได
อยางไพเราะ เพลงที่วงเครื่องสายปชวานิยมใชบรรเลงเปนเพลงโหมโรง ไดแก เพลงเรื่องชมสมุทร
เพลงโฉลก เพลงเกาะ เพลงระกํา เพลงสะระหมา แลวออกเพลงแปลง เพลงออกภาษา แลว กลบั มา
ออกเพลงแปลงอีกคร้งั หนงึ่

วงมโหรี

วงดนตรีไทยประเภทหนึง่ ซ่ึงประกอบดว ยเคร่ืองดนตรีผสมทั้งดีด สี ตี เปา เปน วงดนตรที ่ี
ใชบรรเลงเพื่อขับกลอม ไมนิยมบรรเลงในการแสดงใด ๆ

84

วงมโหรีมี 5 แบบ คือ
1. วงมโหรเี ครื่องสี่ เปนวงมโหรีที่รวมเอาการบรรเลงพิณและการขับไม ซง่ึ มีมาแตโบราณ

เขาดวยกัน เกดิ ขึ้นครงั้ แรกในสมยั อยุธยา มเี คร่ืองดนตรี 4 ชน้ิ คือ
1.1 ทับ (ปจ จุบนั เรียกวา โทน) เปนเครื่องควบคุมจังหวะ
1.2 ซอสามสาย
1.3 กระจบั ป
1.4 กรบั พวง (ผขู บั รองเปนผูตีกรบั พวง)
วงมโหรีเคร่อื งส่ีน้ีเดมิ ผชู ายเปน ผบู รรเลง ตอมาเมื่อนยิ มฟงมโหรกี ันแพรหลาย ผมู บี รรดาศักด์จิ งึ
นยิ มใหผ หู ญิงฝกหัดบรรเลงบางและไดร บั ความนยิ มสบื ตอมา

2. วงมโหรเี ครอ่ื งหก คอื วงมโหรีเคร่ืองสี่ซงึ่ เพิม่ เคร่ืองดนตรีอีก 2 อยา ง คือ รํามะนา
สาํ หรับตกี าํ กบั จังหวะคกู ับทับ และขลยุ (ปจ จบุ ันเรียกวา ขลุยเพยี งออ) สาํ หรบั เปา ดาํ เนนิ ทาํ นอง
และเปลย่ี นใชฉ ่งิ แทนกรับพวง นับเปน การบรรเลงท่มี ีเคร่ืองดนตรคี รบทัง้ ดีด สี ตี และเปา เกดิ ขึ้น
ในตอนปลายสมัยอยุธยา

3. วงมโหรีเครอื่ งเดี่ยว หรือ มโหรเี ครื่องเล็ก คือ วงมโหรที ีไ่ ดเพิม่ เคร่อื งดนตรีและ
เปลยี่ นแปลงมาโดยลาํ ดับต้งั แตส มยั รตั นโกสินทรต อนตน คร้งั แรกเพมิ่ ระนาดเอกและฆองวง
(ภายหลังเรียกวา ฆองกลางหรือฆองมโหร)ี (ดู ฆอ งมโหรี ประกอบ) ตอมาจึงไดเพิ่มซอดวงและซอ
อู สวนกระจับปนั้นเปลี่ยนเปนใชจะเขแทน เนื่องจากเวลาบรรเลงจะเขวางราบไปกับพื้น ซึง่ ตา งกับ
กระจบั ปที่ตองต้ังดีด ทั้งนมที่ใชรองรับสายและบังคับเสียงก็เรียงลําดับมีระยะเหมาะสมกวา
กระจบั ป เวลาบรรเลงจงึ ทาํ ใหใ ชน ว้ิ ดดี ไดส ะดวกและแคลว คลอ งกวา นอกจากนี้จะเขยังสามารถทํา
เสียงไดดังและทําเสียงไดมากกวากระจับป

ปจ จบุ ันวงมโหรเี ครือ่ งเด่ยี วประกอบดวยเครอื่ งดนตรดี งั นี้
1.ซอสามสาย 1 คนั ทาํ หนาทคี่ ลอเสยี งผขู ับรอ ง และบรรเลงดาํ เนินทํานองรวมในวง
2. ซอดว ง 1 คัน ดําเนินทํานองโดยเก็บบาง หวานบาง
3.ซออู 1 คัน ดําเนินทํานองเปนเชิงหยอกลอยั่วเยาไปกับทํานองเพลง
4.จะเข 1 ตวั ดําเนินทํานองโดยเก็บบาง รัวบาง และเวนหางบาง
5.ขลยุ เพยี งออ 1 เลา ดําเนินทํานองเก็บบาง โหยหวนบาง
6.ระนาดเอก 1 ราง ดําเนินทํานองเก็บบาง กรอบาง ทาํ หนาท่ีเปน ผูนําวง
7.ฆอ งวง (เรยี กวา ฆอ งกลางหรือฆองมโหร)ี 1 วง ดําเนินทํานองเนื้อเพลงเปนหลักของวง

85

8.โทน 1 ลกู รํามะนา 1 ลูก ตีสอดสลับกนั ควบคุมจังหวะหนาทับ
9.ฉงิ่ 1 คู ควบคมุ จงั หวะยอย แบง ใหร จู งั หวะหนกั เบา

4. วงมโหรีเครือ่ งคู คือ วงมโหรีเครื่องเดยี่ วที่ไดเ พม่ิ ระนาดทุม และฆองวงเลก็ เขา ในวง
ท้ังนีเ้ นื่องดว ยในรชั สมัยพระบาทสมเดจ็ พระน่ังเกลาเจา อยูห วั วงปพาทยไดเพิ่มระนาดทุม และฆอ ง
วงเล็กรวมเรียกวา วงปพ าทยเ ครือ่ งคู วงมโหรจี ึงเพิ่มเครื่องดนตรีดังกลา วบา ง นอกจากนัน้ ยงั เพ่มิ ซอ
ดว งและซออูข ้นึ เปน อยางละ 2 คัน เพิม่ จะเขเปน 2 ตัวขลยุ น้นั เดิมมีแตข ลุยเพยี งออ จึงเพิ่มขลยุ หลีบ
อกี 1 เลา สวนซอสามสายก็เพิ่มซอสามสายหลีบอีก 1 คนั และเพมิ่ ฉาบเลก็ อีก1 คดู วย

ปจจบุ ันวงมโหรีเครื่องคูประกอบดวยเครอื่ งดนตรีดงั น้ี
ซอสามสาย 1 คัน หนาท่ีเหมือนในวงมโหรเี คร่ืองเด่ียว
ซอสามสายหลีบ 1 คนั บรรเลงรว มกบั เคร่ืองดาํ เนนิ ทํานองอืน่ ๆ
ซอดว ง 2 คัน หนา ทเ่ี หมือนในวงมโหรเี คร่ืองเด่ียว
ซออู 2 คนั หนาท่ีเหมือนในวงมโหรีเคร่ืองเดย่ี ว
จะเข 2 ตวั หนา ทเี่ หมือนในวงมโหรีเครอื่ งเดย่ี ว
ขลยุ เพยี งออ 1 เลา หนา ท่เี หมือนในวงมโหรเี ครือ่ งเดี่ยว
ขลยุ หลีบ 1 เลา ดําเนินทํานองเก็บบาง โหยหวนบาง สอดแทรกทํานองเลนลอไปทางเสียงสูง
ระนาดเอก 1 ราง หนา ท่เี หมือนในวงมโหรเี ครอ่ื งเดย่ี ว
ระนาดทุม 1 ราง ดาํ เนนิ ทํานองเปนเชงิ หยอกลอยวั่ เยา ใหเ กิดอารมณครึกครืน้
ฆอ งวง 1 วง หนา ทเี่ หมอื นในวงมโหรีเครื่องเดี่ยว
ฆอ งวงเลก็ 1 วง ดําเนินทาํ นองเกบ็ ถ่ี ๆ บาง สะบัดบาง สอดแทรกทํานองไปทางเสียงสูง
โทน 1 ลูก ราํ มะนา 1 ลกู หนา ท่เี หมอื นในวงมโหรีเคร่ืองเดย่ี ว
ฉ่ิง 1 คู หนา ทเ่ี หมือนในวงมโหรีเครอ่ื งเดย่ี ว
ฉาบเล็ก 1 คู

86

วงปพาทย

เปน วงดนตรีไทยประเภทหนงึ่ ทปี่ ระกอบดว ยเคร่อื งเปา คอื ป ผสมกบั เคร่อื งตี ไดแ ก
ระนาดและฆองวงชนิดตา ง ๆ เปน หลัก และยงั มีเครอ่ื งกํากับจังหวะ เชน ฉิ่ง ฉาบ กรับ โหมง
ตะโพน กลองทัด กลองแขก และกลองสองหนา ปพาทยน ี้บางสมยั เรียกวา "พิณพาทย" วงปพาทยมี
8 แบบ คือ

1. วงปพ าทยเคร่อื งหา เปนวงปพาทยที่เปนวงหลัก มีจํานวนเครื่องดนตรีนอยช้ินที่สุด
ดงั น้ี
ปใ น 1 เลา
ระนาดเอก 1 ราง
ฆอ งวงใหญ 1 วง
กลองทัด 2 ลูก
ตะโพน 1 ลูก
ฉง่ิ 1 คู
ในบางกรณีอาจใชฉาบ กรับ โหมงดวย

2. วงปพาทยเ คร่ืองคู เปน วงปพ าทยท ป่ี ระกอบดวยเครอ่ื งทาํ ทํานองเปนคูเนื่องดว ยในรัช
สมยั พระบาทสมเดจ็ พระนัง่ เกลาเจาอยูหัว ไดมผี ูคดิ เคร่ืองดนตรีเพ่ิมขน้ึ อกี 2 อยา ง คอื
ระนาดทุมกับฆองวงเล็ก และนําเอาปนอกซึ่งใชในการบรรเลงปพาทยสําหรับการ
แสดงหนังใหญส มยั โบราณมารวมเขา กับวงปพ าทยเ ครอื่ งหาทม่ี ีอยูเดิม

87

วงปพ าทยเ คร่อื งคมู เี ครื่องดนตรีดงั นี้
ป 1 คู คือ ปใ นและปน อก
ระนาด 1 คู คือ ระนาดเอกและระนาดทมุ
ฆอ งวง 1 คู คอื ฆองวงใหญแ ละฆอ งวงเลก็
กลองทัด 1 คู
ตะโพน 1 ลกู
ฉ่ิง 1 คู
ฉาบเล็ก 1 คู
ฉาบใหญ 1 คู
โหมง 1 ใบ
กลองสองหนา 1 ลูก (บางทีใชกลองแขก 1 คู แทน)
ในบางกรณอี าจใชก รับดว ย

3. วงปพาทยเครอื่ งใหญ คอื วงปพาทยเครื่องคูท่ีเพิ่มระนาดเอกเหลก็ กับระนาด
ทมุ เหล็ก ซง่ึ พระบาทสมเดจ็ พระปนเกลาเจาอยหู ัวทรงประดษิ ฐข้นึ กลายเปนวงปพาทย
ท่ีมีระนาด 4 ราง โดยตั้งระนาดเอกเหลก็ ทร่ี มิ ดานขวามอื และต้งั ระนาดทุม เหล็กท่ีรมิ
ดานซา ยมือ ซึง่ นกั ดนตรีนยิ มเรยี กกันวา "เพม่ิ หัวทาย" วงปพ าทยเ ครือ่ งใหญในรชั สมยั
พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัวบางวงก็เพิ่มกลองทัด รวมเปน 3 ใบบาง 4 ใบ
บาง สวนฉาบใหญนํามาใชในวงปพาทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา
เจาอยูห วั วงปพาทยท ง้ั เคร่ืองหา เคร่ืองคู และเคร่ืองใหญ ถามีการบรรเลงเพลงภาษาจะ
ใชเ ครือ่ งดนตรีกํากบั จงั หวะของภาษาน้นั ๆ ดว ย เชน
ภาษาเขมร ใช โทน
ภาษาจีน ใช กลองจนี กลองตอก แตว
ภาษาฝรง่ั ใช กลองมรกิ ัน (อเมริกัน) หรอื กลองแตรก็ (side drum, snare drum)
ภาษาพมา ใช กลองยาว
ภาษามอญ ใช ตะโพน เปงมาง

4. วงปพ าทยน างหงส คือ วงปพาทยธรรมดาซึ่งใชบรรเลงทั่วไป แตเมื่อนํามาใชประโคม
ในงานศพ จะนําวงบัวลอยซึ่งประกอบดวยปชวา 1 เลา กลองมลายู 1 คู และเหมง 1 ใบ
ที่ใชประโคมในงานศพเขามาผสม (ดู วงบัวลอย ประกอบ) โดยตัดปใ น ตะโพน และ
กลองทัด ออก ใชปชวาแทนปใน ใชกลองมลายูแทนตะโพนและกลองทัด สวนเหมง
น้ันมเี สยี งไมเ หมาะกับวงปพาทยจึงไมน าํ มาใช ใชแตโหมงซ่งึ มีอยูเดมิ เรียกวา "วงป

88

พาทยนางหงส" วงปพาทยนางหงสใชบรรเลงเฉพาะในงานศพมาแตโบราณกอนวงป
พาทยมอญ สาเหตทุ เ่ี รยี กวาปพาทยน างหงส ก็เพราะใชเพลงเร่อื งนางหงส 2 ชั้น เปน
หลักสาํ คัญในการบรรเลง นอกจากนี้ยังมีวิวัฒนาการไปใชบรรเลงเพลงภาษาตาง ๆ
เรียกวา "ออกภาษา" ดว ย
5. วงปพ าทยมอญ ประกอบดวยเครื่องดนตรีที่ไดอิทธิพลมาจากมอญ เชน ฆองมอญ
ปม อญ ตะโพนมอญ และเปงมางคอก ปจจุบันวงปพาทยมอญมี 3 ขนาด ไดแ ก

5.1 วงปพาทยม อญเครอ่ื งหา ประกอบดวยปม อญ ระนาดเอก ฆองมอญ
ตะโพนมอญ เปงมางคอก และเครอื่ งกํากบั จงั หวะ ไดแก ฉ่ิง ฉาบ โหมง

5.2 วงปพาทยมอญเครื่องคู มีลกั ษณะเดยี วกับวงปพาทยมอญเครื่องหา แต
เพม่ิ ระนาดทุมและฆอ งมอญวงเลก็

5.3 วงปพาทยม อญเครอื่ งใหญ มลี ักษณะเดียวกับวงปพ าทยมอญเครอ่ื งคู
แตเ พิม่
ระนาดเอกเหลก็ และระนาดทุมเหลก็

วงปพาทยมอญนั้นที่จริงแลวใชบรรเลงในโอกาสตาง ๆ ไดทั้งงานมงคล
เชน งานฉลองพระแกวมรกตในสมัยธนบุรี และงานอวมงคล เชน งานศพ แตตอ มา
นิยมบรรเลงในงานศพ เนื่องจากทวงทํานองเพลงมอญมีลีลาโศกเศรา โหยหวน ซงึ่
เหมาะกับบรรยากาศของงาน จนบางทานนึกวาปพาทยมอญใชบรรเลงเฉพาะในงานศพ
เทา น้นั

89

เร่ืองที่ 3
คณุ คา ความงามความไพเราะของเพลงและเคร่ืองดนตรไี ทย

1.วฒั นธรรมทางดนตรีพื้นบานภาคกลาง ดนตรพี น้ื บา นภาคกลางสว นใหญ
ประกอบดวยเคร่ืองดนตรีประเภทตี และเปา เรียกรวมเปน เคร่อื งตเี ปา ซึ่งถอื เปนเคร่ืองประโคม
ดั้งเดมิ ท่ีเกา แกท่สี ดุ และพัฒนาจนกลายเปนวงปพ าทยในปจจุบัน แตเดมิ วงปพ าทยนน้ั ใชปและ
กลองเปนหลักตอมาใชระนาดและฆอ งวงและเพ่มิ เครื่องดนตรใี หม ีจาํ นวนมากเพือ่ ใหเสยี งดงั ขน้ึ
การบรรเลงวงปพาทยไมนิยมบรรเลงเพื่อประกอบการละเลนตางๆ แตนิยมบรรเลงในพิธีกรรม การ
แสดง และการประกวดประชันเพื่อใหเปนที่ยอมรับของคนในสังคม เพลงบรรเลงของวงปพาทย
ประกอบดวยเพลง โหมโรง เพลง หนาพาทย เพลง เรื่อง เพลง หางเครื่อง และเพลง ภาษา เพลง
บรรเลงทั้ง 5 ประเภทเปนการบรรเลงท่ีเปนแบบแผน ไมวาจะบรรเลงเดย่ี วหรอื หมู ลว นแตใชแ บบ
แผนนี้ทง้ั ส้นิ เพ่ือเปนการอวดฝมือ ของนกั ดนตรีน่ันเอง ดนตรีพื้นบานภาคกลางถือเปนการถายเท
ระหวา งวฒั นธรรมราษฎรก บั วฒั นธรรมหลวงซง่ึ เปน การผสมผสานจนเกดิ เปนเอกลกั ษณข องวง
ดนตรพี ื้นบา นภาคกลางท่ีตา งจากภาคอนื่ ๆ

2.วฒั นธรรมทางดนตรพี ้ืนบา นภาคเหนือ เคร่อื งดนตรีพน้ื บา นภาคเหนอื ยคุ แรกสวนใหญ
จะเปนเคร่ืองดนตรีประเภทตี แตเดมิ เรียกวา ทอนไมกลวง ตอ มาจึงมกี ารนําหนังมาหุมจนกลายเปน
กลอง และไดพ ฒั นาเปนเคร่ืองดดี และสี ซ่งึ เกดิ การประดิษฐธ นเู พ่อื เปน เคร่ืองมอื ทใ่ี ชใ นการลาสัตว
โดยการดีดสายหนงั ใหลูกดอกปก ลงไปในส่ิงตา งๆ ตามทตี่ องการ มนษุ ยจ งึ เกดิ การเลียนแบบเสยี ง
ของการดีดสายหนงั จนเกิด เปน เครื่องดนตรี เชน พิณเพียะ ซึง ซอชนิดตา งๆ สะลอ เปน ตนจากนนั้
มนษุ ยไ ดป ระดิษฐเครื่องเปา ขึ้น เชน ขลุยและป ซง่ึ เกิดจากการฟง เสยี งกระแสลมท่พี ดั ผานปาก
ปลองคูหาถ้ําหรือเสียงลมกระทบทิวไผตนไมตางๆเปนตน

3.วฒั นธรรมทางดนตรพี น้ื บา นภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ วฒั นธรรมทางดนตรีพื้นบาน
ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือแบงออกเปน 3 กลมุ ดังน้ี

- ดนตรีกลุม วัฒนธรรมหมอลํา เปนคนกลุมใหญท ่สี ุดในภาคอีสาน มกี ารขบั รอง
และเปาแคนประกอบ พิณเปนเครื่องดนตรีที่ไดรับความนิยมรองลงมา จนกระทั่งปจจุบันนิยมเลน
โปงลางกันอยางแพรหลายมากยิ่งขึ้น

- ดนตรีกลุมวัฒนธรรมกันตรมึ เปนดนตรขี ับรองท่ีเรียกวา เจรียง ซง่ึ เปน เครื่อง
ดนตรขี องชาวสรุ ินทร บรุ ีรมั ย และศรีสะเกษ

-ดนตรีกลุมวัฒนธรรมโคราช เพลงโคราช เปนการแสดงเชนเดียวกับลิเกของภาค
กลาง ซงึ่ เปนการขับรองโตตอบกันระหวางหมอเพลงชายกับหมอเพลงหญิง

4.วัฒนธรรมทางดนตรีพื้นบานภาคใต วัฒนธรรมทางดนตรีพื้นบานภาคใต ไดแก-
วัฒนธรรมทางดนตรีทีเ่ กีย่ วกับสิ่งศักด์ิสิทธความเชื่อเร่ืองภูตผีปศาจ อํานาจเรนลับ เพื่อใหเกิด

90

คุณประโยชนอยางใดอยางหน่ึง ไดแก การเลนมะตือรีในหมูชาวไทยมุสลิมและการเลนตะครึมในหมู
ชาวไทยพทุ ธ เปน ตน

-วฒั นธรรมทางดนตรีที่เกี่ยวขอ งกบั ประเพณี ในบ้นั ปลายของชีวิตเมื่อถึงแกกรรมก็
อาศัยเคร่ืองดนตรเี ปน เคร่ืองไปสสู คุ ติ ดงั จะเหน็ จากการเลนกาหลอในงานศพเพ่ือออนวอนเทพเจา
ใหน ํารางของผเู สยี ชวี ติ ไปสูภพภมู ิทด่ี ี

-วัฒนธรรมทางดนตรีที่เกี่ยวของกับการดํารงชีวิต ชาวพื้นเมืองภาคใตนิยมประโคมปด
และประโคมโพนเปนสัญญาณบอกกลาวแกชาวบาน เพื่อใหชาวบานทราบวาที่วัดมีการทําเรือพระ
สําหรับใชชักลากในเทศการชักพระ

-วัฒนธรรมทางดนตรีที่เกี่ยวของกับการเสริมสรางความสามัคคี เชน กรือโตะและบานอ
ชาวบานจะรวมกันทําขึ้นมาเพื่อใชเลนสนุกรวมกัน และใชแขงขันกับหมูบา นอ่นื เปนตน

91

เร่อื งท่ี 4
ประวัตคิ ณุ คาภูมิปญ ญาของดนตรีไทย

ดนตรไี ทย เปนศิลปะชั้นสูงแขนงหนึ่งซึ่งอยูคูกับคนไทยมาตลอดประวัติศาสตร และ
ถือวาเปนมรดกทางวัฒนธรรมอันทรงคุณคาที่สืบทอดกันมาจนถึงทุกวันนี้ เนอ่ื งจากดนตรีไทยไมมี
การบันทึกเปน ตัวโนต การเรียนดนตรีไทยจึงตองเรียนดวยการ "จาํ " เทาน้ัน ถงึ แมวาดนตรไี ทยจะ
ไมใชต ัวโนตสาํ หรบั บรรเลง แตด นตรไี ทยก็มโี นต เหมอื นดนตรีสากลท่ัวไป เพียงแตดนตรไี ทยมีแต

คีย เมเจอรเ ทา นนั้ คือ คีย
หรอื Am เพราะดนตรีไทยไมมีชารปหรือแฟลต

ประโยชนของดนตรไี ทย
1. เปนเครื่องมือที่สามารถตอบสนองความตองการในการประเทืองอารมณกระตุน

ความรูสึกของเราอยางมาก
2. ทาํ ใหม นุษยอยูอยางมอี ารมณ ความรูส กึ มเี ครอื่ งมือประเทืองจิตใจ มีความ

ละเอยี ดออ นและเกดิ ความสุขความสนุกสนาน
3. ทําใหโลกมีความสดใส มสี ีสัน
4. ทาํ ใหค นฟงรูสกึ ผอนคลาย จิตใจเบิกบาน

คุณคา ในดนตรีท่ีเปนมรดกทางวัฒนธรรม และภูมปิ ญญาไทย
1.วัฒนธรรมทางดนตรีพื้นบานภาคกลาง ดนตรพี ้ืนบา นภาคกลางสว นใหญ

ประกอบดว ยเคร่ืองดนตรีประเภทตี และเปา เรียกรวมเปน เครื่องตเี ปา ซงึ่ ถือเปนเครื่องประโคม
ดั้งเดมิ ท่เี กาแกท่สี ดุ และพฒั นาจนกลายเปน วงปพ าทยในปจจบุ ัน แตเ ดมิ วงปพาทยน ้นั ใชป แ ละ
กลองเปน หลกั ตอ มาใชระนาดและ
ฆอ งวงและเพ่มิ เครื่องดนตรใี หมีจํานวนมากเพื่อใหเสียงดังขึ้น การบรรเลงวงปพาทยไมนิยม
บรรเลงเพื่อประกอบการละเลนตางๆ แตนิยมบรรเลงในพิธีกรรม การแสดง และการประกวด
ประชันเพื่อใหเปนที่ยอมรับของคนในสังคม เพลงบรรเลงของวงปพาทยประกอบดวยเพลง โหม
โรง เพลง หนา พาทย เพลง เรื่อง เพลง หางเคร่อื ง และเพลง ภาษา เพลงบรรเลงทั้ง 5 ประเภทเปน
การบรรเลงทีเ่ ปน แบบแผน ไมว า จะบรรเลงเดยี่ วหรือหมู ลว นแตใชแบบแผนนที้ งั้ สิ้นเพ่ือเปน การ
อวดฝม ือ ของนกั ดนตรีนน่ั เอง ดนตรีพื้นบานภาคกลางถือเปนการถายเทระหวางวัฒนธรรมราษฎ
กับวัฒนธรรมหลวงซึ่งเปนการผสมผสานจนเกดิ เปนเอกลักษณของวงดนตรีพื้นบานภาคกลางที่ตาง
จากภาคอนื่ ๆ

92

2.วฒั นธรรมทางดนตรพี น้ื บา นภาคเหนอื เครื่องดนตรพี ้ืนบานภาคเหนือยุคแรกสว น
ใหญจะเปน เคร่ืองดนตรีประเภทตี แตเดมิ เรยี กวา ทอ นไมก ลวง ตอมาจงึ มกี ารนําหนงั มาหมุ จน
กลายเปนกลอง และไดพัฒนาเปน เคร่อื งดีดและสี ซึง่ เกิดการประดษิ ฐธ นูเพอ่ื เปนเคร่ืองมือท่ใี ชใ น
การลาสตั ว โดยการดีดสายหนังใหล กู ดอกปก ลงไปในส่ิงตา งๆ ตามทตี่ องการ มนษุ ยจึงเกดิ การ
เลยี นแบบเสยี งของการดดี สายหนังจนเกิด เปน เครื่องดนตรี เชน พิณเพียะ สะลอ ซงึ ซอชนดิ ตางๆ
เปน ตน จากน้ันมนุษยไดประดษิ ฐเครื่องเปาข้นึ เชน ขลยุ และป ซง่ึ เกดิ จากการฟงเสยี งกระแสลมท่ี
พัดผานปากปลองคูหาถ้ําหรือเสียงลมกระทบทิวไผตนไมตางๆเปนตน

3.วฒั นธรรมทางดนตรพี น้ื บา นภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ วฒั นธรรมทางดนตรพี นื้ บาน
ภาคตะวนั ออกเฉียงเหนือแบงออกเปน 3 กลมุ ดังนี้

-ดนตรกี ลมุ วัฒนธรรมหมอลํา เปนคนกลุมใหญท ี่สุดในภาคอีสาน มกี ารขบั รอ งและ
เปาแคนประกอบ พิณเปนเครื่องดนตรีที่ไดรับความนิยมรองลงมา จนกระทั่งปจจุบันนิยมเลน
โปงลางกันอยางแพรหลายมากยิ่งขึ้น

-ดนตรกี ลุมวัฒนธรรมกนั ตรึม เปนดนตรีขบั รองที่เรียกวา เจรยี ง ซง่ึ เปนเคร่ืองดนตรี
ของชาวสรุ ินทร บุรรี ัมย และศรีสะเกษ

-ดนตรีกลุมวัฒนธรรมโคราช เพลงโคราช เปนการแสดงเชนเดียวกับลิเกของภาค
กลาง ซึงเปนการขับรองโตตอบกันระหวางหมอเพลงชายกับหมอเพลงหญิง

4.วฒั นธรรมทางดนตรพี น้ื บา นภาคใต วฒั นธรรมทางดนตรีพนื้ บานภาคใต ไดแ ก
-วฒั นธรรมทางดนตรที ี่เกี่ยวกับสง่ิ ศกั ด์ิสิทธ ความเช่อื เรือ่ งภูตผปี ศาจ อํานาจเรนลบั
เพือ่ ใหเ กดิ คุณประโยชนอยา งใดอยางหน่งึ ไดแก การเลน มะตอื รใี นหมชู าวไทยมสุ ลิมและการเลน
ตะครึมในหมูชาวไทยพุทธ เปนตน
-วัฒนธรรมทางดนตรที ีเ่ กี่ยวขอ งกับประเพณี ในบั้นปลายของชีวิตเมอื่ ถงึ แกก รรมก็
อาศยั เคร่ืองดนตรเี ปน เคร่ืองไปสสู คุ ติ ดงั จะเหน็ จากการเลนกาหลอในงานศพเพ่ือออนวอนเทพเจา
ใหนาํ รา งของผเู สียชวี ิตไปสูภพภูมิทด่ี ี
-วัฒนธรรมทางดนตรที ่เี ก่ยี วขอ งกับการดํารงชีวิต ชาวพื้นเมืองภาคใตนิยม
ประโคมโพนเปนสญั ญาณบอกกลาวแกชาวบาน เพื่อใหชาวบานทราบวาที่วัดมีการทําเรือพระ
สําหรับใชชักลากในเทศการชักพระ
-วัฒนธรรมทางดนตรีที่เกี่ยวของกับการเสริมสรางความสามัคคี เชน กรือโตะและ
บานอ ชาวบานจะรวมกันทาํ ขน้ึ มาเพ่อื ใชเ ลนสนกุ รวมกัน และใชแ ขงขันกบั หมบู านอ่ืน เปนตน

93

กจิ กรรม
1. ใหผ ูเรียนอธิบายลักษณะของดนตรีไทย เปนขอๆตามที่เรียนมา
2. ใหผเู รียนศกึ ษาดนตรีไทยในทอ งถ่นิ ของผูเรยี น แลว จดบันทกึ ไว จากน้นั นํามาอภิปราย

ในชั้นเรยี น
3. ใหผ ูเรียนลองหัดเลน ดนตรีไทยจากผูรแู ลว นํามาเลนใหชมในชั้นเรียน
4. ผเู รียนมีแนวความคิดในการอนุรักษดนตรีไทยในทองถิน่ ของผเู รยี นอยา งไรบางให

ผเู รยี นบันทกึ เปน รายงานและนาํ แสดงแลกเปลย่ี นความคดิ เหน็ กนั ในชน้ั เรยี น

94

บทที่ 3
นาฏศลิ ปไทย

สาระสําคัญ
1. ความหมายและความเปนมาของนาฏศิลปไทย
2. นาฏศิลปไทยประเภทตาง ๆ
3. คุณคาและการอนุรักษนาฏศิลปไทย

ผลการเรียนรูที่คาดหวัง
1. อธิบายประวัติความเปนมาของการแสดงนาฏศิลปไทยประเภทตาง ๆ ได
2. มีความรูเกี่ยวกับพื้นฐานความงามของนาฏศิลปไทยและแสดงออกไดอยางถูกตอง
3. แสดงความคดิ เหน็ ความรูสึก ตอการแสดงนาฏศิลปไทยได
4. เขาใจเห็นคุณคาของนาฏศิลปไทยและบอกแนวทางการอนุรักษนาฏศิลปไทยได

ขอบขา ยเน้ือหา
เร่ืองท่ี 1. ความเปนมาของนาฏศิลปไทย
เร่ืองท่ี 2. ประวัตินาฏศิลปไทย
เรื่องท่ี 3. ประเภทของนาฏศิลปไทย
เรื่องที่ 4. นาฏยศัพท
เร่ืองท่ี 5. รําวงมาตรฐาน
เรื่องที่ 6. การอนุรักษนาฏศิลปไทย

95

เรอ่ื งท่ี 1
ความเปน มาของนาฏศลิ ปไ ทย

นาฏศิลป คือ ศลิ ปะการรองรําทําเพลง ทมี่ นษุ ยเปนผูส รางสรรค โดยประดิษฐขน้ึ อยาง
ประณีตและมีแบบแผน ใหค วามรู ความบนั เทิง ซง่ึ เปนพื้นฐานสาํ คญั ท่ีแสดงใหเ ห็นถงึ วฒั นธรรม
ความรุงเรือง ของชาติไดเปนอยางดี

ความเปนมาของนาฏศิลป

นาฏศิลป หรอื ศิลปะแหงการแสดงละครฟอ นรํานนั้ มคี วามเปนมาทส่ี ําคญั 4 ประการคือ
1.เกิดจากการที่มนุษยตองการแสดงอารมณที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ใหปรากฏออกมาโดยมี
จดุ ประสงคเ พื่อการสอ่ื ความหมายเปนสาํ คัญเรม่ิ ตัง้ แต

1.1 มนษุ ยแ สดงอารมณตามธรรมชาติออกมาตรง ๆ เชน การเสียใจกร็ อ งไห ดใี จก็
ปรบมือหรือสงเสียงหัวเราะ

1.2 มนุษยใชกริยาอาการเปนการสื่อความหมายใหชัดเจนขึ้น กลายเปนภาษาทา
เชน กวักมือเขามาหาตัวเอง

1.3 มีการประดิษฐคิดทาทางใหมีลีลาที่วิจิตรบรรจงขึ้น จนกลายเปนทวงทีลีลาการ
ฟอนราํ ท่งี ดงามมลี ักษณะท่เี รียกวา “นาฏยภาษา”หรอื “ภาษานาฏศิลป” ที่สามารถสื่อความหมาย
ดวยศิลปะแหงการแสดงทาทางที่งดงาม

2. เกิดจากการทม่ี นษุ ยตองการเอาชนะธรรมชาตดิ วยวธิ ีตา ง ๆ ท่ีนําไปสูการปฏบิ ัติเพ่อื บูชา
สิ่งทีต่ นเคารพตามลทั ธิศาสนาของตน ตอ มาจงึ เกดิ เปนความเช่อื ในเร่ืองเทพเจา ซงึ่ ถือวาเปน สิง่
ศกั ดส์ิ ทิ ธิ์ทีเ่ คารพบูชา โดยจะเริม่ จากวิงวอนอธษิ ฐาน จนมีการประดิษฐเครื่องดนตรี ดีด สี ตี เปา
ตาง ๆ การเลนดนตรี การรอ งและการราํ จึงเกิดข้ึนเพ่ือใหเ ทพเจาเกิดความพอใจมากยิ่งขึ้น

3. เกิดจากการเลนเลียนแบบของมนษุ ย ซ่งึ เปนการเรยี นรูในขน้ั ตนของมนุษย ไปสูการ
สรา งสรรคศิลปะแบบตาง ๆ นาฏศิลปกเ็ ชนกันจะเหน็ วามนุษยน ยิ มเลียนแบบส่ิงตา ง ๆ ทั้งจาก
มนุษยเองสังเกตจาก เด็ก ๆ ชอบแสดงบทบาทสมมุติเปนพอเปนแมใ นเวลาเลน กนั เชน การเลน
ตกุ ตา การเลนหมอ ขาวหมอ แกง หรือเลยี นแบบจากธรรมชาติและส่งิ แวดลอ มตา ง ๆ ทาํ ใหเ กดิ การ
เลน เชน การเลนงูกินหาง การแสดงระบํามา ระบํากาสร ระบํานกยูง ( ทรงศักดิ์ ปรางควัฒนากุล :
ม.ป.ป. )

4. เกิดจากการที่มนษุ ยค ดิ ประดิษฐหาเครอ่ื งบนั เทงิ ใจ หลังจากการหยุดพักจากภารกจิ
ประจําวัน เริ่มแรกอาจเปนการเลานิทาน นิยาย มีการนําเอาดนตรีและการแสดงทาทางตาง ๆ
ประกอบเปนการรายรําจนถึงการแสดงเปนเรื่องราว

96

การแสดงโขน ตอน พระรามตามกวาง

97

เรอ่ื งท่ี 2
ประวัตนิ าฏศลิ ปไ ทย

นาฏศิลปไ ทย คือ ศิลปะแหงการรายรําที่เปนเอกลักษณของไทย จากการสืบคนประวัติ
ความเปนมาของนาฏศิลปไทย เปนเรื่องที่เกี่ยวของและสัมพันธกับประวัติศาสตรไทย และ
วัฒนธรรมไทย จากหลักฐานที่ยืนยันวานาฏศิลปมีมาชานาน เชนการสืบคนในหลักศิลาจารึกหลักที่
4 สมัยกรุงสโุ ขทัย พบขอความวา “ระบํารําเตนเลน ทกุ วนั ” แสดงใหเหน็ วาอยางนอยทสี่ ดุ นาฏศลิ ป
ไทย มีอายไุ มนอ ยกวายคุ สุโขทยั ขนึ้ ไป

สรุปทมี่ าของนาฏศิลปไ ทยไดด ังน้ี
1.จากการละเลนของชาวบานในทองถิ่น ซึ่งเปนกิจกรรมเพื่อความบันเทิงและความรื่นเริง
ของชาวบาน ภายหลังจากฤดูกาลเกบ็ เก่ียวขาวแลว ซ่งึ ไมเ พียงเฉพาะนาฏศลิ ปไ ทยเทา นนั้ ทมี่ ี
ประวตั เิ ชนนี้ แตนาฏศิลปทว่ั โลกก็มีกําเนิดจากการเลน พืน้ เมอื งหรอื การละเลน ในทองถิ่น เม่อื เกดิ
การละเลน ในทองถน่ิ การขับรองโตตอบกันระหวางฝายหญิงและฝายชาย ก็เกิดพอเพลงและแม
เพลงขนึ้ จงึ เกิดแมแบบหรือวิธีการที่พัฒนาสืบเน่ืองตอ ๆ กันไป
2. จากการพัฒนาการรองรําในทองถ่นิ สนู าฏศิลปใ นวังหลวง เมอ่ื เขาสวู งั หลวงก็มกี าร
พัฒนารูปแบบใหงดงามยิ่งขึ้น มีหลักการ และระเบียบแบบแผน ประกอบกับพระมหากษัตริยไทย
ยคุ สุโขทัย อยุธยา และรัตนโกสนิ ทร ทรงเปนกวแี ละนักประพันธ ดงั นั้นนาฏศลิ ปรวมทงั้ การ
ดนตรีไทย จงึ มีลักษณะงดงามและประณีต เพราะผแู สดงกําลงั แสดงตอ หนาพระที่น่งั และตอ หนา
พระมหากษัตรยิ ผูท่มี ีความสามรถในเชิงกวี ดนตรี และนาฏศลิ ปเ ชนกนั อาจกลา วไดว า กษัตริยแทบ
ทุกพระองคทรงเปยมลนดวยความสามารถดานกวี ศิลปะอยางแทจริง บางองคมีความสามารถดาน
ดนตรีเปนพิเศษ โดยเฉพาะยุครตั นโกสินทร พระมหากษัตริยไ ทยไดแสดงใหโลกไดป ระจกั ษถ ึง
ความสามารถดา นน้ี กวแี ละศลิ ปะ เชน รชั กาลที่ 2, รัชกาลท่ี 6 และพระบาทสมเดจ็ พระเจาอยูห วั
ภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระปรีชาสามารถดานดนตรีจนเปนที่ยอมรับของวงการดนตรีทั่วโลก

98
การแสดงชุดเจาเงาะรจนา

การแสดงโขน

99

เอกลกั ษณข องนาฏศลิ ปไ ทย

1. มีทารําออนชอย งดงาม และแสดงอารมณ ตามลักษณะที่แทจริงของคนไทย ตลอดจนใช
ลีลาการเคลอ่ื นไหวท่ดี สู อดคลองกนั

2. เครื่องแตงกายจะแตกตางกับชาติอื่น ๆ มีแบบอยางของตนโดยเฉพาะ ขนาดยืดหยุนได
ตามสมควร เครื่องแตงกายบางประเภท เชนเครื่องแตงกายยืนเครื่อง การสวมใสจะใชตรึงดวยดา ย
แทนทจี่ ะเย็บสาํ เร็จรปู เปนตน

3. มีเครื่องประกอบจังหวะหรือดนตรีประกอบการแสดง ซึ่งอาจมีแตทํานองหรือมีบทรอง
ผสมอยู

4. ถามีคาํ รองหรือบทรอ งจะเปน คําประพันธ สว นมากแลวมลี กั ษณะเปน กลอนแปด
สามารถนําไปรอ งเพลงชั้นเดียว หรือสองช้ันไดทกุ เพลง คํารองนที้ าํ ใหผสู อนหรือผรู ํากําหนดทา ราํ
ไปตามบทรอง

100

เครอ่ื งแตง กายพระ

เครอ่ื งแตงกายนาง