คู่มือท่องเที่ยวชุมชนบ้านกองแหะ โป่งแยง เชียงใหม่

การท่องเที่ยว
ชุมชนบ้านกองแหะ
โป่งแยง เชียงใหม่

คู่มือมาตราฐาน
การท่องเที่ยวโดยชุมชน

คู่มือมาตรฐานการท่องเที่ยวชุมชน

จัดทำโดย นักศึกษาทีมชีวิตพร้อมบวก
พิมพ์ครั้งแรก กุมภาพันธ์ 2565
โดย นักศึกษาทีมชีวิตพร้อมบวก
สาขาจิตวิทยาองค์การ
พิมพ์ที่ คณะครุศาสตร์
มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่
ส. อินฟอร์เมชั่น เทคโนโลยี

6/8 ถ.หมื่นด้ามพร้าคต

ต.ช้างเผือก อ.เมือง

จ.เชียงใหม่ 50300

โทรศัพท์ 053-214405

โทรศัพท์ 053-412205

สนับสนุนงบประมาณการจัดพิมพ์
โครงการวิศวกรสังคม คณะครุศาสตร์
มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่

คำนำ



สารบัญ

บทที่ 1 ความเป็นมา
1-17

บทที่ 2 มาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชน
18-52

บทที่ 3 วิธีการใช้มาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชน
ในการเป็นเครื่องมือในการพัฒนา
53-58

บทที่ 4 ประโยชน์ของมาตรฐานการท่องเที่ยว
โดยชุมชนต่อผู้เกี่ยวข้อง
59-61

บทที่ 5 สรุป
62-64

อ้างอิง
65

บทที่ 1

ความเป็นมา

1.1 ทำไม การท่องเที่ยว

โดยชุมชนต้องมีมาตรฐาน

การมีมาตรฐานไม่ได้
เป็นการไปออกกฎเกณฑ์ให้กับชุมชน
ในทางกลับกันกลับช่วยปกป้อง
สิทธิชุมชน หากมาตรฐานนั้นมี
กระบวนการทำงานที่ให้ชุมชนมี
ส่วนร่วม และเห็นประโยชน์จากการมี
มาตรฐาน ดังนั้น ก่อนจะไปสู่เนื้อหา
ของมาตรฐานอาจต้องมาตั้งหลักและ
ตอบคำถามให้ชัดเสียก่อนว่าชุมชนจะ
ได้ประโยชน์อย่างไร

1

1.2 บทบาทเชิงรุกและรับ
ของชุมชนท่องเที่ยว

การอยู่อย่างรู้เท่าทันเป็นการอยู่อย่างรักษาตัวรอด
ซึ่งต้องมีการปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอกอย่างมีวุฒิภาวะและ
สร้างสรรค์ หากเมื่อชุมชนตัดสินใจ "เลือก" ในการทำเรื่องการ
ท่องเที่ยว ชุมชนควรวิเคราะห์ถึงผลกระทบของการท่องเที่ยวทั้ง
แง่บวกและลบ เมื่อชุมชนเลือกที่จะทำท่องเที่ยวนั่นคือชุมชนได้จัด
วางบทบาทของตนเองเป็นบทบาท "เชิงรุก" มากกว่า "เชิงรับ"
อย่างน้อยก็ "ลุกขึ้นมาจัดการ จากที่อาจเคยเป็นผู้ถูกท่องเที่ยว"
ซึ่งมาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชน ไม่ใช่การเปลี่ยนวิถีชุมชน
แต่เป็นการนำเอากติกาสากล เอาแนวทางปฏิบัติร่วมของกลุ่ม
เครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนภาคประชาสังคม
มาเป็นแนวทางปฏิบัติเพื่อสร้างพลังขับเคลื่อนของชุมชน
ท่องเที่ยวให้ได้รับการยอมรับและมีพลังในการประสานงาน
รวมทั้งต่อรองกับภาคีที่เกี่ยวข้องอย่างเท่าเทียมและเท่าทัน
การมีส่วนร่วมของชุมชนในการสร้างมาตรฐานมิใช่เป็นภาพฝัน
แต่เป็นภาพการขับเคลื่อนที่เกิดขึ้นจริง

2

1.3 มาตรฐาน...เครื่องมือหรือกับดัก

มาตรฐานอาจเป็นทั้งเครื่องมือและกับดักในทั้งสองด้าน
ในด้านที่เป็นกับดักจะเกิดขึ้นเมื่อชุมชนขาดความพร้อมและเร่งรีบที่จะ
เปิดรับการท่องเที่ยว หรือชุมชนไม่สามารถรักษาระดับคุณภาพไว้ได้
ซึ่งหากทำให้มาตรฐานเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการทำงาน
เป็นแนวทางและเครื่องมือในการวัดคุณภาพที่ชุมชนสามารถดำเนิน
การด้วยตนเอง ซึ่งเราต้องยอมรับว่าชุมชน "มีพลวัต" กล่าวคือ
มีการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ กระบวนการพัฒนาโดยใช้แนวคิดและ
มาตรฐานเป็นกรอบการพัฒนาจะช่วยให้ชุมชน "รู้ตัว" ว่าตนยังขาด
ความพร้อมในด้านไหน ชุมชนก็สามารถอุดช่องโหว่และพัฒนาความ
สามารถของตน ประสานความร่วมมือกับผู้มีประสบการณ์หรือ
หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้ามาพัฒนาศักยภาพมาตรฐานที่เราใช้เรียกใน
เบื้องตัน จึงเป็นมาตรฐานที่เป็นแนวทางพัฒนากลุ่มให้มีความพร้อมที่
สามารถให้หน่วยงานหรือบุคคลภายนอกมาตรวจสอบได้ในท้ายที่สุด
หากมาตรฐานไม่ได้มีการประกาศใช้ก็อาจไม่สำคัญ เพราะชุมชนได้ใช้
หลักการของมาตรฐานในการบริหารจัดการท่องเที่ยวเพื่อนำไปสู่

การจัดการที่ดีและครบถ้วนทุกมิติของการพัฒนา
ไม่ว่าจะเป็นสิ่งแวดล้อมสังคม-วัฒนธรรม
และด้านเศรษฐกิจเป็นไปตามแนวคิดและหลักการ
ของการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่ชุมชนไม่คิดพึ่งพา
การท่องเที่ยวเพียงอย่างเดียวแต่รู้ตัวและ
เตรียมพร้อมเมื่อการท่องเที่ยวเข้ามาก็
สามารถดำเนินการ และจัดการให้เกิดความยั่งยืน

ได้

3

1.4 ความเป็นมาของมาตรฐาน
การท่องเที่ยวโดยชุมชน

กว่าจะสร้าง "การท่องเที่ยวโดยชุมชน" ให้เป็นที่
ยอมรับว่าชุมชนสามารถจัดการท่องเที่ยวได้ ใช้เวลาใน
การพิสูจน์แนวคิดนี้มานานพอสมควร ซึ่งเรียกว่า
"การท่องเที่ยวโดยชุมชน" เป็นข้อถกเถียงในทางการตลาด
มานาน เนื่องจากชื่อที่เรียก "ไม่สร้างจุดขาย" จึงไม่ค่อยมี
ภาคเอกชนนำเอาเรื่อง "การท่องเที่ยวโดยชุมชน" ไปนำเสนอ
ในฐานะ "ชื่อเรียกขานผลิตภัณฑ์การท่องเที่ยว" แต่จะไปใช้
การนำเสนอกิจกรรมกับชุมชนแทน อาทิ เรียนรู้วิถีชุมชน
ความดั้งเดิมของชุมชนแลกเปลี่ยนความรู้กับ
คนในท้องถิ่น มีประสบการณ์ตรงโดยการลงมือทำกิจกรรม
กับครอบครัว เป็นต้น หากจะเรียกชื่อก็จะเรียกไปตามความ
โดดเด่นของการท่องเที่ยวโดยชุมชนแต่ละแห่ง
ผ่านคำศัพท์เดิมที่ยังไม่แน่ชัดว่าเป็นการท่องเที่ยวโดยชุมชน
หรือไม่ เช่น การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม
การท่องเที่ยวเชิงนิเวศ การท่องเที่ยวเชิงเกษตร
การท่องเที่ยวสัมผัสชีวิตชนบท (Homestay) เป็นต้น

1.5 จุดมุ่งหมายของมาตรฐาน

เป็นเครื่องมือในการพัฒนาเพื่อการจัดการแหล่ง
ท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนโดยที่ประซาชนมีส่วนร่วม และสร้างการ
ยอมรับกับผู้ที่เกี่ยวข้อง

4

1.6 องค์ประกอบของมาตรฐาน

มีองค์ประกอบ 5 ด้าน โดยการศึกษาเปรียบเทียบ
กับ GSTC, CSR-MAP อพท. และนำมายกร่างโดยใช้ระบบการ
วิจัยในการทดสอบซ้ำกับชุมชน ผู้ประกอบการ และนักท่องเที่ยว
โดยองค์ประกอบ 5 ด้าน ได้แก่
1) การบริหารจัดการอย่างยั่งยืน
2) พัฒนาคุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจท้องถิ่น
3) ส่งเสริมวัฒนธรรม
4) ดูแลรักษาสิ่งแวดล้อม
5) บริการและความปลอดภัย

5

1.7 แนวทางในการใช้มาตรฐาน
เป็นเครื่องมือในการพัฒนา

1) ทำความเข้าใจกับเป้าหมายของชุมชน
ว่าชุมชนทำการท่องเที่ยวไปเพื่ออะไร

2) ดูการจัดการว่ามีการจัดการโดยชุมชนหรือไม่
และการจัดการนั้นเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขของ
คนในชุมชน ครบถ้วนทุกมิติทั้งสังคม
วัฒนธรรม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม
หรือไม่ อย่างไร

3) มีการประเมินโดยคนในชุมชน เพื่อชุมชนจะได้
ติดตามผลกระทบเชิงบวกและลบได้ทันท่วงที

4) มีการประเมินโดยคนภายนอกเพื่อให้เห็นภาพ
ที่ตรงกันเป็นความเข้าใจร่วมกันในการยก
ระดับและพัฒนาต่อไป ในลักษณะพันธมิตร
ในการพัฒนา

5) มีการสรุปเป็นรายงานเพื่อให้เห็นการประเมิน
มีหลักฐานรองรับให้เห็นและตรวจสอบความ
น่าเชื่อถือได้มาตรฐานสามารถนำมาเป็น
แนวทางการพัฒนาสู่ความยั่งยืน เพื่อสร้าง
ความน่าเชื่อถือให้กับคนที่เกี่ยวข้อง
ในขณะเดียวกันยังช่วยทำให้คนทำงานมีวินัย
มีการจัดการที่มีประสิทธิภาพ คำนึงถึง
องค์ประกอบทุกด้าน และผู้ที่เกี่ยวข้องทุกส่วน

6

1.8 หลักการประเมินมาตรฐาน 10 ประการ

1) มีจุดมุ่งหมายในการประเมิน
2) แบบฟอร์มที่ใช้ชุมชนสามารถเข้าถึงได้ง่าย

สามารถดาวน์โหลดได้ เป็นเอกสารที่ชุมชนเข้าใจ
3) วิธีการประเมิน คนที่ประเมิน ช่วงเวลาที่ประเมิน

มีการเตรียมการอย่างดีและทำงานเป็นทีม
4) ประเมินทุกด้านครบถ้วนทุกมิติ
5) มีระบบการให้คะแนนที่มีความแม่นยำในการให้ (ซึ่งผู้ประเมิน

ส่วนใหญ่จะต้องผ่านการสอบการเป็นผู้ประเมิน หรือมีความ
เชี่ยวชาญและใช้กระบวนการกลุ่มในการหาข้อสรุปร่วม)
6) มีหน่วยงานที่รับผิดชอบในการทำหน้าที่ประเมินหรืออ้างอิง
กรอบในการประเมิน มีคู่มือในการประเมิน
7) ผลที่ได้จากการประเมินนำไปใช้ในการพิจารณาเพื่อสร้าง
ประสิทธิภาพในการทำงาน สร้างการเปลี่ยนแปลงสู่ความยั่งยืน
8) กระบวนการประเมิน ผลของการประเมินมีความโปร่งใส
ตรวจสอบได้จากภาคีที่เกี่ยวข้อง
9) ประกาศผลการประเมินหรือแจ้งผลการประเมินกับภาคีที่
เกี่ยวข้องรับทราบและสร้างการยอมรับในทุกระดับ
10) มีการประเมินมาตรฐานอย่างต่อเนื่อง ทำให้การประเมิน

กลายเป็นวิถีปฏิบัติในการทำงาน

7

1.9 บันได 4 ขั้นสู่การเตรียมความพร้อม

ในการประเมิน มาตรฐาน

1) ศึกษากรอบและเนื้อหาของมาตรฐาน วิเคราะห์ว่าที่กลุ่มท่องเที่ยว
มีและไม่มีนั้นมีอะไรบ้าง (ใช้มาตรฐานในลักษณะการเป็น
checkist : แบบตรวจสอบ)

2) วางแผนการพัฒนาเพื่อให้มีการดำเนินงานตามองค์ประกอบ
และประเด็นย่อยต่าง ๆ ที่ระบุในมาตรฐาน

3) มีกระบวนการในการตรวจสอบความพร้อมด้วยการประเมิน
ตัวเองเป็นระยะ 1 โดยประเมินกันในกลุ่มท่องเที่ยว
ซึ่งนอกจากจะดูว่ามีหรือไม่มี อาจสร้างระดับออกเป็น 4 ระดับ
คือ ไม่มี พอใช้ ดี ดีมาก และแลกเปลี่ยนกันว่าคิดเห็นตรงกัน
หรือไม่ในการให้ระดับเพราะอะไร ซึ่งจะทำให้สมาชิกเห็น
ข้อบกพร่องร่วมกัน และปรับปรุงในส่วนที่บกพร่อง

4) จัดเตรียมเอกสาร/หลักฐานอ้างอิงพร้อมให้หน่วยงานหรือ
บุคคลภายนอกที่รับผิดชอบมาประเมิน

8

1.10 องค์ประกอบของการรับรองมาตรฐาน
ที่ถือปฏิบัติตามหลักสากล

1) มีความชัดเจนว่ากลุ่มท่องเที่ยวเป็น
เจ้าของและมีผู้รับผิดชอบในการ
ประสานงานเพื่อการประเมินชัดเจน

2) มีหน่วยงานที่ให้การรับรองมาตรฐาน
มีระบบสมัครเพื่อรับการประเมิน

3) ชุมชนสมัครเข้ารับการประเมินด้วย
ความสมัครใจ

4) กระบวนการประเมินมีความน่าเชื่อถือ
แม่นยำ

5) มีการจัดสรรงบประมาณไว้สำหรับ
เป็นค่าใช้จ่ายในการประเมิน บางครั้ง
ผู้ถูกประเมินเป็นผู้จ่าย เช่น
การประเมินมาตรฐานโรงแรมสีเขียว
ของมูลนิธิใบไม้เขียว หรือบางครั้ง
รัฐให้การสนับสนุนงบประมาณในการ
ประเมิน เช่น มาตรฐานโฮมสเตย์ไทย
เป็นต้น

9

หลักการของการพัฒนาท่องเที่ยวโดยชุมชน
ความหมายของการท่องเที่ยวโดยชุมชน
(Community - Based Tourism)

คือ การท่องเที่ยวที่คำนึงถึงความยั่งยืนของสิ่งแวดล้อม
สังคม และวัฒนธรรม กำหนดทิศทางการท่องเที่ยวโดยสมาชิกในชุมชน
จัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนเพื่อชุมชน และชุมชนเจ้าของแหล่งท่องเที่ยว
มีบทบาทเป็นเจ้าของมีสิทธิ์ในการจัดการดูแลเพื่อให้เกิดการเรียนรู้
แก่ผู้มาเยือน การท่องเที่ยวเป็นเรื่องราวของการส่งเสริมการเรียนรู้
ร่วมกันของคนในชุมชนท้องถิ่นกับผู้มาเยือน รวมถึงการดูแลรักษา
ทรัพยากรด้านต่าง ๆ ของชุมชนโดยการท่องเที่ยวชุมชนเป็นเครื่องมือ
ในการพัฒนาชุมชนให้เกิดความยั่งยืน การมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนใน
ชุมชน เพื่อประโยชน์แก่ชุมชน การท่องเที่ยวเป็นเครื่องมือของการ
อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและวิถีชีวิตของท้องถิ่น โดยการจัดการ
ท่องเที่ยวอย่างสมดุลส่งผลให้ประโยชน์ต่าง ๆ ที่ได้จากการท่องเที่ยวจะ
ย้อนคืนมาสู่ชุมชน และท้องถิ่น ความสำเร็จของการจัดการท่องเที่ยวนำ
ไปสู่การพัฒนา ศักยภาพของชุมชน พื้นที่ เศรษฐกิจชุมชน สังคม
ประชาชนในชุมชนให้มีชีวิตอยู่ดีกินดี และสิ่งแวดล้อมได้รับการอนุรักษ์
รวมถึงการดำรงไว้ซึ่งวัฒนธรรม ประเพณี วิถีชีวิตอันดีงามของชุมชน
สืบทอดรุ่นต่อรุ่น บริหารทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพและเกิดความ
ยั่งยืนในชุมชน

10

องค์ประกอบของการท่องเที่ยวโดยชุมชน มี 7 องค์ประกอบ
1. มีองค์กร/กลไก ในการบริหารจัดการท่องเที่ยว

1) มีองค์กร/กลไก ที่เกิดจากการรวมตัวของคนในชุมชน
เพื่อเป็นแกนนำในการ บริหารจัดการ ท่องเที่ยว

2) การมีส่วนร่วมของสมาชิกและชุมชนในการพัฒนาการ
ท่องเที่ยว

2. มีระบบการบริหารจัดการท่องเที่ยวที่ยั่งยืน
1) มีระบบบริหารจัดการท่องเที่ยวของชุมชน และกฎกติกา
ที่ใช้ในการบริหารการท่องเที่ยว และสามารถเชื่อมโยง
กับการพัฒนาด้านอื่น ๆ ของชุมชน
2) การเสริมศักยภาพของคนในกลุ่มท่องเที่ยวและชุมชน
3) การปฏิบัติตามกฎระเบียบและรูปแบบที่ใช้สำหรับบริหาร
จัดการท่องเที่ยวของชุมชน
4) การตลาดและประชาสัมพันธ์อย่างต่อเนื่องเพื่อ
สร้างรายได้ทางการท่องเที่ยวให้เกิดขึ้นกับชุมชน
อย่างยั่งยืน

11

3. สนับสนุนการพัฒนาคุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจขอชุมชน
1.) สนับสนุนการพัฒนาชุมชน
2.) กระจายรายได้ที่เกิดจากการท่องเที่ยวชุมชนอย่าง
เป็นธรรมและสร้างโอกาสในการมีรายได้เสริม

4. ส่งเสริมวัฒนธรรมของชุมชน
1.) กลุ่มท่องเที่ยวมีข้อมูลและความรู้เกี่ยวกับวัฒนธรรม
ในท้องถิ่น
2.) มีการถ่ายทอดวัฒนธรรมจากภายในสู่คนภายนอก
3.) มีกฎ กติกา และแนวทางเพื่อเคารพและปกป้อง
วัฒนธรรมชุมชน
4.) กลุ่มท่องเที่ยวมีการส่งเสริม อนุรักษ์ ฟื้นฟู และสืบทอด
วัฒนธรรม

12

5. มีส่วนในการดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมร่วมกับชุมชน
1.) กลุ่มท่องเที่ยวมีข้อมูลด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่ง
แวดล้อม
2.) มีการออกแบบกิจกรรมท่องเที่ยวที่คำนึงถึงการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน
3.) จัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน
และอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ
4.) มีการป้องกัน จัดการ และแก้ไขปัญหามลภาวะ

6. สร้างการเรียนรู้
1.) กิจกรรมการท่องเที่ยวสามารถสร้างการเรียนรู้ความ
เข้าใจในวิถีชีวิต และวัฒนธรรมของชุมชนให้แก่ผู้มาเยือน
2.) สร้างจิตสำนึกและองค์ความรู้ในการอนุรักษ์
ทรัพยากรธรรมชาติและวัฒนธรรม ทั้งคนในชุมชนและ
ผู้มาเยือน

7. มีการบริการที่ดีและปลอดภัย ทั้งด้านที่พัก ยานพาหนะ นักสื่อ
ความหมายท้องถิ่น เจ้าของ บ้าน และการประสานงานที่ดีระหว่าง
กลุ่มในชุมชนเพื่อให้บริการ

13

ประโยชน์ที่ชุมชนได้รับจากการท่องเที่ยวโดยชุมชน

1. การท่องเที่ยวโดยชุมชนมีส่วนสนับสนุนการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติโดยชุมชน ความอยู่รอดของชุมชนขึ้นอยู่กับ
ฐานทรัพยากรธรรมชาติวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชุมชน
คนในชุมชนมีความเชื่อมโยงผูกพันกับทรัพยากร ดิน น้ำ ป่า
การท่องเที่ยวโดยชุมชนเป็นเครื่องมือในการส่งเสริมการ
จัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืน สร้างความภาคภูมิใจให้กับชุมชน
ในการเผยแพร่ภูมิปัญญาในการจัดการ ทรัพยากร สร้างสรรค์
กิจกรรมการท่องเที่ยวให้ผู้มาเยือนมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์สร้าง
ความร่วมมือของหน่วยงานในการทำงานเป็นพันธมิตรร่วมกับ
ชุมชนในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

14

2. การท่องเที่ยวโดยชุมชนมีส่วนสนับสนุนการ
ฟื้นฟูวัฒนธรรมท้องถิ่น วิถีชีวิตและวัฒนธรรม
เป็นสิ่งที่บอกถึงอัตลักษณ์ความเป็นชุมชน ความ
เข้มแข็งของชุมชนจะทำให้ชุมชน สามารถปรับตัว
ให้อยู่ในสังคมโดยที่ยังคงอนุรักษ์วัฒนธรรมและ
ประยุกต์ให้สอดคล้องกับยุคสมัย มีการสืบทอดสู่
คนรุ่นหลังได้อย่างต่อเนื่อง
การท่องเที่ยวโดยชุมชนเป็นเครื่องมือใน
การสร้างความภาคภูมิใจให้กับคนในชุมชนใน
การนำเสนอ “ของดี” ชุมชนให้คนภายนอกได้รับรู้
ทำให้เกิดการสืบค้น ถ่ายทอด และฟื้นฟู
วัฒนธรรมจากรุ่นสู่รุ่น ชุมชนมีการบริหารจัดการ
และร่วมกันกำหนดว่าวิถีชีวิตและวัฒนธรรมอะไร
บ้างที่ชุมชนพร้อมในการนำเสนอ และสร้างการ
เรียนรู้แก่ผู้มาเยือน ตลอดจนมีแนวทางปฏิบัติตัว
สำหรับนักท่องเที่ยว การที่มีนักท่องเที่ยวสนใจ
แลกเปลี่ยนเรียนรู้วิถีชีวิตและวัฒนธรรม
คนท้องถิ่นเป็นตัวกระตุ้น อีกทางหนึ่งที่ทำให้
ชุมชนเกิดความภาคภูมิใจ และมีชีวิตชีวาในการนำ
เสนอข้อมูล สามารถสร้างการมีส่วนร่วมให้กับ
นักท่องเที่ยวในกิจกรรมทางวัฒนธรรมของตน
ทำให้เยาวชนคนรุ่นหลังเห็นคุณค่าของชุมชน
ตนเอง

15

3. การท่องเที่ยวโดยชุมชนมีส่วนสนับสนุนการพัฒนาคน
ความภาคภูมิใจในความเป็นท้องถิ่น หรือชาติพันธุ์ความร่วมมือ
และความสามัคคีของคนในชุมชน การมีพื้นที่ทางสังคม
ได้รับการยอมรับจากคนภายนอก เป็นหัวใจสำคัญของการ
ดำรงไว้ซึ่งความเป็นชุมชน การท่องเที่ยวโดยชุมชนช่วยให้
คนในชุมชนได้มีส่วนร่วมและกำหนดบทบาทของชุมชนต่อการ
ท่องเที่ยว มีกระบวนการในการจัดการความรู้ภายในชุมชน
สร้างระบบในการบริหารจัดการและแก้ไขปัญหาการท่องเที่ยว
ภายในชุมชนโดยชุมชนเอง มีการพัฒนาทักษะและเพิ่มเติมความ
รู้ใหม่ให้กับสมาชิกในชุมชนในการบริหารจัดการท่องเที่ยว
ให้คนในชุมชนมีความเชื่อมั่นในการนำเสนอปัญหาและ
ความต้องการกับหน่วยงานภายนอก นำเสนอประสบการณ์และ
ความสำเร็จในการพัฒนาคนและหน่วยงานที่มาศึกษา - ดูงาน
นอกจากเป็นการพัฒนา “คนใน” แล้วยังให้การศึกษากับ
“คนนอก” ด้วย

16

4. การท่องเที่ยวโดยชุมชนมีส่วนสนับสนุน
เศรษฐกิจชุมชนและคุณภาพชีวิตของคนใน
ท้องถิ่น การท่องเที่ยวเป็นการดึงคนจาก
ภายนอกมาเรียนรู้ชุมชน แรงจูงใจที่ทำให้
นักท่องเที่ยวเข้ามาในชุมชน
คือ วิถีชีวิตที่แตกต่าง วัฒนธรรมดั้งเดิม
และแหล่งท่องเที่ยวที่มีความอุดมสมบูรณ์
จุดดึงดูด คือ วิถีชีวิตที่เรียบง่ายและมีการ
ดำรงชีวิตที่ผูกพันกับธรรมชาติการ
ท่องเที่ยวโดยชุมชนจึงเป็นรายได้เสริมที่
สามารถนำรายได้นั้นไปดำรงชีพ
โดยที่คนในชุมชนยังคงดำเนินวิถีดั้งเดิม
หรือเป็นการสร้างทางเลือกเรื่องรายได้
ให้กับบางครอบครัวในการสร้างอาชีพเสริม
ที่เกี่ยวเนื่องกับการท่องเที่ยว สร้างงานให้
กับคนในชุมชนการท่องเที่ยวโดยชุมชน
จัดสรรรายได้จากการท่องเที่ยวสนับสนุน
กิจกรรมการพัฒนาชุมชนและ
สาธารณประโยชน์

17

บทที่ 2

มาตรฐาน

การท่องเที่ยวโดยชุมชน

จากการที่มาตรฐานการท่อง
เที่ยวโดยชุมชนยังอยู่ในกระบวนการ
เพื่อให้เกิดการรับรองโดยหน่วยงานที่
น่าเชื่อถือ ซึ่งหน่วยงานที่เหมาะสมใน
การทำหน้าที่นี้ควรจะเป็นหน่วยงาน
ภาครัฐ ในบริบทของประเทศไทย
ปัจจุบันกรมการ
ท่องเที่ยว กระทรวงท่องเที่ยวและกีฬา
มีสำนักพัฒนาบริการท่องเที่ยวในการ
กำหนดมาตรฐานการท่องเที่ยวอยู่แล้ว
จึงน่าจะเป็นหน่วยงานที่เหมาะสมที่สุด
ตามภารกิจองค์กร

18

และเนื่องจากการท่องเที่ยวโดยชุมชนดำเนินการโดยชุมชนท้องถิ่น
ซึ่งทำเรื่องการท่องเที่ยวเป็นเพียงรายได้เสริม ขาดขีดความสามารถใน
การจ่ายค่าดำเนินการประเมินให้กับองค์กร ผู้ประเมิน จึงมีความจำเป็น
อย่างยิ่งที่การประเมินมาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชนต้องมีหน่วย
งานภาครัฐเป็นเจ้าภาพแต่อาจจะแต่งตั้งคณะทำงานในการทำงานก็ได้
เช่น องค์การพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน ได้ตั้ง
คณะทำงานรับรองแหล่งท่องเที่ยวโดยชุมชนขึ้น โดยเชิญผู้เชี่ยวชาญ
มาจากหลายสาขาวิชาชีพ และผู้แทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมาเป็นคณะ
ทำงานในการรับรองแหล่งท่องเที่ยวโดยชุมชน หรืออีกนัยหนึ่งคือการ
ประเมินมาตรฐานแหล่งท่องเที่ยวโดยชุมชนนั่นเอง

19

แบบประเมินมาตรฐานชุดนี้

ประกอบด้วยเกณฑ์มาตรฐาน 5 ด้าน
และมีตัวชี้วัดต่าง ๆ ดังต่อไปนี้

1. ด้านการจัดการอย่างยั่งยืนของการท่องเที่ยวโดยชุมชน
มี 6 ตัวชี้วัด แยกย่อยเป็นจำนวน 31 ข้อ ประกอบด้วย

1.1 ระบบการบริหารจัดการโดยชุมชนแบบบูรณาการทั้ง 8 ด้าน
ได้แก่

1) ทรัพยากรธรรมชาติ
2) วัฒนธรรม
3) สุขภาพสุขอนามัย
4) ความปลอดภัย
5) คน/สังคม
6) ผลประโยชน์
7) คุณภาพการบริการ
8) การตลาด
1.2 การมีส่วนร่วมของสมาชิกกลุ่มและชุมชน
1.3 การเสริมศักยภาพของคนในกลุ่มและชุมชน
1.4 ระบบประเมินความพึงพอใจของนักท่องเที่ยว กลุ่มท่องเที่ยว
และชุมชนที่ครอบคลุมทั้ง 8 ด้าน
1.5 การปฏิบัติตามกฎระเบียบของคนในชุมชนและนักท่องเที่ยว
1.6 การตลาดและประชาสัมพันธ์อย่างรับผิดชอบ

20

2. ด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชนมีการกระจายผลประโยชน์
สู่ท้องถิ่น สังคมและคุณภาพชีวิต มี 3 ตัวชี้วัดแยกย่อยเป็น
จำนวน 12 ข้อ ประกอบด้วย

2.1 สนับสนุนการพัฒนาชุมชน
2.2 กระจายรายได้อย่างเป็นธรรมและสร้างโอกาสในการมี
รายได้เสริม
2.3 การให้เกียรติด้านสิทธิมนุษยชนและศักดิ์ศรีความเป็น
มนุษย์

3. ด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชนมีการอนุรักษ์และส่งเสริม
มรดกทางวัฒนธรรมมี 4 ตัวชี้วัดแยกย่อยเป็นจำนวน
14 ข้อ ประกอบด้วย

3.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีข้อมูลและความรู้เกี่ยวกับวัฒนธรรม
และวิถีชีวิตในท้องถิ่น

3.2 มีการถ่ายทอดข้อมูลทางวัฒนธรรมและวิถีชีวิตจาก
คนภายในสู่คนภายนอก และการถ่ายทอดภายในชุมชนด้วย
กันเอง

3.3 มีกฎ กติกา และแนวทางปฏิบัติเพื่อการเคารพและ
ปกป้องวัฒนธรรมของคนท้องถิ่น และให้เกียรติวัฒนธรรม
ของแขกผู้มาเยือน

3.4 กลุ่มท่องเที่ยวมีการส่งเสริมการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และ
สืบทอดวัฒนธรรม

21

4. ด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชนมีการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ
และสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นระบบและยั่งยืน มี 9 ตัวชี้วัด
แยกย่อยเป็นจำนวน 37 ข้อ ประกอบด้วย

4.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีฐานข้อมูลด้านทรัพยากรและการให้การศึกษา
4.2 มีการออกแบบกิจกรรมท่องเที่ยวที่คำนึงถึงการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน
4.3 การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน
และการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ
4.4 การจัดการขยะชุมชน/แหล่งท่องเที่ยว
4.5 การจัดการทรัพยากรน้ำและน้ำเสีย
4.6 การจัดการด้านเสียงรบกวน
4.7 การจัดการด้านพลังงาน
4.8 ผลิตภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
4.9 อาคารสิ่งปลูกสร้าง

5. ด้านการบริการและความปลอดภัยของการท่องเที่ยวโดยชุมชน
มี 7 ตัวชี้วัด แยกย่อยเป็นจำนวน 82 ข้อ ประกอบด้วย

5.1 กิจกรรมการท่องเที่ยวมีความชัดเจน ปลอดภัย
ความเหมาะสมกับสภาพชุมชน กลุ่มเป้าหมาย และช่วงเวลา

5.2 ที่พัก
5.3 ยานพาหนะและการเดินทาง
5.4 นักสื่อความหมายท้องถิ่น
5.5 เจ้าของบ้าน
5.6 การติดต่อประสานงาน
5.7 ความปลอดภัย

22

แบบ ประเมินมาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชน

ขั้นแรก ตรวจสอบเบื้องต้น มี/ไม่มี


สำหรับชุมชนที่เริ่มต้นจะใช้การท่องเที่ยวโดยชุมชนเป็น

เครื่องมือในการพัฒนา แต่ไม่รู้ว่าจะพัฒนาอย่างไร ต้องทำอะไรบ้าง
มาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชน ในเบื้องตันสามารถเป็นเครื่องมือ
ในการทำความเข้าใจกับเป้าหมาย การท่องเที่ยวโดยชุมชน
ของชุมชนว่าชุมชนทำการท่องเที่ยวไปเพื่ออะไร เนื่องจากใน
มาตรฐาน การท่องเที่ยวโดยชุมชน นั้นมีองค์ประกอบที่สำคัญ
ของการทำ การท่องเที่ยวโดยชุมชน คือ

1) การบริหารจัดการอย่างยั่งยืน
2) พัฒนาคุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจท้องถิ่น
3) ส่งเสริมวัฒนธรรม
4) ดูแลรักษาสิ่งแวดล้อม-ตรวจสอบร่วมกันว่าชุมชน
ต้องการจะให้เกิดสิ่งต่าง ๆ เหล่านี้ในชุมชนหรือไม่ อย่างไร

23

เมื่อได้ความชัดเจนในเป้าหมายของการทำ
การท่องเที่ยวของชุมชนแล้วมาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชน
สามารถเข้ามามีบทบาทในฐานะเป็นแนวทางในการพัฒนางาน
การท่องเที่ยวโดยชุมชน ในชุมชนได้โดยการที่สมาชิกของ
ชุมชนมาร่วมกันประเมินสถานะปัจจุบันของชุมชนเปรียบเทียบ
กับสิ่งที่มาตรฐาน การท่องเที่ยวโดยชุมชน ต้องการให้เกิดขึ้น
เพื่อให้เห็นว่าชุมชนมีสิ่งใดอยู่แล้ว และสิ่งใดที่ต้องพัฒนาต่อ
ในเบื้องตันสามารถตรวจสอบสถานะความพร้อมในประเด็น
ต่าง ๆ ตามองค์ประกอบหลักจากการประเมินง่าย 1,2 ระดับ
คือ มีและไม่มี (ดังตัวอย่างแบบประเมินในหน้าถัดไป) ซึ่งการ
ประเมินแบบนี้สามารถใช้ได้กับทั้งกรณีชุมชนนั้นมีประสบการณ์
กับการท่องเที่ยวมาบ้างแล้วและที่ยังไม่มี

แบบประเมินมาตรฐานการท่องเที่ยวโดยชุมชน
ด้านที่ 1 การจัดการอย่างยั่งยืนของการท่องเที่ยวโดยชุมชน

1.1 ระบบการบริหารจัดการโดยชุมชนแบบบูรณาการทั้ง 8 ด้าน
ได้แก่

1) ทรัพยากรธรรมชาติ
2) วัฒนธรรม
3) สุขภาพ/สุขอนามัย
4) ความปลอดภัย
5) คน/สังคม
6) ผลประโยชน์
7) คุณภาพการบริการ
8) การตลาด

24

มี ไม่มี

1.1.1 มีการทำงานในระบบกลุ่มท่องเที่ยว
ซึ่งคณะกรรมการเข้ามาบริหารจัดการ
1.1.2 คณะกรรมการมีความเข้าใจในเป้าหมาย
และหลักการของการท่องเที่ยวโดยชุมชน
1.1.3 คณะกรรมการมีความรู้ ความสามารถที่
ครอบคลุมทั้ง 8 ด้าน

1.1.4 สมาชิกในกลุ่มท่องเที่ยวเป็นคนในชุมชน
และเข้าใจเป้าหมายของการท่องเที่ยวโดยชุมชน
1.1.5 กลุ่มท่องเที่ยวมีการแบ่งหน้าที่และกระจาย
บทบาทการทำงานที่ครอบคลุมทั้ง 8 ด้าน
1.1.6 มีกลไกการประสานงาน โดยมีผู้ประสานงานที่
ชัดเจน

1.1.7 มีการจัดเก็บข้อมูลของกลุ่มอย่างเป็นระบบ
และมีการปรับปรุงข้อมูลให้ทันสมัยอยู่เสมอในทุก ๆ ปี

1.1.8 กลุ่มท่องเที่ยวมีแผนงานที่ชัดเจนและ
ครอบคลุมทั้ง 8 ด้าน

1.1.9 กลุ่มท่องเที่ยวมีระบบการเงินและบัญชีที่
ชัดเจน โปร่งใส และตรวจสอบได้

1.1.10 กลุ่มท่องเที่ยวมีการกำหนดจำนวนนักท่องเที่ยว
ให้เหมาะสมกับการใช้ประโยชน์ของสภาพพื้นที่ในชุมชน

25

1.2 การมีส่วนร่วมของสมาชิกกลุ่มท่องเที่ยวและชุมชน

มี ไม่มี

1.2.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีกระบวนการทำงานที่ให้โอกาส
กับสมาชิกในการร่วมคิดวางแผน และตัดสินใจ
1.2.2 สมาชิกมีความรู้สึกถึงความเป็นเจ้าของ
ที่แสดงให้เห็นอย่างเป็นรูปธรรม เช่น
การเข้ามารับทราบข้อมูล ร่วมคิด ร่วมแก้ไขปัญหา
ร่วมแรงหรือร่วมทุน โดยการถือหุ้นร่วมกัน
1.2.3 มีการประชุมหรือเวทีแลกเปลี่ยนกันภายในกลุ่ม
อย่างสม่ำเสมอ อย่างน้อย เดือนละ 1 ครั้ง
1.2.4 มีการกระจายข่าวสารความเคลื่อนไหวและ
กิจกรรมของกลุ่มท่องเที่ยวให้ขุมชนรับรู้อย่าง
ต่อเนื่อง
1.2.5 เปิดใอกาสให้คนในชุมชนเข้าร่วมกิจกรรมของ
กลุ่มท่องเที่ยว (อย่างน้อยปีละ 1 กิจกรรม)
1.2.6 กลุ่มท่องเที่ยวเปิดโอกาสให้คนในชุมชนเข้ามา
เป็นสมาชิกกลุ่มท่องเที่ยว (อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง)

26

1.3 การเสริมศักยภาพของคนในกลุ่มและชุมชน

มี ไม่มี

1.3.1 สมาซิกได้รับโอกาสพัฒนาความรู้และทักษะใน
ประเด็นที่เกี่ยวข้องกับหน้าที่ของตนอย่างต่อเนื่อง
และสามารถนำความรู้ไปใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
1.3.2 ผู้นำและสมาชิกมีทักษะในการถ่ายทอดความรู้
ประสบการณ์ ให้แก่บุคคล และหน่วยงานที่สนใจได้
1.3.3 มีการหมุนเวียนให้สมาชิกได้มีโอกาสเข้าร่วม
ประชุมและฝึกอบรมต่างๆ
1.3.4 มีกิจกรรมในการเสริมสร้างศักยภาพของ
สมาชิกกลุ่มและคนในชุมชน ซึ่งบรรจุไว้ใน
แผนการดำเนินงาน

27

1.4 แบบประเมินความพึงพอใจของนักท่องเที่ยว
กลุ่มท่องเที่ยวและชุมชน ที่ครอบคลุมทั้ง 8 ด้าน

มี ไม่มี

1.4.1 มีการประเมินความพึงพอใจของนักท่องเที่ยว
ในรูปแบบต่าง ๆ เช่น สมุดเยี่ยมแบบสอบถาม
เป็นต้น
1.4.2 มีการประเมินความพึงพอใจของสมาชิก
กลุ่มท่องเที่ยว ในรูปแบบต่าง ๆ เช่น เวทีประจำเดือน
ประชุมกลุ่มย่อย หรือการตอบแบบสอบถาม
การสัมภาษณ์ เป็นต้น
1.4.3 มีเวทีประชาคมเพื่อสร้างการรับรู้ของคนใน
ชุมชนเกี่ยวกับการดำเนินงานของกลุ่ม
และเปิดโอกาสให้คนในชุมชนได้แสดงความคิดเห็น
อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
1.4.4 มีการวิเคราะห์ผลการประเมินความพึงพอใจ
ทั้งจากนักท่องเที่ยว สมาชิกกลุ่มท่องเที่ยว
และคนในชุมชน เพื่อนำข้อมูลไปใช้ใน
การพัฒนาการจัดการท่องเที่ยวต่อไป

28

1.5 การปฏิบัติตามกฎระเบียบของคนในชุมชน
และนักท่องเที่ยว

มี ไม่มี

1.5.1 มีข้อตกลงหรือกฎระเบียบของกลุ่มท่องเที่ยว
ที่ได้รับการยอมรับจากคนในชุมชน และสมาชิก
ปฏิบัติตามข้อกำหนดนั้น
1.5.2 กลุ่มท่องเที่ยวมีการกำหนดกฎระเบียบสำหรับ
นักท่องเที่ยว และมีการแจ้งให้นักท่องเที่ยวรับทราบ
ล่วงหน้า
1.5.3 กลุ่มท่องเที่ยวมีการจัดทำสื่อเผยแพร่
กฎระเบียบให้กับชาวบ้านและนักท่องเที่ยวได้รับทราบ
เช่น ป้าย ประกาศ แผ่นผับ คู่มือการท่องเที่ยว เป็นต้น

1.6 การตลาดและการประชาสัมพันธ์อย่างรับผิดชอบ

มี ไม่มี

1.6.1 มีการกำหนดเป้าหมายกลุ่มนักท่องเที่ยว
ที่เหมาะสมกับชุมชน และมีกิจกรรมที่เหมาะสมกับ
นักท่องเที่ยวในแต่ละกลุ่มเป้าหมาย
1.6.2 มีการกำหนดปฏิทินกิจกรรมท่องเที่ยวเพื่อให้
ผู้ประกอบการหรือนักท่องเที่ยวทราบล่วงหน้า

1.6.3 มีการให้ข้อมูลเพื่อการประชาสัมพันธ์ใน
กิจกรรมและบริการที่เป็นข้อเท็จจริง
1.6.4 มีประสบการณ์ในการออกไปประชาสัมพันธ์
การท่องเที่ยวของชุมชนตามงานเทศกาลท่องเที่ยว
ต่าง ๆ ในระดับจังหวัดหรือประเทศ อย่างน้อย
ปีละ 1 ครั้ง

29

ด้านที่ 2 การท่องเที่ยวโดยชุมชนมีการกระจายผลประโยชน์
สู่ท้องถิ่น สังคมและคุณภาพชีวิต

2.1 สนับสนุนการพัฒนาชุมชน

มี ไม่มี

2.1.1 มีการจัดสรรรายได้ของกลุ่มเพื่อสนับสนุน
กิจกรรมสาธารณประโยชน์ของชุมชนอย่างต่อเนื่อง
2.1.2 สมาชิกกลุ่มท่องเที่ยวเข้าร่วมกิจกรรม
การพัฒนาในชุมซน
2.1.3 มีการทำงานร่วมกับภาคีอื่นทั้งในและนอกชุมชน
2.1.4 มีการผลักดันให้แผนงานของกลุ่มท่องเที่ยวเป็น
ส่วนหนึ่งของแผนงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

2.2 กระจายรายได้อย่างเป็นธรรมและสร้างโอกาสในการมี
รายได้เสริม

มี ไม่มี

2.2.1 สมาชิกในกลุ่มมีโอกาสในการมีรายได้ภายใต้
การจัดการในระบบหมุนเวียนการให้บริการท่องเที่ยว
2.2.2 มีการส่งเสริมให้กลุ่มท่องเที่ยวและสมาชิก
ซื้อและใช้ผลิตภัณฑ์ที่ผลิตในชุมชน
2.2.3 กลุ่มท่องเที่ยวเปิดโอกาสให้ขาวบ้านและกลุ่ม
องค์กรต่างๆในชุมชน จำหน่ายสินค้าให้กับนักท่องเที่ยว
2.2.4 มีการสนับสนุนให้สมาชิกในชุมชนมีการคิดค้น
ผลิตภัณฑ์และบริการใหม่ ๆ แก่นักท่องเที่ยวที่มา
จากวัตถุดิบและภูมิปัญญาที่มีในท้องถิ่น

30

2.3 การให้เกียรติด้านสิทธิมนุษยชนและศักดิ์ศรีความ
เป็นมนุษย์

มี ไม่มี

2.3.1 กลุ่มท่องเที่ยวไม่สนับสนุนการค้ายาเสพติด
อบายมุข และการค้าประเวณี
2.3.2 เปิดโอกาสแก่เยาวชน สตรี ผู้สูงอายุ
และคนพิการ ให้ได้รับประโยชน์และมีโอกาสเข้ามา
มีส่วนร่วมในกลุ่ม
2.3.4 กิจกรรมท่องเที่ยวที่มีการใช้ทรัพยากรร่วมกับ
เพื่อนบ้าน จะต้องไม่ก่อให้เกิดความขัดแย้งหรือ
รบกวนเพื่อนบ้าน

ด้านที่ 3 การท่องเที่ยวโดยชุมชนมีการอนุรักษ์และส่งเสริม
มรดกทางวัฒนธรรม

3.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีข้อมูลเกี่ยวกับวัฒนธรรมและวิถีชีวิต
ในท้องถิ่น

มี ไม่มี

3.1.1 มีการรวบรวมและบันทึกข้อมูลทางด้าน
ประวัติศาสตร์ วิถีชีวิต ภูมิปัญญา ศิลปะ
วัฒนธรรม ประเพณี เป็นเอกสาร รูปภาพ
หรือสื่อต่าง ๆ

3.1.2 มีการรวบรวมเก็บรักษาและอนุรักษ์ของเก่า
ซึ่งสะท้อนถึงวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชุมชนไว้เพื่อ
ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาเรียนรู้

31

3.2 มีการถ่ายทอดข้อมูลทางวัฒนธรรมและวิถีชีวิตจาก
คนภายในสู่คนภายนอกและการถ่ายทอดภายในชุมชนด้วย
กันเอง

มี ไม่มี

3.2.1 มีการออกแบบกิจกรรมท่องเที่ยวที่นำเสนอ
ศิลปวัฒนธรรมและวิถีชีวิตท้องถิ่น
3.2.2 กิจกรรมท่องเที่ยวเปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยว
ได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้และสัมผัสวัฒนธรรมและวิถีชีวิต
ของชาวบ้านผ่านประสบการณ์จริง หรือได้ลงมือทำ
กิจกรรมนั้น ๆ ด้วยตัวเอง
3.2.3 เจ้าของบ้านหรือนักสื่อความหมายท้องถิ่น
มีความสามารถในการสื่อความหมายเรื่องราว
วัฒนธรรม วิถีชีวิต และภูมิปัญญาท้องถิ่นได้อย่าง
น่าสนใจ
3.2.4 มีการส่งเสริมเยาวชนในชุมชนให้มีความรู้
ความสามารถในการเป็นนักสื่อความหมายท้องถิ่น
ด้านวัฒนธรรมท้องถิ่น
3.2.5 มีการผลักดันให้องค์ความรู้เรื่องภูมิปัญญา
ประเพณี ศิลปะ วัฒนธรรมที่มีการรวบรวมโดยกลุ่ม
ท่องเที่ยวให้เข้าไปเป็นหลักสูตรท้องถิ่น

32

3.3 มีกฎ กติกาและแนวทางปฏิบัติเพื่อการเคารพและ
ปกป้องวัฒนธรรมของคนในท้องถิ่นและให้เกียรติ
วัฒนธรรมของแขกผู้มาเยือน

มี ไม่มี

3.3.1 มีกฎระเบียบด้านวัฒนธรรม และมีการให้ข้อมูล
กับนักท่องเที่ยวรับทราบเพื่อปฏิบัติตามแนวทาง
ที่ชุมชนกำหนด

3.3.2 สมาชิกกลุ่มท่องเที่ยวปฏิบัติตนตามระเบียบ
ของชุมชนและเป็นแบบอย่างที่ดี

3.3.3 มีการเผยแพร่ข้อควรปฏิบัติด้านวัฒนธรรม
ให้กับคนในชุมชนได้รับทราบโดยเป็นไปในแนวทาง
เดียวกันกับที่ให้นักท่องเที่ยวปฏิบัติ

3.3.4 กิจกรรมการท่องเที่ยวไม่รบกวนและส่งผล
กระทบต่อโบราณสถานและสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของชุมชน

3.3.5 มีการให้ความรู้กับสมาชิกกลุ่มท่องเที่ยวและ
ครอบครัวเพื่อให้เข้าใจวัฒนธรรมที่แตกต่างของ
ผู้มาเยือน

3.4 กลุ่มท่องเที่ยวมีการส่งเสริมการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และ
สืบทอดวัฒนธรรม

มี ไม่มี

3.4.1 มีการยกย่องให้เกียรติครูภูมิปัญญา บุคคล
ตัวอย่างของชุมชน
3.4.2 กลุ่มท่องเที่ยวมีส่วนร่วมในกิจกรรมอนุรักษ์
ฟื้นฟู และสืบทอดวัฒนธรรมในชุมชน

33

ด้านที่ 4 การท่องเที่ยวโดยชุมชนมีการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นระบบและยั่งยืน

4.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีฐานข้อมูลด้านทรัพยากรธรรมชาติและ
สิ่งแวดล้อมและการเผยแพร่ข้อมูล

มี ไม่มี

4.1.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีฐานข้อมูลที่ชัดเจนในเรื่อง
เกี่ยวกับทรัพยากรธรรมชาติสิ่งแวดล้อมในชุมชน
และความสัมพันธ์ระหว่างคนกับทรัพยากรธรรมชาติ
4.1.2 สมาชิกกลุ่มท่องเที่ยวมีความรู้ สามารถให้ข้อมูล
เกี่ยวกับทรัพยากรธรรมชาติและความสัมพันธ์ระหว่าง
คนกับทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนแก่ผู้มาเยือนได้
4.1.3 ผู้นำกลุ่มท่องเที่ยวสามารถถ่ายทอดข้อมูล
ความรู้ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
ให้กับคนในชุมชนและผู้สนใจทั่วไปได้
4.1.4 มีกฎ ระเบียบ ข้อควรปฏิบัติ ด้านสิ่งแวดล้อมและ
เผยแพร่ให้กับคนในชุมชนและแขกผู้มาเยือนได้รับทราบ

34

4.2 มีการออกแบบกิจกรรมท่องเที่ยวที่คำนึงถึงการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน

มี ไม่มี

4.2.1 มีการออกแบบกิจกรรมการท่องเที่ยวที่เป็น
มิตรกับสิ่งแวดล้อม
4.2.2 กิจกรรมท่องเที่ยวเปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยว
ได้เรียนรู้เรื่องสิ่งแวดล้อมและความสัมพันธ์ระหว่าง
คนกับทรัพยากรธรรมชาติในชุมชน
4.2.3 มีข้อควรปฏิบัติสำหรับนักท่องเที่ยวและสมาชิก
กลุ่มท่องเที่ยวในการทำกิจกรรมท่องเที่ยวที่ลดผล
กระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เช่น
การไม่เด็ดดอกไม้ในป่า การใช้ปิ่ นโตแทนกล่องโฟม
เป็นต้น
4.2.4 นักสื่อความหมายท้องถิ่นสามารถแนะนำข้อ
ปฏิบัติเพื่อการรักษาสิ่งแวดล้อมได้อย่างมีประสิทธิภาพ
4.2.5 นักสื่อความหมายท้องถิ่นมีความสามารถ
ในการสื่อความหมายสิ่งแวดล้อมและความสัมพันธ์
ระหว่างคนกับทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนได้อย่าง
น่าสนใจ
4.2.6 มีกิจกรรมที่นักท่องเที่ยวได้ร่วมอนุรักษ์
ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในชุมชน

35

4.3 การจัดการทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน
และการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ

มี ไม่มี

4.3.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ
อย่างเป็นระบบตามสภาพของพื้นที่และคำนึงถึงความ
ยั่งยืน

4.3.2 กลุ่มท่องเที่ยวมีแผนงานในการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อมความหลากหลาย
ทางชีวภาพ และมีการนำแผนงานไปใช้จริง

4.3.3 กลุ่มท่องเที่ยวมีคณะทำงาน/ตัวแทนชุมชน
ที่รับผิดชอบงานด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ
อย่างชัดเจน

4.3.4 มีการทำงานร่วมกับเครือข่าย/องค์กรภาคี/
ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย/พันธมิตรในการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมร่วมกัน

4.3.5 สมาชิกกลุ่มท่องเที่ยวมีส่วนร่วมกับงานด้าน
การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

4.3.6 กลุ่มท่องเที่ยวมีกองทุนที่สนับสนุนชุมชน
ในการดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติสิ่งแวดล้อม
และมีการนำกองทุนไปใช้อย่างเป็นรูปธรรม

4.3.7 มีกิจกรรมการสร้างจิตสำนึกให้คนในชุมชน
ตระหนักถึงความสำคัญของทรัพยากรธรรมชาติ
สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพ

4.3.8 มีการถ่ายทอดภูมิปัญญาในการจัดการ
ทรัพยากรธรรมชาติให้กับคนรุ่นใหม่

36

4.4 การจัดการขยะในชุมชนและแหล่งท่องเที่ยว

มี ไม่มี

4.4.1 สมาชิกกลุ่มท่องเที่ยวมีระบบจัดการขยะทั้งใน
ระดับครัวเรือนและระดับกลุ่ม เช่น การคัดแยกขยะ
ก่อนนำไปกำจัด การทำปุ๋ย/น้ำหมักจากเศษขยะ
ที่ย่อยสลายได้ การนำกลับมาใช้ใหม่ เป็นต้น
4.4.2 กลุ่มท่องเที่ยวมีส่วนร่วมในการจัดการขยะใน
ชุมชนและแหล่งท่องเที่ยว
4.4.3 มีการจัดการขยะที่ในแหล่งท่องเที่ยว
4.4.4 มีข้อปฏิบัติเกี่ยวกับการจัดการขยะในแต่ละ
กิจกรรมท่องเที่ยว
4.4.5 มีมาตรการ/วิธีการในกิจกรรมท่องเที่ยวแต่ละ
กิจกรรมเพื่อลดมลพิษและปริมาณขยะ เช่น การใช้ย่าม
ถุงผ้า ปิ่ นโต ขวด/กระติกน้ำแบบเติมใหม่ได้ เป็นต้น

4.5 การจัดการทรัพยากรน้ำและน้ำเสีย

มี ไม่มี

4.5.1 บ้านพักนักท่องเที่ยวและกิจกรรมท่องเที่ยว
มีการใช้น้ำอย่างประหยัด
4.5.2 ชุมชนมีข้อตกลงร่วมกันในการใช้ทรัพยากรน้ำ
4.5.3 กลุ่มท่องเที่ยวมีการวางแนวทางการปฏิบัติ
เพื่อป้องกันน้ำเสีย

37

4.6 การจัดการด้านเสียงรบกวน

มี ไม่มี

4.6.1 กลุ่มท่องเที่ยวมีการออกแบบและการใช้เครื่องมือ
ที่ลดมลภาวะทางเสียง
4.6.2 มีข้อปฏิบัติสำหรับนักท่องเที่ยวเพื่อควบคุม
เสียงรบกวน
4.6.3 กิจกรรมท่องเที่ยวไม่รบกวนต่อชุมชน
สัตว์ป่า หรือสภาพแวดล้อม

4.7 การจัดการด้านพลังงาน

มี ไม่มี

4.7.1 มีการรณรงค์ให้สมาชิกกลุ่มและนักท่องเที่ยว
ใช้ไฟ น้ำมัน แก๊ส และเชื้อเพลิงอื่น ๆ อย่างประหยัด
4.7.2 มีแนวทางในการใช้พลังงานอย่างประหยัด
การใช้พลังงานทางเลือกหรือพลังงานทดแทน

38

4.8 ผลิตภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

มี ไม่มี

4.8.1 ส่งเสริมสนับสนุนการใช้ผลิตภัณฑ์ที่ทำจาก
วัสดุที่มีในท้องถิ่นซึ่งไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม
4.8.2 มีผลิตภัณฑ์ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมจำหน่าย
ให้กับนักท่องเที่ยว
4.8.3 ไม่สนับสนุนการใช้ผลิตภัณฑ์ที่ใช้วัตถุดิบที่ทำ
มาจากพืช สัตว์หายาก/ใกลัสูญพันธุ์
4.8.4มีการส่งเสริมให้นำคิลปะท้องถิ่นและใช้วัสดุที่ไม่
ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมมาทำการตกแต่งสถานที่
ที่เกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยว เช่น บ้านพัก ศูนย์บริการ
นักท่องเที่ยว เป็นต้น

4.9 อาคารสิ่งก่อสร้าง

มี ไม่มี

4.9.1 สิ่งปลูกสร้างที่สร้างขึ้นมาใหม่มีการออกแบบ
ที่สวยงามสอดคล้องกลมกลืนไปกับสภาพแวดล้อม
และคำนึงถึงความแข็งแรง คงทน
4.9.2 มีการควบคุมกระบวนการก่อสร้างเพื่อ
ลดผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม

39

ด้านที่ 5 การบริการและมีความปลอดภัยของการท่องเที่ยว
โดยชุมชน

5.1 กิจกรรมการท่องเที่ยวมีความชัดเจน ปลอดภัย
มีความเหมาะสมกับสภาพชุมชน กลุ่มเป้าหมาย และช่วงเวลา

มี ไม่มี

5.1.1 มีการสำรวจเส้นทางท่องเที่ยวและประเมิน
ความเสี่ยงต่อนักท่องเที่ยวและคนในชุมชน
5.1.2 มีข้อควรปฏิบัติเกี่ยวกับความปลอดภัย
แสดงจุดที่มีความเสี่ยง พร้อมชี้แจงให้
นักท่องเที่ยวรับทราบ
5.1.3 มีอุปกรณ์ด้านการท่องเที่ยวเพียงพอและ
มีการตรวจสอบสภาพความพร้อมก่อนการใช้งาน
5.1.4 มีการจัดทำป้ายเตือนในจุดที่มีความเสี่ยง
5.1.5 กิจกรรมท่องเที่ยวมีความสอดคล้องเหมาะสม
กับชุมชนและกลุ่มเป้าหมาย
5.1.6 กิจกรรมท่องเที่ยวมีความสมดุลกับระยะเวลา
สอดคล้องกับช่วงเวลาและฤดูกาล
5.1.7 กิจกรรม ราคา ระยะเวลา และระยะทางใน
โปรแกรมท่องเที่ยวมีความชัดเจน

40

5.2 ที่พัก
5.2.1 ที่นอน

มี ไม่มี

5.2.1.1 อุปกรณ์จำเป็นพื้นฐานมีความสะอาดเพียงพอ
กับจำนวนนักท่องเที่ยวพร้อมในการใช้งานและมีการ
ทำความสะอาดทุกครั้งก่อนที่มีนักท่องเที่ยวเข้าพัก

5.2.1.2 ที่นอนมีความเป็นสัดส่วน (ถ้าไม่มีห้องนอน
ควรมีฉากกั้นให้เป็นสัดส่วน)

5.2.1.3 บริเวณที่นอน อากาศถ่ายเทสะดวก
ไม่มีกลิ่นอับ

5.2.1.4 ที่พักมีถังขยะ ที่แขวนผ้า หรือราวตากผ้า

5.2.1.5 มีการเตรียมน้ำดื่มให้กับนักท่องเที่ยวใน
บริเวณที่นอน

5.2.2 ห้องน้ำ

มี ไม่มี

5.2.2.1 ห้องน้ำมีความสะอาดและถูกสุขลักษณะ
มีการทำความสะอาดอยู่เสมอ ไม่มีกลิ่น ถ้าห้องอาบน้ำ
และห้องส้วมอยู่รวมกัน ขันน้ำและถังรองรับน้ำที่ใช้ควร
แยกกันให้ชัดเจน

5.2.2.2 ห้องน้ำมีความปลอดภัย มิดชิด ประตู
สามารถปิดล็อกได้ พื้นไม่ลื่น มีการระบายน้ำดี
มีแสงสว่างเพียงพอ
5.2.2.3 มีถังขยะ ที่แขวนผ้า หรือราวตากผ้า

41

5.2.3 บริเวณบ้านและสภาพบ้าน

มี ไม่มี

5.2.3.1 ตัวบ้านมีความมั่นคงแข็งแรง
ไม่อยู่ในสภาพชำรุด หรือเสี่ยงต่อการเป็นอันตราย
5.2.3.2 หลังคาไม่รั่ว สามารถกันฝนได้อย่างดี
5.2.3.3 บ้านพักอากาศถ่ายเทสะดวก ไม่มีกลิ่นอับ
5.2.3.4 ไม่มีสัตว์หรือแมลงที่เป็นอันตรายและ
เป็นพาหะนำโรคในบริเวณที่พัก
5.2.3.5 บริเวณบ้านมีมุมให้นักท่องเที่ยวได้ใช้เป็น
ที่พักผ่อนได้
5.2.3.6 มีการจัดสรรจำนวนนักท่องเที่ยวให้มีความ
เหมาะสมกับบ้านพัก โดยพิจารณาจากขนาดของ
บ้านพักและจำนวนห้องน้ำที่มีให้บริการในบ้านพัก
รวมถึงความสามารถในการดูแลนักท่องเที่ยวของ
เจ้าของบ้าน
5.2.3.7 เจ้าของบ้านพักมีการจัดการกับสัตว์เลี้ยงก่อน
นักท่องเที่ยวเข้าพัก เช่น ล่ามสุนัข หรือจับใส่กรง
5.2.3.8 บริเวณบ้านมีความสะอาดและเป็นระเบียบ
5.2.3.9 ภูมิทัศน์รอบบ้านมีความสะอาด ปลอดภัย
สวยงาม ไม่มีขยะ หญ้าไม่รก ไม่มีน้ำขัง
มีการปลูกตันไม้ ดอกไม้ ผักสวนครัว

42

5.2.4 อาหารและเครื่องดื่ม

มี ไม่มี

5.2.4.1 อาหารมีความสะอาด ถูกสุขอนามัย
เป็นอาหารที่ปรุงสุกแล้ว มีการใช้ช้อนกลาง
มีการล้างวัตถุดิบก่อนการปรุงอาหารทุกครั้ง
คนทำอาหารควรล้างมือให้สะอาดและสม่ำเสมอ
5.2.4.2 ส่วนประกอบของอาหารมาจากวัตถุดิบ
ในท้องถิ่นเป็นส่วนใหญ่
5.2.4.3 อุปกรณ์และภาชนะในการประกอบ
อาหารมีความสะอาด มีฝาปิดที่มิดชิด มีการล้าง
ทำความสะอาดทุกครั้งก่อนและหลังการใช้งาน
5.2.4.4 ห้องครัวมีความสะอาด มีการระบาย
อากาศดี มีแสงสว่างเพียงพอ อุปกรณ์มีการ
จัดเก็บจัดวางอย่างเป็นหมวดหมู่
5.2.4.5 ทำอาหารให้สอดคล้องกับกลุ่มนักท่องเที่ยว
เช่น อาหารมุลลิม หรืออาหารมังสวิรัติ
5.2.4.6 เปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยวร่วมทำอาหารกับ
เจ้าของบ้าน
5.2.4.7 คุณภาพและปริมาณอาหารมีความเหมาะสม
กับราคา เพียงพอกับจำนวนนักท่องเที่ยว
5.2.4.8 รายการอาหารมีความหลากหลาย ไม่น้อย
กว่า 3 อย่าง/มื้อ เพียงพอกับจำนวนนักท่องเที่ยว
และไม่ซ้ำในแต่ละมื้อ
5.2.4.9 มีการจัดเตรียมอาหารให้ตรงเวลา
5.2.4.10 อุปกรณ์ในการรับประทานอาหารมีจำนวน
ที่เพียงพอกับจำนวนนักท่องเที่ยว
5.2.4.11 มีการแนะนำรายการอาหาร
5.2.4.12 น้ำดื่มมีความสะอาด ถูกสุขอนามัย
เก็บในภาชนะที่สะอาดและปิดมิดชิด

43

5.3 ยานพาหนะและการเดินทาง

มี ไม่มี

5.3.1 มีการกำหนดอัตราค่าบริการที่เหมาะสม
สอดคล้องกับระยะทาง สภาพเส้นทางและช่วงเวลา
5.3.2 มีการทำความสะอาด ตรวจสอบคุณภาพ
ของยานพาหนะก่อนการนำไปให้บริการ
5.3.3 มีการนัดหมายเวลาที่แน่นอน/ตรงเวลา
5.3.4 มีแนวทางในการปฏิบัติงานและแผนรองรับ ใน
กรณีเกิดเหตุการณ์ไม่คาดคิด
5.3.5 จัดยานพาหนะให้มีความเหมาะสมและเพียงพอ
กับจำนวนนักท่องเที่ยว โดยมีการกำหนดจำนวน
นักท่องเที่ยวที่เหมาะสมกับยานพาหนะ 1 คัน
5.3.6 คนขับขี่ยานพาหนะมีคุณสมบัติที่เหมาะสม เป็น
คนในชุมชน มีใบขับขี่ มีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ ไม่
อยู่ในสภาพมึนเมา รู้จักเส้นทางเป็นอย่างดี
5.3.7 มีอุปกรณ์ในการดูแลควบคุมความปลอดภัย
เช่น เสื้อชูชีพ หมวกนิรภัย เป็นตัน
5.3.8 มีแผนที่หรือข้อมูลการเดินทางเข้าถึงชุมชน
ที่ชัดเจน
5.3.9 ยานพาหนะที่ใช้บริการนักท่องเที่ยวมีการทำ
ประกันอุบัติเหตุ

44