วิชาศิลปศึกษา ระดับ ม.ต้น

101

เรอ่ื งที่ 3
ประเภทของนาฏศิลปไ ทย

นาฏศิลปไทย เปนศิลปะที่รวมศิลปะทุกแขนงเขาดวยกัน แบงออกเปน 5 ประเภท คือ โขน
ละครรํา ระบํา การละเลนพนื้ เมอื ง

1.โขน
เปนศิลปะของการรํา การเตน แสดงเปนเรื่องราว โดยมีศิลปะหลายรูปแบบผสมผสานกัน
ลกั ษณะการแสดงโขนมหี ลายชนดิ ไดแ ก โขนกลางแปลง โขนนง่ั ราว โขนโรงใน โขนหนา จอ และ
โขนฉาก ซงึ่ โขนแตล ะชนดิ มีลักษณะท่ีเปน เอกลักษณเ ฉพาะตวั ส่ิงสาํ คัญทีป่ ระกอบการแสดงโขน
คือ บทที่ใชประกอบการแสดงจากเรื่องรามเกียรติ์ การแตงกายมีหัวโขน สําหรับสวมใสเวลาแสดง
เพอื่ บอกลกั ษณะสาํ คัญ ตวั ละครมีการพากย เจรจา ขับรอ ง และดนตรบี รรเลงดวยวงปพาทย ยึด
ระเบียบแบบแผนในการแสดงอยางเครงครัด

การแสดงโขน ตอน ยกรบ

102

ประวัติความเปน มาของโขน
โขน เปนการแสดง ที่กลาวกันวา ไดรับอิทธิพลการแสดงมาจากการละเลนของไทยหลาย

แบบ นาํ มาผสมผสานกันจนเกดิ การแสดงทเี่ รียกวา โขน ดังจะไดกลาวดงั ตอ ไปนี้
1. การแสดงชักนาคดกึ ดาํ บรรพ ซง่ึ เปน การแสดงตาํ นานของพระนารายณต อนกวนนาํ้

อมฤต โดยแบงผูแสดงออกเปน 2 ฝา ย คอื ฝายอสูร กบั ฝายเทวดา และวานร โดยอสูรจะเปน ผชู กั อยู
ดานหัว สวนเทวดาและวานร ชักอยูดานลาง ใชพญานาคเปนเชือก เขาพระสุเมรุเปนแกนกลาง การ
แสดงแนวคดิ นเ้ี ช่ือวา เปนตนเหตุใหมีการพัฒนาแบงผูแสดง เครื่องแตงกาย และนําแบบอยางมาเปน
รปู แบบการแสดงโขน ไดแ กการแตง กาย เทวดา ยักษ ลิง

2. กระบ่ี กระบอง เปนการแสดงศิลปะการตอ สปู องกนั ตัวดว ยยุทธวธิ ี เปนศิลปะที่ชาว
ไทยทุกคนตองเรียนรูและปองกันตนเอง และประเทศชาติ กระบวนทา ตา ง ๆ น้นั เชื่อวา โขนคง
รับมาในทาทางของการตอสูของตัวแสดง

3. หนังใหญ เปน มหรสพของไทยในอดตี ใชหนังววั ฉลุเปน ภาพตวั ละครตาง ๆ เวลาแสดง
จะใหแ สงสองตวั หนงั เกิดเงาท่ีงดงามบนจอผาขาว จุดเดนของหนังใหญ คอื การเตน ของผเู ชิดตัว
หนงั ไปตามจงั หวะของตนตรี เรียกวา หนาพาทย และบทเจรจา ดงั น้ันโขน นาจะไดรบั อิทธิพลการ
พากย และเจรจา จากการแสดงหนังใหญ

เรื่องทีแ่ สดง จะใชว รรณคดีท่ีไดรบั อทิ ธิพลมาจากอินเดยี คือ รามเกียรต์ิ วีรกษตั ริยช าว
อารยัน คือพระราม ทเี่ ปน ตัวเอกของเร่อื ง

หนงั ใหญ

103

ประเภทของโขน
โขน เปนศิลปะการแสดงที่มีการพัฒนา และเปลี่ยนแปลงไปตามสภาพทางสังคม

ขนบธรรมเนยี ม
ประเพณี ทําใหเกิดรูปแบบของโขน หลายรูปแบบ ซึ่งสามารถแบงประเภทตามลักษณะ
องคประกอบของการแสดง ดังนี้

1. โขนกลางแปลง เปนโขนที่แสดงกลางสนาม ใชธรรมชาติ เปนฉากประกอบ นิยมแสดง
ตอนที่มีการทําศึกสงคราม เพราะจะตองใชตัวแสดงเปนจํานวนมาก และตองการแสดงถึงการเตน
ของโขน การเคล่ือนทัพของทัง้ สองฝา ย การตอสู ระหวา งฝายพระราม พระลักษณ พลวานร กบั ฝา ย
ยักษ ไดแกทศกณั ฑ

ภาพโขนกลางแปลง
2. โขนโรงนอก หรือโขนนั่งราว เปนโขนที่มีวิวัฒนาการมาจากโขนกลางแปลง หากเปลี่ยน
สถานที่แสดงบนโรง มีราวไมไผขนาดใหญอยูดานหลัง สําหรับตัวโขน นั่งแสดง รูปแบบของการ
แสดงดาํ เนินเรอ่ื งดวยการพากยแ ละเจรจา

104

โขนโรงนอกหรอื โขนนง่ั ราว
3. โขนโรงใน เปนการนําเอารูปแบบการแสดงโขนโรงนอก มาผสมผสานกับการแสดง
ละครใน ที่มีการขับรอง และการรายรําของผูแสดง ดําเนินเรื่องดวยการพากย เจรจา มีการขับรอง
ประกอบทารํา เพลงระบําผสมผสานอยูดวย

ภาพโขนโรงใน
4.โขนหนา จอ ไดแก โขนที่ใชจอหนังใหญเปนฉากประกอบการแสดง กลาวคือ มีจอหนัง
ใหญเปนฉาก ที่ดานซายขวาเขียนรูปปราสาท และพลับพลาไวทั้งสองขาง ตัวแสดงจะออกแสดง
ดา นหนา ของจอหนงั ดาํ เนินดวยการพากย เจรจา ขบั รอง รวมทง้ั มกี ารจัดระบํา ฟอนประกอบดวย

105

โขนหนา จอ
5. โขนฉาก เปนรูปแบบโขนท่พี ัฒนาเปนลําดับสุดทาย กลาวคือเปนการแสดงในโรง มีการ
จัดทาํ ฉาก เปล่ยี นไปตามเรื่องราวทก่ี ําลังแสดง ดําเนินเร่อื งดว ยการพากย เจรจา และขบั รอ ง รายรํา
ประกอบคํารองมีระบํา ฟอนประกอบ
2. ละคร คือ การแสดงท่เี ลนเปนเรื่องราว มุงหมายกอ ใหเกิดความบนั เทงิ ใจ สนกุ สนาน
เพลดิ เพลนิ หรือเรา อารมณ ความรูสกึ ของผูดู ตามเร่อื งราวน้นั ๆ ขณะเดียวกันผูดกู ็จะไดแนวคิดคติ
ธรรมและปรัชญา จากการละครนั้น
ประเภทของละครไทย

ละครไทยเปนละครที่มีพัฒนาการมาเปนลําดับ ตั้งแตสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึง
ปจจุบัน ดงั นั้นละครไทยจึงมีรูปแบบตา ง ๆ ซึ่งแบงออกเปน ประเภทใหญ ได ประเภท
ดงั ตอไปน้ี

1.ละครราํ
2. ละครรอ ง
3. ละครพดู

106

1.ละครราํ
เปนศิลปะการแสดงของไทยที่ประกอบดวยทารํา ดนตรีบรรเลง และบทขับรองดําเนินเรื่อง
มีผูแสดงเปนตัวพระ ตัวนาง และตัวประกอบแตงองคทรงเครื่องตามบท งดงามระยับตา ทารําตาม
บทรองประสานทํานองดนตรีบรรเลง จังหวะชา เร็ว เราอารมณ ใหเกิดความรสู ึกตามบทละครทั้ง
คึกคัก สนุกสนาน หรือโศกเศรา ตัวละครสื่อความหมายบอกกลาวตามอารมณดวยภาษาทา โดยมีผู
ขับรอง คือผูเลาเรื่องดวยทํานองเพลงตามบทละคร ซึ่งเปนคําประพันธ ประเภทคํากลอน บทละคร
มีการบรรยายความวา ตวั ละครเปน ใคร อยูที่ไหน กําลังทาํ หรอื คิดส่ิงใด และมที าํ นอง เพลงรอ ง
เพลงหนาพาทย ประกอบทารําบรรจุไวในบทกลอน ตามรูปแบบศิลปะการแสดงละครรํา ดนตรีใช
วงปพาทยบรรเลงประกอบการแสดง
ละครรําแบงการแสดงออกเปน 6 ชนดิ คือ ละครนอก ละครใน ละครดึกดาํ บรรพ ละคร
พันทาง ละครเสภา และละครชาตรีเครื่องใหญ

ภาพละครในเรื่องอเิ หนา

107

ละครชาตรีเรื่องมโนราห

ละครนอกเรอื่ งสงั ขทอง

2.ราํ และระบาํ เปนการแสดงชุดเบ็ดเตล็ด มีหลายรูปแบบ ไดแกรําหนาพาทย การรําบท
การรําเดี่ยวการรําหมู ระบํามาตรฐาน ระบําทป่ี รับปรงุ ขึ้นใหม ราํ หรือ ระบาํ สว นใหญ จะเนน ใน
เรื่องสวยงาม ความพรอมเพรียง ถาเปนการแสดงหมูมาก ตลอดทั้งใชระยะเวลาการแสดงสั้น ๆชม
แลว ไมเ กดิ ความเบ่ือหนา ย

108

ราํ สนี วล

ฉยุ ฉายพราหมณ

3. การละเลน พน้ื เมือง
การละเลน พน้ื เมืองเปนการละเลนในทอ งถ่ินทสี่ บื ทอดกันมาเปน เวลานาน แบงออกเปน

ภาคกลางภาคเหนือ ภาคใต ภาคอสี าน แตล ะภาคจะมีลักษณะเฉพาะในการแสดง ท้ังน้ีข้ึนอยูกบั
ปจจัยหลายประการไดแกสภาพภูมิศาสตร ประเพณี ศาสนา ความเชื่อและคานิยม ทําใหเกดิ รปู แบบ
การละเลนพื้นเมืองขึ้นหลายรูปแบบ ไดแก รูปแบบการแสดงที่เปนเรื่องราวของการรองเพลง เชน
เพลงเก่ียวขาว เพลงบอก เพลงซอ หรือรปู แบบการแสดง เชน ฟอ นเทียน เซงิ้ กระหยงั ระบาํ ตา
รกี ีปส ซ่งึ แตละรปู แบบน้ีจะมีทั้งแบบอนุรักษป รบั ปรงุ และพัฒนา เพ่ือใหดาํ รงอยูสืบไป

109

ภาพฟอ นเทยี น

110

เร่ืองท่ี 4
นาฏยศพั ท

นาฏยศัพท หมายถึง ศัพทเฉพาะในทางนาฏศิลป ซึง่ เปน ภาษาทใี่ ชเ ปน สัญลกั ษณและส่อื
ความหมายกันในวงการนาฏศิลปไทย

นาฏยศัพท แบงออกเปน 3 หมวด คอื
1. หมวดนามศัพท หมายถึง ทารําสื่อตางๆ ที่บอกอาการของทานั้นๆ

- วง เชน วงบน วงกลาง
- จีบ เชน จีบหงาย จบี ควาํ่ จบี หลัง
- ทาเทา เชน ยกเทา ประเทา กระดก
2. หมวดกิริศัพท คือ ศัพททใ่ี ชในการปฏบิ ัตอิ าการกริ ิยา แบง ออกเปนศพั ทเสริมและศพั ท
เสอ่ื ม
- ศพั ทเ สริม หมายถงึ ศัพทท ี่ใชเสริมทว งทใี หถกู ตอ งงดงาม เชน ทรงตัว สง มือ เจยี ง
ลักคอ กดไหล ถีบเขา เปน ตน
- ศพั ทเส่ือม หมายถึง ศพั ทท ่ใี ชเรียกทารําทไ่ี มถ ูกระดบั มาตรฐาน เพ่ือใหผ ูรํารูตัว
และตองแกไขทว งทีของตนใหเ ขาสรู ะดบั เชน วงลา วงตัก วงลน ราํ เลอ้ื ย รําลน เปนตน
3. หมวดนาฏยศพั ทเบด็ เตล็ด คือ ศพั ทท น่ี อกเหนือจากนามศัพท กิริยาศพั ท ซึ่งจดั ไวเปน
หมวดเบ็ดเตลด็ มีดงั น้ี

เหลี่ยม หมายถึง ระยะเขาทั้งสองขางแบะออก กวาง แคบ มากนอยสุดแตจะเปนทาของ
พระ หรือนาง ยกั ษ ลงิ เหลี่ยมทีก่ วางทสี่ ดุ คอื เหล่ยี มยกั ษ

เดนิ มอื หมายถึง อาการเคลื่อนไหวของแขนและมือ เพื่อเชื่อมทา

แมท า หมายถึง ทารําตามแบบมาตรฐาน เชน แมบท

ขึน้ ทา หมายถึง ทาที่ประดิษฐใหสวยงาม แบงออกเปน

ก. ข้นึ ทา ใหญ มีอยู 4 ทา คือ
(1) ทาพระสี่หนา แสดงความหมายเจริญรุงเรือง เปนใหญ
(2) ทา นภาพร แสดงความหมายเชน เดยี วกบั พรหมสห่ี นา
(3) ทาเฉิดฉิน แสดงความหมายเกี่ยวกับความงาม

111

(4) ทาพิสมัยเรียงหมอน มีความหมายเปนเกียรติยศ
ข. ขึน้ ทานอย มอี ยูหลายทาตางกนั คือ

(1) ทามือหน่งึ ตั้งวงบัวบาน อกี มือหน่งึ จบี หลงั
(2) ทายอดตองตองลม
(3) ทาผาลาเพียงไหล
(4) ทามือหนึ่งตั้งวงบน อีกมือหนึ่งตั้งวงกลาง เหมือนทาบังสุริยา
(5) ทาเมขลาแปลง คือมือขางที่หงายไมตองทํานิ้วลอแกว
พระใหญ – พระนอ ย หมายถึง ตัวแสดงท่ีมีบทสาํ คญั พอๆ กนั พระใหญ หมายถึงพระเอก
เชน อิเหนา พระราม สวนพระนอย มีบทบาทเปนรอง เชน สังคามาระตา พระลักษณ
นายโรง หมายถึง พระเอก เปนศัพทเฉพาะละครรํา
ยืนเครื่อง หมายถึง แตงเครื่องละครรําครบเครื่อง
นางกษัตริย บุคลิกทว งทเี รียบรอ ย สงา มีทีทา เปนผูดี
นางตลาด ทวงทีวองไว สะบัดสะบิ้งไมเรียบรอย เชน นางยักษ นางแมว เปน ตน

ทา “เฉดิ ฉนิ ”
นาฏยศัพท มือขวาตั้ง “วงบวั บาน” มอื ซายต้ัง”วงหนา ” เทา ซา ย “กระดกหลงั ”

112

ภาษาทา หมายถึง การแสดงกิริยาทาทางเพื่อสื่อความหมายแทนคําพูด สวนมากใชในการ
แสดงนาฏศิลปและการแสดงละครตางๆ ภาษาทาแบงเปน 3 ประเภท ดงั นี้

1. ทาทางที่ใชแทนคําพูด เชน ไป มา เรียก ปฏิเสธ
2. ทาทางท่ใี ชแทนอารมณภ ายใน เชน รกั โกรธ ดใี จ เสยี ใจ
3. ทา แสดงกริ ิยาอาการหรืออิรยิ าบถ เชน ยนื เดิน นัง่
การรายรําทาตางๆ นํามาประกอบบทรองเพลงดนตรี โดยมุงถึงความสงางามของลีลาทา รํา
และจําเปนตองอาศัยความงามทางศิลปะเขาชวย วิธีการใชทาทางประกอบบทเรียน บทพากย และ
เพลงดนตรพี ันทางนาฏศิลปเรียกวา การตีบท หรือการรําบท

113

เรือ่ งท่ี 5
ราํ วงมาตรฐาน

ประวัตริ ําวงมาตรฐาน
รําวงมาตรฐาน เปนการแสดงมาจากรําโทน เปนการละเลนพนบานอยางหนึ่งของชาวไทย

ที่บง บอกถึงความสนุกสนาน ซึง่ แตเ ดิมรําโทนก็เลนกันเปนวง จึงเรียกวา “ราํ วง” แตเดิมไมมีคําวา
“มาตรฐาน” จะเรียกกนั วา รําวงเทานั้น ตอมาราวสงครามโลกครงั้ ท่ี 2 ไดม กี ารปรบั ปรุงการเลน ราํ
โทนใหง ดงามตามแบบของกรมศิลปากร ทั้งการรอง และการรายรําใหมีความงดงามเปนแบบฉบับ
กลางๆ ทีจ่ ะรอ งเลน ไดทั่วไปในทกุ ภาค และเปลีย่ นจากการเรียกวา รําโทน เปนราํ วง เพราะประการ
ทหี่ นึง่ เครอ่ื งดนตรีท่ใี ชมีมากกวา ฉิ่ง กรับ และโทน เพ่ือเพ่มิ ความสนุกสนาน และความไพเราะให
ถูกหลักทั้งไทยและสากล ประการที่สอง แตเดิมรําโทนก็เลนกันเปนวงการเปลี่ยนจากรําโทนเปนรํา
วง กย็ ังคงรปู ลกั ษณเดิมไวสว นท่พี ัฒนาคือทา รํา จดั ใหเ ปนทา ราํ ไทยพ้ืนฐานอยา งงายๆ สโู ลกสากล
เรียนรูงาย เปนเร็ว สนุก และเปนแบบฉบับของไทยโดยแท ทางดานเนื้อรองไดพัฒนาในทํานอง
สรางสรรค รําวงที่พัฒนาแลวนี้เรียกวา รําวงมาตรฐาน เนื้อเพลงในรําวงมาตรฐานมีทั้งหมด 10
เพลง แตละเพลงจะบอกทารํา (จากแมบท) ไวใหพ รอมปฏิบัติ

ชอื่ เพลงราํ วงมาตรฐานและทาราํ ที่ใช ทา ราํ
ช่ือเพลง
1. สอดสรอยมาลา
1. งามแสงเดือน 2. ชักแปงผดั หนา
2. ชาวไทย 3. ราํ สาย
3. รํามาซิมารํา
4. สอดสรอยมาลาแปลง
4. คนื เดือนหงาย 5. แขกเตาเขา รัง
5. ดวงจนั ทรว นั เพ็ญ

เพลงรําวงมาตรฐาน
1. เพลงงานแสงเดอื น รําทา สอดสรอยมาลา
งามแสงเดือนมาเยือนสองหลา งามใบหนาเมื่ออยูวงรํา (2 เท่ียว)

เราเลน เพอ่ื สนกุ เปล้อื งทุกขวายระกํา

ขอใหเ ลน ฟอนราํ เพอ่ื สามัคคี เอย.

114

2. เพลงชาวไทย ราํ ทา ชกั แปงผัดหนา
ชาวไทยเจาเอย ขออยาละเลยในการทําหนาที่

การที่เราไดเ ลนสนกุ เปลื้องทุกขสบายอยางนี้

เพราะชาติเราไดเสรี มีเอกราชสมบูรณ

เราจึงควรชวยชาติ ใหเกงกาจเจิดจํารูญ

เพ่อื ความสขุ เพ่ิมพนู ของชาวไทยเรา เอย.

3. เพลงราํ ซมิ ารํา รําทา ราํ สาย เรงิ ระบํากนั ใหส นกุ
รํามาซิมารํา ไมล ะไมท ง้ิ จะเกดิ เข็ญขกุ
ตามเชิงเชนเพื่อใหสรางทุกข
ยามงานเราทํางานจริงจริง เลน สนกุ อยา งวฒั นธรรม
ถึงยามวางเราจึงรําเลน
ตามเยี่ยมอยางตามยุค ใหงามใหเรียบจึงจะคมขาํ
มาเลนระบําของไทยเรา เอย.
เลน อะไรใหม ีระเบยี บ
มาซิมาเจาเอยมาฟอนรํา

4. เพลงคนื เดอื นหงาย ราํ ทา สอดสรอยมาลาแปลง
ยามกลางคืนเดือนหงาย เยน็ พระพายโบกพลิว้ ปลวิ มา

เย็นอะไรกไ็ มเย็นจติ เทาเยน็ ผกู มติ รไมเบ่ือระอา

เย็นรมธงไทยปกไทยมั่วหลา เยน็ ยง่ิ น้าํ ฟามาประพรม เอย.

ชอื่ เพลง ทา ราํ

6. ดอกไมของชาติ 6. รํายวั่
7. หญิงไทยใจงาม 7. พรหมสห่ี นา , ยงู ฟอ นหาง
8. ดวงจนั ทรข วัญฟา 8. ชางประสานงา, จนั ทรท รงกลดแปลง
9. ยอดชายใจหาญ 9. (หญงิ ) ชะนีรายไม (ชาย) จอเพลิงกาฬ
10. บูชานักรบ
10. เทย่ี วแรก (หญงิ ) ขัดจางนาง
(ชาย) จันทรท รงกลด

เทย่ี วสอง (หญงิ ) ลอ แกว
(ชาย) ขอแกว

115

ลักษณะทารําแบบตา งของรําวงมาตรฐาน

ทา สอดสรอยมาลา

ทา ชกั แปง ผัดหนา

116

ทา นกแขกเตาเขา รัง

117

เรื่องที่ 6
การอนุรกั ษน าฏศิลปไ ทย

นาฏศิลปไทย เปนผลผลิตทางวัฒนธรรมที่เปนรูปธรรม ซึ่งนับเปนมรดกทางวัฒนธรรมที่
บรรพบุรุษของเราไดสรางและสั่งสมภูมิปญญามาแตโบราณ เปนสิ่งที่แสดงถึงเอกลักษณของชาติ
ซึ่งแสดงใหเห็นถึงความเปนอารยประเทศของชาติไทยที่มีความเปนเอกราชมาชานาน นานา
ประเทศในโลกตางชื่นชนนาฏศิลปไทยในความงดงามวิจิตรบรรจง เปนศิลปะที่มีคุณคาควรแกการ
อนรุ กั ษแ ละสบื ทอด

แนวทางในการอนรุ ักษนาฏศิลปไ ทย
1. การอนุรักษรูปแบบ หมายถึง การรักษาใหคงรูปดังเดิม เชน เพลงพื้นบานก็ตองรักษา
ข้ันตอนการรอง ทาํ นอง การแตงกาย ทารํา ฯลฯ หรือหากจะผลติ ขึ้นใหมกใ็ หรักษารูปแบบเดิมไว
2. การอนุรกั ษเ น้ือหา หมายถึง การรักษาในดา นเนื้อหาประโยชนค ณุ คาดวยวิธีการผลิต
การรวบรวมขอมูลเพื่อการศึกษา เชน เอกสาร และสื่อสารสนเทศตางๆ
การอนุรกั ษท ั้ง 2 แบบนี้ หากไมมีการสืบทอดและสงเสริม ก็คงไวป ระโยชนในท่นี ี้จะขอ
นําเสนอแนวทางในการสง เสริมเพอื่ อนุรักษนาฏศลิ ปไ ทย ดงั น้ี
1. จัดการศึกษาเฉพาะทาง สงเสริมใหมีสถาบันการศึกษาดานนาฏศิลปจัดการเรียนการ
สอน เพื่อสืบทอดงานศิลปะดานนาฏศิลป เชน วิทยาลัยนาฏศิลป สถาบันเอกชน องคกรของรัฐบาง
แหง ฯลฯ
2. จัดการเรยี นการสอนในข้ันพน้ื ฐาน โดยนาํ วชิ านาฏศลิ ปจัดเขา ในหลกั สูตรและเขา สู
ระบบการเรียนการสอนทุกระดับ ตามระบบที่ควรจะใหเยาวชนไดรับรูเปนขั้นตอนตั้งแตอนุบาล –
ประถม มัธยมศึกษา และอุดมศึกษา ตลอดจนสถาบันการศึกษาทุกระดับ จัดรวบรวมขอมูลตางๆ
เพื่อประโยชนตอการศึกษาคนควา และบริการแกชุมชนไดดวย
3. มกี ารประชาสมั พันธในรปู แบบส่ือโฆษณาตา งๆ ทั้งวิทยุ โทรทศั น และหนงั สือพิมพ
โดยนําศิลปวัฒนธรรมดานนาฏศิลปเขามาเกี่ยวของเพื่อเปนการสรางบทบาทของความเปนไทยให
เปนที่รูจกั
4. จดั เผยแพร ศลิ ปวฒั นธรรม ในรปู แบบการแสดงนาฏศลิ ปแกห นว ยงานรฐั และเอกชน
โดยทั่วไปทั้งภายในประเทศและตางประเทศ
5. สงเสริมและปลูกฝงมรดกทางศิลปวัฒนธรรมภายในครอบครัว ใหรูซึ้งถึงความเปน
ไทยและอนุรักษรักษาเอกลักษณไทย

118

กิจกรรมที่ 1
ผลการเรียนรูท ีค่ าดหวัง บอกที่มาและประเภทของนาฏศิลปไทยได
คําช้ีแจง ใหผเู รียนตอบคําถามตอ ไปนี้

1. นาฏศิลปไทยเกิดขึ้นจากเหตุใด
2. นาฏศิลปไทยมีกี่ประเภท อะไรบาง จงอธิบาย
3. ใหผ ูเรียนเขียนชือ่ การแสดงรําและระบําของนาฏศิลปไทยที่เคยชมใหมากที่สุด
4. ใหผ ูเ รียนหาภาพและประวัติการแสดงเกี่ยวกับนาฏศิลปไ ทย

กจิ กรรมที่ 2
ผลการเรียนรทู ี่คาดหวัง

1. บอกความหมายของนาฏยศัพทได
2. เขาใจสุนทรียะของการแสดงนาฏศิลปไทยตามหลักการใชภาษาทา
คําชแ้ี จง ใหผเู รยี นตอบคาํ ถามตอไปนี้
1. อธิบายความหมายของนาฏศัพท พรอมยกตัวอยางพอสังเขป
2. อธิบายความหมายของภาษาทาในนาฏศิลปไทย
3. แบง กลมุ คดิ ภาษาทา กลมุ ละ 3 ประโยค ออกมาแสดงภาษาทาที่คิดไวท ลี ะกลมุ โดยให

กลุมอน่ื เปนผทู ายวา ภาษาทา นนั้ ๆ หมายถงึ อะไร

กจิ กรรมที่ 3
ผลการเรยี นรทู ่คี าดหวัง

1. แสดงความรูสึก ความคิดเห็นไดอยางมีเหตุผลและสรางสรรค
2. รับฟงความคิดเห็นของผอู ่ืนและนําไปปรบั ใชไดอ ยางมีเหตุผล
คาํ ชแี้ จง ใหผูเรยี นบอกช่ือการแสดงนาฏศิลปไทยที่เคยชม แลวแสดงความคิดเห็น
1. เร่ืองทช่ี ม
2. เนอ้ื เร่ือง
3. ตวั แสดง
4. ฉาก
5. ความเหมาะสมของการแสดง

119

กิจกรรมท่ี 4
ผลการเรียนรูทีค่ าดหวงั

1. บอกประวัติความเปนมาของรําวงมาตรฐานได
2. แสดงรําวงมาตรฐานไดอยางถูกตองเหมาะสม
คาํ ชแี้ จง
1. จงอธิบายประวัติความเปนมาของรําวงมาตรฐาน
2. รําวงมาตรฐานนําไปแสดงในโอกาสใดบาง จงอธิบาย
3. ใหผ เู รียนแบงกลมุ ฝก การแสดงรําวงมาตรฐาน กลุมละ 3 เพลง แสดงใหเพอ่ื นดทู ีละ

กลุม

กิจกรรมท่ี 5
ผลการเรียนรทู ่คี าดหวงั รูคุณคาของนาฏศิลปไทยและแนวทางอนุรักษนาฏศิลปไทย
คาํ ชีแ้ จง ใหผ ูเรยี นตอบคาํ ถามตอ ไปน้ี

1. ถาหากไมมีนาฏศิลปไทย ประเทศไทยจะเปนอยางไร
2. ผเู รียนมีแนวทางการอนุรกั ษน าฏศลิ ปไทยอยางไรบาง

120

บทที่ 4
นาฏศิลปไทยกับการประกอบอาชีพ

นาฏศิลปไทยเปนการแสดงศิลปะที่เปนเอกลักษณของไทย เปนเรือ่ งที่มีความเกีย่ วของ
สัมพันธกับประวัติศาสตรไทย วัฒนธรรมไทย เปนการละเลนเพือ่ ความบันเทิง รืน่ เริงของชาวบาน
ภายหลงั ฤดเู กบ็ เก่ยี ว นาฏศิลปไทยมีหลายประเภท เชน โขน ละคร ราํ การละเลนพ้ืนเมือง เปน ตน

สําหรับแนวทางในการประกอบอาชีพนาฏศิลปไทยนัน้ ไดแก อาชีพการละเลนพืน้ เมือง
ของแตล ะภาค ดังน้ี

1. อาชพี การแสดงหนงั ตะลงุ
2. อาชีพการแสดงลิเก
3. อาชพี การแสดงหมอลาํ
ผูเ รียนสนใจทีจ่ ะศึกษาแนวทางการประกอบอาชีพดานนีต้ องมีความสนใจ และมีความ
เช่อื มน่ั ในตัวเอง พรอมท่ีจะเรยี นรูส ่งิ ตางๆ เก่ยี วกบั อาชพี ดงั กลา ว
คุณสมบัตขิ องอาชีพนักแสดงทด่ี ี
ในการแสดงบทบาทตางๆ นักแสดงตองมีความรับผิดชอบ มีการซอมบทบาททีต่ องแสดง
โดยการศึกษาเนื้อเรือ่ ง และบททีไ่ ดรับมอบหมายใหแสดง แสดงบทตลก บททีเ่ ครงเครียด โดยการ
ใชถอยคําหรือกิริยาทาทาง แสดงประกอบ อาจรองเพลง เตนรํา หรือฟอนรํา อาจชํานาญในการ
แสดงบทบาทอยางใดอยางหนึง่ หรือการแสดงประเภทใดประเภทหนึง่ และอาจมีชือ่ เรียกตาม
บทบาทหรือประเภทของการแสดง
คุณลกั ษณะของผูประกอบอาชีพการแสดง
1. มีความถนัดทางศิลปะการแสดง
2. มีสุนทรียะ สนใจสิ่งสวยงาม ดนตรี วรรณกรรม
3. มอี ารมณอ อนไหว
4. มีจินตนาการสูง มีความคิดสรางสรรค และไมลอกเลียนแบบใคร
โอกาสกา วหนา ในอาชพี
เปนนักแสดง โอกาสกาวหนาขึน้ อยูก ับความสามารถของผูแสดง และความนิยมของผูชม
ทง้ั นีอ้ ยูทีก่ ารพฒั นาตนเองและการใฝหาความรูของผูท ีจ่ ะประกอบอาชีพ

121

1. อาชีพการแสดงหนงั ตะลงุ

หนังตะลุง คือ ศิลปะการแสดงประจําทองถิ่นอยางหนึ่งของภาคใต เปนการเลาเรือ่ งราวที่
ผูกรอยเปนนิยาย ดําเนินเรือ่ งดวยบทรอยกรองทีข่ ับรองเปนลําเนียงทองถิน่ หรือทีเ่ รียกกันวาการ
“วาบท” มีบทสนทนาแทรกเปนระยะ และใชการแสดงเงาบนจอผาเปนสิง่ ดึงดูดสายตาของผูช ม ซึง่
การวาบท การสนทนา และการแสดงเงานี้ นายหนังตะลุงเปนคนแสดงเองทั้งหมด

หนงั ตะลงุ เปน มหรสพทีน่ ิยมแพรหลายอยางยิง่ มาเปนเวลานาน โดยเฉพาะในยุคสมัยกอน
ทีจ่ ะมีไฟฟาใชกันทัว่ ถึงทุกหมูบานอยางในปจจุบัน หนังตะลุงแสดงไดทัง้ ในงานบุญและงานศพ
ดังนั้นงานวัด งานศพ หรืองานเฉลิมฉลองที่สําคัญจึงมักมีหนังตะลุงมาแสดงใหชมดวยเสมอ

ปจจุบัน โครงการศิลปนแหงชาติ สํานักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแหงชาติ ไดสงเสริม
ใหมีการอนุรักษและสืบทอดศิลปะการแสดงหนังตะลุงใหแกอนุชนรุนหลัง เพื่อรักษามรดกทาง
วัฒนธรรมอนั ทรงคณุ คานีใ้ หคงอยสู ืบไป

ประวตั คิ วามเปนมาของหนงั ตะลุง
นักวิชาการหลายทานเชื่อวา มหรสพการแสดงเงาจําพวกหนังตะลุง เปนวัฒนธรรมเกาแก
ของมนุษยชาติ ปรากฏแพรหลายมาทัง้ ในแถบประเทศยุโรป และเอเชีย โดยมีหลักฐานปรากฏวา
เมื่อครัง้ พระเจาอเล็กซานเดอรมหาราชมีชัยชนะเหมือนอียิปต ไดจัดใหมีการแสดงหนัง (หรือ
การละเลนทีค่ ลายกัน) เพือ่ เฉลิมฉลองชัยชนะและประกาศเกียรติคุณของพระองค และเชือ่ วา
มหรสพการแสดงเงานีม้ ีแพรหลายในประเทศอียิปตมาแตกอนพุทธกาล ในประเทศอินเดียพวก
พราหมณแสดงหนังทีเ่ รียกกันวา ฉายานาฏกะ เรือ่ งมหากาพยรามายณะ เพือ่ บูชาเทพเจาและสดุดี
วีรบุรุษ สวนในประเทศจีนมีการแสดงหนังสดุดีคุณธรรมความดีของสนมเอกแหงจักรพรรดิ์ยวนต่ี
(พ.ศ. 411 – 495)
ในสมัยตอมา การแสดงหนังไดแพรหลายเขาสูในเอเชียอาคเนย เขมร พมา ชวา มาเลเซีย
และประเทศไทย คาดกันวา หนังใหญคงเกิดขึน้ กอนหนังตะลุง และประเทศแถบนีค้ งจะไดแบบมา
จากอินเดีย เพราะยังมีอิทธิพลของพราหมณหลงเหลืออยูม าก เรายังเคารพนับถือฤาษี พระอิศวร
พระนารายณ และพระพรหม ยิง่ เรือ่ งรามเกียรติ์ ยิ่งถือวาเปนเรื่องขลังและศักดิ์สิทธิ์ หนังใหญจึง

122

แสดงเฉพาะเรื่องรามเกียรติ์ เริ่มแรกคงไมมีจอ คนเชิดหนังใหญจึงแสดงทาทางประกอบการเชิดไป
ดว ย

เครอ่ื งดนตรีหนังตะลุง
เครอ่ื งดนตรหี นงั ตะลุงในอดตี มีความเรียบงาย ชาวบานในทองถิ่นประดิษฐขึ้นไดเอง มีทับ
กลอง โหมง ฉิง่ เปนสําคัญ สวนป เกิดขึน้ ภายหลัง แตก็ยังเปนเครือ่ งดนตรีที่ชาวบานประดิษฐได
เองจนเมือ่ มีวัฒนธรรมภายนอกเขามา หนังตะลุงบางคณะจึงนําเครือ่ งดนตรีใหมๆ เขามาเสริม เชน
กลองชุด กีตาร ไวโอลิน ออรแกน เมื่อเครื่องดนตรีมากขึ้น จํานวนคนในคณะก็มากขึน้ ตนทุนจึง
สูงขึ้น ทําใหตองเรียกคาราด (คาจางแสดง) แพงขึ้น แตหนังตะลุงหลายคณะก็ยังรักษาเอกลักษณ
เอาไว
เครอ่ื งดนตรสี าํ คญั ของหนงั ตะลงุ มีดงั ตอไปน้ี

ทบั ของหนังตะลุงเปนเครื่องกํากับจังหวะและทวงทํานองทีส่ ําคัญทีส่ ุด ผูบ รรเลงดนตรีชิน้
อืน่ ๆ ตองคอยฟงและยักยายจังหวะตามเพลงทับ นักดนตรีทีส่ ามารถตีทับไดเรียกวา “มือทับ” เปน
คํายกยองวาเปนคนเลนทับมือฉมัง

รปู หนงั ตะลุง ตวั ตลกหนังตะลุง

123

ตัวตลกหนังตะลุง เปนตัวละครทีม่ ีความสําคัญอยางยิง่ และเปนตัวละครที่ “ขาดไมได”
สําหรับการแสดงหนังตะลุง บทตลกคือเสนหหรือสีสัน ที่นายหนังจะสรางความประทับใจใหกับ
คนดู เมื่อการแสดงจบลง สิง่ ทีผ่ ูช มจําได และยังเก็บไปเลาตอก็คือบทตลก นายหนังตะลุงคนใดที่
สามารถสรางตัวตลกไดมีชีวิตชีวาและนาประทับใจ สามารถทําใหผูชมนําบทตลกนัน้ ไปเลาขานตอ
ไดไมรูจบ ก็ถือวาเปนนายหนังที่ประสบความสําเร็จในอาชีพโดยแทจริง ตัวตลกหนังตะลุงมีชื่อ
ดงั ตอไปน้ี

1. อา ยเทง
2. อายหนูนยุ
3. นายยอดทอง
4. นายสแี กว
5. อายสะหมอ

ขั้นตอนการแสดงหนงั ตะลงุ
หนงั ตะลุงทกุ คณะจะนยิ มเลน เปน แบบเดยี วกันโดยมกี ารลาํ ดบั การเลน ดงั นี้
1. ต้งั เครอื่ งเบิกโรง เปน การทาํ พธิ เี อาฤกษ ขอทต่ี ัง้ โรงและปด เปาเสนียดจัญไร เริ่มโดยเมื่อ
คณะหนังขึน้ โรงแลว นายหนังจะตกี ลองนาํ เอาฤกษ ลกู คบู รรเลงเพลงเชิด ช้นั นเี้ รยี กวาตง้ั เครอื่ ง
2. โหมโรง การโหมโรงเปนการบรรเลงดนตรีลวนๆ เพื่อเรียกคนดู และใหนายหนังได
เตรียมพรอม การบรรเลงเพลงโหมโรงเดิมทีเ่ ลากันวาใช “เพลงทับ” คือใชทับเปนตัวยืนและเดิน
จังหวะทํานองตางๆ กันไป
3. ออกลิงหัวค่าํ เปนธรรมเนียมการเลนหนังตะลุงสมัยกอน ปจจุบันเลิกเลนแลว เขาใจวา
ไดรับอทิ ธพิ ลจากหนังใหญ เพราะรปู ทใ่ี ชสวนใหญเปนรูปจับ มีฤาษีอยูกลาง ลิงขาวกับลิงดําอยูคน
ละขาง แตร ูปท่แี ยกเปนรปู เดีย่ วๆ 3 รูป แบบเดียวกับของหนังตะลุงก็มี
4. ออกฤาษี เปนการเลนเพื่อคารวะครู และปดเปาเสนียดจัญไร โดยขออํานาจจากพระ
พรหม พระอิศวร พระนารายณ และเทวะอื่นๆ และบางหนังยังขออํานาจจากพระรัตนตรยั ดว ย
5. ออกรูปฉะ หรือรูปจับ คําวา “ฉะ” คือสูร บ ออกรูปฉะเปนการออกรูปจากพระรามกับ
ทศกัณฐใหตอสูก ัน วิธีเลนใชทํานองพากยคลายหนังใหญ การเลนชุดนี้หนังตะลุงเลิกเลนไปนาน
แลว
6. ออกรูปปรายหนาบท รูปปรายหนาบท เปนรูปผูช ายถือดอกบัวบาง ธงชาติบาง ถือเปน
ตัวแทนของนายหนัง ใชเลนเพือ่ ไหวครู ไหวสิง่ ศักดิส์ ิทธิแ์ ละผูท ีห่ นังเคารพหนังถือทั้งหมดตลอด
ท้ังใชร องกลอน ฝากเน้ือฝากตัวกบั ผชู ม

124

7. ออกรูปบอกเรือ่ ง รูปบอกเรือ่ งเปนรูปตลก หนังสวนใหญใชรูปขวัญเมืองเลนเพือ่ เปน
ตัวแทนของนายหนัง ไมมีการรอง กลอน มีแตพูด จุดประสงคของการออกรูปนี้เพื่อบอกกลาวกับ
ผชู มถึงเรอ่ื งนิยายที่หนงั จะหยิบยกขนึ้ แสดง

8. เกี้ยวจอ เปนการรองกลอนสั้นๆ กอนตั้งนามเมืองเพือ่ ใหเปนคติสอนใจแกผูชม หรือ
เปนกลอนพรรณนา ธรรมชาติและความในใจ กลอนทีร่ องนี้หนังจะแตงไวกอน และถือวามีความ
คมคาย

9. ตั้งนามเมือง หรือตั้งเมือง เปนการออกรูปกษัตริย โดยสมมติขึน้ เปนเมืองๆ หนึง่ จากนัน้
จงึ ดําเนินเหตุการณไ ปตามเร่ืองทีก่ ําหนดไว

วัตถปุ ระสงคการเลนหนังตะลุง
จากทีก่ ลาวมา เปนขนบนิยมในการเลนหนังเพือ่ ความบันเทิงโดยทัว่ ๆ ไป แตหากเลน
ประกอบพิธีกรรม จะมีขนบนิยมเพิม่ ขึ้น การเลนเพื่อประกอบพิธีกรรมมี 2 อยาง คือเลนแกเหมรย
และเลนในพิธีครอบมือ การเลนแกเหมรยเปนการเลนเพือ่ บวงสรวง ครุหมอหนังหรือสิง่ ศักดิ์สิทธิ์
ตามพันธะที่บนบานไว หนังตะลุงทีจ่ ะเลนแกเหมรยไดตองรอบรูในพิธีกรรมอยางดี และผานพิธี
ครอบมือถูกตอ งแลว การเลน แก
เหมรยจะตองดูฤกษยามใหเหมาะ เจาภาพตองเตรียมเครือ่ งบวงสรวงไวใหครบถวนตามทีบ่ นบาน
ไว ขนบนิยมในการเลนทัว่ ๆไปแบบเดียวกับเลนเพือ่ ความบันเทิง แตเสริมการแกบนเขาไปในชวง
ออกรปู

ปรายหนาบท โดยกลาวขับรองเชิญครูหมอหรือสิ่งศักดิส์ ิทธิ์มารับเครื่องบวงสรวง ยก
เรือ่ งรามเกียรติต์ อนใดตอนหนึ่งทีพ่ อจะแกเคล็ดวาตัดเหมรยไดขึน้ แสดง เชน ตอนเจาบุตรเจาลบ
เปนตน จบแลวชุมนุมรูปตางๆมีฤาษีเจาเมือง พระ นาง ตัวตลก ฯลฯ โดยปกรวมกันหนาจอเปน
ทํานองวาไดรวมรูเ ห็นเปนพยานวาเจาภาพไดแกเหมรยแลว แลวนายหนังใชมีดตัด หอเหมรยขวาง
ออกนอกโรง เรยี กวา “ตดั เหมรย” เปนเสร็จพิธี สวนการครอบมือเปนพิธีที่จัดขึน้ เพือ่ ยอมรับนับถือ
ครูหนังแตครัง้ บุรพกาล ซึง่ เรียกวา “ครูตน” มีพระอุณรุทธไชยเถร พระพิราบหนาทอง ตาหนุย ตา
หนักทอง ตาเพชร เปนตน

125

ตวั อยางผทู ีป่ ระสบความสําเร็จในอาชีพการแสดงหนังตะลุง

นายหนงั พรอ มนอ ย

นายหนังพรอมนอย ตะลุงสากล เปนนายหนังผูห นึง่ ทีไ่ ดรับความนิยมจากประชาชนทีม่ ี
ความชืน่ ชอบการแสดงหนังตะลุงของนายหนังพรอมนอย ตะลุงสากล เนือ่ งจากมีคุณลักษณะใน
การแสดงหนงั ตะลุงหลายๆ ดา นรวมกนั เชน

1. มีเสยี งเพราะน้ําเสียงในการขับบทกลอนที่มีเสียงดังฟงชัด
2.มีความรอบรูทั้งทางโลกและทางธรรม
3. มีการนําเหตุการณบานเมืองในปจจุบันมาทําการแสดงเขากับวรรณกรรม
4. สอดแทรกมุขตลก
นายหนงั พรอ มนอ ย ตะลุงสากล มคี ุณลกั ษณะในเร่อื งของเสียงนายหนังพรอมนอย ตะลุงสากล เปน
นายหนังทีม่ ีนํา้ เสียงที่สามารถแสดงหนังตะลุงติดตอกันหลายชัว่ โมงโดยเสียงไมแหบและสามารถ
เลียนเสียงตัวหนังแตละตัวทีเ่ อกลักษณของน้ําเสียงแตกตางกันออกไปไดอยางเหมาะสม สามารถ
ถายทอดใหผูชมไดรับรูถึงบทบาทของนายหนังไดเปนอยางดี
วรรณกรรมทแ่ี สดงหนังพรอมนอย ตะลุงสากล มีการนําคติสอนใจมาสอดแทรกในเนื้อหา

การแสดงสอนใหผูชมไดรับรูถึงคําสอนในทางโลกและทางธรรม วรรณกรรมที่แสดงเขากับยุคสมัย
โดยการนําเหตุการณในทองถิน่ เหตุการณการเมืองการปกครองมาดัดแปลงในการแสดงเพือ่ เปน
สื่อกลางใหชาวบานผูชมทราบถึงเหตุการณบานเมืองในปจจุบัน เรือ่ งมุขตลกหนังพรอมนอย ตะลุง
สากลมีวิธีการแสดงโดยนํามาสอดแทรกในเรื่องทําใหการแสดงหนังตะลุงเปนเรื่องสื่อบันเทงใหกับ
ชาวบานในทองถิ่นไดมีความสนุกมีสวนรวมไปกับการแสดงหนังตะลุง

หนังพรอ มนอ ย ตะลงุ สากลยงั มีลุกคูที่มีความสามารถบรรเลงประกอบการแสดงหนังตะลุง
รวมถึงความทันสมัยในเรือ่ งดนตรีทีน่ ํามาบรรเลงกับดนตรีพืน้ บาน ทําใหไดรับความนิยมจากผูช ม
ทุกวัย การนําดนตรีสากลเขามาใชประกอบการแสดงหนังตะลุงของคณะหนังพรอมนอย มีการ
สรางสรรคโดยนําเพลงไทยเดิมมาบรรเลงกับดนตรีสากล สวนเพลงตามสมัยนิยมสามารถนํามา

บรรเลงกับการแสดงหนงั ตะลุงไดอยางเหมาะสมและลงตวั
สิง่ ที่ขาดไมไดนอกเหนือจากองคประกอบความสามารถของนายหนังในการแสดงหนัง

ตะลุง นายหนังตะลุงควรนําองคประกอบการแสดงหนังตะลุงและความสามารถจากการแสดงหนัง

126

ตะลุงและความสามารถจากการแสดงไปชวยเหลือสังคม โดยนายหนังพรอมนอย ตะลุงสากลกลาว
วา การแสดงหนังตะลุงทีต่ นประสบความสําเร็จไดมากจากการยอมรับจากประชาชน เราควรจะทํา
อะไรเพื่อประโยชนใหกับสังคมบาง หนังพรอมนอย ตะลุงสากลจึงนําเงินที่ไดจากการแสดงหนัง
ตะลุงไปชวยเหลือชุมชน หรือบางครั้งเปดการแสดงหนังตะลุงเพื่อหาเงินสมทบไปพัฒนาหมูบาน
โรงเรียน วัด สถานทรี่ าชการ ใหมคี วามสะดวกยง่ิ ขน้ึ

คณุ สมบัติพิเศษของผทู ีจ่ ะแสดงหนงั ตะลงุ
จะตองเปนคนเสียงดีและเสียงดัง ทําเสียงไดหลายเสียง เปลีย่ นเสียงตามบทบาทของตัว
ละครที่พากยไดฉับพลันและเปนธรรมชาติ พากยยักษเสยี งตองหา วอยางยกั ษ พากยน างเสียงตอ งนุม
หวานอยางนาง พากยตัวตลกตัวใดเสียงตองเปนอยางตัวตลกตัวนั้น เรียกภาษาหนังตะลุงวา “กิน
รปู ” เสียงที่ชวนฟงตองแจมใสกังวานกลมกลืนกับเสียงโหมงเรียกวา “เสียงเขาโหมง” และสามารถ
รักษาคุณภาพของเสียงไดต ลอดเวลา การแสดงตั้งแตประมาณ 3 ทมุ จนสวาง ตอ งรอบรูในศิลปและ
ศาสตรตางๆ อยางกวางขวาง ทัง้ คดีโลกและคดีธรรม เพือ่ แสดงหนังใหไดทัง้ ความบันเทิงและ
สารประโยชน มอี รรถรส สามารถดงึ ดดู ผชู มใหช วนตดิ ตาม

2.อาชพี การแสดงลิเก

ลิเก เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 คําวา ลิเก ในภาษามลายู แปลวา ขับรอง เดิมเปนการสวด
บูชาพระในศาสนาอิสลาม สวดเพลงแขกเขากับจังหวะรํามะนา พวกแขกเจาเซ็นไดสวดถวายตัว
เปนครัง้ แรกในการบําเพ็ญพระราชกุศล เมือ่ พ.ศ. 2423 ตอมาคิดสวดแผลงเปนลํานําตางๆ คิดลุก
หมากเขาแกมสวด รองเปนเพลงตางภาษา และทําตัวหนังเชิด โดยเอารํามะนาเปนจอก็มี ลิเกจึง

127

กลายเปนการเลนขึ้น ตอมามีผูคิดเลนลิเกอยางละคร คือเริม่ รองเพลงแขก แลวตอไปเลนอยางละคร
รํา และใชปพาทยอยางละคร

ลิเกมี 4 แบบ คือ
ลิเกบนั ตน เริม่ ดวยรองเพลงบันตนเปนภาษามลายู ตอมาก็แทรกคําไทยเขาไปบาง ดนตรีก็
ใชรํามะนา จากนั้นก็แสดงเปนชุดๆ ตางภาษา เชน แขก ลาว มอญ พมา ตองเริม่ ดวยชุดแขกเสมอ ผู
แสดงแตงตัวเปนชาติตางๆ รองเอง พวกตีรํามะนาเปนลูกคู มีการรองเพลงบันตนแทรกระหวางการ
แสดงแตล ะชดุ
ลิเกลูกบท คือ การแสดงผสมกับการขับรองและบรรเลงเพลงลูกบท รองและรําไปตาม
กระบวนเพลง ใชปพ าทยประกอบแทนรํามะนา แตงกายตามทีน่ ิยมในสมัยนัน้ ๆ แตสีฉูดฉาด ผู
แสดงเปนชายลวน เมือ่ แสดงหมดแตละชุด ปพาทยจะบรรเลงเพลง 3 ชั้นที่เปนแมบทขึ้นอีก และ
ออกลกู หมดเปนภาษาตางๆ ชดุ อ่นื ๆ ตอ ไปใหม
ลิเกทรงเครื่อง เปนการผสมผสาน ระหวางลิเกบันตนและลิเกลูกบท มีทารําเปนแบบแผน
แตงตัวคลายละครรํา แสดงเปนเรือ่ งยาวๆ อยางละคร เริม่ ดวยโหมโรงและบรรเลงเพลงภาษาตางๆ
เรียกวา "ออกภาษา" หรือ "ออกสิบสองภาษา" เพลงสุดทายเปนเพลงแขก พอปพาทยหยุด พวกตี
รํามะนาก็รองเพลงบันตน แลวแสดงชุดแขก เปนการคํานับครู ใชปพ าทยรับ ตอจากนัน้ ก็แสดงตาม
เนอ้ื เรอื่ ง ลิเกทแ่ี สดงในปจจุบนั เปนลเิ กทรงเคร่อื ง
ลิเกปา เปนศิลปะการแสดงทีเ่ คยไดรับความนิยมอยางกวางขวางในจังหวัดสุราษฎรธานี
และ จังหวัดทางภาคใตท่ัว ๆ ไป แตในปจ จุบันลเิ กปา มเี หลืออยูนอยมาก ผูเฒาผูแกเลาวา เดิมลิเกปา
จะมีแสดง ใหดูทุกงาน ไมวาจะเปนบวชนาค งานวัด หรืองานศพ
ลเิ กปามเี คร่ืองดนตรีประกอบการแสดง 3 อยาง คือ กลองรํามะนา 1-2 ใบ ฉิง่ 1 คู กรับ 1 คู
บางคณะอาจจะมีโหมง และทับดวย ลิเกปามีนายโรงเชนเดียวกับหนังตะลุง และมโนราห สําหรับ
การแสดงก็คลายกับโรงมโนราห ผูแ สดงลิเกปา คณะหนีง่ มีประมาณ 6-8 คน ถารวมลูกคูด วยก็จะมี
จํานวนคนพอ ๆ กับมโนราหหนึ่งคณะ การแสดงจะเริม่ ดวยการโหมโรง "เกร่ินวง" ตอจากเกริน่ วง
แขกขาวกับแขกแดงจะออกมาเตนและรองประกอบ โดยลูกคูจ ะรับไปดวย หลังจากนัน้ จะมีผู
ออกมาบอกเรือ่ ง แลวก็จะเร่มิ แสดง
วิธีการแสดง เดินเรือ่ งรวดเร็ว ตลกขบขัน เริ่มดวยโหมโรง 3 ลา จบแลวบรรเลงเพลง
สาธุการ ใหผูแสดงไหวครู แลวจึงออกแขก บอกเรื่องที่จะแสดง สมัยกอนมีการรําถวายมือหรือรํา
เบิกโรง แลวจึงดําเนินเรื่อง ตอมาการรําถวายมือก็เลิกไป ออกแขกแลวก็จับเรือ่ งทันที การรายรํา
นอยลงไปจนเกือบไมเหลือเลย คงมีเพียงบางคณะที่ยังยึดศิลปะการรําอยู
ผูแสดง เดิมใชผูช ายลวน ตอมาแสดงชายจริงหญิงแทนัน้ ผูแ สดงตองมีปฏิภาณในการรอง
และเจรจา ดาํ เนนิ เร่ืองโดยไมม ีการบอกบทเลย หวั หนาคณะจะเลา ใหฟงกอนเทานั้น นอกจากนี้ การ

128

เจรจาตองดัดเสียงใหผิดปกติ ซึง่ เปนเอกลักษณ ของลิเก แตตัวสามัญชนและตัวตลกพูดเสียง
ธรรมดา

เพลงและดนตรี ดําเนินเรื่องใชเพลงหงสทองชัน้ เดียว แตดัดแปลงใหดนไดเนือ้ ความมากๆ
แลวจึงรับดวยปพาทย แตถาเลนเรื่องตางภาษา ก็ใชเพลงทีม่ ีสําเนียงภาษานัน้ ๆ ตามทองเรือ่ ง แตดน
ใหคลายหงสทอง ตอมานายดอกดิน เสือสงา ไดดัดแปลงเพลงมอญครวญของลิเกบันตนที่ใชกับบท
โศก มาเปนเพลงแสดงความรักดวย

เรอ่ื งที่แสดง นิยมใชเรือ่ งละครนอก ละครใน และเรือ่ งพงศาวดารจีน มอญ ญวน เชน สาม
กก ราชาธิราช

การแตงกาย แตงตัวดวยเครือ่ งประดับสวยงาม เลียนแบบเครือ่ งทรงกษัตริย จึงเรียกวาลิเก
ทรงเครื่อง "สมัยของแพง" ก็ลดเครื่องแตงกายที่แพรวพราวลงไป แตบางคณะก็ยังรักษาแบบแผน
เดิมไว โดยตัวนายโรงยังแตงเลียนแบบเครือ่ งทรงของกษัตริยในสวนทีม่ ิใชเครือ่ งตน เชน นุง ผายก
ทอง สวมเสื้อเขมขาบหรือเยียรบับ แขนใหญถึงขอมือ คาดเข็มขัดนอกเสือ้ ประดับ
เครือ่ งราชอิสริยาภรณตางๆ แตดัดแปลงเสียใหม เชน เครือ่ งสวมศีรษะ เครือ่ งประดับหนาอก
สายสะพาย เครือ่ งประดับไหล ตัวนางนุง จีบยกทอง สวมเสือ้ แขนกระบอกยาว หมสไบปกแพรว
พราว สวมกระบังหนาตอยอดมงกุฎ ที่แปลกกวาการแสดงอื่นๆ คือสวมถุงเทายาวสีขาวแทนการผัด
ฝนุ อยางละคร แตไ มสวมรองเทา

สถานทีแ่ สดง ลานวัด ตลาด สนามกวางๆ โดยปลูกเพิงสูงระดับตา ดานหนาเปนที่แสดง
ดานหลังเปน ท่พี กั ที่แตง ตวั

คุณสมบัติของผูทจ่ี ะแสดงลเิ ก
- มใี จรกั ในการแสดงและฝก ฝนใหช าํ นาญ
- มกี ารรอ งและราํ ที่ดีและสวยงามเพราะเปนจุดเดนของลิเกไทย
- ผสมผสานศิลปวัฒนธรรมไทยไดอยางงดงาม นาชม
- ตรงตอเวลา และมีความรับผิดชอบในอาชีพ สามารถทํางานกับสวนรวมให เพราะ
คณะลเิ กจะมผี แู สดงจาํ นวนมาก
ผทู ่ีประสบความสาํ เรจ็ จากอาชพี การแสดงลเิ ก
คุณพนม พึง่ อํานาจ อายุ 40 ป ลิเกคณะ พนมพึ่งอํานาจ ทีอ่ ยู 121/1 อําเภอเมือง จังหวัด
เพชรบรุ ี
ลิเกคณะพนมพึ่งอํานาจเริ่มมีการแสดงมาแลวตัง้ แตสมัยบรรพบุรุษโดยคุณพอคุณแมของคุณพนม
ไดแสดงลิเกมากอนแลว และเขาไดเริม่ เลนตอนอายุ 26 ปซึง่ อดีตไดเคยทํางานธนาคารแลวลาออก
มาเลน ลเิ ก เพราะชอบศิลปวัฒนธรรมของไทยและไดตัง้ คณะลิเกขึน้ เปนของตนเองเพือ่ เปนการสืบ
สานตอจากคุณพอคุณแม การแสดงลิเกจะถือวาเปนเรือ่ งทีง่ ายก็งายจะวายากก็ยากแตถามีใจรักใน
สิ่งที่เราทํานั้นก็จะถือวาเปนความถนัดและงายสําหรับตัวเราเอง และมีพื้นฐานตนแบบของการ

129

แสดงลิเกนม้ี าจากคณุ พอ คณะมผี ูรวมแสดงทั้งหมดประมาณ 27 คน จะมอี ายตุ ัง้ แต 17 ปซึง่ จะอยูใ น
วยั เรียน แลวก็อายุ 20 ปทีม่ ากสุด 60 ป การแสดงแตละเรือ่ งจะมีหลายบทบาททีแ่ ตกตางกันออกไป
ก็จะดูวาใครเหมาะสมกับบทบาทไหน สวนใหญจะแสดงลิเกกันเปนอาชีพหลัก การแสดงจะมีอยู
ตลอดทุกเดือนอยางตอเนือ่ งและมีการแสดงมากในชวงออกพรรษาตระเวนแสดงผลงานทั้งป การ
แสดงไดรับเงินมากทีส่ ุด คือ 60,000 บาท การแสดงเรือ่ งหนึง่ จะใชเวลา 4 ชั่วโมง เวลาที่แสดงจะ
เปนชวงกลางคืนเวลาสามทุม ถึงตีหนึง่ เสนหของลิเกอยูท ีเ่ นือ้ เรือ่ ง การแตงตัวสําคัญทีส่ ุดคือศิลปะ
การรอง การรําซึ่งจะเปนจุดเดนของลิเกไทยเปนการผสมผสานของศิลปวัฒนธรรมไทยทําใหมี
ความงดงามนาชม

ความเจรญิ กาวหนาในอาชีพ
ฝกการแสดงในบทรอง – บทรํา ใหมีความชํานาญและพัฒนาไปในสิง่ ที่ดี และมีความ
รับผิดชอบจนเปนที่ยอมรับของผูชมทั่วไป สามารถประสบความสําเร็จได

2. อาชีพการแสดงหมอลาํ

คําวา "ลํา" มีความหมายสองอยาง อยางหนึ่งเปนชื่อของเรือ่ ง อีกอยางหนึง่ เปนชือ่ ของ การ
ขับรองหรือการลาํ ท่ีเปนช่ือของเรอ่ื งไดแ กเรือ่ งตาง ๆ เชน เร่ืองนกจอกนอย เร่ือง ทาวก่ํากาดํา เรื่อง
ขูลูนางอัว้ เปนตน เรือ่ งเหลานีโ้ บราณแตงไวเปนกลอน แทนที่จะเรียกวา เรือ่ งก็เรียกวาลํา กลอนที่
เอามาจากหนงั สอื ลํา เรยี กวา กลอนลํา

อีกอยางหนึ่งหมายถึงการขับรอง หรือการลํา การนําเอาเรื่องในวรรณคดีอีสานมา ขับรอง
หรือมาลํา เรียกวา ลํา ผูท ีม่ ีความชํานาญในการขับรองวรรณคดีอีสาน โดยการทองจําเอากลอน มา
ขับรอ ง หรอื ผทู ่ชี าํ นาญในการเลานทิ านเร่อื งน้ัน เรื่องน้ี หลายๆ เร่ืองเรียกวา "หมอลํา"

130

ววิ ฒั นาการของหมอลํา
ความเจริญกาวหนาของหมอลําก็คงเหมือนกับความเจริญกาวหนาของสิ่งอื่นๆ เร่ิมแรก คง
เกิดจากผูเฒา ผแู กเ ลานิทาน นิทานที่นํามาเลาเกี่ยวกับจารีตประเพณีและศีลธรรม โดยเรียก ลูกหลาน
ใหมาชุมนุมกัน ทแี รกน่ังเลา เมอื่ ลูกหลานมาฟงกันมากจะนั่งเลา ไมเหมาะ ตองยนื ข้ึนเลา เร่ืองท่ี
นํามาเลา ตองเปน เรื่องทมี่ ใี นวรรณคดี เชน เรื่องกาฬเกษ สนิ ชัย เปนตน ผูเลา เพียงแตเลา ไมออกทา
ออกทางก็ไมสนุก ผเู ลาจึงจําเปนตองยกไมย กมอื แสดงทาทางเปน พระเอก นางเอก เปนนักรบ เปน
ตน
เพียงแตเ ลา อยางเดียวไมส นุก จึงจาํ เปนตองใชสาํ เนยี งสัน้ ยาว ใชเ สยี งสูงตา่ํ ประกอบ และ
หาเครื่องดนตรปี ระกอบ เชน ซงุ ซอ ป แคน เพือ่ ใหเ กิดความสนกุ ครกึ คร้นื ผแู สดง มเี พียงแตผชู าย
อยา งเดยี วดูไมม ีรสชาตเิ ผ็ดมัน จงึ จําเปนตองหา ผูหญิงมาแสดงประกอบ เมื่อผหู ญงิ มาแสดง
ประกอบจึงเปนการลําแบบสมบูรณ เมื่อผูหญงิ เขา มาเกย่ี วขอ งเรื่องตา งๆ กต็ ามมา เชน เรื่องเกย้ี วพา
ราสี เรื่องชิงดีชิงเดน ยาด (แยง ) ชูย าดผัวกัน เรื่องโจทย เรื่องแก เร่ืองประชัน ขนั ทา เรอ่ื งตลกโปก
ฮาก็ตามมา จึงเปนการลําสมบูรณแบบ
จากการทม่ี ีหมอลําชายเพียงคนเดียวคอยๆ พฒั นาตอมาจนมหี มอลําฝายหญงิ มีเครอ่ื ง
ดนตรปี ระกอบจงั หวะเพ่ือความสนกุ สนาน จนกระทั่งเพมิ่ ผแู สดงใหมจี าํ นวนเทากบั ตัวละครทมี่ ใี น
เร่ือง มพี ระเอก นางเอก ตวั โกง ตัวตลก เสนา ครบถวน ซึ่งพอจะแบงยคุ ของวิวฒั นาการไดด งั น้ี
ลําโบราณ เปน การเลาทานของผูเ ฒาผแู กใ หล ูกหลานฟง ไมม ที าทางและดนตรปี ระกอบ
ลกู คหู รอื ลาํ กลอน เปนการลําที่มีหมอลําชายหญิงสองคนลําสลับกัน มีเครื่องดนตรีประกอบ
คือ แคน การลํามีทั้งลําเรื่องนิทานโบราณคดีอีสาน เรียกวา ลําเรื่องตอกลอน ลําทวย (ทายโจทย)
ปญหา ซึ่งผูลําจะตองมี ปฏิภาณไหวพริบที่ดี สามารถตอบโต ยกเหตุผลมาหักลางฝายตรงขามได
ตอมามีการเพิ่มผูลํา ขึ้นอีกหน่ึงคน อาจเปนชายหรือหญิง ก็ได การลําจะเปลี่ยนเปนเรื่อง ชิงรัก หัก
สวาท ยาดชยู าดผวั เรยี กวา ลาํ ชิงชู
ลําหมู เปนการลําทีม่ ีผูแ สดงเพิม่ มากขึน้ จนเกือบจะครบตามจํานวนตัวละครทีม่ ีในเรือ่ ง มี
เครือ่ งดนตรีประกอบเพิม่ ขึน้ เชน พิณ (ซุง หรือ ซึง) กลอง การลําจะมี 2 แนวทาง คือ ลําเวียง จะ
เปนการลําแบบลํากลอน หมอลําแสดง เปนตัวละครตามบทบาทในเรื่อง การดําเนินเรื่องคอนขางชา
แตก ไ็ ดอ รรถรสของละครพืน้ บา น หมอลําไดใชพ รสวรรคของตัวเองในการลํา ทั้งทางดานเสียงรอง
ปฏิภาณไหวพริบ และความจําเปนที่นิยมในหมูผ ูส ูงอายุ ตอมาเมื่อดนตรีลูกทุง มีอิทธิพลมากขึน้ จึง
เกิดวิวัฒนาการของลําหมูอ ีกครั้งหนึง่ กลายเปน ลําเพลิน ซึง่ จะมีจังหวะทีเ่ ราใจชวนใหสนุกสนาน
กอนการลําเรื่องในชวงหัวค่าํ จะมีการนําเอารูปแบบของ วงดนตรีลูกทุง มาใชเรียกคนดู กลาวคือ จะ
มนี ักรอง (หมอลํา) มารอง เพลงลูกทุง ที่กําลังฮิตในขณะนัน้ มีหางเครื่องเตนประกอบ นําเอาเครื่อง
ดนตรีสมัยใหมมาประยุกตใช เชน กีตาร คียบอรด แซ็กโซโฟน ทรัมเปต และกลองชุด โดยนํามา
ผสมผสานเขากับเครือ่ งดนตรีเดิมไดแก พิณ แคน ทําใหไดรสชาติของดนตรีทีแ่ ปลกออกไป ยุคนี้

131

นับวา หมอลําเฟอ งฟูมากทีส่ ุด คณะหมอลําดังๆ สวนใหญจะอยูใ นแถบจังหวัด ขอนแกน

มหาสารคาม อุบลราชธานี
ลําซ่ิง หลังจากที่หมอลําคูและหมอลําเพลิน คอยๆ เสื่อมความนิยมลงไป อันเนือ่ งมาจาก
การกาวเขามาของเทคโนโลยีวิทยุโทรทัศน ทําใหดนตรีสตริงเขามาแทรกในวิถีชีวิตของผูค นอีสาน

ความนิยมของการชมหมอลํา คอนขางจะลดลงอยางเห็นไดชัด จนเกิดความวิตกกังวลกันมากใน

กลุมนักอนุรักษศิลปวัฒนธรรมพืน้ บาน แตแลวมนตขลังของหมอลําก็ไดกลับมาอีกคร้ัง ดวย

รูปแบบที่สะเทือนวงการดวยการแสดงที่เรียกวา ลาํ ซ่ิง ซึง่ เปนววิ ัฒนาการของลาํ คู (เพราะใชหมอลํา

2-3 คน) ใชเครือ่ งดนตรีสากลเขารวมใหจังหวะเหมือนลําเพลิน มีหางเครื่องเหมือนดนตรีลูกทุง

กลอนลําสนุกสนานมีจังหวะอันเราใจ ทําใหไดรับความนิยมอยางรวดเร็ว จนกระทัง่ ระบาดไปสู

การแสดงพื้นบานอืน่ ใหตองประยุกตปรับตัว เชน เพลงโคราชกลายมาเปนเพลงโคราชซิง่ กันตรึ

มก็กลายเปนกันตรึมร็อค หนังปราโมทัย (หนังตะลุงอีสาน) กลายเปนปราโมทัยซิง่ ถึงกับมีการจัด

ประกวดแขงขัน บันทึกเทปโทรทัศนจําหนายกันอยางแพรหลาย จนถึงกับ มีบางทานถึงกับกลาววา

"หมอลําไมมีวันตาย จากลมหายใจชาวอีสาน"
กลอนลาํ แบบตา งๆ
กลอนที่นํามาเสนอ ณ ที่นี้มีหลายกลอนที่มีคําหยาบโลนจํานวนมาก บางทานอาจจะทําใจ

ยอมรบั ไมไ ดก ต็ องกราบขออภยั เพราะผจู ัดทาํ มีเจตนาที่จะเผยแพรไ วเพ่ือเปนการสบื สาน

วฒั นธรรมประเพณี มไิ ดม ีเจตนาทจี่ ะเสนอใหเ ปนเรอ่ื งลามกอนาจาร ตองยอมรบั อยา งหน่ึงวา นคี่ อื

วิถีชวี ิตของคนอีสาน กลอนลําทั้งหลายทั้งปวงผูลํามีเจตนาจะทําใหเกิดความสนุกสนาน ตลกโปก

ฮาเปนที่ตงั้ ทานท่อี ยูใ นทอ งถิน่ อ่ืนๆ ขอไดเขา ใจในเจตนาดว ยครับ สนใจในกลอนลาํ หวั ขอ ใดคลกิ

ทหี่ วั ขอ น้ันเพ่ือเขาชมไดค รบั

กลอนที่นํามารองมาลํามีมากมายหลายอยาง จนไมสามารถจะกลาวนับหรือแยกแยะได

หมด แตเ มื่อยอรวมลงแลว จะมีอยสู องประเภท คือ กลอนส้นั และกลอนยาว

กลอนสั้น คือ คํากลอนที่สั้นๆ สําหรับเวลามีงานเล็กๆ นอยๆ เชน งานทําบุญบาน หรืองาน

ประจําป เชน งานบุญเดือนหกเปน ตน กลอนสน้ั มดี งั ตอไปน้ี

1. กลอนข้นึ ลํา

2. กลอนลงลํา

3. กลอนลาํ เหมดิ คนื

4. กลอนโตน

5. กลอนติง่

6. กลอนตง

7. กลอนอศั จรรย

8. กลอนสอย

132

9. กลอนหนงั สอื เจยี ง
10. กลอนเตย หรอื ผญา
11. ลําสีฟนดอน
12. ลําส้นั เรอ่ื งตดิ เสนห
กลอนยาว คือ กลอนสําหรับใชลําในงานการกุศล งานมหรสพตางๆ กลอนยาวนี้ใชเวลาลํา
เปนชั่วโมงบาง ครึ่งชั่วโมงบาง หรือแลวแตกรณี ถาลําคนเดียวเชน ลําพื้น หรือ ลาํ เรื่อง ตองใชเ วลา
ลําเปนวันๆ คนื ๆ ทงั้ นี้แลว แตเร่ืองที่จะลาํ สนั้ หรือยาวแคไ หน แบง ออกเปน หลายชนดิ ดังน้ี
1. กลอนประวัติศาสตร
2. กลอนลาํ พื้นหรือลาํ เร่ือง
3. กลอนเซง้ิ
4. กลอนสอ ง
5. กลอนเพอะ
6. กลอนลอ งของ
7. กลอนเวา สาว
8. กลอนฟอ นแบบตา งๆ
อุปกรณวธิ กี ารแสดง ประกอบดวยผแู สดงและผบู รรเลงดนตรคี ือ หมอแคน แบง ประเภท
หมอลาํ ดังน้ี
1. หมอลาํ พ้นื ประกอบดว ยหมอลาํ 1 คน หมอแคน 1 คน
2. หมอลํากลอน ประกอบดวย หมอลํา 2-3 คน และหมอแคน 1-2 คน
3. หมอลาํ เร่ืองตอกลอน ประกอบดว ยหมอลาํ หลายคน เรยี ก หมอลาํ หมู ดนตรปี ระกอบ

คอื แคน พิณ ฉง่ิ กลอง และเคร่ืองดนตรีสากล
4. หมอลําเพลิน ประกอบดวยหมอลําหลายคนและผูบรรเลงดนตรีหลายคน
สถานที่แสดง เปนมหรสพที่ใชในงานเทศกาล งานบวช งานกฐิน งานวันเกิด งานศพ ฯลฯ
เปน มหรสพทป่ี ระชาชนชาวอสี านในอดตี นยิ มชมชน่ื มาก

133

ผปู ระสบความสาํ เรจ็ จากอาชพี การแสดงหมอลาํ

หมอแปน หรือ น.พ.สุชาติ ทองแปน อายุรแพทย วัย 36 ป เขาสามารถใชชีวิตอยูต รง
กึง่ กลางระหวางการเปน "หมอรักษาคน" และ "หมอลํา" ไดลงตัว อะไรทีท่ ําใหนายแพทยคนหนึง่
เลือกทีจ่ ะมีชวี ติ สองขว้ั บนเสน ทางคูขนานระหวางความฝนกับความเปนจริง

"หมอแปน " เปน แพทยประจําโรงพยาบาลมหาสารคาม ผูที่ทุมเทใหกับการรักษาผูปวยดวย
หัวใจเกินรอย เขายังไดรับการยอมรับจากบุคลากรทุกระดับชัน้ ของโรงพยาบาล วาเปนหมอทีม่ าก
ดว ยประสิทธิภาพในการเยียวยารักษา เอาใจใสผ ูปวย และนิสยั ใจคอกโ็ อบออ มอารี

หมอแปน เลาวา โดยสวนตัวผมชอบหมอลํามาตั้งแตเด็ก แลวจําไดวาตอนทีเ่ รียนหมออยูป 
4 ท่ีคณะมีหมอลําเขามาเปดสอนใหหัดรองหัดลํา ผมก็อยากจะไปเรียน เพราะชอบมาตัง้ นานแลว ก็
ไปบอกพอกับแม แตเขาก็ไมใหเรียน บอกวาอยาเลย ผมเลยไมไดไปสมัคร แตตอนนั้นก็จะไปดู
หมอลําตลอด ดูจนถึง 6 โมงเชา เกือบทุกวันเลย แตไมใหเสียการเรียน ถึงกลับมาเชาเราก็ไปเขา
เรียนตอได ไมมีผลกระทบอะไร เพราะเราแบงเวลาเปน และที่ลําหมอลําไดก็ไมไดไปเรียนที่ไหน
อาศยั จาํ เอา ดคู นนนั้ คนนแ้ี ลวก็จํา ตอมาประมาณป 2547 ก็เริม่ ชักชวนเพือ่ นๆ ในโรงพยาบาลตัง้ วง
หมอลําข้นึ มา ชอ่ื วา "บานรมเย็น" ปจจุบันมีสมาชิกประมาณ 30 คน มีทัง้ แพทย พยาบาล เจาหนาที่
โภชนาการ แมบาน ผูปวย ฯลฯ ซึ่งชวงแรกเปนเงินของตัวเอง ตอมาก็เปนเงินกองทุนบานรมเย็น
เอาไวซื้อเครื่องสําอาง วิชาชีพ "หมอลํา" เปนการแสดงพืน้ บาน ทีห่ ลอเลี้ยง จิตวิญญาณของชาว

อีสาน ทีด่ ูไปแลวศาสตรทั้ง 2 นัน้ ไมนาจะโคจรมาพบกันได ทําใหหนาทีเ่ ปนหมอรักษาคนไข กับ
การแสดงความเพลดิ เพลนิ ใหค นดูมคี วามสขุ

ความเจรญิ กา วหนา ในอาชพี
ฝกการแสดงใหมีความชํานาญ และพัฒนาไปในสิง่ ทีด่ ี มีความรับผิดชอบ จนเปนที่ยอมรับ

ของผชู มทว่ั ไป สามารถประสบความสาํ เรจ็ ได
สถานท่ีสาํ หรบั ศกึ ษาหมอลาํ

134

โรงเรียนสอนหมอลํากลอน ลําซิง่ (ศิลปะการแสดงพื้นบาน) ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
วทิ ยาลยั นาฏศลิ ปรอยเอ็ด สําหรับผูท่ีสนใจเรียนศิลปะการแสดง หมอลํากลอน แคนเตาเดียว หรือลํา
ซง่ิ การเรยี นลาํ เรยี นตัง้ แตก อนฟอ น พน้ื ฐานตางๆ สว นลํากลอนเรียน 5 ยก ลาํ ซง่ิ 3-4 ยก

กจิ กรรมทา ยบท
ผลการเรยี นรูท ่คี าดหวงั

บอกลกั ษณะทม่ี าและประเภทของอาชพี นาฎศลิ ปไ ทยได
คําชีแ้ จง ใหผ ูเรยี นตอบคาํ ถามตอไปน้ี

1.อธิบายขั้นตอนของอาชีพการแสดงหนังตะลุง
2.อธิบายขั้นตอนของอาชีพการแสดงลิเก
3.อธิบายขั้นตอนของอาชพี การแสดงหมอลาํ

135

ทป่ี รกึ ษา คณะผูจดั ทํา

1. นายประเสรฐิ บญุ เรอื ง เลขาธิการ กศน.

2. ดร.ชัยยศ อิม่ สุวรรณ รองเลขาธิการ กศน.

3. นายวชั รนิ ทร จําป รองเลขาธิการ กศน.

4. ดร.ทองอยู แกว ไทรฮะ ที่ปรึกษาดานการพัฒนาหลักสตู ร กศน.

5. นางรกั ขณา ตณั ฑวุฑโฒ ผอู าํ นวยการกลมุ พฒั นาการศึกษานอกโรงเรยี น
ผูเ ขยี นและเรียบเรียง
1. นายจํานง วนั วชิ ยั ขาราชการบํานาญ

2. นางสรัญณอร พัฒนไพศาล กศน. เฉลิมพระเกีรยติ จ.บรุ ีรัมย

3. นายชัยยนั ต มณสี ะอาด สถาบัน กศน. ภาคใต

4. นายสฤษด์ชิ ัย ศิรพิ ร สถาบัน กศน. ภาคตะวนั ออก

5. นางชอทิพย ศริ พิ ร สถาบัน กศน. ภาคตะวนั ออก

6. นายสุรพงษ มน่ั มะโน กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
ผบู รรณาธิการ และพัฒนาปรับปรุง
1. นายจํานง วนั วชิ ยั ขาราชการบํานาญ

2. นางสรญั ณอร พัฒนไพศาล กศน. เฉลิมพระเกีรยติ จ.บรุ ีรัมย

3. นายชยั ยันต มณีสะอาด สถาบัน กศน. ภาคใต

4. นายสฤษด์ิชยั ศริ พิ ร สถาบัน กศน. ภาคตะวนั ออก

5. นางชอทิพย ศริ พิ ร สถาบัน กศน. ภาคตะวนั ออก

6. นายสุรพงษ มน่ั มะโน กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

7. นายววิ ฒั นไ ชย จนั ทนส คุ นธ ขาราชการบํานาญ
คณะทํางาน
1. นายสุรพงษ มั่นมะโน กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

2. นายศุภโชค ศรีรัตนศิลป กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

3. นางสาววรรณพร ปทมานนท กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

4. นางสาวศริญญา กุลประดิษฐ กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

5. นางสาวเพชรินทร เหลอื งจิตวฒั นา กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

136

ผพู มิ พตนฉบบั
1.นางสาวปย วดี คะเนสม กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
2. นางสาวเพชรินทร เหลอื งจิตวฒั นา กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
3. นางสาวกรวรรณ กวีวงษพ พิ ัฒน กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

4. นางสาวชาลินี ธรรมธษิ า กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

5. นางสาวอลิศรา บานชี
ผูออกแบบปก
นายศภุ โชค ศรีรัตนศิลป

137

คณะทีป่ รึกษา ผพู ัฒนาและปรับปรุงครัง้ ที่ 2

นายประเสริฐ บญุ เรอื ง เลขาธิการ กศน.
นายชัยยศ อ่ิมสุวรรณ รองเลขาธิการ กศน.
นายวชั รนิ ทร จําป รองเลขาธิการ กศน.
นางวทั นี จนั ทรโอกลุ ผเู ชย่ี วชาญเฉพาะดานพฒั นาสอ่ื การเรยี นการสอน
นางชุลีพร ผาตินินนาท ผูเชี่ยวชาญเฉพาะดานการเผยแพรทางการศึกษา
นางอัญชลี ธรรมวธิ ีกลุ หวั หนา หนว ยศกึ ษานเิ ทศก
นางศุทธินี งามเขตต ผูอํานวยการศึกษานอกโรงเรียน

ผพู ัฒนาและปรับปรุงคร้งั ที่ 2
นายสุรพงษ มั่นมะโน กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
นายศุภโชค ศรีรัตนศิลป กลมุ พฒั นาการศึกษานอกโรงเรียน
กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน
นายกิตติพงศ จันทวงศ กลุมพัฒนาการศึกษานอกโรงเรียน

นางสาวผณินทร แซอ้งึ

นางสาวเพชรินทร เหลอื งจิตวฒั นา