ເຄມີຊີວິດປະຈໍາວັນ - ປທ.ກາວອນ ພູວັນຄຳ

43 ສະຫ ບ ໃຈຄວາມ ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດໃຫທ້ າດມູນອາຫານພດືຫ າຍຊະນດິ, ເປນັ ຝ ຸ່ ນໄນໂຕຣເຈນທໍາມະຊາດທີ ຸ່ສ ດທງັນີ ້ອາດ ຈະວເິຄາະໄດຈ້າກອງົປະກອບຂອງດນິໃນສຸ່ວນທີ ຸ່ ເປນັທາດແຂງ, ເຊິ ຸ່ ງປະກອບດວ້ ຍສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິ ແລະ ສິ ຸ່ ງ ທີ ຸ່ບໍ ຸ່ມຊີວີດິ. ໃນສຸ່ວນຂອງສິ ຸ່ ງບໍ ຸ່ມຊີວີດິກຄໍ ເືສດຫນີ, ແຮຸ່ນັນ້ເອງ. ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດເປນັ ແຫຸ່ ງທາດມູນອາຫານບນັຈໄ ຟຟາ້ລບົ (Anion essentian elements) ທາດມູນທີ ຸ່ ຢູ ຸ່ ໃນຮູບອະນ ມູນບນັຈໄ ຟຟາ້ລບົ (Anion) ຈະສູນເສຍຈາກດນໂດຍການເຊາະ ິ ລາ້ງໄດງຸ້່າຍ. ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດເປນັ ແຫຸ່ ງໃຫຟ້ ອສຟໍຣສັ ໃນການເນົ ຸ່າເປື ຸ່ ອຍຂອງອງົຄະທາດ ໂດຍການກະທໍາຂອງຈລ ນິຊີ ດນິນັນ້ຈະມອີາຊດິເກດີຂ ້ນ, ອາຊດິທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນນີ ້ຈະຊຸ່ ວຍກດັຟອສເຟດທີ ຸ່ມຢີູ ຸ່ ໃນຮູບບໍ ຸ່ ເປນັປະໂຫຍດແກຸ່ພດື ຈະສາມາດໃຊປ້ ະໂຫຍດມນັ ໄດ,້ໂດຍທົ ຸ່ວໄປຟອສເຟດທີ ຸ່ ໃສຸ່ ລງົໄປໃນດນິຈະເປນັ ປະໂຫຍດຕໍ ຸ່ ພດືປະມານ 5 ຫາ 30% ເທົ ຸ່ານັນ້, ນອກນັນ້ຈະຖກືດູດຈຸ່ອງຢູ ຸ່ ໃນດນິ. ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດກບັທາດຄ ນລກັ ສະນະທາງກາຍະພາບຂອງດນິ ກ. ຝ ຸ່ ນອົງຄະທາດເປັນປັດໄຈສໍາຄັນໃນການກະນົດສີຂອງດິນ: ດິນທີ ຸ່ ມີຊີວິດສູງຈະເປັນສ ີ ນໍ ້າຕານໄໝໄ້ປຫາດໍາອນັນີ ້ ເນື ຸ່ອງຈາກຮວິມສັ (Humus) ທີ ຸ່ ໄດຈ້າກການສະຫ າຍຕວົຂອງສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິ. ຂ. ການສະຫ າຍຕວົ ຂອງສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິ ເຮດັ ໃຫເ້ກດີທາດເຊື ຸ່ ອມ (Cementing agent) ໂດຍຈະ ເຂົ ້າຍດ ເຊື ຸ່ອມເຂົ ້າອະນ ພາກຂອງດນິທີ ຸ່ຢູ ຸ່ ໃກຊ້ດິກນັ ໃຫເ້ກດີເປນັ ເມດັດ.ີນອກຈາກນີ ້ຈລ ນິຊທີ ີ ຸ່ຈະເລນີເຕບີ ໂຕຈາກການສະຫ າຍຕວົຂອງສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິເຊັ ຸ່ນ: ເຊື ້ອລາ ເຊິ ຸ່ ງມຮີູບຮຸ່າງເປນັ ເສັນ້ຍາວໄຂຸ່ວກນັຄຕືາແຫຈະອດັ ອະນ ພາກດນິໄວໃ້ຫເ້ປນັກຸ່ ມກອ້ນ. ຄ. ການເພີ ຸ່ມສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິໃນດນິໜຽວຈະຊຸ່ວຍຫ ດຄວາມໜຽວ ແລະ ການເກາະຕດິກນັ ເອງຂອງອະນ ພາກດນິໜຽວ ເຮດັໃຫກ້ານຄົນ້ດນິໄດງຸ້່າຍຂ ້ນ. ຝ ຸ່ນອງົຄະທາດກບັການອະນລ ກັດນິ ແລະ ນໍ ້າ ກ. ການຖືກກດັ ເຊາະຂອງດນິ ເກດີຈາກແຮງປະທະຂອງເມດັ ນໍ ້າຝນົ ຫ ືລມົ ເຮດັ ໃຫດ້ ນິສູນເສຍ ຄວາມອ ດມົ ສມົ ບູນໄປຢຸ່າງວຸ່ອງໄວ. ຂ. ການເພີ ຸ່ ມສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິ ໃຫຜ້ ວິ ໜາ້ດນິ ໂດຍສະເພາະການຄ ມດນິ (Mulching) ຈະຊຸ່ ວຍຫ ດ ອ ນຫະພູມຂອງຜວິໜາ້ດນິ, ເຮດັໃຫອ້ ດັຕາການລະເຫຍີນໍ ້າຈາກດນິຫ ດລງົ ແລະ ຊຸ່ ວຍຫ ດການສູນເສຍຝ ຸ່ ນ ໃນຮູບແກ໊ສແອມໂມເນຍ ເມື ຸ່ອອ ນຫະພູມຂອງດນິສູງຂ ້ນ. ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດກບັຄ ນລກັ ສະນະທາງເຄມຂີອງດນິ ກ. ການໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດຈະເຮດັ ໃຫດ້ ນິດູດຊບັທາດມູນອາຫານບນັຈໄ ຟຟາ້ບວກເຊັ ຸ່ນ: ແອມໂມ ນຽມ (NH4 + ), ໂພແທສຊຽມ ັ (K+ ), ແຄລຊຽມ (Ca+ ) ແລະ ແມກັ ເນຊຽມ (Mg++) ໄດຫ້ າຍຍິ ຸ່ ງຂ ້ນ. ຂ. ຈະຊຸ່ ວຍເພີ ຸ່ມຄວາມສາມາດເປນັ ບບັ ເຟີ(Buffer capacity) ຂອງດນິ , ຄບືໍ ຸ່ ເຮດັ ໃຫລ້ ະ ດບັ pH ປຸ່ ຽນແປງຫ າາຍເຊັ ຸ່ ຸ່ ນ: ການດູດກນິ ໄອອອນທີ ຸ່ມທີ າດມູນອາຫານພດືກໍຈະເປັນການດູດໄອອອນຈາກ ພາກສຸ່ວນຢູ ຸ່ ໃນທາດລະລາຍຂອງດນິ ຄ. ຊຸ່ວຍຫ ດຜຸ່ ອນການເກດີຫນີໜາມໜໍ ຸ່ (Laterite). ເນື ຸ່ອງຈາກວຸ່າດນິທີ ຸ່ມປີະລມິ ານເຫ ກັ ແລະ ອາລູມນີຽມທີ ຸ່ລະລາຍໄດຫ້ າຍຈະມໂີອກາດເກດີຫນີໜາມໜໍ ຸ່ຂອ້ນຂາ້ງສູງ.

44 ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດກບັຄວາມອ ດມົ ສມົ ບູນຂອງດນິ ຈາກການທດົລອງໄລຍະຍາວໃນອາເມລກິ າ ແລະ ຍີ ຸ່ປ ຸ່ ນພບົວຸ່າດນິ ເຊິ ຸ່ ງໄດຮ້ ບັຝ ຸ່ ນຄອກເປນັ ປະຈາໍ ທ ກປເີປນັ ເວລາດນົນານ, ມປີະລມິ ານສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິໃນດນິຫ າຍກວຸ່າການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມແີຕຸ່ພຽງຢຸ່າງດຽວ. ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດກບັຄ ນລກັ ສະນະທາງຈລ ະຊບີວທິ ະຍາຂອງດນິ ຈລ ະຊບີວທິ ະຍາຂອງດນິ ເປນັ ວທິ ະຍາສາດໃນເລື ຸ່ ອງຈລ ະຊບີທີ ຸ່ ອາໄສຢູ ຸ່ ໃນດນິ , ບໍ ຸ່ ວຸ່າຈະເປນັ ເລື ຸ່ອງ ຊະນດິຄວາມເປັນຢູ ຸ່ ຕະຫ ອດຈນົກດິຈະກໍາ ແລະ ຜນົ ເນື ຸ່ອງແຫຸ່ງກດິຈະກໍາຂອງຈລ ນິ ຊນີ ັນ້ ໃນດນິ . ຝ ຸ່ ນ ອງົຄະທາດກຸ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ຄ ນລກັ ສະນະທາງຈລ ນິ ຊວີທິ ະຍາຂອງດນິ ດັ ຸ່ງຕໍ ຸ່ ໄປນີ ້ : ເປັນແຫຸ່ ງອາຫານຂອງ ຈລ ນິຊ, ີການໃສຸ່ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດຈະຊຸ່ວຍທດົແທນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິທີ ຸ່ ເນົ ຸ່າເປື ຸ່ ອຍເທື ຸ່ອລະນອ້ຍຢູ ຸ່ ຕະຫ ອດເວລາ, ແກ໊ສຄາບອນໄດອອກໄຊດຈ໌ ະເກດີຂ ້ນຈາກການຍຸ່ອຍສະຫ າຍຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດ ແລະ ຂີກ້ ະເດອືນຝອຍຫ າຍ ຊະນດິທີ ຸ່ທໍາລາຍພດືຈະຫ ດຄວາມຮ ນແຮງລງົ. ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ຈະຕອ້ງພຈິ າລະນາທົ ຸ່ວໄປໄດແ້ກຸ່: ລາຄາຕໍ ຸ່ຫວົໜຸ່ວຍຝ ຸ່ ນ, ປະລມິ ານທີ ຸ່ ໃຊໂ້ດຍທົ ຸ່ວໄປ, ຜນົຕອບ ແທນໄລຍະຍາວ ແລະ ອດັຕາໃນດນິນໍ ້າຂງັ. ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ຈະຕອ້ງພຈິາລະນາເມື ຸ່ອໃຊຝ້ ຸ່ນຄອກ ເຊັ ຸ່ນ: ຝ ຸ່ ນໃໝຸ່ທຽບກບັຝ ຸ່ ນເກົ ຸ່າ, ບນັຫາຄວາມເຄມັ ຂອງຝ ຸ່ ນ,ກິ ຸ່ນ , ໂລຫະເປນັພດິ (Toxic metals) ແລະ ການຈດັການດນິກບັຝ ຸ່ ນຄອກ. ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ຈະຕອ້ງພຈິາລະນາເມື ຸ່ອໃຊຝ້ ຸ່ ນໝກັ ກ. ອດັ ຕາສຸ່ ວນລະຫວຸ່າງຄາບອນ/ໄນໂຕຣເຈນ (C/N ratio): ໂດຍທົ ຸ່ ວໄປໃນຝ ຸ່ ນໝັກຈະມຄີຸ່ າ ປະມານ 15/1 ຂ. ຄວາມຮອ້ນໃນຝ ຸ່ ນ: ຝ ຸ່ ນໝກັ ທີ ຸ່ຈະນາໍມາໃຊຈ້ ະຕອ້ງບໍ ຸ່ ຮອ້ນ, ຖາ້ຝ ຸ່ ນໝກັ ຍງັມຄີວາມຮອ້ນສະແດງ ວຸ່າຂະບວນການໝກັ ຝ ຸ່ ນຍງັບໍ ຸ່ສິ ້ນສ ດ, ຖາ້ນາໍເອາົໄປໃຊພ້ ດືອາດເປນັ ອນັຕະລາຍໄດ.້ ຄ. ການຂນົສົ ຸ່ງ ແລະ ແຮງງານ: ຝ ຸ່ ນໝກັ ຈະຕອ້ງໝກັ ໃກກ້ ບັສະຖານທີ ຸ່ທີ ຸ່ຈະໃຊຝ້ ຸ່ ນໃຫຫ້ າຍທີ ຸ່ສ ດ. ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ຕອ້ງພຈິາລະນາເມື ຸ່ອໃຊຝ້ ຸ່ນຂຽວ ເຊັ ຸ່ນ: ຊະນດິ ແລະ ອາຍ ຂອງພດື, ອດັຕາສຸ່ວນລະຫວຸ່າງ ຄາ ບອນ/ໄນໂຕຣເຈນ, ການລະບາຍນໍ ້າ, ຄວາມຊຸ່ ມໃນດນິ ແລະ ຄວາມເປນັ ອາຊດິ−ເບສ (pH) ບດົຝກ ຫດັ 1. ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ຕອ້ງພຈິາລະນາໃນການນາໍ ໃຊຝ້ ຸ່ ນຄອກມຫີ ຍງັແດຸ່ ? 2. ເຮາົມວີທິ ກີ ານແນວໃດໃນການຮກັ ສາຝ ຸ່ ນທໍາມະຊາດ? 3. ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ຕອ້ງພຈິາລະນາເວລານາໍ ໃຊຝ້ ຸ່ ນຂຽວມຫີ ຍງັແດຸ່ ? 4. ອດັຕາສຸ່ວນລະຫວຸ່າງຄາບອນກບັ ໄນໂຕຣເຈນຂອງຝ ຸ່ ນໝກັ ມຄີຸ່າເທົ ຸ່າໃດ? 5. ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດເປນັ ປດັ ໄຈສໍາຄນັ ໃນການກະນດົສຂີອງດນິແນວໃດ? 6. ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດປະກອບມທີ າດມູນອາຫານພດືຊະນດິໃດແດຸ່ ? 7. ການໃສຸ່ຝ ຸ່ ນອງົຄະທາດຈະເຮດັ ໃຫດ້ນິດູດຊບັເອາົທາດມູນອາຫານຊະນດິໃດແດຸ່ ?

45 ບດົທ ີ4 ການໃຊຝ້ ຸ່ນເຄມ ີ ການໃຊຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມເີພື ຸ່ ອການປບັ ປ ງ, ບໍາລ ງດນິ ຫ ືເພື ຸ່ ອການເພີ ຸ່ມຜນົ ຜະລດິຕໍ ຸ່ຫວົ ໜຸ່ ວຍໜາ້ດນິ ໃຫສູ້ງ ຂ ້ນນັນ້ເບິ ຸ່ ງຄວືຸ່າເປນັ ວທິ ທີ ີ ຸ່ ງຸ່າຍ, ວຸ່ອງໄວ ແລະ ເຫນັຜນົ ໄດຢຸ້່າງທນັຕາຢຸ່ າງຈະແຈງ້ໃນການເພີ ຸ່ມຜນົຜະລດິ , ທງັນີ ້ ເນື ຸ່ອງຈາກວຸ່າດນິທົ ຸ່ວໄປມກັຈະຂາດໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣສັ ແລະ ໂພແທສຊຽມ ັ . ຊາວກະສກິ ອນບາ້ນເຮາົເລີ ຸ່ມຮູຈ້ ກັ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມໃີນໄລຍະບໍ ຸ່ ດນົ ນານມານີ ້ , ສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ເປັນປ ຸ໋ຍໄນໂຕຣ ເຈນຄຮືູຈ້ ກັ ໃຊປ້ ຸ໋ຍແອມໂມນຽມຊລັ ເຟດລະລາຍໃນນໍ ້າເພື ຸ່ ອຫດົ ຜກັ . ການປູກພດືສໍາຄນັ ທົ ຸ່ ວໄປ, ສຸ່ ວນ ໃຫຍຸ່ຈະໄດອ້າໄສນໍ ້າຝນົຈາກທໍາມະຊາດ ເຊິ ຸ່ ງປຸ່ ຽນແປງບໍ ຸ່ ແນຸ່ນອນ. ດັ ຸ່ງນັນ້, ປະສດິທພິ າບໃນການໃຊປ້ ຸ໋ຍ ເຄມບີໍ ຸ່ ຄຸ່ ອຍດີເພາະດນິມໄີລຍະຂາດນໍ ້າ ແລະ ມນີ ໍ ້າຫ າຍເກນີ ໄປ. ພນັ ພດືທີ ຸ່ ປູກສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ເປັນພນັ ພດື ທີ ຸ່ ຍງັບໍ ຸ່ ໄດຮ້ ບັ ການປັບປ ງຈ ຸ່ ງບໍ ຸ່ ຄຸ່ ອຍຄ ມ້ ຄຸ່ າກບັ ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍ. ຊາວກະສກິ ອນຍງັທ ກຍາກ ແລະ ຍງັຂາດ ຄວາມຮູຄ້ ວາມເຂົ ້າໃຈກຸ່ ຽວກບັ ເລື ຸ່ ອງປ ຸ໋ຍເຄມີໂດຍສະເພາະໃນເລື ຸ່ ອງຂອງການເລອືກ ຫ ືພສິູດປ ຸ໋ຍ, ວທິ ີ ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍໃຫເ້ໝາະສມົ ກບັຊະນດິຂອງດນິຂອງພດືທີ ຸ່ ປູກ. ຈາກຄວາມບໍ ຸ່ ເຂົ ້າໃຈໃນຂໍມ້ ູນພື ້ນຖານເຫ ົ ຸ່ານີ ້ , ການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຈີ ຸ່ ງມກີ ານສູນເສຍໄປຫ າຍ ແລະ ເກດີປະໂຫຍດຕໍ ຸ່ ການປູກພດືໜອ້ ຍ ຫ ືຈະເວົ ້າໄດວຸ້່າ: ປະສິດທິພາບການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມີຍງັຕໍ ຸ່ ານັນ້ ເອງ. ການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມີກັບພືດທີ ຸ່ ສໍາຄັນອັນໜ ຸ່ ງໄດແ້ ກຸ່ : ເຂົ ້າ ເຊິ ຸ່ ງເປນັ ພດືທີ ຸ່ ໃຊປ້ ຸ໋ຍຫ າຍ ແລະ ກາໍ ລງັເປນັທີ ຸ່ນຍິມົ . ໃນອະນາຄດົ ຄວາມຕອ້ ງການປ ຸ໋ຍເຄມເີພື ຸ່ ອປັບປ ງບໍາລ ງດນິ ແລະ ເພີ ຸ່ ມຜົນຜະລິດການກະເສດຂອງ ປະເທດເຮາົສູງຂ ້ນ. ປະເທດເຮາົອາດຈະບໍ ຸ່ ສາມາດຊື ້ປ ຸ໋ຍເຄມຈີາກຕຸ່າງປະເທດໄດພ້ ຽງພໍຕໍ ຸ່ ຄວາມຕອ້ງການ. ດັ ຸ່ງນັນ້, ລດັຖະບານອາດຈະມໂີຄງການປຸ່ ຽນແປງຊບັພະຍາກອນທໍາມະຊາດໃນບາ້ນເຮາົເຊັ ຸ່ນ: ຖຸ່ານຫນີລກິ ໄນ, ຫນີຟອສເຟດ ແລະ ແຮຸ່ ໂພແທສັ ຊຽມໃນທົ ຸ່ງຮາບວຽງຈນັ ໃກກ້ າຍມາເປັນປ ຸ໋ຍເຄມີເຖິງຢຸ່ າງໃດດນິ ບາ້ນເຮາົຍງັເປນັ ດນິທີ ຸ່ ອ ດມົ ສມົ ບູນ, ຖາ້ມກີ ານນໍາໃຊຢຸ້່ າງຖກື ຕອ້ງບນັຫາການເສື ຸ່ ອມໂຊມຂອງດນິກໍຈະບໍ ຸ່ ຕາມມາ. ດນິທີ ຸ່ຫາກຖໍ າງປຸ່າໃໝຸ່ ໆ ແລະ ມລີະດບັທາດມູນອາຫານພດືໜອ້ ຍບໍ ຸ່ ພຽງພໍຕໍ ຸ່ການຈະເລນີເຕບີໃຫຍຸ່ຂອງ ພດື ແລະ ໃຫຜ້ ນົ ຜະລດິຕໍ ຸ່າ. ກາຍໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມຈີະຊຸ່ ວຍໃຫພ້ ດືມທີ າດມູນອາຫານພຽງພໍ, ແຕຸ່ກຸ່ ອນທີ ຸ່ ຈະ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຈີ ະຕອ້ ງພຈິ າລະນາສາກຸ່ ອນວຸ່າດນິມລີ ະດບັ ທາດມູນອາຫານຕົນ້ ຕໍເຊັ ຸ່ນ: ພວກໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣສັ ແລະ ໂພແທສັຊຽມ ພດືທີ ຸ່ຕອ້ງການເປນັ ປະລມິ ານຫ າຍຢູ ຸ່ ໃນດນິເປນັ ສດັສຸ່ວນຫ າຍໜອ້ຍກວຸ່າ ກວຸ່າກນັສໍ ຸ່າໃດ. 1. ວທິ ກີ ານໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມ ີ ວິທີການໃຊ້ຝ ຸ່ ນເຄມີເພື ຸ່ ອໃຫ້ເກີດປະສິດທິພາບຕໍ ຸ່ ການປູກພືດຢຸ່ າງເຕັມສຸ່ ວນນັນ້ , ບໍ ຸ່ ແມຸ່ ນ ຈະພຈິ າລະນາພຽງການໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມລີງົໄປໃນດນິ ເທົ ຸ່ານັນ້, ບໍ ຸ່ ຄກື ບັການຫດົນໍ ້າໃຫຕ້ ົນ້ ໄມ,້ແຕຸ່ການໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນ ເຄມລີງົໄປໃນດນິແມຸ່ນເພື ຸ່ອໃຫເ້ກດີປະສດິທພິ າບສູງຕໍ ຸ່ການປູກພດືນັນ້. ການໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມລີງົໄປໃນດນິຈະ ໃສຸ່ ແບບໃດ ພດືຈ ຸ່ ງສາມາດດູດໄປໃຊໄ້ດຫ້ າຍທີ ຸ່ ສ ດ ແລະ ສູນເສຍໜອ້ ຍທີ ຸ່ ສ ດ. ພດືແຕຸ່ ລະຊະນດິຈະໃຊ້ ຈາກຝ ຸ່ ນເຄມບີໍ ຸ່ ເທົ ຸ່າກນັ, ວທິ ກີ ານໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມໃີຫເ້ກດີປະສດິທພິ າບສູງທີ ຸ່ ສໍາຄນັຢຸ່າງໜອ້ ຍ 5 ປະການດວ້ ຍ ກນັຄ:ື

46 ກ. ຊະນດິປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ຖກື ຕອ້ງ ການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ຖກື ຕອ້ງນັນ້ໝາຍເຖງິຊະນດິ ເຣໂຊ ແລະ ຮູບຂອງທາດມູນອາຫານໃນປ ຸ໋ຍເຄມ, ີ ໂດຍປກົ ກະຕປິ ຸ໋ຍເຄມມີ ກັ ຈະມປີະລມິ ານທາດມູນຕົນ້ ຕໍທງັສາມແຕກຕຸ່າງກນັຢຸ່ າງກວາ້ງ ຂວາງ ທງັໝດົ ນີ ້ ຂ ້ນກບັ ຊະນດິ ຂອງດນິ . ເມື ຸ່ ອດນິ ຂາດທາດມູນໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣັສ ແລະ ໂພແທສຊຽມ ັ ຊະນດິ ຂອງປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ຈະໃສຸ່ ກໍຈະຕອ້ ງມທີ ງັສາມທາດນີ ້ , ແຕຸ່ ຖາ້ດນິ ຂາດທາດມູນອາຫານຄທື າດມູນໄນໂຕຣເຈນ ແລະ ຟອສຟໍຣສັ ສຸ່ ວນໂພແທສັ ຊຽມນັນ້ມພີ ຽງພໍແລວ້ , ສະນັນ້ ຊະນດິຂອງທາດມູນອາຫານໃນຝ ຸ່ ນເຄມີ ກໍຄວນຈະມີແຕຸ່ ທາດມູນໄນໂຕຣເຈນ ແລະ ຟອສຟໍຣັສ. ດັ ຸ່ ງນັນ້ , ຝ ຸ່ ນເຄມີຊະນິດນີ ້ຄວນມີສູດ 16−20−0 ຫ ື20−20−0. ເຣໂຊຂອງທາດມູນອາຫານໃນປ ຸ໋ຍເຄມຈະບອກ ີ ເຖງິສດັສຸ່ ວນຂອງປະລມິ ານທາດມູນໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣັດ ແລະ ໂພແທສັ ຊຽມທີ ຸ່ມຢີູ ຸ່ ໃນປ ຸ໋ຍເຄມນີ ັນ້. ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ ມເີຣໂຊຂອງທາດມູນໄນໂຕຣເຈນສູງ ເມື ຸ່ອປຽບທຽບກບັທາດຟອສຟໍຣສັ ແລະ ທາດໂພແທສັຊຽມ ມກັຈະໃຊເ້ປນັ ປ ຸ໋ຍເລັ ຸ່ງ ລໍາຕົນ້ ແລະ ເລັ ຸ່ງໃບ, ເໝາະສໍາລບັ ຜກັ ກນິ ໃບ ຫ ືເລັ ຸ່ງການເຕບີ ໃຫຍຸ່ ຂອງພດື ໃນໄລຍະຕົນ້ ຂອງການເຕບີ ໃຫຍຸ່ ແລະ ຄວນໃຊ້ ໃນກລໍ ະນທີ ີ ຸ່ດນິຂາດທາດມູນໄນໂຕຣເຈນຢຸ່າງຮ ນແຮງ. ສຸ່ວນທາດມູນຟອສຟໍຣສັ ແລະ ທາດໂພແທສຊຽມ ັ ມຢີູ ຸ່ ໃນດນິລະດບັປານກາງ ຫ ືຂອ້ນຂາ້ງສູງ. ການ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ມເີຣໂຊຂອງທາດມູນໄນໂຕຣເຈນສູງຈະເປນັການຊຸ່ ວຍປບັ ລະດບັຄວາມເປັນປະໂຫຍດຂອງ ທາດມູນໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣສັ ແລະ ໂພແທສັຊຽມໃນດນິດັ ຸ່ງເດມີ ໃຫເ້ໝາະສມົ ແກຸ່ພດືທີ ຸ່ປູກໄດດ້ຂີ ້ນ. ສໍາລບັ ດນິນາທີ ຸ່ມລີ ະດບັ ທາດມູນໂພແທສັ ຊຽມທີ ຸ່ ເປັນປະໂຫຍດຕໍ ຸ່າ. ດັ ຸ່ງນັນ້, ປ ຸ໋ຍໃສຸ່ ນາທີ ຸ່ ໃຊຈ້ ຸ່ ງແນະນໍາ ໃຫໃ້ຊສູ້ດ 16−16−8 ຫ ື16−20−6 ແທນທີ ຸ່ຈະເປນັ ສູດ 16−20−0. ຮູບທາດມູນອາຫານພດື ໃນປ ຸ໋ຍເຄມກີ ໍນບັວຸ່າມຄີວາມສໍາຄນັຫ າຍເຊັ ຸ່ນກນັ , ຄປື ຸ໋ຍໃສຸ່ ນາທີ ຸ່ ດຄີວນ ມີທາດມູນໄນໂຕຣເຈນທີ ຸ່ ມີຮູບຮຸ່ າງຂອງແອມໂມນຽມ (NH+ 4−N) ຫ ືບໍ ຸ່ ກໍຢູ ຸ່ ໃນຮູບຂອງຍູເຣຍ (Urea−N), ແຕຸ່ ບໍ ຸ່ ຄວນຢູ ຸ່ ໃນຮູບຂອງໄນເຕຣດ (NO− 3−N) ທັງນີກ້ ໍເພາະວຸ່ າຮູບຮຸ່ າງ (NH+ 4−N) ເປນັ ຮູບຮຸ່າງທີ ຸ່ ໝັນ້ ຄງົເມື ຸ່ອຢູ ຸ່ ໃນດນິນາທີ ຸ່ມນີໍ ້າຂງັ ແລະ ການສູນເສຍໂດຍການລະເຫຍີກາຍເປນັ ແກ໊ສຈະ ບໍ ຸ່ ເກດີຂ ້ນ. ກງົກນັ ຂາ້ມ (NH− 3−N) ຈະເປັນຮູບຮຸ່າງທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ໝັນ້ ຄງົ ເມື ຸ່ອຢູ ຸ່ ໃນສະພາບທີ ຸ່ ນໍ ້າຂງັ, ຈະປຸ່ ຽນ ສະພາບກາຍເປັນແກ໊ສໄນໂຕຣເຈນສູນຫາຍໄປຢຸ່ າງວຸ່ ອງໄວ. ສໍາລບັ ປ ຸ໋ຍຊ ບເປີຟອສເຟດ ເຊິ ຸ່ ງມຟີອສເຟດ ທີ ຸ່ ລະລາຍໃນນໍ ້າໄດງຸ້່າຍເກືອບທັງໝົດຈະໃຊກ້ ັບພືດທີ ຸ່ ປູກໃນດິນທີ ຸ່ ມີລະດັບ pH ຕຸ່ າງໆໄດຢຸ້່ າງ ກວາ້ງຂວາງ, ແຕຸ່ຫນີຟອສເຟດທີ ຸ່ ບດົ ລະອຽດມຟີອສຟໍຣັດທີ ຸ່ ລະລາຍໃນນໍ ້າໄດໜ້ ອ້ ຍ ຫ ືບໍ ຸ່ ລະລາຍເລຍີ ຈະໃຊໄ້ດຜ້ ນົ ດກີ ບັດນິທີ ຸ່ ເປນັ ອາຊດິ ຫ ືເປນັ ອາຊດິສູງ. ສຸ່ ວນດນິທີ ຸ່ ເປນັ ກາງ ແລະ ເປນັ ເບສ ຫ ືດັ ຸ່ງຈະໃຊ້ ບໍ ຸ່ ໄດຜ້ ນົ ເລຍີເປນັ ຕົນ້. ຂ. ປະລມິ ານຝ ຸ່ ນເຄມທີ ີ ຸ່ ເໝາະສມົ ປະລມິ ານຝ ຸ່ ນເຄມທີ ີ ຸ່ ເໝາະສມົ ໝາຍເຖງິຈໍານວນ ຫ ືອດັ ຕາສຸ່ ວນປ ຸ່ ຍເຄມທີ ີ ຸ່ ໃຊຕ້ໍ ຸ່ ເນື ້ອທີ ຸ່ ຫ ືຕໍ ຸ່ ໄລຸ່ , ຕົນ້ ພດືທີ ຸ່ ໄດຮ້ ບັຕາມຄວາມເໝາະສມົ . ໂດຍປກົ ກະຕຄິວາມເໝາະສມົ ມຢີູ ຸ່ ສອງລກັ ສະນະຄ:ືໃນແງຸ່ຂອງ ປະລມິ ານທີ ຸ່ ພດືຄວນໄດຮ້ ບັ ເພື ຸ່ ອໃຫໄ້ດຜ້ ນົ ຜະລດິ ສູງສ ດ ແລະ ເໝາະສມົ , ອກີ ດາ້ນໜ ຸ່ ງກໍຄເືໝາະສມົ ທາງດາ້ນເສດຖະກດິ, ກຸ່າວຄປືະລມິ ານຂອງປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ຈະໃຊຈ້ ະຕອ້ງພຈິາລະນາກຸ່ ຽວກບັລາຄາຂອງປ ຸ໋ຍເຄ ມີແລະ ລາຄາຂອງຜນົ ຜະລດິທີ ຸ່ ຈະຂາຍສາກຸ່ ອນ. ການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມເີໝາະສມົ ໃນດາ້ນນີ ້ຈໍາເປັນຕໍ ຸ່ ການ ໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມຈີ ໍານວນໜ ຸ່ ງ ຈະມຜີ ົນເຮດັ ໃຫຜ້ ົນຜະລດິ ສູງຂ ້ນຢູ ຸ່ ໃນລະດບັ ໜ ຸ່ ງ (ບໍ ຸ່ ຈໍາເປັນຕອ້ ງເປັນຜົນ ຜະລດິສູງສ ດ) ອນັຈະເຮດັ ໃຫໄ້ດກ້ າໍ ໄລຕໍ ຸ່ ເງນິລງົທນ ໃນການຊື ້ປ ຸ໋ຍເຄມມີ າໃຊຫ້ າຍທີ ຸ່ສ ດ.

47 ການພຈິ າລະນາຄວາມເໝາະສມົ ພໍດຂີ ອງຈໍານວນປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ ໃຊຕ້ ອ້ ງອາໃສຫ ກັ ເກນ ແລະ ວທິ ີ ການຕຸ່າງໆຫ າຍປະການປະກອບການພຈິ າລະນາເຊັ ຸ່ ນວຸ່ າຊະນດິ ຂອງພດື , ລະດບັ ຄວາມຊຸ່ ມຂອງດນິ , ຄວາມອ ດມົ ສມົ ບູນຂອງດນິ , ຕະຫ ອດຈນົລາຄາຂອງປ ຸ໋ຍເຄມີແລະ ລາຄາຂອງຜນົ ຜະລດິຕະພນັຂອງພດື ອກີດວ້ຍ. ຄ. ເວລາທີ ຸ່ ຄວນໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມ ີ ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມໃີຫແ້ ກຸ່ ພດື ນັນ້ ຈະຕອ້ ງໃສຸ່ ໃຫກ້ ງົກບັ ຊຸ່ ວງໄລຍະເວລາທີ ຸ່ ພດື ຕອ້ ງການທາດມູນ ຫານນັນ້ໆຫ າຍທີ ຸ່ ສ ດ. ໂດຍປກົ ກະຕພິດືແຕຸ່ລະຊະນດິຈະມຊີຸ່ ວງໄລຍະເວລາທີ ຸ່ ຕອ້ງການທາດມູນອາຫານ ຫ າຍທີ ຸ່ ສ ດທີ ຸ່ ແຕກຕຸ່າງກນັ ອອກໄປ ແລວ້ ແຕຸ່ ລະຊະນດິຂອງພດື ແລະ ຄວາມຍາວຂອງອາຍ ພດື . ສໍາລບັ ຫ ກັ ການຢຸ່ າງກວາ້ງໆໃນການກໍານດົ ເວລາທີ ຸ່ ຄວນໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ ເໝາະສມົ ສໍາລບັ ພດືສວນ ແລະ ນານັນ້ ສມົ ຄວນໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມເີປັນ 3 ໄລຍະຄ:ື ໄລຍະປູກ ຫ ືກຸ່ ອນປູກພດື ເລກັ ໜອ້ ຍ, ໄລຍະທີ ຸ່ ພດືກໍາລງັເຕບີ ໃຫຍຸ່ ຢຸ່ າງວຸ່ ອງໄວ ແລະ ໄລຍະທີ ຸ່ ພດືກໍາລງັອອກດອກ. ແຕຸ່ ລະໄລຍະອາດແບຸ່ງໃສຸ່ 2 ຄັ ້ງ ຫ ື3 ຄັ ້ງກໍໄດ້ ອນັນີ ້ຂ ້ນຢູ ຸ່ ກບັຊະນດິຂອງພດື, ຊະນດິຂອງດນິ ແລະ ຊະນດິຂອງປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ ໃຊ.້ ຕາຕະລາງທ ີ4.1: ເວລາທີ ຸ່ສມົ ຄວນໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ສໍາຄນັບາງຊະນດິ ຊະນດິຂອງພດື ແລະ ລກັສະນະຂອງການປູກ ຂໍແ້ນະນາໍກຸ່ ຽວກບັໄລຍະເວລາຂອງການໃສຸ່ປ ຸ໋ຍ ເຂົ ້ານາດໍາ (ນາດນິໜຽວ) ແນະນໍາໃຫໃ້ຊປ້ ຸ໋ຍເຄມທີ ງັ 2 ໄລຍະຄ:ື ໄລຍະກຸ່ ອນປັກດໍາ 1 ວນັ , ໜ ຸ່ ງຄັ ້ງ ແລະ ໄລຍະກຸ່ອນເຂົ ້າອອກດອກ 30 ວນັອກີຄັ ້ງໜ ຸ່ ງ. ເຂົ ້ານາຫວຸ່ານນໍ ້າຕມົ (ນາດນິໜຽວ) ແນະນໍາໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມີເທື ຸ່ ອທໍາອດິ ຫ ັງຈາກເຂົ ້າແຕກງອກ 20−30 ວນັ ແລະ ໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມຄີ ັ ້ງທສີອງຫ ງັຈາກໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມຄີ ັ ້ງທໜີ ຸ່ ງ 35−45 ວນັ ຫ ືກຸ່ອນເຂົ ້າ ອອກດອກ 30 ວນັ . ເຂົ ້າລອຍ (ນາດນິໜຽວ) ແນະນໍາໃຫໃ້ສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມຄີ ັ ້ງທໜີ ຸ່ ງຫ ງັຈາກເຂົ ້າແຕກງອກໄດປ້ ະມານ 20−30 ວນັ ແລະ ໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມຄີ ັ ້ງທສີອງກຸ່ອນເຂົ ້າອອກດອກ 30 ວນັ . ເຂົ ້າສາລີ(ດນິທົ ຸ່ວໆໄປ) ໂດຍທົ ຸ່ວໄປແນະນໍາໃຫໃ້ສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ງັໝດົລວມສອງ ຫ ືສາມຄັ ້ງ ຄປື ຸ໋ຍເຄມີ ຮອງພື ້ນ, ໃສຸ່ ພອ້ ມປູກ ຫ ື1 ວນັກຸ່ອນການປູກ ແລະ ໃສຸ່ ຄັ ້ງທສີອງປະມານ 30 ວນັ ຫ ັງການປູກ ຫ ືຈະເພີ ຸ່ ມການໃສຸ່ ເປັນຄັ ້ງທີສາມໃນໄລຍະເຂົ ້າສາລີ ອອກມານກໄໍ ດ.້ ມນັຕົນ້ (ດນິໜຽວ) ແນະນໍາໃຫໃ້ສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ງັໝໝດົ ຄັ ້ງດຽວຕອນປູກ ຫ ືຖາ້ຈະແບຸ່ງໃສຸ່ກໍແບຸ່ງ ໃສຸ່ບໍ ຸ່ ເກນີສອງຄັ ້ງຄ:ືຄັ ້ງທໍາອດິໃສຸ່ພອ້ມປູກ, ຄັ ້ງທສີອງໃສຸ່ ໃນໄລຍະປະມານ 2−3 ເດອືນຫ ງັຈາກການປູກ. ສໍາລບັ ພດືທີ ຸ່ ມອີ າຍ ຫ າຍກວຸ່າ 1 ປີເຊັ ຸ່ນ: ໝາກໄມຕຸ້່າງໆນັນ້ເວລາທີ ຸ່ ຄວນໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມຈີ ະມຄີວາມ ແຕກຕຸ່າງຈາກພດືສວນ ຫ ືນາທໄີດກຸ້່າວມາແລວ້. ການໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມໃີນພດືພວກນີ ້ຈະຕອ້ງໄດຮ້ອງພື ້ນຕອນ ປູກໜ ຸ່ ງຄັ ້ງ, ໃນຊຸ່ ວງທີ ຸ່ ກໍາລັງເຕີບໃຫຸ່ ຍບໍ ຸ່ ທັນໃຫຜ້ ົນຜະລິດແລວ້ ຄວນໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມີປະມານປີລະຄັ ້ງ

48 ໃນລະດູຝນົ . ໃນຊຸ່ວງເຕບີໃຫຸ່ ຍໃຫຜ້ ນົຜະລດິແລວ້ ຄວນໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມບີໍ ຸ່ໜອ້ ຍກວຸ່າສອງຄັ ້ງໃນຮອບປີ, ໂດຍ ໃສຸ່ ຊຸ່ ວງທີ ຸ່ ພດືກໍາລງັຈະອອກດອກ ແລະ ຊຸ່ ວງທີ ຸ່ ເກບັກຸ່ ຽວຜນົ ຜະລດິ ແລວ້ . ຖາ້ເປັນທົ ຸ່ງຫຍາ້ລຽ້ງສດັ ຫ ື ເດີ ຸ່ນຫຍາ້ໃນບາ້ນເຮອືນກຄໍ ວນໃສຸ່ປ ຸ໋ຍທ ກຄັ ້ງຫ ງັຈາກຕດັຫຍາ້ ເປນັ ຕົນ້. ງ. ການເຄື ຸ່ອນຍາ້ຍຂອງທາດມູນປ ຸ໋ຍເຄມໃີນດນິ ຕໍາແໜຸ່ງທີ ຸ່ ຄວນໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມກີ ໍມຄີວາມສໍາຄນັ ບໍ ຸ່ ໜອ້ ຍ, ຖາ້ພຈິ າລະນາເຖິງປະສດິທພາບໃນກາ ິ ນ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຂີອງພດື. ເນື ຸ່ອງຈາກວຸ່າທາດມູນອາຫານໃນປ ຸ່ ຍເຄມທີ ີ ຸ່ ໃຊລ້ງົໄປໃນດນິນັນ້ມຄີວາມສາມາດໃນ ການລະລາຍ ຫ ືເຄື ຸ່ ອນຍາ້ຍໄປໃນດນິ ໄດແ້ຕກຕຸ່າງກນັ . ທາດມູນໄນໂຕຣເຈນສາມາດເຄື ຸ່ ອນຍາ້ຍໄປໃນ ດນິ ໄດດ້ ີໂດຍສະເພາະຢຸ່ າງຍິ ຸ່ ງໃນຮູບຂອງໄນເຕຣດ, ສຸ່ ວນທາດມູນຟອສຟໍຣັສລະລາຍໃນນໍ ້າໄດຍ້ າກ, ແຕຸ່ ເມື ຸ່ອຢູ ຸ່ ໃນດນິຈະເຮດັ ໃຫປ້ ະຕກິ ລິຍິ າກບັ ແຮຸ່ ຕຸ່າງໆໃນດນິຢຸ່ າງວຸ່ ອງໄວກາຍເປັນທາດປະສມົ ທີ ຸ່ ລະລາຍ ໃນນໍ ້າໄດຍ້າກ ແລະ ບໍ ຸ່ ເຄື ຸ່ອນຍາ້ຍໄປໃສ. ຖາ້ໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍຟອສຟໍຣສັ ກໍຈະຢູ ຸ່ ທີ ຸ່ ຈດ ນັນ້. ດັ ຸ່ງນັນ້, ຈ ຸ່ ງຈາໍເປນັ ທີ ຸ່ ຈະ ຕອ້ງໃສຸ່ປ ຸ໋ຍຟອສຟໍຣສັ ໃຫໃ້ກໆ້ກບັຮາກພດືຫ າຍທີ ຸ່ສ ດ ໂດຍທີ ຸ່ບໍ ຸ່ ໃຫຮ້າກພດືໄດຮ້ບັອນັຕະລາຍຈາກປ ຸ໋ຍນັນ້. ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ມທີ າດມູນຟອສຟໍຣສັ ຢູ ຸ່ ຜວິດນິຈ ຸ່ ງເປນັ ປະໂຫຍດຕໍ ຸ່ ພດືໜອ້ ຍຫ າຍ. ໃນທາງກງົກນັຂາ້ມ ການໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ມທີ າດມູນໄນໂຕຣເຈນໃຕຜ້ ວິດນິ ຈ ຸ່ ງບໍ ຸ່ມຂີໍດ້ ໄີປກວຸ່າການໃສຸ່ເທງິຜວິດນິ . ປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ມີ ທາດມູນໂພແທສັຊຽມມຄີວາມເຄື ຸ່ອນຍາ້ຍໃນດນິດກີວຸ່າທາດມູນຟອສຟໍຣສັ , ແຕຸ່ດໜີ ອ້ຍກວຸ່າທາດມູນໄນ ໂຕຣເຈນ. ທງັນີ ້ ເຖິງແມຸ່ ນວຸ່າທາດມູນໂພແທສຊຽມ ັ ຈະສາມາດລະລາຍນໍ ້າໄດດ້ ເີທົ ຸ່າທາດມູນໄນໂຕຣເຈນ ກຕໍ າມ, ແຕຸ່ເນື ຸ່ອງຈາກມໄີຟຟາ້ບນັຈບ ວກຈ ຸ່ ງເຄື ຸ່ອນຍາ້ຍໃນດນິໄດໜ້ ອ້ຍກວຸ່າ. ດັ ຸ່ງນນັ , ການທີ ຸ່ ຈະໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມຢີູ ຸ່ ຕໍາແໜຸ່ງທີ ຸ່ ພດືດູດໄປໃຊປ້ ະໂຫຍດໄດຫ້ າຍທີ ຸ່ ສ ດ ແລະ ວຸ່ ອງໄວທີ ຸ່ ສ ດຈ ຸ່ ງຈໍາເປັນຈະຕອ້ ງເຂົ ້າໃຈທໍາມະຊາດຂອງທາດມູນໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣັສ ແລະ ໂພແທສຊຽມ, ັ ລະບບົຂອງຮາກພດືຊະນດິຕຸ່າງໆຕະຫ ອດຈນົຊະນດິຂອງດນິ ແລະ ປະລມິ ານຄວາມຊຸ່ ມໃນດນິອກີດວ້ຍ. ຈ. ວທີ ກີ ານຝ ຸ່ ນເຄມ ີ ວທິ ກີ ານໃສຸ່ຝ ຸ່ ນເຄມທີ ີ ຸ່ຖກື ຕອ້ງ ແລະ ເໝາະສມົ ຄວືທິ ກີ ານໃສຸ່ທີ ຸ່ຈະຊຸ່ວຍໃຫພ້ ດືໃຊປ້ ະໂຫຍດຈາກ ທາດມູນອາຫານໃນປ ຸ໋ຍເຄມຢີຸ່ າງມປີະສດິທພິ າບສູງສ ດ. ວທິ ດີ ິ ຸ່ ງກຸ່າວຈະເປັນວທິ ທີ ີ ຸ່ ໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມໃີຫຢູ້ ຸ່ ໃນ ບໍລິເວນຮາກຫ າຍທີ ຸ່ ສ ດ. ດັ ຸ່ງນັນ້ , ພືດຈະປ ຸ໋ຍເຄມີໄດຫ້ າຍທີ ຸ່ ສ ດ ແລະ ສູນເສຍໜອ້ ຍທີ ຸ່ ສ ດ. ໂດຍ ພຈິ າລະນາໃຊປ້ ຸ໋ເຄມໃີຫເ້ໝາະສມົ ກບັ ສະຖານະການ ແລະ ແວດລອ້ ມແຕຸ່ ລະກໍລະນີເຊິ ຸ່ ງມຢີູ ຸ່ 3 ວທິ ີ ການໃຫຍຸ່ທີ ຸ່ ຈະສາມາດເລອືກໃຊໄ້ດຄ້ ກື ານໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມແີບບຫວຸ່ານ (Broadcasting), ການໃສຸ່ ແບບ ເປນັ ບຸ່ ອນ ຫ ືເປນັ ແຖວ (Localization placement or banding) ແລະ ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມແີບບສດີໃຫ້ ທາງໃບ (Foliar application) ດັ ຸ່ງລາຍລະອຽດຕໍ ຸ່ ໄປນີ ້ຄ:ື 1. ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມແີບບຫວຸ່ານເປນັ ວທິ ກີ ານຫວຸ່ານປ ຸ໋ຍເຄມລີງົໄປເທງິໜາ້ດນິທົ ຸ່ວບໍລເິວນຢຸ່າງທົ ຸ່ວ ເຖງິທ ກຈດ ຢູ ຸ່ ເທງິໜາ້ດນິ ເຊິ ຸ່ ງແບຸ່ງອອກເປນັ 3 ແບບຍຸ່ອຍຄ:ື 1.1 ຫວຸ່ ານປ ຸ໋ຍເຄມີໃຫທ້ ົ ຸ່ ວໜານແລວ້ ໄຖປົກກຸ່ ອນປູກພືດ ເຊິ ຸ່ ງວິທີນີ ້ປ ຸ໋ຍເຄມີສຸ່ ວນໃຫຸ່ ຍ ຈະປະສມົ ຢູ ຸ່ ໃນດນິດັ ຸ່ງຮູບທີ4.1

49 1. ຫວຸ່ານປ ຸ໋ຍທົ ຸ່ວໜາານ 2. ໄຖດນິປກົ ປ ຸ໋ຍ 3. ປ ຸ໋ຍສຸ່ວນໃຫຍຸ່ຢູ ຸ່ ດນິຊັນ້ເທງິ ຮູບທ ີ4.1 ການໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມແີບບຫວຸ່ານກຸ່ອນໄຖປກົ 1.2 ຫວຸ່ານປ ຸ໋ຍເຄມໃີຫທ້ ົ ຸ່ວທງັໜານຫ ງັຈາກທີ ຸ່ ໄດໄ້ຖກຽມເນື ້ອທີ ຸ່ແລວ້ຫ ງັຈາກນັນ້, ປູກພດືຕາມ ວທິ ນີ ີ ້ປ ຸ໋ຍເຄມສີຸ່ວນໃຫຍຸ່ຈະກະຈາຍຢູ ຸ່ ເທງິໜາ້ດນິ ດັ ຸ່ງຮູບທີ4.2 1. ໄຖດນິກຸ່ອນ 2. ຫວຸ່ານປ ຸ໋ຍທົ ຸ່ວໜານ 3. ປ ຸ໋ຍສຸ່ວນໃຫຍຸ່ຢູ ຸ່ ດນິຊັນ້ເທງິ ຮູບທ ີ4.2 ການໃສປ ຸ໋ຍເຄມແີບບຫວຸ່ານຫ ງັໄຖປກົ 1.3 ຫວຸ່ານປ ຸ໋ຍເຄມແີຕຸ່ງໜາ້ ເປນັການໃສຸ່ປ ຸ໋ຍຢອດໜາ້ ຫ ືໃສຸ່ຫ ງັຈາກທີ ຸ່ພດືຈະເລນີງອກງາມຂ ້ນ ມາໄດໄ້ລຍະໜ ຸ່ ງແລວ້ . ມກັ ໃຊກ້ ບັພດືທີ ຸ່ ປູກເປນັ ແຖວ ເປນັ ລວງ, ໂດຍຫວຸ່ານປ ຸ໋ຍເຄມທີ ົ ຸ່ວໆໄປເໜອືພດື ທີ ຸ່ປູກນັນ້ ດັ ຸ່ງຮູບທີ4.3

50 ຮູບທ ີ4.3 ການໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມແີຕຸ່ງໜາ້ດນິ 2. ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມແີບບເປັນຈດ ຫ ືແຖບ ເປັນການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມເີປັນຈດ ໆບໍລເິວນໃກກ້ ບັ ຕົນ້ ພດື ຫ ືໃຕກ້ ອ້ງພຸ່ ມຂອງຕົນ້ ພດືຍນືຕົນ້ (ຮູບທີ4.3), ໂຮຍເປນັ ແຖວ, ເປນັ ລວງຕາມແຖວຂອງຕົນ້ ພດື, ຫຸ່າງຈາກຕົນ້ ພດື ຫ ືເມດັພດືທີ ຸ່ ປູກພຽຽງເລກັ ນອ້ ຍ (ຮູບທີ4.3) ອາດຈະເຮດັ ຢູ ຸ່ ເທງິຜວິດນິ ຫ ືລຸ່ ມຜວິ ດນິກໍໄດ.້ການໃສຸ່ ລຸ່ ມຜວິດນິຈະມເີຄື ຸ່ອງມໃືສຸ່ ເຊິ ຸ່ ງຕອ້ງຂ ດໄປຕາມໜາ້ດນິ ເລກິ ປະມານ 3−5 ຊງັຕແີມດັ ແລະ ປ ຸ່ ຍເຄມກີ ໍຈະໄຫ ລງົຕາມທໍ ຸ່ ຂາ້ງຫ ງັຂອງເຄື ຸ່ອງມທື ີ ຸ່ ຂ ດໄປຕາມໜາ້ດນິ ນັນ້, ຖາ້ເຮດັ ດວ້ ຍມກື ໍຈະໃຊ້ ຈກົ ຫ ືໄຖຫວົ ໝູຄວັ ດເປັນຮຸ່ ອງໄປຕາມໜາ້ດນິ ເລກິ ປະມານ 5 ຊງັຕີແມດັ ແລວ້ ກໍໂຮຍປ ຸ໋ຍເຄມໄີປ ໃນຮຸ່ ອງນັນ້ , ແລວ້ ຈ ຸ່ ງຢອດເມດັພດື ຫ ືປູກພດື ໃກໆ້ ກບັ ຂອບຮຸ່ ອງທີ ຸ່ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມນີ ັນ້ ແລວ້ ຖົມດນິ ປົກ ຮຸ່ອງປ ຸ໋ຍເຄມໄີວ.້ ຮູບທ ີ4.4 ການໃສຸ່ປ ຸ໋ຍເຄມແີບບເປນັ ຈດ ຫ ືແຖບ 3. ປ ຸ໋ຍສຸ່ວນໃຫຍຸ່ຢູ ຸ່ ຊັນ້ເທງິ 1. ປູກພດື 2. ຫວຸ່ານປ ຸ໋ຍທົ ຸ່ວໜານ 1 ເມດັພດື ປ ຸ໋ຍ ຜວິດນິ

51 3. ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມີແບບສີດໃສຸ່ ໃບ, ການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍພືດໂດຍທາງໃບດວ້ ຍການສີດປ ຸ໋ຍເຄມີທີ ຸ່ ລະລາຍໃນນໍ ້າໄດງຸ້່າຍໃຫເ້ປັນລະອອງນໍ ້າຈບັ ຢູ ຸ່ ໃບ ຫ ືສຸ່ ວນຂອງຕົນ້ ເໜືອດນິ , ເປັນວທິ ີການໜ ຸ່ ງ ເຊິ ຸ່ ງ ສາມາດເຮດັ ໃຫພ້ ດື ໄດຮ້ ບັ ທາດມູນອາຫານເພີ ຸ່ ມເຕີມຈາກສຸ່ ວນທີ ຸ່ ຮາກຈະດູດຂ ້ນມາໄດຈ້ າກດນິ , ການ ໃຫປ້ ຸ໋ຍເຄມແີກຸ່ ໃບ ເຖງິແມຸ່ນວຸ່າທາດມູນອາຫານເຂົ ້າສຸ່ ູພດື ໄດໄ້ວກໍຕາມ, ແຕຸ່ ປະລມິ ານທີ ຸ່ ເຂົ ້າສຸ່ ູພດືຈະມີ ໜອ້ ຍ ແລະ ບໍ ຸ່ພຽງພໍຕໍ ຸ່ຄວາມຕອ້ງການຂອງພດື. ດັ ຸ່ງນັນ້, ການໃຫປ້ ຸ໋ຍໃບຈ ຸ່ ງມວີດັຖ ປະສງົຂອງການໃສຸ່ທີ ຸ່ ສໍາຄນັ 2 ປະການຄ:ື 3.1 ການໃຫປ້ ຸ໋ຍທາດມູນອາຫານຕົນ້ ຕໍ ໂດຍປົກກະຕພິ ດື ຕອ້ ງການທາດມູນອາຫານຕົນ້ ຕໍ ໃນປະລມິ ານຫ າຍ ແລະ ພດືດູດຜຸ່ານຂ ້ນມາທາງຮາກພຽງພໍ, ແຕຸ່ ໃນຫ າຍກໍລະນທີ ີ ຸ່ ພດືດູດຂ ້ນມາບໍ ຸ່ ພຽງພໍ ເຊັ ຸ່ນ: ຮາກເກດີ ໃຊກ້ ານບໍ ຸ່ ໄດຮ້ າກເນົ ຸ່າ ຫ ືແມງໄມລ້ ບົ ກວນ. ການສດີປ ຸ໋ຍເຄມໃີກທ້ າງໃບຈະຕອ້ງລະວງັ ເລື ຸ່ ອງຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ທີ ຸ່ ສດີ. ຖາ້ເຂັມ້ ຂ ນ້ ຫ າຍເກນີ ໄປອາດຈະເຮດັ ໃຫພ້ ດື ໄໝແ້ຫມ້ ໄດ,້ ພດືແຕຸ່ ລະຊະນດິ ມຄີວາມສາມາດທນົ ຕໍ ຸ່ ຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ຂອງນໍ ້າປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ ສດີມຄີວາມແຕກຕຸ່າງກນັ ເຊັ ຸ່ ນ: ພດືຜກັ , ພວກ ໝາກແຕງ, ໝາກຖົ ຸ່ ວ, ໝາກເລັ ຸ່ນ, ໝາກເຜດັ , ຜກັ ກາດ ແລະ ກະລໍ ຸ່າປີ. ຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ຂອງປ ຸ໋ຍຍູເຣຍ ບໍ ຸ່ ຄວນເກນີ 0,5 ຫ ື100 ກຣາມຕໍ ຸ່ ນໍ ້າ 20 ລດິ . ຜັກ ຫອມສາມາດທນົ ຕໍ ຸ່ ຍູເຣຍໄດເ້ຖິງ 2%, ພດື ສວນພວກໝາກນດັ , ອອ້ຍ, ຝາ້ຍ, ມນັຝຣັ ຸ່ງ ຫ ືໝາກສາລີສາມາດທນົຕໍ ຸ່ ຍູເຣຍໄດເ້ຖງິ 2%, ສຸ່ວນໝາກ ອາງ ຸ່ນ, ໝາກກຽ້ງ ແລະ ໝາກສະຕໍເບຣີ ີທນົ ຕໍ ຸ່ ຍູເຣຍໄດບ້ໍ ຸ່ ເກນີ 0,6% ອດັ ຕາການດູດທາດມູນອາຫານ ເຂົ ້າສຸ່ ູໃບຂອງພດື ແຕຸ່ ລະທາດມູນແຕກຕຸ່ າງກນັ ເຊັ ຸ່ ນ: ໃບໝາກຖົ ຸ່ ວສາມາດດູດຍູເຣຍໄດ້ 50% ຂອງ ຈາໍນວນທີ ຸ່ສດີໃຫໂ້ດຍໃຊເ້ວລາ 1−6 ຊົ ຸ່ວໂມງ, ສຸ່ວນຟອສຟໍຣດັ ຈະໃຊເ້ວລາ 6 ວນັ ແລະ ໂພແທສຊຽ ັ ມ ໃຊເ້ວລາ 1−4 ວນັ ເປນັ ຕົນ້. 3.2 ການໃຊປ້ ຸ໋ຍຈລ ະທາດມູນໃຫເ້ປນັ ອາຫານພດືທາງໃບຈະໃຊໄ້ດຢຸ້່າງມຜີນົດກີບັຈລ ະທາດມູນ ທງັນີ ້ ເນື ຸ່ອງຈາກພດືຕອ້ງການປະລມິ ານເລກັ ໜອ້ ຍກໍພໍ. ອດັຕາການດູດທາດມູນອາຫານ ເຫ ົ ຸ່ານີ ້ ເຂົ ້າໄປຢູ ຸ່ ໃນ ເກນທີ ຸ່ ໃກຄ້ ຽງກບັອດັຕາຄວາມຕອ້ງການທາດມູນອາຫານພວກຈລ ະທາດມູນຂອງພດື. ເຖງິຢຸ່ າງໃດກໍຕາມ ການແກໄ້ຂບນິ ຫາການຂາດທາດມູນອາຫານພວກຈ ລະທາດມູນດວ້ ຍ ການສດີ ໃຫທ້ າງໃບນີກ້ ໍຍງັຖືວຸ່ າ ເປັນການແກໄ້ຂບນັຫາໄລຍະສັນ້ເທົ ຸ່ານັນ້. ຖາ້ດນິຂາດທາດມູນເຫ ົ ຸ່ານີ ້ໂດຍທໍາມະຊາດກໍຄວນຈະຕອ້ງມີ ການປັບປ ງລະດບັທາດມູນອາຫານນີ ້ໃນດນິ ໂດຍການໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍໃຫທ້ າງດນິນໍາ ເພາະເປນັ ການແກໄ້ຂບນັຫາ ໄລຍະຍາວ. 2. ພດັທະນາການໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມ ີ ກ. ບນັຫາການໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມຂອງ ີ ຊາວກະສກອນ ິ ຊາວກະສກອນ ິ ບາ້ນເຮາົຮູຈ້ ກັ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຫີ າຍປີແລວ້ ແລະ ປະລມິ ານການນໍາໃຊກ້ ໍນບັມື ້ ເພີ ຸ່ມສູງ ຂ ້ນ. ເຖິງແມຸ່ ນວຸ່ າປະລິມານການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມີຈະເພີ ຸ່ ມຫ າຍຂ ້ນກໍຕາມ, ແຕຸ່ ເມື ຸ່ ອທຽບກັບປະເທດ ທີ ຸ່ ພດັທະນາ ຫ ືກໍາລງັພດັທະນາເຫນັ ວຸ່າຍງັຢູ ຸ່ ໃນລະດບັທີ ຸ່ ຕໍ ຸ່າຫ າຍ, ກໍເນື ຸ່ອງມາຈາກປດັ ໄຈຫ າຍປະການທີ ຸ່ ສໍາຄນັຄດື ັ ຸ່ງນີ ້ : 1. ຄວາມຍາກຈນົ ເພາະຊາວກະສກອນ ິ ສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ຍາກຈນົ , ບໍ ຸ່ມທີ ນ ຮອນ ຫ ືບໍ ຸ່ມດີນິ ເປນັ ຂອງຕນົ ເອງ, ມລີາຍໄດໜ້ ອ້ຍ ແລະ ບໍ ຸ່ ແນຸ່ນອນ. 2. ປ ຸ໋ຍເຄມລີາຄາແພງ ເນື ຸ່ອງຈາກບໍ ຸ່ມໂີຮງງານຜະລດິປ ຸ໋ຍເຄມພີາຍໃນປະເທດຄຸ່າຂນົສົ ຸ່ງກສໍ ູງ.

52 3. ຜນົ ຜະລດິພດືມລີາຄາຕໍ ຸ່າ, ບໍ ຸ່ ໄດມ້ າດຕະຖານພອ້ ມທງັລາຄາຈະຖກື ພວກພໍ ຸ່ ຄາ້ຄນົກາງເປນັ ຕວົ ກາໍ ນດ. ົ 4. ຊາວກະສກິ ອນຂາດຄວາມຮູໃ້ນການກະເສດແຜນໃໝຸ່ , ຄວາມຮູໜ້ ອ້ ຍ, ຍງັມຄີວາມຮູສ້ ບັ ສນົ ເລື ຸ່ອງສູດຂອງປ ຸ່ ຍເຄມ,ີປ ຸ໋ຍເຄມສີູດດຽວກນັຫ າຍລາຄາ, ບໍ ຸ່ ຮູເ້ຖງິວທິ ກີ ານໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຢີຸ່າງມປີະສດິທພິ າບ ດັ ຸ່ງນັນ້, ການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຍີງັໃຫຜ້ ນົຕອບແທນທາງເສດຖະກດິທີ ຸ່ບໍ ຸ່ຄ ມ້ ຄຸ່າເທົ ຸ່າທີ ຸ່ຄວນ. ຂ. ບນັຫານະໂບຍາຍຂອງລດັຖະບານກຸ່ ຽວກບັຝ ຸ່ນເຄມ ີ 1. ການໃຫຄ້ ວາມຊຸ່ ວຍເຫ ອື ຊາວກະສກິ ອນໃນດາ້ນລາຄາຝ ຸ່ ນເຄມຍີ ງັເປັນໄປຕາມກນົ ໄກຂອງ ຕະຫ າດ. 2. ການເຜຍີແຜຸ່ ຄວາມຮູທ້ າງດາ້ນວຊິ າການກຸ່ ຽວກບັການໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມຂີອງຊາວກະສກິ ອນ ເພື ຸ່ອໃຫ້ ເກດີປະໂຫຍດຈາກການໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມສີູງສ ດຍງັບໍ ຸ່ທນັກວາ້ງຂວາງ, ພຽງເລີ ຸ່ມຈາກຄອບຄວົຕົນ້ ແບບ. 3. ການເຜຍີແຜຸ່ ຄວາມຮູທ້ າງດາ້ນເທກັ ນກິການຜະລດິຝ ຸ່ ນເຄມີເຊິ ຸ່ ງໃນຂະນະນີ ້ຄວາມຮູດ້າ້ນນີ ້ຍງັມີ ໜອ້ຍ ແລະ ຍງັບໍ ຸ່ທນັ ໃຫຄ້ວາມສໍາຄນັ . ຄ. ການແກໄ້ຂບນັຫາການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຂີອງຊາວກະສກິອນ 1. ຫາທາງຊຸ່ ວຍເຫ ອື ຊາວກະສກິ ອນໃຫມ້ ທີ ນ ແລະ ມລີ າຍໄດຫ້ າຍເພີ ຸ່ ມຂ ້ນ, ຊຸ່ ວຍໃຫເ້ຂາົເຈົ ້າ ຊຸ່ວຍເຫ ອືຕນົ ເອງໄດ້ແລະ ຊຸ່ວຍຈດັຫາທີ ຸ່ດນິທີ ຸ່ ເໝາະສມົ ແຕຸ່ປະເພດການຜະລດິ. 2. ລດັຖະບານຄວນຈະມນີະໂຍບາຍໃນການຕັ ້ງໂຮງງານຜະລດິຝ ຸ່ ນເຄມໃີນອະນາຄດົ ເພື ຸ່ອນໍາເອາົ ຊບັພະຍາກອນທໍາມະຊາດພາຍໃນປະເທດມາໃຊໃ້ຫເ້ກດີປະໂຫຍດ, ຕະຫ ອດຈນົການຊອກຫາຝ ຸ່ ນເຄມີ ມາຈາໍໜຸ່າຍໃຫຊ້າວກະສກິອນໃນລາຄາຖກື . 3. ລດັຖະບານຄວນຈະມນີະໂຍບາຍທີ ຸ່ ແນຸ່ ນອນກຸ່ ຽວກບັລາຄາ ແລະ ປະລມິ ານຂອງການຜະລດິ ເພື ຸ່ ອໃຫລ້ າຄາການຜະລດິ ດຸ່ ນດຸ່ ຽງກບັ ລາຄາ, ປັດໄຈໃນການຜະລດິ ໂດຍສະເພາະຝ ຸ່ ນເຄມໃີນອະນາຄດົ ມລີາຄາຜນົ ຜະລດິພດື ເສດຖະກດິ ແລະ ພະຍາຍາມສະໜບັ ສະໜູນອ ດສະຫາກໍາໃຊຜ້ ະລດິຕະພນັ ຈາກ ການກະເສດເປນັ ວດັຖ ດບິໃຫຫ້ າຍຍິ ຸ່ ງຂ ້ນ. 4. ພດັທະນາ ແລະ ປບັ ປ ງຊາວກະສກິ ອນໃຫມ້ ຄີວາມຮູໃ້ນການໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມຢີຸ່ າງກວາງຂວາງ ແລະ ້ ຖກື ຕອ້ງຫ າຍຍິ ຸ່ ງຂ ້ນ, ໂດຍມກີ ານຄົ ້າຄວາ້ວໄິຈ ແລະ ສົ ຸ່ງເສມີ ໃຫມ້ ກີ ານໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມຢີຸ່ າງມປີະສດິທພິ າບ ໂດຍເບິ ຸ່ ງທາງດາ້ນເສດຖະກດິເປນັຫ ກັ . 5. ຊາວກະສກິອນຂນົຂວາຍຫາຄວາມຮູກຸ້່ ຽວກບັ ເທກັ ນກິ ໃໝຸ່ ໆ: ການໃຊແ້ນວພນັພດືໃຫເ້ໝາະສມົ ກບັ ສະພາບທອ້ ງຖິ ຸ່ ນ ແລະ ຕອບສະໜອງຕໍ ຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມີສູງ ຕະຫ ອດຈນົ ຈະຕອ້ ງຮູດ້ ິນຟາ້ອາກາດຂອງ ທອ້ງຖິ ຸ່ ນ ແລະ ປະເທດ ເພື ຸ່ອປະກອບການວາງແຜນການປູກພດື. 6. ລດັຖະບານຈະຕອ້ງເລັ ຸ່ງລດັການຊຸ່ວຍເຫ ອືທາງດາ້ນວຊິ າການກຸ່ ຽວກບັດນິ ແລະ ຝ ຸ່ ນເຄມໃີຫຫ້ າຍ ຂ ້ນ.

53 3. ເຮດັການທດົລອງເລື ຸ່ອງການທດົສອບຝ ຸ່ນເຄມ ີ(ປ ຸ໋ຍເຄມ)ີ 3.1 ວທິ ກີ ານວເິຄາະທດົສອບສູດປ ຸ໋ຍເຄມຢີຸ່າງວຸ່ອງໄວ ເປັນວິທີການທົດສອບທີ ຸ່ ໃຊເ້ຄື ຸ່ ອງມທື ີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ຫ ຍ້ ງຍາກຫ າຍ ຊາວກະສິກອນ ຫ ືຜູສ້ ົນໃຈທົ ຸ່ ວໄປ ກໍສາມາດທດົ ສອບໄດດ້ ວ້ ຍຕນົ ເອງ, ເໝາະສມົ ກບັ ຊາວກະສກິ ອນທີ ຸ່ ຈະຊື ້ປ ຸ໋ຍເຄມໃີນປະລມິ ານຫ າຍ ສມົ ຄວນໄປໃຊ້ແລະ ຜູທ້ ີ ຸ່ ເປນັ ຕວົແທນ ຫ ືປະກອບທ ລະກດິຂາຍປ ຸ໋ຍເຄມີໂດຍການໃຊຊ້ ດທດົສອບປ ຸ໋ຍ ສະເພາະແມຸ່ນ: ກ. ວທິ ກີ ານທດົສອບປ ຸ໋ຍເຄມ:ີ 1. ການກະກຽມປ ຸ໋ຍຕວົຢຸ່າງທີ ຸ່ ຈະນໍາເອາົມາທດົສອບ ແລະ ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ, ປ ຸ໋ຍຕວົຢຸ່າງທີ ຸ່ ຈະ ທດົສອບຈະຕອ້ງກະກຽມເປນັ ຂັນ້ຕອນດັ ຸ່ງນີ ້ : 1.1 ບດົ ປ ຸ໋ຍຕວົ ຢຸ່ າງປະມານ 1 ບຸ່ ວງກາເຟໃຫມ້ ຄີວາມລະອຽດປະມານເທົ ຸ່າໆກນັ ກບັ ປ ຸ໋ຍ ມາດຕະຖານທີ ຸ່ມຢີູ ຸ່ ໃນຊ ດທດົສອບ, ສໍາລບັອ ປະກອນທີ ຸ່ ໃຊໃ້ນການບດົຈະຕອ້ງສະອາດ ແລະ ແຫງ້ດ.ີ 1.2 ໃຊບຸ້່ ວງທີ ຸ່ ສະອາດຕກັ ເອາົປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ບດົ ລະອຽດແລວ້ ນັນ້ ໃສຸ່ ໃນບຸ່ ວງຜອງຈນົ ລົນ້ ແລວ້ ເຄາະກົນ້ບຸ່ວງຜອງໃສຸ່ພື ້ນປະມານ 5 ບາດ, ຫ ງັຈາກນັນ້ ໃຊໄ້ມຈ້ ີມ້ ແຂວ້ທີ ຸ່ສະອາດມາກວາດປາກບຸ່ ອງຜອງ ໃຫລ້ ະດບັຂອງປ ຸ໋ຍຢູ ຸ່ ພຽງປາກບຸ່ວງຜອງພໍດ.ີ 1.3 ໃສຸ່ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ຜອງໄດລ້ງົໄປໃນຂວດ 1,000 mL ຈນົໝດົ ລະວງັບໍ ຸ່ ໃຫຕ້ກົ ເຫຸ່ ຍ ຫ ືຍງັເຫ ອື ຄາ້ງຢູ ຸ່ ໃນບຸ່ວງຜອງ, ລາ້ງບຸ່ວງຜອງ ແລະ ເຊດັ ໃຫແ້ຫງ້ແລວ້ເກບັຮກັ ສາໄວ.້ ຮູບທ ີ4.5 ການສາທດິວທິ ປີະສມົ ປ ຸ໋ຍເຄມີ 1.4 ຕື ຸ່ມປ ຸ໋ຍເຄມີ1 ຖງົຈາກຊ ດທດົສອບລງົໄປໃນຂວດໃຫໝ້ ດົ , ແລວ້ ຕື ຸ່ມນໍ ້າກັ ຸ່ນ ຫ ືນໍ ້າທີ ຸ່ ສະອາດລງົໄປໃຫເ້ຖງິຂດີ 500 mL (ເຄິ ຸ່ ງຂວດ) 1.5 ອດັປາກຂວດໃຫແ້ໜນ້ ແລວ້ ສັ ຸ່ນປະມານ 5 ນາທ,ີຕື ຸ່ມນໍ ້າກັ ຸ່ນ ຫ ືນໍ ້າທີ ຸ່ ສະອາດລງົໄປ ໃຫເ້ຖງິຂດີ 1,000 mL ຈາກນັນ້ສັ ຸ່ນໃຫເ້ຂົ ້ ້ າກນັປະມານ 1− 2 ນາທ.ີ 1.6 ຖອກນໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ໄດຈ້ າກຂໍທ້ ີ5 ລງົໄປໃນຈອກນໍ ້າທີ ຸ່ ສະອາດທີ ຸ່ ໄດກ້ ຽມໄວ້ປະມານເຄິ ຸ່ ງ ຈອກ ແລະ ປະໄວຄ້າວໜ ຸ່ ງ ເພື ຸ່ອໃຫນ້ໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ຢູ ຸ່ ໃນຈອກໃສ ພອ້ມທີ ຸ່ຈະເຮດັການທດົສອບໄດ,້ສຸ່ ວນປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ເຫ ອືໃນຂວດໃຫສ້ ັ ຸ່ນແລວ້ຖອກຖີມ້ (1.3) (1.2) (1.1)

54 ຮູບທ ີ4.6 ການສາທດິວທິ ປີະສມົ ປ ຸ໋ຍເຄມຕີາມອດັຕາສຸ່ວນຕຸ່າງໆ 1.7 ລາ້ງຂວດດວ້ຍນໍ ້າສະອາດ ແລວ້ສັ ຸ່ນຫ າຍຄັ ້ງຈນົສະອາດ ແລະ ສ ດທາ້ຍລາ້ງດວ້ຍນໍ ້າກັ ຸ່ນ ຫ ືນໍ ້າຝນົທີ ຸ່ສະອາດ. 1.8 ກຽມປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານສູງສູດ 16−20−0 ຈາກຊ ດທດົສອບເປນັ ເປນັ ຂັນ້ຕອນຄກືນັກບັ ການກະກຽມປ ຸ໋ຍຕວົຢຸ່າງທີ ຸ່ນາໍມາທດົສອບ. ຮູບທ ີ4.7 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ໝາຍເຫດ: ຖາ້ປ ຸ໋ຍຕວົ ຢຸ່ າງທີ ຸ່ທດົ ສອບຫ າຍຕວົ ຢຸ່ າງຈະຕອ້ງກຽມປ ຸ໋ຍຕວົ ຢຸ່ າງໃຫແ້ລວ້ ໝດົ ເສຍກຸ່ ອນ ແລວ້ ຈ ຸ່ ງຄຸ່ອຍກຽມປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານຕາມຫ ງັ. ການກະກຽມປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ທດົ ສອບແຕຸ່ ລະຊະນດິຈະຕອ້ ງນໍາໃຊອ້ ປະກອນທີ ຸ່ ສະອາດທ ກຄັ ້ງ, ຖາ້ບໍ ຸ່ ດັ ຸ່ງນັນ້ຈະເຮດັ ໃຫຜ້ ນົຂອງການທດົສອບຜດິພາດໄປ. (1.4) (1.6) (1.5) ນໍ ້ າ ສະອາດ

55 ຂ. ການທດົສອບປ ຸ່ ຍປອມ 2. ການທດົສອບປ ຸ໋ຍໄນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດແອມໂມນຽມ 2.1 ໃຊຫ້ ອດດູດສັນ້ທີ ຸ່ມຂີດີບອກດູດເອາົນໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ໃສຸ່ ໄວໃ້ນຈອກ (1.6) ໃຫເ້ຖງິຂດີບອກ ພໍດີແລະ ປຸ່ ອຍລງົໃສຸ່ຫ ອດທດົລອງ 2.2 ຕື ຸ່ມນໍ ້າກັ ຸ່ນຈາໍນວນ 2 mL ໃສຸ່ ໃນຫ ອດທດົລອງ 2.3 ຢອດນໍ ້າຢາເບີ1 ລງົໄປໃນຫ ອດທດົ ລອງ 4 ຢອດໃນການຢອດແມຸ່ ນຢອດໃສຸ່ ກບັ ຂາ້ງຫ ອດທດົລອງ ປຸ່ ອຍລງົໃສຸ່ນໍ ້າປ ຸ໋ຍຄຸ່ອຍໆ ພອ້ມທງັສັ ຸ່ນໃຫເ້ຂົ ້າກນັ ຮູບທ ີ4.8 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍດວ້ຍວທິ ກີ ານໃຊຫ້ ອດຢອດ 2.4 ຢອດນໍ ້າຢາເບີ2 ລງົໄປ 2 ຢອດ ແລວ້ ສັ ຸ່ນແຮງໆເພື ຸ່ອໃຫນ້ໍ ້າຢາປະສມົ ເຂົ ້າກນັ , ແລວ້ ປະໄວໃ້ນຈອກ 2.5 ດູດເອາົນໍ ້າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານທີ ຸ່ ກຽມໄວຢູ້ ຸ່ ໃນຈອກ (1.8) ໃຫເ້ຖງິຂດີພໍດີແລວ້ ປຸ່ ອຍ ລງົໃນຫ ອດທດົ ລອງ ໂດຍປະຕບິດັ ຄກື ບັ ປ ຸ໋ຍຕວົ ຢຸ່ າງ ໂດຍການຕື ຸ່ມນໍ ້າກັ ຸ່ນ, ແລວ້ ຢອດນໍ ້າຢາເບີ1 ແລະ ເບີ2 (ປະຕບິດັຄກືບັຂໍ ້2.2− 2.4) 2.6 ປຽບທຽບສຂີ ອງນໍ ້າຢາທີ ຸ່ ເກດີ ຂ ້ນລະຫວຸ່ າງປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ກວດສອບກບັ ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ, ຖາ້ສຂີອງນໍ ້າຢາຂອງປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ທດົສອບບໍ ຸ່ມສີເີຫ ອືງອມົ ສົມ້ (ບໍ ຸ່ມສີ)ີສະແດງວຸ່າບໍ ຸ່ມໄີນໂຕຣເຈນຢູ ຸ່ ໃນຮູບຂອງ ທາດແອມໂມນຽມໃນປ ຸ໋ຍນັນ້ເລຍີ ສະແດງວຸ່າປ ຸ໋ຍນັນ້ເປນັ ປ ຸ໋ຍປອມ, ແຕຸ່ຖາ້ຫາກວຸ່າມສີເີຫ ອືງອມົ ສົມ້ ເກດີ ຂ ້ນອຸ່ ອນກວຸ່ າອຸ່ ອນກວຸ່ າສີຂອງນໍ ້າຢາປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ສະແດງວຸ່ າໄນໂຕຣເຈນໃນປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ທົດສອບນັນ້ ເປນັ ປ ຸ໋ຍຕໍ ຸ່າກວຸ່າມາດຕະຖານ. ນໍ ້າ ສະອາດ (2.1) (2.2) (2.3)

56 ຮູບທ ີ4.9 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍປອມ 3. ການທດົສອບຟອສຟໍຣສັ 3.1 ໃຊຫ້ ອດດູດສັນ້ທີ ຸ່ມຂີດີບອກ, ດູດເອາົນໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ໃສຸ່ ໄວໃ້ນຈອກ (1.6) ໃຫເ້ຖງິຂດີບອກພໍດີ ແລະ ປຸ່ ອຍລງົໃສຸ່ຫ ອດທດົລອງ 3.2 ຕື ຸ່ ມນໍ ້າຢາເບີ3 ຈໍານວນ 2 mL ລົງໄປ, ສັ ຸ່ ນໃຫເ້ຂົ ້າກນັ ແລວ້ ປະໄວໃ້ນຈອກຄາວໜ ຸ່ ງ ໃຫນ້ໍ ້າປ ຸ໋ຍໃນຈອກໃສ 3.3 ໃຊຫ້ ອດດູດສັນ້ ທີ ຸ່ ມຂີ ີດບອກດູດເອົານໍ ້າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານທີ ຸ່ ຖອກໄວໃ້ນຈອກທີ(1.8) ຈນົ ເຖງິຂດີພໍດໃີສຸ່ ໃນຫ ອດທດົລອງ ຮູບທ ີ4.10 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍຟອສຟໍຣສັ ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ປ ຸ໋ຍປອມ ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ປ ຸ໋ຍປອມ (16−20−0) (16−20−0) (2.4) (2.5) (2.6) (2.5) (2.6)

57 3.4 ຕື ຸ່ມນໍ ້າຢາເບີ3 ຈາໍນວນ 2 mL ລງົໄປໃນນໍ ້າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ແລວ້ສັ ຸ່ນໃຫເ້ຂົ ້າກນັ 3.5 ປຽບທຽບສີເຫ ືອງທີ ຸ່ ເກີດຂ ້ນລະຫວຸ່ າງສີຂອງນໍ ້າໃນຫ ອດທີ ຸ່ ໄດຈ້ າກການທົດສອບປ ຸ໋ຍ ຕວົຢຸ່າງ ແລະ ສທີ ີ ຸ່ ໄດຈ້າກນໍ ້າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ (3.2) ແລະ (3.4) 3.6 ຖາ້ນໍ ້າຢາໃນຫ ອດທດົສອບ (3.2) ບໍ ຸ່ມສີເີຫ ອືງ (ໃສ) ສະແດງວຸ່າບໍ ຸ່ມທີ າດຟອສຟໍຣສັທີ ຸ່ ເປນັ ປະໂຫຍດຕໍ ຸ່ ພດື ໃນປ ຸ໋ຍນັນ້ ເລີຍ ສະແດງວຸ່ າປ ຸ໋ຍນັນ້ ເປັນປ ຸ໋ຍປອມ. ຖາ້ນໍ ້າຢາທີ ຸ່ ຈາກປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ທົດສອບນັນ້ ມສີ ີເຫ ອື ງເຂັມ້ ເທົ ຸ່ າກບັ ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ສະແດງວຸ່ າປ ຸ໋ຍນັນ້ ມທີ າດມູນອາຫານຟອສຟໍຣັສເທົ ຸ່ າກບັ ປ ຸ໋ຍ ມາດຕະຖານ. ຖາ້ມສີເີຫ ອື ງອຸ່ ອນກວຸ່າ ສະແດງວຸ່າມທີ າດມູນຟອສຟໍຣສັ ຕໍ ຸ່າກວຸ່າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານເປນັ ປ ຸ໋ຍ ບໍ ຸ່ ໄດມ້ າດຕະຖານ. ໝາຍເຫດ: 1.ຖາ້ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ທດົສອບໄນໂຕຣເຈນ ແລະ ຟອສຟໍຣສັຫ າຍຕວົຢຸ່າງ, ຄວນກະກຽມປ ຸ໋ຍຕວົຢຸ່າງໃຫສ້ໍາ ເລດັກຸ່ອນຈ ຸ່ ງກະກຽມປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານຕາມຫ ງັ. ຮູບທ ີ4.11 ການກຽມທດົສອບປ ຸ໋ຍ 2. ຫ ອດດູດສັນ້ທີ ຸ່ ໃຊແ້ຕຸ່ລະຄັ ້ງຈະຕອ້ງລາ້ງໃຫສ້ ະອາດດວ້ ຍນໍ ້າກັ ຸ່ນ ຫ ືນໍ ້າຝນົທີ ຸ່ ສະອາດປະມານ 2− 3 ຄັ ້ງ ຖາ້ຫ ອດດູດບໍ ຸ່ສະອາດຈະເຮດັ ໃຫກ້ ານທດົສອບຜດິພາດໄດ.້ 3. ເມື ຸ່ ອພບົ ວຸ່າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ທດົ ສອບມທີ າເມູນອາຫານຕໍ ຸ່າກວຸ່າມາດຕະຖານ ແລະ ຍາກທີ ຸ່ ຈະຮູວຸ້່ າຕໍ ຸ່ າ ກວຸ່າປະມານຫ າຍປານໃດ. ໃຫປ້ ຽບທຽບກບັປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານທີ ຸ່ມກີ ານເຈອືຈາງໃນລະດບັ ແຕກຕຸ່າງກນັ ອອກໄປ. 4. ການທດົສອບປ ຸ໋ຍນາທີ ຸ່ບໍ ຸ່ ໄດມ້ າດຕະຖານ ປ ຸ໋ຍສູດ 8−10−0 (ຕໍ ຸ່າກວຸ່າມາດຕະຖານເຄິ ຸ່ ງໜ ຸ່ ງ ຫ ື 50%). 4.1 ໃຊຫ້ ອດດູດຍາວທີ ຸ່ ມຂີດີບອກ ດູດເອາົນໍ ້າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານທີ ຸ່ຖອກໃສຸ່ ໃນຈອກ (1.8) ຈາໍນວນ 2 mL ແລວ້ປຸ່ ອຍລງົຫ ອດທດົລອງທີ ຸ່ສະອາດ. 4.2 ໃຊຫ້ ອດດູດຍາວດູດເອາົນໍ ້າກັ ຸ່ນຈໍານວນ ໃຫເ້ຖງິຂດີພໍດີແລວ້ ປຸ່ ອຍລງົຫ ອດທດົ ລອງທີ ຸ່ ສະອາດ. ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ປ ຸ໋ຍຕວົຢຸ່າງ

58 4.3 ໃຊຫ້ ອດດູດສັນ້ທີ ຸ່ ສະອາດ ດູດເອາົນໍ ້າປ ຸ໋ຍຈາກຫ ອດທດົລອງໃນຂໍທ້ ີ(4.2) ໄປໃສຸ່ຫ ອດ ທົດລອງອັນໃໝຸ່ ທີ ຸ່ ສະອາດອີກ 2 ຫ ອດ ເພື ຸ່ ອທົດສອບໄນໂຕຣເຈນໃນຫ ອດທົດລອງທີ1 ແລະ ຟອສຟໍຣສັ ໃນອກີຫ ອດໜ ຸ່ ງ. ຮູບທ ີ4.12 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍສູດ (8−10−0) 4.4 ທດົ ສອບໄນໂຕຣເຈນໃນຫ ອດທໍາອດິ ໂດຍການຕື ຸ່ມນໍ ້າກັ ຸ່ນ ແລວ້ ຢອດນໍ ້າຢາເບີ1.2 ຄື (2.2) ຫາ 2.4 ສເີຫ ອືງສົມ້ ທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນຈະມຄີວາມເຂັມ້ ທຽບເທົ ຸ່າກບັ ໄນໂຕຣເຈນ 8% ຫ ືເຄິ ຸ່ ງໜ ຸ່ ງຂອງປ ຸ໋ຍ ມາດຕະຖານ. 4.5 ທດົ ສອບປ ຸ໋ຍຟອສຟໍຣັສໃນຫ ອດທດົ ລອງທີ2 ໂດຍການໃສຸ່ ນໍ ້າຢາເບີ3 ລງົໄປຄຂືໍ ້(3.2 ເຖິງ 3.4) ສີເຫ ືອງທີ ຸ່ ເກດີ ຂ ້ນຈະມຄີ ວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ທຽບເທົ ຸ່າກບັ ຟອສຟໍຣັສ 10% ຫ ືເຄິ ຸ່ ງໜ ຸ່ ງຂອງປ ຸ໋ຍ ມາດຕະຖານ. 4.6 ນໍາເອາົນໍ ້າຢາທີ ຸ່ ເກດີສແີລວ້ ຂອງປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ທດົ ສອບໄນໂຕຣເຈນຂໍ ້(2) ແລະ ຟອສຟໍຣັສຂໍທ້ ີ (3) ມາປຽບທຽບກບັ ສີຂອງນໍ ້າຢາທີ ຸ່ ໄດຈ້ າກການທົດສອບປ ຸ໋ຍສູດ 8−10−0 (ຂໍທ້ ີ4.4 ແລະ 4.5) ຕາມລໍາດບັ . ຮູບທ ີ4.13 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍດວ້ຍການປຽບທຽບສີ (4.2) (4.3) (4.1) (4.4) ເຄິ ຸ່ ງມາດຕະຖານ ມາດຕະຖານ ມາດຕະຖານ ເຄິ ຸ່ ງມາດຕະຖານ (16−20−0) (18−10−0) (16−20−0) (18−10−0) (4.6) ປຽບທຽບສີ (4.5)

59 4.7 ຖາ້ປຽບທຽບສແີລວ້ເຫນັວຸ່າສຂີອງປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ກວດສອບເຂັມ້ ຂ ນ້ເທົ ຸ່າກນັກໝໍ າຍຄວາມວຸ່າປ ຸ໋ຍ ທີ ຸ່ກວດສອບນີມ້ ໄີນໂຕຣເຈນ ແລະ ຟອສຟໍຣສັ ຕໍ ຸ່າກວຸ່າມາດຕະຖານເຄິ ຸ່ ງໜ ຸ່ ງ. ຖາ້ສເີຂັມ້ ຂ ນ້ກວຸ່າກໍສະແດງ ວຸ່າປ ຸ໋ຍນັນ້ມທີ າດມູນໄນໂຕຣເຈນ ແລະ ຟອສຟໍຣສັ ສູງກວຸ່າເຄິ ຸ່ ງໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຢີູ ຸ່ ໃນປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ. ຖາ້ສຈີ າງ ກວຸ່າສະແດງວຸ່າປ ຸ໋ຍນັນ້ມໄີນໂຕຣເຈນ ແລະ ຟອສຟໍຣສັ ຕໍ ຸ່າກວຸ່າເຄິ ຸ່ ງໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຢີູ ຸ່ ໃນປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ. ຮູບທ ີ4.14 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍດວ້ຍການປຽບທຽບສີ 5. ທົດສອບປ ຸ໋ຍສູດ (4−5−0) ຕໍ ຸ່ າກວຸ່ າປ ຸ໋ຍສູດມາດຕະຖານ 75% ຫ ືເປັນ ¼ ຂອງສູດ ມາດຕະຖານ. 5.1 ໃຊຫ້ ອດດູດຍາວທີ ຸ່ ສະອາດ ດູດເອົານໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ທີ ຸ່ ກຽມໄວເ້ພື ຸ່ ອທົດສອບປ ຸ໋ຍສູດ (8−10−0) ຂໍ ້(4.2) ຈາໍນວນ 2 mL ປຸ່ ອຍໃສຸ່ຫ ອດທດົລອງທີ ຸ່ສະອາດ. 5.2 ໃຊຫ້ ອດດູດຍາວທີ ຸ່ ສະອາດ ດູດເອາົນໍ ້າກັ ຸ່ນຈາໍ ນວນ 2 mL ປຸ່ ອຍລງົໃສຸ່ຫ ອດທດົ ລອງ ເດມີ ແລວ້ສັ ຸ່ນໃຫເ້ຂົ ້າກນັ . 5.3 ໃຊຫ້ ອດດູດສັນ້ທີ ຸ່ ສະອາດ ດູດເອາົນໍ ້າຢາຫ ອດທດົ ລອງໃນຂໍທ້ ີ5.2 ໃສຸ່ຫ ອດທດົ ລອງ 2 ຫ ອດທີ ຸ່ ສະອາດຈໍານວນຫ ອດລະ 2 ຢອດ ເພື ຸ່ ອທົດສອບໄນໂຕຣເຈນ ແລະ ທົດສອບຟອສຟໍຣັສ ຕາມລໍາດບັ ຮູບທ ີ4.15 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍສູດ (4−5−0) ສເີທົ ຸ່າກນັ ເຂັມ້ ກວຸ່າ ຈາງກວຸ່າ ເຂັ ຈາງກວຸ່າ ມ້ ກວຸ່າ ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ທດົສອບ ເຄິ ຸ່ ງມາດຕະຖານ ເຄິ ຸ່ ງມາດຕະຖານ ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ທດົສອບ ເຄິ ຸ່ ງມາດຕະຖານ ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ທດົສອບ (4.7) (18−10−0) (18−10−0) (5.1) ເຄິ ຸ່ ງມາດຕະຖານ ¼ ເຄິ ຸ່ ງມາດຕະຖານ (5.2) (8−10−0) (4−5−0)

60 5.4 ທດົສອບໄນໂຕຣເຈນໂດຍການຕື ຸ່ມນໍ ້າກັ ຸ່ນ ແລວ້ ຢອດນໍ ້າຢາເບີ1 ແລະ ເບີ2 ໃນຂໍທ້ ີ2.2 ເຖງິ 2.4 ທດົສອບຟອສຟໍຣສັ ໂດຍການໃຊນ້ໍ ້າຢາເບີ3 ຂໍທ້ ີ3.2 ເຖງິ 3.4 ຕາມລໍາດບັ . 5.5 ຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ຂອງສທີ ີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນທຽບເທົ ຸ່າກບັ ໄນໂຕຣເຈນ 4% ແລະ ຟອສຟໍຣສັ 5% ຫ ື ທຽບເທົ ຸ່າກບັມທີ າດມູນອາຫານໄນໂຕຣເຈນ ແລະ ຟອສຟໍຣັສຕໍ ຸ່າ ¼ ຂອງປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານປຽບທຽບສີ ທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນກບັສຂີອງປ ຸ໋ຍກວດສອບ. ຮູບທ ີ4.16 ການທດົສອບປ ຸ໋ຍດວ້ຍວທິ ກີ ານໃຊຫ້ ອດທດົລອງ 6. ການທດົສອບປ ຸ໋ຍໄນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດໄນເຕຣດ ກ. ກະກຽມປ ຸ໋ຍຕວົຢຸ່າງເພື ຸ່ອທດົສອບປະຕບິດັຄກືບັຂໍທ້ ີ1.1 ເຖງິ 1.7 ຂ. ຖອກປ ຸ໋ຍສີຂາວໃນແຄບັ ຊູນ ເຊິ ຸ່ ງເອົາມາຈາກຂວດເບີ4 ໃສຸ່ ລົງໄປໃນຫ ອດທົດລອງ ທີ ຸ່ ແຫງ້ ແລະ ສະອາດ 1 ແຄບັ ຊູນຕໍ ຸ່ 1 ຫ ອດ ເຮດັ ແບບນີ ້4 ຫ ອດ (ບໍ ຸ່ ຄວນໃຫປ້ ຸ໋ຍເຄມຕີດິ ຕາມຂອບ ຫ ອດທດົລອງ). ຄ. ຟອດນໍ ້າຢາມາດຕະຖານໄນໂຕຣເຈນຈາໍ ນວນ 4 ຢອດລງົໃນຫ ອດທດົ ລອງທີ1 ທີ ຸ່ ກຽມ ໄວໃ້ນຂໍທ້ ີ2.1 ແລວ້ຢອດນໍ ້າຢາມາດຕະຖານໄນເຕຣດ 3 ຈາໍນວນ 4 ຢອດລງົໃນຫ ອດທດົລອງທີ3 ງ. ໃຊຫ້ ອດດູດທີ ຸ່ມໃີນຊ ດທດົ ສອບ ດູດເອາົນໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ຈະທດົ ສອບໃນຂໍທ້ ີ1.6 ຢອດລງົໃນ ຫ ອດທດົລອງທີ4 ຈາໍ ນວນ 4 ຢອດ ເມື ຸ່ອສໍາເລດັ ແລວ້ ໃຫສ້ ັ ຸ່ນຫ ອດທດົລອງທງັ 4 ຫ ອດແຮງໆພອ້ມກນັ ປະມານ 1 ນາທ.ີ ຈ. ຕັ ້ງປະໄວປ້ ະມານ 1 ນາທີແລວ້ ປຽບທຽບຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ຂອງສີບວົ ເກດີ ຂ ້ນລະຫວຸ່າງ ຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ນໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ກວດສອບກບັຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ນໍ ້າຢາມາດຕະຖານໄນເຕຣດ. ສ. ປະລມິ ານໄນເຕຣດໄນໂຕຣເຈນປະເມນີໄດດ້ ັ ຸ່ງນີ ້ : 1. ຖາ້ສບີວົ ໃນຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ ນໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ກວດສອບເຂັມ້ ເທົ ຸ່າກບັຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ ນໍ ້າຢາມາດຕະຖານ ໄນເຕຣດ 3 ສະແດງ: ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ນໍາມາທດົ ສອບມໄີນໂຕຣເຈນໃນຮູບໄນເຕຣດ 10%, ຖາ້ມສີ ເີຂັມ້ ເທົ ຸ່າກບັ ຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ ນໍ ້າຢາມາດຕະຖານໄນເຕຣດ 2 ສະແດງວຸ່າ: ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ນໍາມາທດົ ສອບມໄີນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງ ທາດໄນເຕຣດ 5%, ຖາ້ເຂັມ້ ຂ ນ້ເທົ ຸ່າກບັຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ນໍ ້າຢາມາດຕະຖານໄນເຕຣດ 1 ສະແດງວຸ່າ: ມໄີນໂຕຣ ເຈນໃນຮູບຂອງທາດໄນເຕຣດ 1 ສະແດງວຸ່າ: ມໄີນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດໄນເຕຣດ 1%, ຖາ້ບໍ ຸ່ ມີ ສສີະແດງວຸ່າ: ໄນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດໄນເຕຣດຕໍ ຸ່າກວຸ່າ 1% ຫ ືບໍ ຸ່ມເີລຍີ.

61 2. ຖາ້ຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ຂອງສີບວົ ທີ ຸ່ ເກີດຂ ້ນໃນຫ ອດທີ ຸ່ ທດົ ສອບບໍ ຸ່ ເທົ ຸ່ າກບັ ຫ ອດທີ ຸ່ ໃຊເ້ປັນ ມາດຕະຖານກໃໍ ຫປ້ ະເມນີປະລມິ ານຂອງໄນໂຕຣເຈນຈາກສໃີນຫ ອດມາດຕະຖານທີ ຸ່ ໃກຄ້ ຽງ. 7. ການທດົສອບປ ຸ໋ຍໄນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດຍູເຣຍ ກ. ກະກຽມຕວົຢຸ່າງເພື ຸ່ອທດົສອບໃຫປ້ ະຕບິດັຄກືບັຂໍທ້ ີ1.1 ເຖງິ ຂໍທ້ ີ1.7 ຂ. ກະກຽມປ ຸ໋ຍຍູເຣຍມາດຕະຖານ 1. ໃຫຕ້ ດັຖງົພລາສຕກິທີ ຸ່ ຂຽນໄວວຸ້່າ: ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານຍູເຣຍ ແລວ້ຖອກລງົໃສຸ່ ໃນຂວດ 1 ຖົງ ແລວ້ ດໍາເນນີຄກື ນັ ກບັ ຂໍທ້ ີ1.4 ເຖິງ 1.7 ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານນີ ້ຈະມໄີນໂຕຣເຈນໃນຍູເຣຍເທົ ຸ່າກບັ 20% 2. ດູດປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານຂໍທ້ ີ7.3 ມາປະມານ 2 mL ໂດຍໃຊຫ້ ອດດູດຍາວເອາົນໍ ້າປ ຸ໋ຍໃຫ້ ເຖງິຂດີບອກ, ແລວ້ ໃສຸ່ ລງົໄປໃນຫ ອດທດົສອບເດມີ ຕື ຸ່ມນໍ ້າ 2 mL ລງົໄປອກີ ໂດຍໃຊຫ້ ອດດູດຍາວດູດ ເອາົນໍ ້າໃຫຂ້ ດີ ບອກ, ສັ ຸ່ ນໃຫເ້ຂົ ້າກນັ ກບັ ນໍ ້າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານໃນຫ ອດທດົ ລອງນີ ້ຈະມໄີນໂຕຣເຈນໃນ ຮູບຂອງທາດຍູເຣຍເທົ ຸ່າກບັ 10% 3. ດູດນໍ ້າຢາປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານຂໍທ້ ີ7.4 ຍູເຣຍມາດຕະຖານ 10% ມາ 2 mL ໂດຍໃຊ້ ຫ ອດດູດຍາວໃສຸ່ ໃນຫ ອດທົດສອບອີກອັນໜ ຸ່ ງຕື ຸ່ ມນໍ ້າ 2 mL , ສັ ຸ່ ນໃຫເ້ຂົ ້າກນັ ກບັ ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານ ໃນຫ ອດທດົສອບຈະມໄີນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດຍູເຣຍເທົ ຸ່າກບັ 5% 4. ການທດົສອບໄນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດຍູເຣຍ 4.1 ດູດນໍ ້າທີ ຸ່ ກວດສອບ (1.6) ແລະ ນໍ ້າປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານຍູເຣຍ 5%, 10% ແລະ 20% ເຊິ ຸ່ ງກຽມໄວໃ້ນຂໍທ້ ີ2.1, 2.2 ແລະ 2.3 ໃສຸ່ຫ ອດທດົ ສອບ 4 ຫ ອດ, ຫ ອດລະ 2 ຢອດ ຕາມລໍາ ດບັ . 4.2 ຕື ຸ່ ມນໍ ້າຢາເບີ5 ລງົໄປຈໍານວນ 2 mL ໂດຍໃຊຫ້ ອດດູດຍາວ ເຊິ ຸ່ ງມຂີ ີດບອກ ແລວ້ ໃສຸ່ລງົໄປໃນຫ ອດທດົລອງ. 4.3 ຕື ຸ່ ມນໍ ້າຢາເບີ6 ແລະ ເບີ7 ລງົໄປອີກຢຸ່ າງລະ 0.5 mL ໂດຍໃຊຫ້ ອດດູດສັນ້ ເຊິ ຸ່ ງມຂີດີບອກ. 4.4 ວາງຫ ອດທດົ ລອງທງັ 4 ຫ ອດໃນພາຊະນະທີ ຸ່ມນີໍ ້າຟດົ ພອ້ ມໆ ແລະ ປະໄວເ້ປັນ ເວລາ 5 ນາທ.ີ 4.5 ປຽບທຽບຄວາມເຂັມ້ ຂອງສີບົວໃນຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ກວດສອບກັບຫ ອດທີ ຸ່ ໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍມາດຕະຖານຍູເຣຍທງັ 3 ຫ ອດ, ຖາ້ສຂີ ອງນໍ ້າປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ຈະກວດສອບສີບວົ ຄປື ຸ໋ຍມາດຕະຖານໃນ ຫ ອດໃດ ກໍສະແດງວຸ່ າ: ປ ຸ໋ຍຕົວຢຸ່ າງນັນ້ ມປີ ະລມິ ານໄນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດຍູເຣຍເທົ ຸ່ າກບັ ປ ຸ໋ຍ ມາດຕະຖານ. ຖາ້ສທີ ີ ຸ່ ເກດີ ຂ ້ນໃນຫ ອດທີ ຸ່ ກວດສອບບໍ ຸ່ ເທົ ຸ່າກບັ ສີທີ ຸ່ ໃຊເ້ປັນທາດຕະຖານກໍ ຸ່ ໃຫປ້ ະເມນີ ປະລມິ ານໄນໂຕຣເຈນໃນຮູບຂອງທາດຍູເຣຍ ຈາກຫ ອດມາດຕະຖານທີ ຸ່ຢູ ຸ່ ໃກຄ້ ຽງ. ສໍາລັບຂໍມ້ ູນເພີ ຸ່ ມເຕີມກຸ່ ຽວກັບວິທີການວິເຄາະກວດສອບປ ຸ໋ຍເຄມີແບບໂດຍໄວ ໂດຍໃຊຊ້ ດກວດສອບນັນ້ສາມາດພວົພນັກບັພາກສຸ່ວນກະສກິ າໍ .

62 4. ຢາຂາ້ແມງໄມ ້ແລະ ປາບສດັຕູພດື ທາດອງົຄະທາດທີ ຸ່ນໍາມາໃຊກ້ ນັຢຸ່າງກວາ້ງຂວາງອກີປະເພດໜ ຸ່ ງຄ:ືທາດທີ ຸ່ມພີດິຕໍ ຸ່ ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິ ເຊິ ຸ່ ງນໍາ ໃຊກ້ ໍາຈດັ ພດື , ແມງໄມ້ແລະ ສດັ ຕູພດືອື ຸ່ ນໆ. ທາດອງົຄະທາດທີ ຸ່ ນໍາມາໃຊຂ້ າ້ແມງໄມໃ້ນຄັ ້ງທໍາອດິ ຄ:ື ນໂີຄຕນິ ເຊິ ຸ່ ງໄດຈ້າກໃບຢາສູບ ແລະ ທາດໄພຣີທຣີນ ເຊິ ຸ່ ງໄດຈ້າກຕະກ ນທີ ຸ່ ໃກຄ້ ຽງກບັດອກເບນຈະມາດ ັ ເອີ ້ນວຸ່າ: ໄພຣີທຣີນ, ແຕຸ່ ນໂິຄຕນິ ແລະ ໄພຣີທຣິນມລີ າຄາແພງເພາະຕອ້ ງໃຊວ້ ດັ ຖ ດບິ ຈໍານວນຫ າຍໃນ ການຜະລດິ . ນກັ ວທິ ະຍາສາດຈ ຸ່ ງໄດສ້ ງັເຄາະທາດເຄມອີ ື ຸ່ ນໆ ເພື ຸ່ ອໃຊຂ້ າ້ແມງໄມທ້ ີ ຸ່ ສງັເຄາະໄດຊ້ ະນດິ ທໍາອິດຄື: ດີດີທີ(DDT) ເຊິ ຸ່ ງສັງເຄາະຈາກໄຮໂດຣຄາບອນ ແລະ ມກີ ານນໍາມາໃຊຢຸ້່ າງກວາ້ງຂວາງ, ແຕຸ່ ຕໍ ຸ່ ມາພົບວຸ່ າທາດນີ ້ ເປັນພິດຮາ້ຍແຮງຕໍ ຸ່ ຄນົ , ສັດອື ຸ່ ນໆ ເຊັ ຸ່ ນ: ປາ, ນກົ ກໍໄດຮ້ ບັ ຜົນກະທົບໄປດວ້ ຍ. ນອກຈາກຍງັພບົ ວຸ່າ ແມງໄມສ້ າມາດສາ້ງທາດຂ ້ນຕໍ ຸ່ ຕາ້ນພດິ ຂອງດດີທີ ີໄດຈ້ ຸ່ ງມກີ ານຫາ້ມໃຊດ້ ດີທີ ໃີນ ຫ າຍປະເພດ. ປດັ ຈບ ນັ ໃນອ ດສາຫະກາໍການຜະລດິຢາຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ປາບສດັຕູພດືກາ້ວໜາ້ຂ ້ນຢຸ່າງໄວວາຈ ຸ່ ງເຮດັ ໃຫມ້ ທີ າດຕຸ່າງໆທີ ຸ່ ນໍາມາໃຊໃ້ນການປາບແມງໄມ້ແລະ ສດັຕູພດືອື ຸ່ນໆ ເຊັ ຸ່ນ: ໜູ, ກະປູ ແລະ ວດັຊະພດື ຕຸ່າງໆ ລວມທງັມກີ ານໂຄສະນາຊກັ ຊວນໃຫເ້ຫນັ ເຖິງຄວາມສະດວກສະບາຍຂອງການໃຊຈ້ ຸ່ ງເຮດັ ໃຫ້ ຄວາມນິຍົມໃນການໃຊເ້ພີ ຸ່ ມຫ າຍຂ ້ນ, ແຕຸ່ ທັງນີຜ້ ູທ້ ີ ຸ່ ນໍາມາໃຊມ້ ັກຈະລືມຄວາມຈິງໄປຂໍໜ້ ຸ່ ງວຸ່ າ: ຢາຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ຢາປາບສດັຕູພດື ເປນັ ພດິສໍາຫ ບັ ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິອື ຸ່ນຍຸ່ ອມຈະມພີດິສໍາລບັ ຄນົ ເຊັ ຸ່ນດຽວ ກນັ , ຢາຂາ້ແມງໄມທ້ ີ ຸ່ ມີການສັງເຄາະມາໃຊ້ແລະ ເປັນພດິ ຕໍ ຸ່ ຄົນນອ້ ຍກວຸ່ າທາດອື ຸ່ ນໆຄືໄພຣີທຣີນ, ແຕຸ່ ອາດຈະເນື ຸ່ ອງຈາກວຸ່ າມລີ າຄາແພງທີ ຸ່ ໃຊໄ້ພຣິທຣີນ ເປັນທາດອອກລດິ ຈໍາໜຸ່ າຍໃນທອ້ ງຕະຫ າດ. ນກັ ຮຽນຈະສ ກສາຂໍມ້ ູນກຸ່ ຽວກບັ ການໃຊທ້ າດທີ ຸ່ ພົບເລື ້ອຍໆ ແລະ ໃຫຜ້ ົນໂດຍກົງຕໍ ຸ່ ມະນ ດໄດດ້ ັ ຸ່ງ ຕາຕະລາງທີ4.2 ຕາຕະລາງທ ີ4.2 ຕວົຢຸ່າງຢາຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ປາບສດັຕູພດືບາງຊະນດິທີ ຸ່ມພີດິຕໍ ຸ່ຮຸ່າງກາຍ ທາດເຄມີ ການນາໍ ໄປໃຊ້ ພດິຕໍ ຸ່ມະນດ ໄລຍະເວລາ ການສະຫ າຍຕວົ ຄລໍຣເີນດເຕດໄຮໂດຣຄາບອນ ດດີທີ ີ ດກິ −ຄວນິ ອລັດຣນິ ເອນດຣລີ ກນິແດນ ຂາ້ແມງໄມ້ ສັດຕູພືດ ແລະ ແມງ ໄມທ້ ີ ຸ່ ເປນັຕວົນາໍ ໂລກ ກດົສູນຄວບຄ ມ ການຫາຍໃຈ ຖອກທອ້ງ ທໍາລາຍຕບັ 2−5 ປີ ອໍກາໂນຟອສເຟດ ພາຣາໄທອອນ ມາລາໄທອອນ ໄບດຣນິ ເຟນໂີຕໄທອອນ ຂາ້ແມງໄມທ້ ີ ຸ່ກດັ ແລະ ດູດ ນໍ ້າລຽ້ງລວມທງັແມງໄມ້ ສດັຕູຂອງມະນ ດ ປວດຫວົ , ວິ ຸ່ ງວຽນ ປວດທອ້ງຮາກ ກາ້ມຊີ ້ນກະຕ ກ 1−12 ອາທດິ

63 ຕາຕະລາງທ ີ4.2 ຕວົຢຸ່າງຢາຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ປາບສດັຕູພດືບາງຊະນດິທີ ຸ່ມພີດິຕໍ ຸ່ຮຸ່າງກາຍ (ຕໍ ຸ່ ) ການນໍາໃຊຢ້າຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ຢາປາບສດັຕູພດື ໂດຍຂາດຄວາມຮູ້ຫ ືປາສະຈາກການຄວບຄ ມໃນ ວທິ ກີ ານນໍາໃຊທ້ ີ ຸ່ຖກື ຕອ້ງ ຈະພາໃຫເ້ກດີອນັຕະລາຍຢຸ່ າງຍິ ຸ່ ງ ເພາະທາດເຫ ົ ຸ່ານີ ້ຈະຕກົ ຄາ້ງສະສມົ ຢູ ຸ່ ໃນຜນົ ຜະລດິ ທາງກະສກິ ໍາໃນດນິ ແລະ ອາກາດ ແລວ້ ແຜຸ່ ເຂົ ້າສຸ່ ູສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມອື ຸ່ ນໆ ເຮດັ ໃຫເ້ກດີ ມນົ ລະພດິ ຂອງສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມ. ອນັ ຕະລາຍຈາກຢາຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດືສົ ຸ່ງຜນົ ໃຫຜູ້ຊ້ ມົ ໃຊ້ແລະ ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ມຊີວີ ດິ ອື ຸ່ ນໆ ເພາະເມື ຸ່ ອທາດເຫ ົ ຸ່ ານີ ້ ເຂົ ້າສຸ່ ູຮຸ່ າງກາຍ ຖ້າໄດຮ້ ັບໃນປະລິມານຫ າຍຈະຕາຍທັນທີ, ແຕຸ່ ຖ້າໄດຮ້ ັບ ໃນປະລມິ ານໜອ້ ຍໆ ສຸ່ ວນໜ ຸ່ ງຈະເຮດັ ອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ເນື ້ອເຫຍື ຸ່ອໂດຍກງົ ແລະ ອກີ ສຸ່ ວນໜ ຸ່ ງຈະຖກື ສະ ສົມໄວຕ້ າມໄຂມັນ ເຊິ ຸ່ ງເປັນຜົນໃຫຮຸ້່ າງກາຍອຸ່ ອນເພຍ, ເຈັບປວດ ແລະ ອາດເຖິງເສຍຊີວິດໄດ້ ອນັຕະລາຍນີ ້ນກັ ສກ ສາສາມາດເບິ ຸ່ ງເຫນັ ໄດໃ້ນໄລຍະເວລາທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ດນົນານ, ແຕຸ່ ອນັຕະລາຍທີ ຸ່ ເກດີຈາກການ ເສຍດ ນດຸ່ ຽງຂອງທໍາມະຊາດນັນ້ ບໍ ຸ່ມກັ ເກດີ ໃນໄລຍະສັນ້ ໆ ຈ ຸ່ ງບໍ ຸ່ ຄຸ່ ອຍມກີ ານລະມດັລະວງັກນັ , ແຕຸ່ ເມື ຸ່ອ ເກດີແລວ້ເປນັ ເລື ຸ່ອງຍາກທີ ຸ່ຈະແກໄ້ຂໄດທ້ ກຄນົ ຈ ຸ່ ງຄວນລະມດັລະວງັບໍ ຸ່ ໃຫເ້ກດີຂ ້ນ ຫ ືຍອມໃຫເ້ກດີຂ ້ນ ໜອ້ ຍທີ ຸ່ ສ ດເທົ ຸ່າທີ ຸ່ ຈະເປັນໄປໄດ.້ ຜັກ ແລະ ໝາກໄມທ້ ີ ຸ່ ຊືມ້ າມກັ ຈະມຢີ າຂາ້ແມງໄມຕ້ ດິ ມານໍາສະເໝີ ດັ ຸ່ງນັນ້ , ກຸ່ ອນທີ ຸ່ ຈະນໍາມາບໍລໂິພກຈະຕອ້ ງລາ້ງໃຫສ້ ະອາດ ເພື ຸ່ ອກໍາຈດັທາດດັ ຸ່ງກຸ່າວ ວທິ ລີ າ້ງທີ ຸ່ ສາມາດ ກາໍ ຈດັຢາຂາ້ແມງໄມສ້ະແດງໄວໃ້ນຕາຕະລາງທີ4.3 ທາດເຄມີ ການນາໍ ໄປໃຊ້ ພດິຕໍ ຸ່ມະນດ ໄລຍະເວລາ ການສະຫ າຍຕວົ ຄາບາເມດ ໄອໄຊແລນ ຄາບາຣລິ ກາໍ ຈດັແມງໄມ,້ສດັຕູພດື ປວດຫວົ , ປວດຮາກ ຖອກທອ້ງ ເຫື ຸ່ອອອກ ມຸ່ານຕາປດິ 1−12 ອາທດິ ພາຣາຄວອດ ໄດຄລໍໄຣດ໌ ພາຣາຄວອດ ກຣໍາມອກໂຊນ ປາບວດັຊະພດື ເຈບັຄໍຮາກ ຖອກທອ້ງ ຕວົ ເຫ ອືງ ຜວິໜງັອກເສບ ັ ບໍ ຸ່ສະຫ າຍຕວົ

64 ຕາຕະລາງທີ 4.3 ປະສດິທພິ າບໃນການຫ ດປະລມິ ານຢາຂາ້ແມງໄມຂ້ ອງທາດບາງຊະນດິທີ ຸ່ ໃຊລ້ າ້ງຜກັ ແລະ ໝາກໄມ້ ວທິ ລີາ້ງ ວທິ ປີ ງແຕຸ່ທາດລະລາຍ ຫ ດປະລມິ ານທາດພດິໄດ້ 1. ລາ້ງດວ້ ຍນໍ ້າທີ ຸ່ ສະອາດ ເພື ຸ່ ອກໍາຈັດສິ ຸ່ ງສົກ ກະ ປົກອອກກຸ່ ອນ, ຈາກນັນ້ ແຊຸ່ ໃນນໍ ້າທີ ຸ່ ສະອາດປະມານ 15 ນາທີ − 7 − 33% 2. ລາ້ງດວ້ ຍນໍ ້າສະອາດກຸ່ ອນ ແລວ້ ນໍາໄປແຊຸ່ ໃນນໍ ້າສົມ້ ທີ ຸ່ ມຄີວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ 0.5 % ປະມານ 15 ນາທີ ໃຊນ້ໍ ້າສົມ້ 1 ແກວ້ (750 cm3 ) ປະສົມນໍ ້າສະອາດ 6 ລິດເຄິ ຸ່ ງ (6.50 cm3 ) 60 − 84% 3. ລາ້ງດວ້ ຍນໍ ້າສະອາດກຸ່ ອນ ແລວ້ ນໍາໄປແຊຸ່ ໃນ ທາດລະລາຍໂຊດຽມໄບຄາບໍເນດ ທີ ຸ່ມຄີວາມ ເຂັມ້ ຂ ນ້ 1% ປະມານ 15 ນາທີ ໃຊໂ້ຊດຽມໄບຄາບໍເນດ ຫ ືແປງ້ ຟູ 40% ລະລາຍໃນນໍ ້າ 4 ລິດ 23 − 61% 4. ລາ້ງດວ້ ຍນໍ ້າໄຫ ຈາກກ໊ອກນໍ ້າປະປາທີ ຸ່ ແຮງ ພໍປະມານ ແລວ້ ໃຊມ້ ືຊາວໃບຜັກ ຫ ືຈັບ ໝາກໄມໃ້ ຫ້ຖືກນໍ ້າຢຸ່ າງທົ ຸ່ ວເຖິງປະມານ 2 ນາທີ − 54 − 63% 5. ລາ້ງດວ້ ຍນໍ ້າສະອາດເສຍກຸ່ ອນ ແລວ້ ນໍາໄປ ລາ້ງດວ້ ຍນໍ ້າມວກ ຫ ືນໍ ້າຂີ ້ ເຖົ ຸ່ າຈາກ ນັນ້ ລາ້ງ ດວ້ຍ ນໍ ້າສະອາດອກີ 1 ຄັ ້ງ ເກບັ ນໍ ້າມວກ ຫ ືກຽມນໍ ້າຂີ ້ ເຖົ ຸ່ າ ໂດ ຍ ລ ະ ລ າຍ ຂີ ້ ເຖົ ຸ່ າໃ ນ ນໍ ້າ ສະອາດປະມານ 5 ລິດຕັ ້ງໄວ້ ໃຫໃ້ສ ແລະ ເຫຍັນ້ ນໍ ້າໃສໆໄປ ໃຊ້ 70% ປດັ ຈບ ນັ ນກັ ວທິ ະຍາສາດໄດເ້ນັນ້ ໜກັ ເຖງິຄວາມເສຍຫາຍທີ ຸ່ ຮາ້ຍແຮງຂອງການໃຊທ້ າດເຫ ົ ຸ່ານີ ້ແລະ ພະຍາຍາມຄົນ້ ຄວາ້ຫາວທິ ກີ ານອື ຸ່ນໆທີ ຸ່ ປອດໄພ ເຊັ ຸ່ນ: ໃຊທ້ າດຮໍໂມນບາງຊະນດິ ໃນການປອ້ ງກນັ ແລະ ກໍາຈດັ ແມງ ໂດຍໃຫແ້ມງໄມຢ້ ດສະງກັການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕ ແລະ ບໍ ຸ່ ສາມາດລບົ ກວນເຮດັ ອນັ ຕະລາຍ ຕໍ ຸ່ພດືໄດ.້ການສງັເຄາະທາດເຄມບີາງຊະນດິ ເພື ຸ່ອໃຊກ້ ານລໍແ້ມງໄມໃ້ຫມ້ າລວມຕວົກນັ ໃນບໍລເິວນທີ ຸ່ ເຮາົ ຕອ້ງການເປນັ ຈາໍ ນວນຫ າຍ ແລວ້ທໍາລາຍແມງໄມເ້ຫ ົ ຸ່ານັນ້ທນັທີຫ ືການໃຊແ້ມງໄມທ້ ໍາລາຍກນັ ເອງກໍເປນັ ອກີ ວທິ ໜີ ຸ່ ງໃນການຄວບຄ ມແມງໄມໂ້ດຍວທິ ເີຫ ົ ຸ່ານີ ້ ເອີ ້ນວຸ່າ: ການຄວບຄ ມທາງຊວີ ະພາບ ເຊິ ຸ່ ງເປັນວທິ ີ ຫ ດປະລມິ ານການນໍາໃຊຢ້ າຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດືໃຫໜ້ ອ້ ຍລງົທງັມອີນັ ຕະລາຍໜອ້ ຍກວຸ່າ ອກີດວ້ຍ.

65 4.1 ຂໍຄ້ວນລະວງັໃນການນາໍ ໃຊຢ້າຂາ້ແມງໄມ ້ແລະ ຢາປາບສດັຕູພດື ເພື ຸ່ອຄວາມປອດໄພໃນການໃຊຢ້າຂາ້ແມງໄມ້ແລະ ຢາປາບສດັຕູພດືຄວນລະວງັດັ ຸ່ງນີ ້ : 1) ເກບັ ຢາຂາ້ແມງໄມໄ້ວບຸ້່ ອນທີ ຸ່ ຫຸ່ າງໄກຈາກຜູຄ້ ນົ , ໃສຸ່ ໃນພາຊະນະທີ ຸ່ ເໝາະສມົ ແລະ ເກບັ ຮກັ ສາໄວໃ້ຫພ້ ົນ້ຈາກມເືດກັ ນອ້ຍ 2) ເກບັ ໄວໃ້ຫຫຸ້່າງໄກຈາກອາຫານທີ ຸ່ ຄນົ ແລະ ສດັ ບໍລໂິພກ ເຊັ ຸ່ນ: ຫຸ່າງໄກຈາກຕູອ້ າຫານ ແລະ ສາງເກບັມຽ້ນ ເປນັ ຕົນ້. 3) ອຸ່ານສະຫ າກທີ ຸ່ ຕດິມາກບັ ພາຊະນະທີ ຸ່ ບນັ ຈຢ າຂາ້ແມງໄມໃ້ຫເ້ຂົ ້າໃຈດເີສຍກຸ່ ອນຈ ຸ່ ງນໍາໄປໃຊ້ ເຊັ ຸ່ນ: ກຸ່ ຽວກບັວທິ ໃີຊ,້ປະລມິ ານທີ ຸ່ ໃຊ,້ວທິ ປີອ້ງກນັອນັຕະລາຍ ແລະ ວທິ ແີກພ້ດິ ເປນັ ຕົນ້. 4) ຢຸ່າໃຊຢ້າຂາ້ແມງໄມໃ້ນປະລມິ ານຫ າຍກວຸ່າທີ ຸ່ ໄດລ້ ະບ ໄວໃ້ນສະຫ າກ 5) ບໍ ຸ່ຄວນຫາຍໃຈເອາົຝ ຸ່ ນລະອອງຂອງຢາຂາ້ແມງໄມເ້ຂົ ້າໄປໃນຂະນະທີ ຸ່ປະສມົ ຫ ືສດີພົ ຸ່ນ 6) ຢຸ່ າໃຫຢ້ າຂາ້ແມງໄມຖ້ ືກກບັ ຮຸ່ າງກາຍ, ແຕຸ່ ຖາ້ຢາຂາ້ແມງໄມຖ້ ືກຮຸ່ າງກາຍຄວນຟາ້ລາ້ງອອກ ທນັທດີວ້ຍນໍ ້າທີ ຸ່ສະອາດ ແລະ ສະບູ 7) ຢຸ່າຮບັປະທານອາຫານ ຫ ືສູບຢາໃນຂະນະທີ ຸ່ສດີພົ ຸ່ນຢາຂາ້ແມງໄມ້ 8) ທໍາລາຍຢາຂາ້ແມງໄມທ້ ີ ຸ່ບໍ ຸ່ມສີະຫ າກ ຫ ືສະຫ າກມຮີອຍລບ ຈນົ ເບິ ຸ່ ງບໍ ຸ່ ເຫນັ 9) ໃນຂະນະທີ ຸ່ ສດີພົ ຸ່ ນຢາຂາ້ແມງໄມ້ຄວນລະວງັຢຸ່ າໃຫລ້ ະອອງປິວໄປຫາທີ ຸ່ ພກັ ອາໄສ ແລະ ລງົ ບໍ ຸ່ນໍ ້າ, ຄວນປດິຝາໂອຸ່ງນໍ ້າ ຫ ືພາຊະນະໃສຸ່ນໍ ້າທີ ຸ່ຢູ ຸ່ ບໍລເິວນໃກຄ້ ຽງໃຫແ້ໜນ້ໜາ 10) ໃນຂະນະທີ ຸ່ ສດີ ພົ ຸ່ ນຢາຂາ້ແມງໄມຄ້ ວນແຕຸ່ງກາຍໃຫມ້ ດິຊດິ ຕັ ້ງແຕຸ່ ຫວົ ຈນົ ຮອດຕນີ ເຊັ ຸ່ ນ: ໃສຸ່ໝວກ, ໃສຸ່ໜາ້ກາກປດິປາກ ແລະ ດງັ, ໃສຸ່ເສື ້ອ ແລະ ໂສງ້ຂາຍາວ, ໃສຸ່ຖງົມືແລະ ເກບີບູ໊ດ 11) ທໍາລາຍພາຊະນະທີ ຸ່ ບັນຈ ຢາຂາ້ແມງໄມ້ດວ້ ຍວທິ ີຝັງ ຫ ືເຜົາ (ການເຜົາຄວນລະວງັອາດ ຈະເກດີລະເບດີໄດຕ້ອ້ງຢູ ຸ່ຫຸ່າງຈາກບຸ່ອນທີ ຸ່ ເຜາົ) ແລະ ບໍ ຸ່ຄວນສູບດມົ ຄວນັຈາກການເຜາົພາຊະນະເຫ ົ ຸ່ານີ ້ 12) ຫ ງັຈາກໃຊຢ້າຂາ້ແມງໄມສ້ໍາເລດັແລວ້ ຄວນຟາ້ວອາບນໍ ້າຊໍາລະລາ້ງຮຸ່າງກາຍໃຫສ້ ະອາດທນັທີ ດວ້ຍສະບູ, ຢາສະຜມົ ແລະ ຄວນຈກັ ເສື ້ອຜາ້ທີ ຸ່ ໃສຸ່ສໍາລບັສດີຢາທນັທີ ດັ ຸ່ງທີ ຸ່ ໄດກຸ້່າວມາຂາ້ງເທງິນີ ້ ເປັນພຽງຂໍແ້ ນະນໍາບາງສຸ່ ວນເທົ ຸ່ານັນ້ ຍງັມອີກີ ຫ າຍຢຸ່ າງທີ ຸ່ ຜູໃ້ຊຢ້ າຂາ້ ແມງໄມຈ້ ະຕອ້ງຄວນລະວງັ ເຊັ ຸ່ນ: ບໍ ຸ່ ໃຫພ້ າຊະນະບນັ ຈຢ າຂາ້ແມງໄມທ້ ີ ຸ່ ໃຊແ້ລວ້ ໄປໃຊບ້ ນັຈສ ິ ຸ່ ງຂອງຢຸ່ າງ ອື ຸ່ນ ເຖງິແມຸ່ນວຸ່າຈະທໍາຄວາມສະອາດແລວ້ ກໍຕາມ ເພາະວຸ່າສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເຮາົຄດິວຸ່າສະອາດແລວ້ ນັນ້ ອາດຈະຍງັ ບໍ ຸ່ສະອາດເທົ ຸ່າທີ ຸ່ຄວນກໄໍ ດ.້

66 ສະຫ ບ ໃຈຄວາມ ການໃຊຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມເີພື ຸ່ອການປບັ ປ ງ, ບໍາລ ງດນິ ຫ ືເພື ຸ່ອການເພີ ຸ່ມຜນົຜະລດິຕໍ ຸ່ຫວົໜຸ່ ວຍໜາ້ດນິໃຫສູ້ງຂ ້ນ ນັນ້ເບິ ຸ່ ງຄວືຸ່າເປັນວທິ ທີ ີ ຸ່ ງຸ່າຍ, ວຸ່ ອງໄວ ແລະ ເຫນັ ຜນົ ໄດຢຸ້່ າງທນັ ຕາຢຸ່ າງຈະແຈງ້ໃນການເພີ ຸ່ມຜນົ ຜະລດິ , ທງັນີ ້ ເນື ຸ່ອງຈາກວຸ່າດນິທົ ຸ່ວໄປມກັຈະຂາດໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣສັ ແລະ ໂພແທສຊຽມ. ັ ດນິທີ ຸ່ຫາກຖໍ າງປຸ່າໃໝຸ່ ໆ ແລະ ມລີະດບັທາດມູນອາຫານພດືໜອ້ ຍບໍ ຸ່ ພຽງພໍຕໍ ຸ່ການຈະເລນີເຕບີໃຫຍຸ່ຂອງ ພດື ແລະ ໃຫຜ້ ນົ ຜະລດິຕໍ ຸ່າ. ກາຍໃສຸ່ ປ ຸ໋ຍເຄມຈີະຊຸ່ ວຍໃຫພ້ ດືມທີ າດມູນອາຫານພຽງພໍ, ແຕຸ່ກຸ່ ອນທີ ຸ່ ຈະ ໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຈີ ະຕອ້ ງພຈິ າລະນາສາກຸ່ ອນວຸ່າດນິມລີ ະດບັ ທາດມູນອາຫານຕົນ້ ຕໍເຊັ ຸ່ນ: ພວກໄນໂຕຣເຈນ, ຟອສຟໍຣສັ ແລະ ໂພແທສັຊຽມ ພດືທີ ຸ່ຕອ້ງການເປນັ ປະລມິ ານຫ າຍຢູ ຸ່ ໃນດນິເປນັ ສດັສຸ່ວນຫ າຍໜອ້ຍກວຸ່າ ກວຸ່າກນັສໍ ຸ່າໃດ. ວທິ ກີ ານໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມ: ີວທິ ກີ ານໃຊຝ້ ຸ່ ນເຄມີເພື ຸ່ອໃຫເ້ກດີປະສດິທພິ າບຕໍ ຸ່ການປູກພດືຢຸ່າງເຕມັ ສຸ່ ວນນັນ້ ບໍ ຸ່ ແມຸ່ນຈະພຈິ າລະນາພຽງການໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມລີງົໄປໃນດນິ ເທົ ຸ່ານັນ້, ບໍ ຸ່ ຄກື ບັການຫດົນໍ ້າໃຫຕ້ ົນ້ ໄມ,້ແຕຸ່ການ ໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມລີງົໄປໃນດນິແມຸ່ນເພື ຸ່ອໃຫເ້ກດີປະສດິທພິ າບສູງຕໍ ຸ່ການປູກພດືນັນ້. ການໃສຸ່ ຝ ຸ່ ນເຄມລີງົໄປໃນ ດນິຈະໃສຸ່ ແບບໃດ ພດືຈ ຸ່ ງສາມາດດູດໄປໃຊໄ້ດຫ້ າຍທີ ຸ່ ສ ດ ແລະ ສູນເສຍໜອ້ ຍທີ ຸ່ ສ ດ. ພດືແຕຸ່ ລະຊະນດິ ຈະໃຊຈ້ າກຝ ຸ່ ນເຄມີບໍ ຸ່ ເທົ ຸ່ າກັນ, ວິທີການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມີໃຫເ້ກີດປະສິດທິພາບສູງທີ ຸ່ ສໍາຄັນຢຸ່ າງໜ້ອຍ 5 ປະການດວ້ ຍກນັຄ: ືຊະນດິປ ຸ໋ຍເຄມທີ ີ ຸ່ຖກື ຕອ້ງ, ປະລມິ ານຝ ຸ່ ນເຄມທີ ີ ຸ່ ເໝາະສມົ , ເວລາທີ ຸ່ ຄວນໃຊປ້ ຸ໋ຍ ເຄມ, ີ ການເຄື ຸ່ອນຍາ້ຍຂອງທາດມູນປ ຸ໋ຍເຄມໃີນດນິ ແລະ ວທີ ກີ ານຝ ຸ່ ນເຄມ.ີ ຢາຂາ້ແມງໄມ ້ແລະ ປາບສດັຕູພດື: ທາດອງົຄະທາດທີ ຸ່ນາໍມາໃຊກ້ ນັຢຸ່າງກວາ້ງຂວາງອກີປະເພດໜ ຸ່ ງຄ:ື ທາດທີ ຸ່ມພີດິຕໍ ຸ່ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິ ເຊິ ຸ່ ງນາໍ ໃຊກ້ າໍ ຈດັພດື, ແມງໄມ້ແລະ ສດັຕູພດືອື ຸ່ນໆ. ທາດອງົຄະທາດທີ ຸ່ນາໍມາ ໃຊຂ້າ້ແມງໄມໃ້ນຄັ ້ງທໍາອດິຄ:ືນໂີຄຕນິເຊິ ຸ່ ງໄດຈ້າກໃບຢາສູບ ແລະ ທາດໄພຣທີ ຣນີ ເຊິ ຸ່ ງໄດຈ້າກຕະກ ນທີ ຸ່ ໃກຄ້ ຽງກບັດອກເບນັຈະມາດ ເອີ ້ນວຸ່າ: ໄພຣທີ ຣນີ , ແຕຸ່ນໂິຄຕນິ ແລະ ໄພຣທີ ຣນິມລີາຄາແພງເພາະຕອ້ງ ໃຊວ້ດັຖ ດບິຈາໍນວນຫ າຍໃນການຜະລດິ. ບດົຝກ ຫດັ 1. ມພີດືຊະນດິໃດແດຸ່ທີ ຸ່ສາມາດນາໍມາສະກດັ ເປນັ ຢາຂາ້ແມງໄມໄ້ດ?້ 2. ຂໍຄ້ ວນລະວງັໃນການໃຊຢ້າຂາ້ແມງໄມມ້ ຫີ ຍງັແດຸ່ ? 3. ເຮາົມທີ າງເລອືກແນວໃດແດຸ່ທີ ຸ່ຈະບໍ ຸ່ ໃຊຢ້າຂາ້ແມງໄມ?້ 4. ການນາໍ ໃຊຢ້າປາບສດັຕູພດືເປນັ ພດິຕໍ ຸ່ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມແນວໃດ? 5. ຢາປາບສັດຕູພດື ທີ ຸ່ ພວມມກີ ານນໍາໃຊຫ້ າຍມຫີ ັຍງແດຸ່ ? ແຕຸ່ ລະຊະນດິ ມຄີ ວາມອນັ ຕະລາຍ ແນວໃດ?

67 ບດົທ ີ5 ເຄມກີບັສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມ 1. ມນົລະພດິຈາກທໍາມະຊາດ ແລະ ຈາກມະນ ດ 1.1 ມນົລະພດິທີ ຸ່ ເກດີຈາກທໍາມະຊາດ ມນົລະພດິທີ ຸ່ ເກດີຕາມຂະບວນການທໍາມະຊາດໄດແ້ກຸ່: − ພູໄຟລະເບດີໄດສ້ ົ ຸ່ງອາຍຊລັ ໄຟດ໌(SO2) ແລະ ຝ ຸ່ ນລະອອງ − ການເຜາົໄໝຖຸ້່ານຫນີຈາກໄຟໄໝປຸ້່າທໍາມະຊາດໄດສ້ ົ ຸ່ງອາຍຊລັ ໄຟດ໌ − ກະແສໄຟຟາ້ຕາມທໍາມະຊາດໄດເ້ຮດັ ໃຫເ້ກດີໂມໂນອອກໄຊດຄ໌ າບອນ (CO) ແລະ ຄາບອນ ໄດອອກໄຊດ໌(CO2) − ຕົນ້ ໄມທ້ ີ ຸ່ ມຊີ ີວດິ ໄດປຸ້່ ອຍທາດໄຮໂດຣເຈນ, ຄາບອນ, ຄາບອນໄດອອກໄຊດ໌ແລະ ຝ ຸ່ ນ ລະອອງ ເຊັ ຸ່ນ: ເກສອນດອກໄມຕຸ້່າງໆ − ຕົນ້ ໄມທ້ ີ ຸ່ຕາຍແລວ້ປຸ່ ອຍທາດອາຍມເີທນອອກມາ − ດນິພາໃຫເ້ກດີມເີຊື ້ອໂລກ ແລະ ຂີຝ້ ຸ່ ນ − ລມົ ພາຍ ພາໃຫມ້ ຂີ ີຝ້ ຸ່ ນ ສງັເກດເຫນັ ວຸ່າມນົ ລະພດິຈາກທໍາມະຊາດມປີ ະລມິ ານຫ າຍກວຸ່າມນົ ລະພດິທີ ຸ່ມະນ ດສາ້ງ ຂ ້ນ, ແຕຸ່ ຍອ້ ນໄພພບິດັດັ ຸ່ງກຸ່າວໄດກ້ ະຈາຍໄປທົ ຸ່ ວທ ກຫນົທ ກແຫຸ່ງ ແລະ ເກດີມເີລື ້ອຍໆ ສະນັນ້, ຈ ຸ່ ງເປນັ ບນັຫາທີ ຸ່ສໍາຄນັຕໍ ຸ່ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມທໍາມະຊາດ. 1.2 ມນົລະພດິທີ ຸ່ ເກດີຈາກມະນ ດສາ້ງຂ ້ນ ທາດມນົ ລະພດິທີ ຸ່ ມະນ ດສາ້ງຂ ້ນ ແມຸ່ ນທາດພດິທີ ຸ່ ເກດີຈາກໂຮງງານອ ດສາຫະກໍາຕຸ່າງໆ, ການ ຄມົ ມະນາຄມົ ຂນົ ສົ ຸ່ງ ແລະ ການດໍາລງົຊວີດິປະຈໍາວນັ ໄດແ້ກຸ່ : ທາດໂມໂນອອກໄຊດ,໌ ຄາບອນໄດອອກ ໄຊດ,໌ ອອກໄຊດໄ໌ ນໂຕຣເຈນ, ຝ ຸ່ ນລະອອງ, ຊນື , ເຫ ກັ , ສງັກະສ,ີບາຫ ອດ ແລະ ອື ຸ່ ນໆ. ນອກຈາກນັນ້ ຍງັມທີ າດມນົ ລະພດິ ທີ ຸ່ ເປັນເຊື ້ອພະຍາດ ເຊິ ຸ່ ງເກດີ ຈາກນໍ ້າທີ ຸ່ ເປິເປື ້ອນ, ຈາກສວ້ ມຖຸ່ າຍ, ຈາກໂຮງໝໍ, ສິ ຸ່ ງເສດເຫ ອືຈາກຊ ມຊນົ ແລະ ອື ຸ່ນໆ. ມນົລະພດິທີ ຸ່ມະນ ດສາ້ງຂ ້ນມາຈາກພະລງັງານຄວາມຮອ້ນ, ລດົຍນົ ແລະ ໂຮງງານອ ດສາຫະກໍາໜກັ ອື ຸ່ນໆ ທີ ຸ່ມຈີາໍ ນວນຫ ວງຫ າຍສະເພາະໃນບໍລເິວນໃດໜ ຸ່ ງ, ຄວາມຮ ນແຮງ ຂອງຜນົກະທບົຈະສູງ ແລະ ມອີນັຕະລາຍຍາວນານຢຸ່າງຕໍ ຸ່ ເນື ຸ່ອງຕໍ ຸ່ລະບບົນເິວດໂລກ. 2. ມນົລະພດິທາງອາກາດ ມນົລະພດິທາງອາກາດມຄີວາມໝາຍກວາ້ງຫ າຍ ເນື ຸ່ອງຈາກອາກາດທີ ຸ່ ຢູ ຸ່ ອອ້ ມຕວົ ເຮາົປະກອບດວ້ ຍ ແກ໊ສຫ າຍຊະນດິຜະສມົ ກນັຢູ ຸ່ ແກ໊ສບາງຊະນດິ ເຊິ ຸ່ ງເຮາົຈດັວຸ່າເປນັ ທາດມນົລະພດິ ເຊັ ຸ່ນ: ຄາບອນໂມໂນ ອອກໄຊດ໌(CO), ອອກໄຊດຂ໌ ອງໄນໂຕຣເຈນ (NO), ອອກໄຊດຂ໌ ອງມາດ (SO), ເປັນແກ໊ສທີ ຸ່ ຢູ ຸ່ ໃນທໍາມະຊາດ ຫ ືເກດີຕາມທໍາມະຊາດຕາມຂະບວນການທາງຊວີະວທິ ະຍາ ແລະ ບໍ ຸ່ ເກດີເປນັ ພດິ ຫ ືໃຫ້ ໂທດຕໍ ຸ່ຮຸ່າງກາຍ ຖາ້ປະລມິ ານ ຫ ືຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ຂອງແກ໊ສເຫ ົ ຸ່ານີ ້ໃນອາກາດມບີໍ ຸ່ຫ າຍ.

68 ເຖິງຢຸ່ າງໃດກໍຕາມຖາ້ປະລມິ ານ ຫ ືຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ຂອງແກ໊ສມຫີ າຍຈະເປັນພດິ ຫ ືເກດີ ໂທດໄດ້ ດັ ຸ່ງນັນ້, ອາດຈະໃຫຄ້ໍານຍິ າມສໍາລບັພາວະມນົລະພດິທາງອາກາດໄດວຸ້່າ: ເປນັ ພາວະ ເຊິ ຸ່ ງທາດມນົລະພດິ ຖກື ປຸ່ ອຍເຂົ ້າສຸ່ ູບນັ ຍາກາດໂດຍການກະທໍາຂອງມະນ ດໂດຍທາງກງົ ແລະ ທາງອອ້ ມໃນປະລມິ ານຫ າຍ ຈນົ ເກດີຜນົກະທບົ ໃນທາງລບົຕໍ ຸ່ມະນ ດ, ສດັ , ພດື ຫ ືວດັຖ ອື ຸ່ນໆ. ການເກດີພາວະມນົລະພດິທາງອາກາດ ກເໍໝອືນກບັການເກດີພາວະມນົລະພດິທາງສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມອື ຸ່ນ ເຊັ ຸ່ນ: ພາວະມນົລະພດິທາງນໍ ້າ, ພາວະມນົ ລະພດິທາງໂລຫະໜກັ ເກດີຂ ້ນກໍຕໍ ຸ່ ເມື ຸ່ອທາດມນົລະພດິມປີະລມິ ານຫ າຍ ຫ ືມຄີວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ສູງເກນີໄປ ເຊິ ຸ່ ງທໍາມະຊາດບໍ ຸ່ອາດຈາໍກດັ ໄດທ້ ນັທ.ີ ພາວະມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ ຈ ຸ່ ງມກັ ເກດີ ໃນຕວົ ເມອື ງໃຫຍຸ່ ໆ ທີ ຸ່ ມອີ າຄານສິ ຸ່ ງກໍ ຸ່ ສາ້ງສູງໆມກີ ານ ຈາລະຈອນໜາແໜນ້ ແລະ ຕດິ ຂດັ ຫ ືເມອືງທີ ຸ່ມອີ ດສະຫະກໍາໃຫຍຸ່ ໆ ເຊິ ຸ່ ງທາດມນົ ລະພດິທີ ຸ່ຖືກປຸ່ ອຍ ຂ ້ນສຸ່ ູບນັ ຍາກາດໃນຂະນະໜ ຸ່ ງມປີ ະລມິ ານຫ າຍເກນີ ໄປ ແລະ ບໍ ຸ່ ອາດຖືກກະຈາຍໄດທ້ ນັ ທີສາເຫດທີ ຸ່ ພາໃຫເ້ກດີມນົລະພດິທາງອາກາດມຄີ:ື 2.1 ມນົລະພດິຈາກ CO CO (ຄາບອນໂມໂນອອກໄຊດ)໌ ເປັນທາດອາຍພິດ, ບໍ ຸ່ ມີສີ, ບໍ ຸ່ ມີກິ ຸ່ ນ ແລະ ບໍ ຸ່ ມີລົດຊາດ ສຸ່ວນຫ າຍຈະເກດີຈາກທໍາມະຊາດ ເຊັ ຸ່ນ: ການເກດີອອກຊເີດຊນັຂອງມເີທນ ແລະ ທາດອງົຄະທາດຢູ ຸ່ ເທງິ ໜາ້ນໍ ້າທະເລ ແລະ ມະຫາສະໝ ດ. ນອກຈາກນີ ້ຍງັເກດີຈາກການຄມົ ມະນາຄມົ ຂນົສົ ຸ່ງ ແລະ ໂຮງງານອ ດ ສະຫາກໍາ ເຊິ ຸ່ ງເກດີຈາກການເຜາົໄໝທ້ ີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ສມົ ບູນຂອງທາດຄາບອນທີ ຸ່ ບນັ ຈໃ ນວດັຖ ໄວໄຟ ເຊັ ຸ່ນ: ນໍ ້າມນັ ເຊື ້ອໄຟ, ຖຸ່ານຫນີ, ໄມ້ແລະ ຢາງ. 2.2 ມນົລະພດິຈາກອອກໄຊດຂ໌ ອງໄນໂຕເຈນ ໄດແ້ກຸ່: NO (ໄນໂຕຣເຈນໂມໂນອອກໄຊດ)໌ ແລະ NO2 (ໄນໂຕຣເຈນໄດອອກໄຊດ)໌ ເຊິ ຸ່ ງເກດີ ຈາກການເຜາົໄໝຂ້ ອງແກ໊ສໃນທໍາມະຊາດ ເຊັ ຸ່ ນ: ຖຸ່ ານຫນີ , ຟນື . ສໍາລບັ ແກ໊ສໄນໂຕຣເຈນໂມໂນອອກ ໄຊດເ໌ປນັ ແກ໊ສທີ ຸ່ບໍ ຸ່ມສີ ີສາມາດທໍາລາຍເນື ້ອເຍື ຸ່ອຂອງຮູດງັ ແລະ ຫ ອດລມົ . NO2 ເປັນແກ໊ສພດິມສີນີ ໍ ້າແດງ, ມກີ ິ ຸ່ນເໝນັ ແລະ ຂວິ ຖາ້ກະທບົກບັນໍ ້າຈະມປີະຕກິ ລິຍິ າເຄມີ ແລວ້ ກາຍເປັນອາຊິດໄນຕຣິກ (HNO3) ເຊິ ຸ່ ງເປັນທາດທີ ຸ່ ສາມາດທໍາລາຍເນື ້ອເຍື ຸ່ ອຕາ, ເນື ້ອເຍື ຸ່ ອດງັ, ຫ ອດລມົ ແລະ ປອດ. ນອກຈາກນັນ້ທາດ NO2 ຍງັສາມາດປະຕກິ ລິຍິ າກບັອອກຊເີຈນ (O2) ໃນອາກາດ ໂດຍໃຊພ້ ະລງັງານຈາກລງັສອີລັຕຣາໄວໂອເຣດຈະໄດແ້ກ໊ສໂອໂຊນ (O3). 2.3 ມນົລະພດິຈາກ SO2 ແກ໊ສຟັລເຟີໄດອອກໄຊດ໌(SO2) ເປັນແກ໊ສພດິ ທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ມສີ ີ, ແຕຸ່ ມກີ ິ ຸ່ ນເໝັນ ເກີດຂ ້ນເອງຕາມ ທໍາມະຊາດ ເຊັ ຸ່ນ: ພູເຂາົໄຟລະເບດີ ແລະ ຍງັມສີຸ່ ວນທີ ຸ່ ເກດີຈາກການກະທໍາຂອງມະນ ດ ເຊັ ຸ່ນ: ການເຜາົ ໄໝຖຸ້່ານຫນີລກິ ໄນ (ຖຸ່ານຫນີທີ ຸ່ມມີ າດປົນຢູ ຸ່ ນໍາ) ໄດຈ້ າກຂະບວນການອ ດສະຫາກໍາໜກັ ແລະ ການປ ງ ແຕຸ່ ງ, ເມື ຸ່ ອທາດ SO2 ຖືກປຸ່ ອຍຂ ້ນສຸ່ ູບັນຍາກາດກໍຈະກະທົບກບັ ອາຍນໍ ້າ, ໝອກ, ເມກ ແລະ ຝົນ ຈະກາຍເປນັ ອາຊດິຟລັຟວິຣກິ (H2SO4) ແລວ້ປະປນົ ຢູ ຸ່ ກບັຝນົທີ ຸ່ຕກົ ລງົມາສຸ່ ູໜາ້ດນິ ເຊິ ຸ່ ງພວກເຮາົ ເອີ ້ນ ວຸ່າ: ຝນົ ອາຊດິ . ເມື ຸ່ອຝນົ ອາຊດິຖືກດູດຊມ ເຂົ ້າໄປຈະທໍາລາຍແພຈລ ງັຂອງພດື , ສະກດັ ກັນ້ ການ ຂະຫຍາຍຕົວ ແລະ ເຮັດໃຫພ້ ືດຫຸ່ ຽວແຫງ້ລງົໃນທີ ຸ່ ສ ດກໍຈະຕາຍໄປ. ນອກຈາກນັນ້ ອາຊິດຍງັມຜີ ົນ ຕໍ ຸ່ ການດໍາລົງຊີວິດຂອງສັດປຸ່ າ ແລະ ສັດນໍ ້າໂດຍທາງກົງ ຫ ືທາງອອ້ ມອີກດວ້ ຍ. ຍິ ຸ່ ງໄປກວຸ່ ານັນ້ ອາຊດິຟລັຟວິຣກິ ຍງັເຮດັ ໃຫສ້ ິ ຸ່ ງກໍ ຸ່ສາ້ງເກດີການກດັຫຽ້ນ ຫ ືເສຍຫາຍໄດງຸ້່າຍເຮດັ ໃຫສ້ ິ ຸ່ ງກໍ ຸ່ສາ້ງທີ ຸ່ ເຮດັຈາກ

69 ຫນີປູນ ແລະ ຫນີ ອຸ່ ອນເກດີການຊ ດໂຊມ ເນື ຸ່ ອງຈາກ SO4 2− ຈະເຂົ ້າໄປແທນບຸ່ ອນ CO3 2− ເຮດັ ໃຫ້ ເກດີຮອຍແຕກ ເຊິ ຸ່ ງເປນັ ບນັຫາໃຫຍຸ່ທີ ຸ່ພາໃຫວ້ດັຖ ບູຮານຊ ດໂຊມ. 2.4 ມນົລະພດິຈາກແກ໊ສໄຮໂດຣຄາບອນ ສຸ່ ວນຫ າຍຈະເກີດຂ ້ນຈາກການກະທໍາຂອງມະນ ດ ເນື ຸ່ ອງຈາກການເຜົາໄໝ້ທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ສົມບູນ ຂອງເຊື ້ອໄຟ, ໄຮໂດຣຄາບອນບາງຊະນດິ ເປັນອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ເນື ້ອເຍື ຸ່ ອຕາ ແລະ ຖາ້ຫາກສູດດມົ ເຂົ ້າໄປ ຈະເຮດັ ໃຫລ້ ະບບົຫາຍໃຈລະຄາຍເຄອືງໄດ.້ 2.5 ມນົລະພດິຈາກໂລຫະໜກັ ໄດແ້ ກຸ່ : Hg, Pb, Mn, Cd, Cr, Zn, Cu, Fe ແລະ Ni ເຊິ ຸ່ ງເປັນອາຍທີ ຸ່ ແຜຸ່ ກະຈາຍຢູ ຸ່ ໃນ ອາກາດ, ສຸ່ວນໃຫຍຸ່ຈະເກດີຈາກໂຮງງານອ ດສະຫາກໍາໜກັ ອາຍຂອງໂລຫະໜກັ ເຫ ົ ຸ່ານີ ້ຈະເຂົ ້າໄປສະສມົ ຢູ ຸ່ ໃນເນື ້ອເຍື ຸ່ອຂອງສະໝອງ, ປອດ, ຕບັ ແລະ ໝາກໄຂຸ່ຫ ງັ ເຊິ ຸ່ ງຖາ້ຮຸ່າງກາຍສະສມົ ໄວຫ້ າຍກໍສາມາດເຮດັ ໃຫເ້ປນັ ອນັຕະລາຍເຖງິຊວີດິໄດ.້ 2.6 ມນົລະພດິຈາກຝ ຸ່ ນລະອອງ ພບົ ເຫັນຫ າຍໃນອ ດສະຫາກໍາເໝືອງແຮຸ່ , ການບົດຫີນ, ການກໍ ຸ່ ສາ້ງອາຄານ, ກໍ ຸ່ ສາ້ງຖະໜົນ ຫນົທາງ, ການຈດູ ຂີ ້ ເຫຍື ຸ່ອ ແລະ ໂຮງງານອ ດສະຫາກໍາທີ ຸ່ ໃຊຊ້ ລີ ເີຄດ. ຝ ຸ່ ນລະອອງຈະຕກົ ຄາ້ງຢູ ຸ່ ໃນປອດ ເຮດັ ໃຫເ້ກດີໂລກປອດແຂງມອີາການເມື ຸ່ອຫອບ, ໄອຊໍາເຮື ້ອ ແລະ ອາດຈະເຖງິເສຍຊວີດິ ໄດ.້ສໍາລບັຝ ຸ່ ນ ໃຍຫນີກເໍປນັ ສາເຫດທີ ຸ່ ເຮດັ ໃຫເ້ກດີໂລກມະເຮງັໃນປອດ ແລະ ຫ ອດລມົ . 2.7 ມນົລະພດິຈາກທາດພາລະລາຍອງົຄະທາດ ເປນັທາດທີ ຸ່ລະເຫຍີອາຍໄດງຸ້່າຍ ສາມາດເຂົ ້າສຸ່ ູຮຸ່າງໄດໂ້ດຍທາງຫາຍໃຈ, ທາງປາກ ແລະ ຊມ ເຂົ ້າ ທາງຜວິໜງັ. ຕວົຢຸ່າງ: ເຕຕຣາຄລໍໂຣມເີທນ (CCl4) ເຮດັ ໃຫເ້ຈບັຫວົ , ອຸ່ ອນເພຍ, ເບື ຸ່ ອອາຫານ, ຫ ອດລມົ ອກັ ເສບ ແລະ ເຮດັ ໃຫຜ້ ວິໜງັອກັ ເສບໄດ.້ ໄຕຣຄລໍໂຣມເີທນ (CHCl3) ເຮດັ ໃຫອຸ້່ ອນເພຍ, ປວດຮາກ, ເຈບັຫວົ ແລະ ເຮດັ ໃຫຕ້ າເກດີ ລະຄາຍເຄອງ ື ,ໃຊລ້ ະລາຍທາດໄຂມນັ , ຢາງ, ພລາສຕກິ ແລະ ທາດອງົຄະທາດ ອາຊດິອາເຊຕກິ (CH3COOH) ຖາ້ປົນກບັ CHCl3 ຈະເປນັ ອນັ ຕະລາຍ ເຮດັ ໃຫວ້ ນິຫວົ ໝດົ ສະຕ,ິຖາ້ເຂົ ້າຕາຈະເຮດັ ໃຫມ້ ອີາການລະຄາຍເຄອືງ, ຖາ້ດື ຸ່ມເຂົ ້າໄປຈະເຮດັ ໃຫກ້ ະເພາະເກດີການລະຄາຍ ເຄອືງ, ມນ ມວົ ແລະ ໝດົສະຕິ ເມທານອລ (CH3OH) ເຮດັ ໃຫເ້ຈບັຫວົ ສາມາດຊມ ເຂົ ້າຜວິ ໜັງ ແລະ ເຮດັ ໃຫອ້ ກັ ເສບໄດ້ ຖາ້ດື ຸ່ມເຂົ ້າໄປຈະເຮດັ ໃຫຕ້ າບອດ ຫ ືເສຍຊວີດິ , ເມທານອລສຸ່ ວນຫ າຍໃຊເ້ປັນທາດລະລາຍລາ້ງໄຂມນັ ເດກັ ນອ້ຍແລກເກດີ ແລະ ເປນັ ເຊື ້ອໄຟ. ຟໍມາລີນປະກອບມີຟໍມາລດີໄຮດ໌(HCHO) 40% ແລະ ເຫ ົ ້າເມທານອລ (CH3OH) 10 −15 % ໃຊສ້ ກັ ຫ ືດອງສບົ ຄນົ ຕາຍ, ຖາ້ສູບດມົ ອາຍເຂົ ້າໄປຈະເປັນອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ລະບບົ ຫາຍໃຈ, ຫ ອດລມົ ອກັ ເສບ ແລະ ເນື ້ອເຍື ຸ່ອຕາອກັ ເສບ.

70 ເບນຊນີ (C6H6) ໃຊໃ້ນການປນົ ສ,ີເຮດັພລາສຕກິ , ລາ້ງໄຂມນັ ອາຍຂອງເບນຊນີເຮດັ ໃຫເ້ຈບັ ຫວົ ອາດໝດົສະຕໄິດ.້ຖາ້ສູບດມົ ເຂົ ້າໄປເລື ້ອຍໆຈະເປນັ ໂລກເລອືດເປນັ ພດິ ແລະ ເປນັ ມະເຮງັໃນເລອືດ ເຊິ ຸ່ ງສາມາດເຮດັ ໃຫຕ້າຍໄດ.້ເບນຊນີນອກຈາກຈະເຂົ ້າສຸ່ ູຮຸ່າງກາຍດວ້ ຍການຫາຍໃຈແລວ້ ຍງັຊມ ເຂົ ້າທາງ ຜວິໜງັໄດອ້ກີດວ້ຍ. 2.8 ມນົລະພດິຈາກທາດກາໍມນັຕະພາບລງັສີ ທາດກໍາມນັຕະພາບລງັສເີປນັ ອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ສີ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິຫ າຍທງັທາງກງົ ແລະ ທາງອອ້ ມ ເຊັ ຸ່ນ: ລງັສເີອກັ ສ໌(x) ເປັນອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ເນື ້ອເຍື ຸ່ອ, ລງັສແີກຣມມາ (γ) ສາມາດທະລ ອາການທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນໂດຍ ທົ ຸ່ ວໄປແມຸ່ ນອຸ່ ອນເພຍ, ປວດຮາກ, ເຈບັ ຫວົ ອາດເສຍຊີວດິ ໄດ.້ ຜູທ້ ີ ຸ່ ໄດຮ້ ບັ ທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັສີ ຈະເຮດັ ໃຫພູ້ມຕາ້ນທານຫ ດລງົ ບາງຊະນດິພາໃຫເ້ກດີໂລກມະເຮງັໃນກະດູກ ແລະ ຫ ອດເລອືດ. ທາດກໍາມນັຕະພາບລງັສໃີນອາກາດ ເກດີຂ ້ນຕາມທໍາມະຊາດ ຫ ືດວ້ ຍການກະທໍາຂອງມະນ ດ ເຊັ ຸ່ນ: ການທດົ ລອງລະເບດີນວິ ເຄລຍ, ໂຮງງານໄຟຟາ້ພະລງັງານນວິ ເຄລຍ ເປນັ ຕົນ້ . ການຄວບຄ ມທາດ ກາໍມນັຕະພາບລງັສຍີາກຫ າຍ ເພາະບໍ ຸ່ສາມາດເບິ ຸ່ ງເຫນັ ໄດຈ້ ຸ່ ງຖວືຸ່າເປນັທາດທີ ຸ່ອນັຕະລາຍຫ າຍ. 3. ມນົລະພດິທາງນໍ ້າ ມນົລະພດິທາງນໍ ້າ ແມຸ່ນສະພາວະຂອງນໍ ້າມກີ ານປຸ່ ຽນແປງທາງດາ້ນຟຊີກິ , ຊວີ ະ ແລະ ເຄມີຍອ້ ນມີ ທາດມນົລະພດິ ເຈອືປນົ ເກນີມາດຕະຖານຄ ນນະພາບຂອງນໍ ້າທີ ຸ່ ໄດກ້ ໍານດົ ໄວ້ເຊິ ຸ່ ງເປນັ ສາເຫດເຮດັ ໃຫນ້ໍ ້າ ເປັນພິດ ແລະ ສົ ຸ່ງຜົນສະທອ້ ນອັນບໍ ຸ່ ດີຕໍ ຸ່ ສ ຂະພາບ, ຊີວິດຂອງຄົນ, ສັດ, ພືດ ແລະ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ. ມນົລະພດິທາງນໍ ້າແມຸ່ນການປຸ່ ຽນແປງທາງດາ້ນຟຊີ ກິ ຫ ືເຄມໃີນນໍ ້າທີ ຸ່ ມຜີນົ ກະທບົ ຕໍ ຸ່ ລະບບົ ນເິວດຂອງ ແຫຸ່ ງນໍ ້າ ເປນັ ຕົນ້ ຕໍ ຸ່ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິໃນນໍ ້າ. ໃນທາງເຄມນີໍ ້າບໍລສິ ດຄນືໍ ້າທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ມທີ າດອື ຸ່ນເຈອືປນົ ຢູ ຸ່ ປະກອບດວ້ ຍໂມເລກ ນຂອງນໍ ້າຢຸ່ າງດຽວລວ້ ນໆ, ແຕຸ່ຢູ ຸ່ ອອ້ມຕວົ ເຮາົ ເຖງິແມຸ່ນວຸ່ານໍ ້າດື ຸ່ມທີ ຸ່ ເຮາົຖວືຸ່າເປນັ ນໍ ້າສະອາດບໍລສິ ດກຍໍ ງັມທີ າດອື ຸ່ນໆລະລາຍຢູ ຸ່ ເຊັ ຸ່ນ: ອອກຊີເຈນ, ແກ໊ສຄາບອນໄດອອກໄຊດ໌ແລະ ໄນໂຕຣເຈນ. ດັ ຸ່ງນັນ້ , ນໍ ້າທີ ຸ່ ຢູ ຸ່ ອອ້ ມຕວົ ເຮາົຈ ຸ່ ງບໍ ຸ່ ໄດ້ ພຈິາລະນາໃນດາ້ນຄວາມບໍລສິ ດ, ແຕຸ່ເຮາົຈະພຈິາລະນາໃນແງຸ່ຂອງນໍ ້າທີ ຸ່ບໍ ຸ່ ເປນັ ພດິ ຫ ືນໍ ້າທີ ຸ່ ເປນັ ພດິ. ມນົລະພດິທາງນໍ ້າໝາຍເຖງິ ສະພາບຂອງນໍ ້າທີ ຸ່ ເຊື ຸ່ອມຄ ນນະພາບ ນໍ ້າຈະມຄີ ນລກັ ສະນະປຸ່ ຽນໄປຈາກ ສະພາບເດີມຕາມທໍາມະຊາດ ເນື ຸ່ ອງຈາກມທີ າດມນົ ລະພິດເຂົ ້າໄປປະປົນຢູ ຸ່ ຫ າຍຈນົ ບໍ ຸ່ ສາມາດຈະໃຊ້ ປະໂຫຍດໄດຢຸ້່າງເໝາະສມົ ຫ ືເຮດັ ໃຫເ້ກດີອນັຕະລາຍຕໍ ຸ່ສ ຂະພາບ ແລະ ຊບັສນິຂອງມະນ ດ. 3.1 ແຫຸ່ ງກາໍ ເນດີຂອງນໍ ້າເປື ້ອນ ແຫຸ່ ງກໍາເນີດບັນຫາມົນລະພິດທາງນໍ ້າໄດແ້ ກຸ່ : ແຫຸ່ ງຊ ມຊົນ, ອ ດສາຫະກໍາ, ການກະເສດ, ສະຖານທີ ຸ່ກາໍ ຈດັຂີ ້ ເຫຍື ຸ່ອ ແລະ ການຄມົ ມະນາຄມົ . 3.1.1 ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກແຫຸ່ ງຊ ມຊນົ ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກແຫຸ່ ງຊ ມຊ ນໄດແ້ ກຸ່ : ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກອາຄານບາ້ນເຮືອນ, ໂຮງແຮມ, ໂຮງຮຽນ, ໂຮງໝໍ, ສໍານກັ ງານ ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກສະຖານທີ ຸ່ ດັ ຸ່ງກຸ່າວສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ເປນັ ທາດປະສມົ ອງົຄະທາດທີ ຸ່ ສາມາດສະຫ າຍຕວົ ໄດໃ້ນທໍາມະຊາດໂດຍຈ ລນິ ຊທີ ີ ຸ່ ອາໄສໃນນໍ ້າ, ແຕຸ່ ຫາກມຫີ າຍເກນີ ໄປຈະເຮດັ ໃຫ້ ປະລມິ ານຂອງອອກຊເີຈນທີ ຸ່ລະລາຍໃນນໍ ້າຫ ດລງົຈນົ ເຮດັ ໃຫນ້ໍ ້າເນົ ຸ່າເໝນັ ໄດ.້

71 3.1.2 ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກອ ດສາຫະກາໍ ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກແຫຸ່ ງອ ດສາຫະກໍາ ເປັນນໍ ້າເປື ້ອນທີ ຸ່ ເກດີຈາກຂະບວນການອ ດສາຫະກໍາ ຕັ ້ງແຕຸ່ຂັນ້ຕອນການລາ້ງວດັຖ ດບິ, ຂະບວນການຜະລດິ, ການລາ້ງວດັສະດ ອ ປະກອນ ແລະ ເຄື ຸ່ອງກນົຈກັ ຕະຫ ອດຈນົການທໍາຄວາມສະອາດໂຮງງານ. 3.1.3 ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກການກະເສດ ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກການກະເສດເປນັ ນໍ ້າເປື ້ອນທີ ຸ່ ເກດີຈາກກດິຈະກໍາທາງການກະເສດລວມເຖງິ ການປູກຝງັ ແລະ ລຽ້ງສດັ ລກັ ສະນະຂອງນໍ ້າເປື ້ອນປະເພດນີ ້ຈະມສີ ິ ຸ່ ງສກົ ກະປກົ ທີ ຸ່ ເຈອືປນົ ຢູ ຸ່ ທງັໃນຮູບ ແບບຂອງທາດອງົຄະທາດ ແລະ ທາດອະນງົຄະທາດ. 3.1.4 ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກສະຖານທີ ຸ່ກາໍ ຈດັຂີ ້ ເຫຍື ຸ່ອ ນໍ ້າເປື ້ອນປະເພດນີ ້ ເກດີຈາກການທີ ຸ່ມກີ ານນໍາຂີ ້ ເຫຍື ຸ່ອໄປກອງຖີມ້ ຢຸ່ າງບໍ ຸ່ຖກື ວທິ ີເຮດັ ໃຫ້ ເປັນ ແຫຸ່ ງກໍາເນດີ ນໍ ້າເປື ້ອນທີ ຸ່ ສໍາຄນັ ອກີ ແຫຸ່ ງໜ ຸ່ ງ ເນື ຸ່ ອງຈາກຂີ ້ ເຫື ຸ່ ຍອປະກອບດວ້ ຍເສດອາຫານ ແລະ ຂອງເນົ ຸ່າ ເໝນັ ເມື ຸ່ອມຝີນົຕກົ ຊະລງົມາເຮດັ ໃຫນ້ໍ ້າໄຫ ປນົ ເປື ້ອນລງົສຸ່ ູແຫຸ່ ງນໍ ້າ. 3.1.5 ນໍ ້າເປື ້ອນຈາກແຫຸ່ ງຄມົ ມະນາຄມົ ທາງເຮອື ເປນັ ແຫຸ່ ງມນົລະພດິທາງນໍ ້າທີ ຸ່ ສໍາຄນັ ແຫຸ່ ງໜ ຸ່ ງ ທາດມນົລະພດິຈາກແຫຸ່ ງນີ ້ຄືນໍ ້າມນັທີ ຸ່ ໃຊ້ ກບັ ເຄື ຸ່ອງຈກັຂອງເຮອືຈະຊມ ລງົໄປໃນນໍ ້າ ເມື ຸ່ອເຮອືຂນົສົ ຸ່ງນໍ ້າມນັຂະໜາດໃຫຍຸ່ຮົ ຸ່ວໄຫ ຫ ືເກດີອ ປະຕເິຫດ ຈມົ ລງົ, ນໍ ້າມນັ ຈະກະຈາຍເຂົ ້າໄປໃນແຫຸ່ ງນໍ ້າເກດີຄາບນໍ ້າມນັປົກຄ ມຜວິໜາ້ນໍ ້າບໍລເິວນກວາ້ງພາໃຫເ້ກດີ ຄວາມເປເິປື ້ອນ ແລະ ຂາດອອກຊເີຈນໃນບໍລເິວນນັນ້. 4. ມນົລະພດິທາງດນິ ມນົລະພດິທາງດນິໝາຍເຖງິ ພາວະການປນົ ເປື ້ອນຂອງດນິດວ້ ຍທາດມນົລະພດິຫ າຍເກນີຂດີຈາໍກດັ ຈນົ ມີຄວາມອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ສ ຂະພາບອະນາໄມ ຕະຫ ອດຈນົ ການຈະເລີນເຕີບໂຕຂອງມະນ ດ, ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ມຊີວີດິລວມທງັພດື ແລະ ສດັທງັໂດຍກງົ ແລະ ທາງອອ້ມ. 4.1 ແຫຸ່ ງຂອງທາດປນົ ເປື ້ອນລງົສຸ່ ູດນິ ມນົລະພດິທາງດນິ ອາດເກດີຈາກທໍາມະຊາດ ຫ ືກດິຈະກໍາຂອງມະນ ດ ເຊິ ຸ່ ງຕົນ້ ເຫດການເກດີ ມນົລະພດິທາງດນິໄດແ້ກຸ່: ກ. ເກດີຈາກຫນີຕົນ້ກາໍ ເນດີ ແຮຸ່ ປະກອບຫີນບາງຊະນດິ ເມື ຸ່ ອສະຫ າຍຕວົ ອາດເຮດັ ໃຫຄ້ ນລກັ ສະນະຂອງດນິ ປຸ່ ຽນໄປ ອາດເຮັດໃຫດ້ ິນມີຄວາມເປັນພິດຫ າຍຂ ້ນ ເຊັ ຸ່ ນ: ດິນເປັນອາຊິດ ຫ ືດິນສົມ້ , ດິນເຄັມ, ດິນມີທາດ ກາໍມນັຕະພາບລງັສີແລະ ດນິມກີ ານປນົ ເປື ້ອນໂລຫະໜກັ ເປນັ ຕົ ້ ້ ນ. ຂ. ເກດີຈາກປະຕກິລິຍິາຊວີະເຄມໃີນດນິ ເກດີຈາກປະຕກິ ລິຍິ າຊວີ ະເຄມໃີນດນິ ເຊັ ຸ່ນ: ດນິພກ , ດນິທີ ຸ່ມທີ າດອງົຄະທາດສະສມົ ຫ າຍ ແລະ ມນີໍ ້າຖວ້ ມຂງັສະເໝີຂະບວນການຍຸ່ ອຍສະຫ າຍທາດອງົຄະທາດໃນດນິ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ກດີສະພາບ ອາຊດິສະສມົ ໃນດນິ ເຮດັ ໃຫດ້ນິມລີກັ ສະນະເປນັ ອາຊດິໄດ.້

72 ຄ. ເກດີຈາກປ ຸ໋ຍເຄມີ ປ ຸ໋ຍ ຫ ືທາດອາຫານຂອງພດື ໂດຍປົກກະຕຈິ ະຢູ ຸ່ ໃນດນິສະເໝບີ ໍ ຸ່ຫ າຍກໍ ຸ່ ໜອ້ ຍ ເຊັ ຸ່ນ: ດນິ ໃນ ປຸ່ າໄມທ້ ີ ຸ່ ອ ດມົ ສມົ ບູນຈະມປີ ຸ໋ຍຫ າຍ, ສໍາລບັ ດນິທີ ຸ່ ໃຊປ້ ະໂຫຍດເປັນເວລາດນົ ນານຈະມປີ ະລມິ ານທາດ ອາຫານນອ້ ຍລງົ. ນອກຈາກນີ ້ແນວທາງໜ ຸ່ ງໃນການເພີ ຸ່ມຜນົ ຜະລດິ ໃຫພ້ ຽງພໍແກຸ່ ຄວາມຕອ້ງການບໍ ຸ່ ໂພກ ເມື ຸ່ອປະຊາກອນເພີ ຸ່ມຂ ້ນກໍຄກື ານເພີ ຸ່ມປ ຸ໋ຍໃນດນິ , ປ ຸ໋ຍເຄມຈີ ຸ່ ງໄດຮ້ ບັ ຄວາມນຍິມົ ຫ າຍຂ ້ນ ເພາະໃຫຜ້ ນົ ຜະລດິຕອບສະໜອງຢຸ່ າງໄວວາ, ແຕຸ່ການນໍາໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມຢີຸ່ າງບໍ ຸ່ ລະມດັລະວງັຈະເກດີຜນົ ເສຍຫາຍກບັດນິ ໃນໄລຍະຍາວນານໄດ.້ເນື ຸ່ອງຈາກຂະບວນການຕຸ່າງໆຫ ວງຫ າຍໃນການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມີເຊັ ຸ່ນ: ການແປຮູບ ຂອງທາດ (transformation), ການແລກປຸ່ ຽນໄອອອນ (ion exchange), ການດູດຊັບ (absorption), ການຕກົ ພກ (precipitation), ການຕງ ທາດ (fixation), ການດູດອາຫານໂດຍຮາກພດື (absorption by plant root) ແລະ ການສູນເສຍທາດອາຫານໃນສະພາບທີ ຸ່ ເປນັ ແກ໊ສ (gaseous losses) ເປນັ ຕົນ້. ດັ ຸ່ງນັນ້, ການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມີຫ າຍເກີນໄປຕິດຕໍ ຸ່ ກັນເປັນເວລານານອາດຈະເກີດຜົນເສຍຫາຍກັບດິນໄດ້ເຊັ ຸ່ ນ: ປ ຸ໋ຍຟອສຟໍຣດັ ຈະເຮດັ ໃຫຟ້ ອສເຟດຕກົ ຄາ້ງໃນດນິ ຫ າຍ, ປ ຸ໋ຍຍູເຣຍ ແລະ ປ ຸ໋ຍແອມໂມເນຍ ຈະເຮດັ ໃຫ້ ດນິ ມຄີ ວາມເປັນອາຊດິ ຫ າຍຂ ້ນ, ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ມີແຄລຊຽມເປັນອງົປະກອບຈະເຮັດໃຫຄ້ ນລກສະນະທ ັ າງ ກາຍະພາບຂອງດນິ ເຊື ຸ່ ອມລງົ ແລະ ແກໄ້ຂຍາກ, ປ ຸ໋ຍທີ ຸ່ ມແີມກັ ນຊີ ຽມເປັນອງົປະກອບຈະເຮດັ ໃຫຄ້ ນ ລກັ ສະນະທາງກາຍະພາບຂອງດນິ ດຂີ ້ນ, ປ ຸ໋ຍ NPK ຖາ້ໃສຸ່ ໃນປະລມິ ານທີ ຸ່ ພໍດຕີ ໍ ຸ່ ກດິຈະກໍາຂອງຈລ ນິ ຊີ ໃນດນິໄດດ້,ີແຕຸ່ຖາ້ໃສຸ່ຫ າຍເກນີໄປຈະຈະເຮດັ ໃຫກ້ ດິຈະກາໍ ຂອງຈລ ນິຊຫີ ດລງົ. ງ. ເກດີຈາກການໃຊວ້ດັຖ ທີ ຸ່ມພີດິທາງການກະເສດ ການກະເສດແບບໃໝຸ່ມກີ ານໃຊວ້ ດັຖ ມພີດິ ເພື ຸ່ອປອ້ ງກນັ ແລະ ກໍາຈດັສດັ ຕູພດື ຫ ືສດັ ຢຸ່ າງ ແຜຸ່ຫ າຍເຊັ ຸ່ນ: ຢາຂາ້ແມງໄມ,້ຢາກາໍ ຈດັສດັຕູພດື, ຢາກາໍ ຈດັໜູແລະ ຢາຂາ້ເຊື ້ອຣາ ເປນັ ຕົນ້. ເຊິ ຸ່ ງວດັຖ ມີ ພດິ ເຫ ົ ຸ່ານີ ້ຈະມຜີນົຕໍ ຸ່ ສ ຂະອະນາໄມຂອງມະນ ດ, ສດັ ແລະ ພດືຢຸ່ າງຫ ວງຫ າຍ, ບາງຊະນດິສະຫ າຍຕວົຊາ້ ແລະ ບາງຊະນດິສະຫ າຍຕວົ ໄວ ຊະນດິ ໃດທີ ຸ່ ສະຫ າຍຕວົ ຊາ້ເມື ຸ່ອຕກົ ຄາ້ງໃນດນິ ໂອກາດທີ ຸ່ ຈະເຂົ ້າໄປໃນ ຮຸ່ວງໂສອ້າຫານ ໂດຍຜຸ່ານພດື ແລະ ຈະເກດີການສະສມົ ມນົລະພດິໄປຫາຜູບ້ໍລໂິພກໄດ.້ ຈ. ເກດີຈາກການຖິມ້ ຂີ ້ ເຫຍື ຸ່ອ ແລະ ທາດເສດເຫ ອືຕຸ່າງໆລງົໃນດນິ ຂີ ້ ເຫຍື ຸ່ອສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ຈະສະຫ າຍຕວົ ໄປເປນັ ທາດປະສມົ ອງົຄະທາດ ແລະ ອະນງົຄະທາດຫ າຍ ຊະນດິ, ແຕຸ່ກມໍ ຂີ ີ ້ ເຫຍື ຸ່ອບາງຊະນດິສະຫ າຍຕວົຍາກ ເຊັ ຸ່ນ: ວດັສະດ ທີ ຸ່ ເຮດັ ດວ້ຍຜາ້ຝາ້ຍ, ໜງັ, ພລາສຕກິ , ໂລຫະ ຂີ ້ ເຫຍື ຸ່ອປະເພດນີຖ້ າ້ທໍາລາຍໂດຍການເຜາົຈະເຫ ອືທາດເກອື ໂດຍສະເພາະເກອືໄນເຕຣດສະສມົ ຢູ ຸ່ ເປນັ ຈາໍ ນວນຫ ວງຫ າຍ ແລະ ລະລາຍໄປຕາມນໍ ້າ, ສະສມົ ຢູ ຸ່ ບໍລເິວນໃກຄ້ ຽງການຖິມ້ ທາດເສດເຫ ອືຈາກ ໂຮງງານອ ດສາຫະກໍາຕຸ່າງໆ ເປັນແຫຸ່ ງຜະລດິທາດເສດເຫ ອືທີ ຸ່ ສໍາຄນັ ໂດຍສະເພາະທາດເສດເຫ ອື ຈາກ ໂຮງງານທີ ຸ່ມໂີລຫະໜກັ ປະປນົ ຢູ ຸ່ ນາໍ ເຮດັ ໃຫດ້ນິໃນບໍລເິວນນັນ້ມໂີລຫະໜກັ ສະສມົ ຢູ ຸ່ ຫ າຍ, ໂລຫະໜກັ ທີ ຸ່ ສໍາຄນັ ໄດແ້ກຸ່: ຊນື, ບາຫ ອດ ແລະ ແຄດມຽມ. 5. ມນົລະພດິທາງອາຫານ ອາຫານເປັນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ຈໍາເປັນທີ ຸ່ ສ ດຢຸ່ າງໜ ຸ່ ງ ໃນການດໍາລງົຊວີ ດິ ຂອງມະນ ດ ໃນມືໜ້ ຸ່ ງມະນ ດບໍລໂິພກ ອາຫານໃຫພ້ ຽງພໍ ໂດຍສະເລຸ່ ຍແລວ້ ປະມານ 1.8 kg / ມື ້ ເພື ຸ່ ອເຮັດໃຫຮຸ້່ າງກາຍມີພະລັງງານຍອ້ ນ ມຄີ ວາມສໍາຄນັ ຕໍ ຸ່ ການຈະເລີນເຕີບໃຫຍຸ່ ຂອງຄນົ ເຮາົ, ອາຫານຈໍາເປັນຕອ້ ງສະອາດ, ປາສະຈາກເຊື ້ອ

73 ພະຍາດຕຸ່າງໆ ແລະ ທາດເຈອືປົນທີ ຸ່ ເປັນພດິ ຫ ືເປັນອນັ ຕະລາຍ. ພດິທາງອາຫານມຫີ າຍປະເພດດວ້ ຍ ກນັ ເຊັ ຸ່ນ: ເຫດັ ເບື ຸ່ອ, ງວ້ນ, ສດັປຸ່າບາງຊະນດິ, ຫອຍບາງຊະນດິ ແລະ ອື ຸ່ນໆ. ປັດຈ ບນັ ເພິ ຸ່ ນນໍາໃຊທ້ າດຫ າຍຊະນດິ ເຂົ ້າໃນການປ ງແຕຸ່ງອາຫານ ເພື ຸ່ ອເປັນການເພີ ຸ່ ມລດົ ຊາດໃຫ້ ແຊບນວົ , ເພີ ຸ່ມສສີນັ ໃຫເ້ປັນຕາແຊບ, ເພື ຸ່ ອການເກບັຮກັ ສາໄວກ້ ນິດນົ ແລະ ເພື ຸ່ ອຈດ ປະສງົທາງການຄາ້ ຕຸ່າງໆ ເຊັ ຸ່ນ: ການຕາກແຫງ້, ການໃຊທ້ າດກນັ ບູດ, ການປ ງແຕຸ່ງອາຫານກະປຸ໋ອງ, ອາຫານປະເພດດອງ ແລະ ອື ຸ່ນໆ. ປະເພດຂອງທາດພດິໃນອາຫານສາມາດແບຸ່ງອອກໄດດ້ ັ ຸ່ງນີ ້ : 5.1 ພດິຈາກຈລ ນິຊໃີນອາຫານ ຈ ລິນຊີທີ ຸ່ ເຈອື ປົນໃນອາຫານເກີດຈາກຫ າຍສາເຫດແຕກຕຸ່ າງກນັ , ແຕຸ່ ສຸ່ ວນຫ າຍເກີດຈາກ ຂະບວນການຜະລດິອາຫານທີ ຸ່ມຄີ ນຄຸ່າທາງອາຫານຕໍ ຸ່າ (ອາຫານເນົ ຸ່າ, ຈາກຊີ ້ນສດັທີ ຸ່ ຕດິ ເຊື ້ອພະຍາດ ຫ ື ຈາກຫວົ ອາຫານສດັ ແລະ ອື ຸ່ ນໆ). ການຮກັ ສາຄວາມສະອາດບໍ ຸ່ ພຽງພໍຂອງຜູປ້ ງແຕຸ່ງ, ພາຊະນະຮບັ ໃຊ້ ແລະ ອື ຸ່ ນໆ. ເຊື ້ອແບກັ ທເີຣຍທີ ຸ່ ມຢີູ ຸ່ ທົ ຸ່ ວໄປ ຖາ້ມໜີ ຸ່ ງໂຕປະສມົ ຢູ ຸ່ ໃນຫານມນັ ສາມາດຂະຫຍາຍຕວົ ໄດ້ ແລະ ກໍ ຸ່ ໃຫເ້ກດີພດິຕຸ່າງໆ ເປນັ ຕົນ້. ເກດີໂລກທາງເດນີອາຫານ ເຊັ ຸ່ນ: ທອ້ງບດິ , ທອ້ງຂີ ້ຮາກ, ຖອກທອ້ງ ແລະ ອື ຸ່ນໆ. ນອກນັນ້ຍງັພາໃຫເ້ກດີພະຍາດທີ ຸ່ມກີ ານຕດິຕໍ ຸ່ທາງເດນີອາຫານ ເຊັ ຸ່ນ: ວນັນະໂລກປອດ ແລະ ໂລກຄໍຕບີ. 5.2 ພດິຈາກພະຍາດແມຸ່ທອ້ງ ແມຸ່ທອ້ ງເປັນສດັ ທີ ຸ່ ລໍຖາ້ຍາດອາຫານ ແລະ ລບົ ກວນຮຸ່າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ພວກມນັ ເຮດັ ໃຫ້ ເກີດການອຸ່ ອນເພຍ, ໜາ້ຊີດ, ເຈບັ ທອ້ ງ. ສໍາລັບເດັກນອ້ ຍແມຸ່ ນເຮັດໃຫທ້ ອ້ ງໃຫຍຸ່ ແລະ ຮອ້ ງໃຫ້ ເລື ້ອຍໆ. ແມຸ່ທອ້ ງບາງຊະນດິ ຈະໄປທໍາລາຍອະໄວຍະວະພາຍໃນ ເຊັ ຸ່ ນ: ຕບັ , ໄຂຸ່ ຫ ງັ, ຫວົ ໃຈ, ປອດ ແລະ ອື ຸ່ນໆ. 5.3 ໂລຫະເປນັ ພດິໃນອາຫານ ຄນົ ເຮາົແຕຸ່ ລະວນັ ແມຸ່ນໄດຮ້ ບັພດິທາງອາຫານໂດຍທາງອອ້ມຈາກປາ ແລະ ສດັ ໂດຍຂະບວນ ການທາງວງົຈອນອາຫານ. ນອກຈາກນັນ້ຍງັມໂີລຫະຕກົ ຄາ້ງທີ ຸ່ ໄໝບ້ໍ ຸ່ໝດົ ເຊັ ຸ່ນ: ຊນືອອກມານໍາຄວນັລດົ , ໂຮງງານອ ດສະຫາກາໍ ແລະ ຈາກຊ ມຊນົຕຸ່າງໆ. ສິ ຸ່ ງສໍາຄນັ ເວລາໂລຫະຢູ ຸ່ ໃນດນິນັນ້ແມຸ່ນສາມາດປວິ ໄປນໍາ ຂີຝ້ ຸ່ ນ ແລວ້ເຂົ ້າສຸ່ ູອາຫານໂດຍກງົ ເປນັ ຕົນ້. ອາຫານຢູ ຸ່ ຕາມແຄມຖະໜນົຫນົທາງ ຫ ືພາຊະນະຮບັ ໃຊ.້ 5.4 ພດິຢາຂາ້ແມງໄມຢູ້ ຸ່ ໃນວງົຈອນອາຫານ ໃນໂລກປັດຈບ ນັ ເຫນັ ວຸ່າຢາຂາ້ແມງໄມ້ຫ ືຢາຂາ້ສດັ ຕູພດືໃນການກະສກິ ໍາ ແລະ ສາທາລະນະ ສ ກແມຸ່ນມຄີວາມຈາໍ ເປນັ ອນັໜ ຸ່ ງ ແລະ ກໍາລງັແຜຸ່ ລາມໄປຢຸ່າງກວາ້ງຂວາງ. ຢາດັ ຸ່ງກຸ່າວໄດປ້ ະກອບສາ້ງຂ ້ນ ດວ້ຍທາດເຄມີທີ ຸ່ມທີ ງັທາກທີ ຸ່ລະລາຍງຸ່າຍ ແລະ ລະລາຍໄດຍ້າກໃນທໍາມະຊາດ. ຍອ້ ນເປນັ ເຊັ ຸ່ນນັນ້ ໃນເວລາໃຊຈ້ ຸ່ ງມທີ າດຕກົ ຄາ້ງເປັນຈາໍ ນວນຫ ວງຫ າຍໃນແຕຸ່ ລະຄັ ້ງ ເຊິ ຸ່ ງສຸ່ ວນ ໜ ຸ່ ງຖກືດູດລງົສຸ່ ູພື ້ນດນິ ແລະ ສຸ່ນໜ ຸ່ ງຖກື ເຊາະລາ້ງລງົສຸ່ ູແຫຸ່ ງນໍ ້າທໍາມະຊາດ, ອກີສຸ່ວນໜ ຸ່ ງກຊໍ ະຊາຍຢູ ຸ່ ເທງິ ໜາ້ດິນ ເຮດັ ໃຫບ້ ນັ ດາຕວົ ຍຸ່ ອຍສະຫ າຍຖືກດບັ ສູນໄປດວ້ ຍ, ໃນທີ ຸ່ ສ ດທາດພດິ ເຫ ົ ຸ່ ານັນ້ ກໍໝູນວຽນ ກບັ ເຂົ ້າມາສຸ່ ູຄນົ ໂດຍຜຸ່ານທາງວງົຈອນອາຫານ ເຊິ ຸ່ ງພາໃຫເ້ກດີອນັຕະລາຍເຖງິແກຸ່ຄວາມຕາຍໄດ.້ 5.5 ພດິຈາກທາດກາໍມນັຕະພາບລງັສ ີ ໃນຍ ກວທິ ະຍາສາດທີ ຸ່ ຈະເລນີກາ້ວໜາ້ນີ ້ຄນົ ເຮາົໄດນ້ ໍາໃຊລ້ງັສຫີ າຍຊະນດິ ເຂົ ້າໃນການຮກັ ສາ ອາຫານ ເຊັ ຸ່ນ: ການໃຊລ້ງັສຂີ າ້ຈລ ນິຊ,ີເພື ຸ່ອບໍ ຸ່ ໃຫອ້າຫານເນົ ຸ່າໄວແລວ້ ສາມາດເກບັຮກັ ສາອາຫານໄວດ້ ນົ , ປອ້ງກນັພະຍາດ ແລະ ແມງໄມຕຸ້່າງໆ, ເພື ຸ່ອປະໂຫຍດໃນການຄາ້ຂາຍ ແລະ ສົ ຸ່ງອອກ ເຊິ ຸ່ ງເຮດັ ໃຫອ້າຫານ

74 ເຫ ົ ຸ່ານີມ້ ກີ ານປຸ່ ຽນແປງທາງໂຄງສາ້ງພາຍໃນ, ຮູບຮຸ່າງ ແລະ ລດົ ຊາດໃນລະດບັ ທີ ຸ່ ແຕກຕຸ່າງກນັ ຂ ້ນກບັ ຊະນດິ ແລະ ປະລມິ ານຂອງລງັສທີ ີ ຸ່ນາໍມາໃສຸ່ . ຈາກການຮົ ຸ່ ວໄຫ ຂອງທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັສສີຸ່ ູທໍາມະຊາດ ເຊິ ຸ່ ງເຮດັ ໃຫທ້ າດກໍາມນັ ຕະພາບ ລງັສມີ ຢີູ ຸ່ທ ກບຸ່ອນ ເຊິ ຸ່ ງເປນັ ສາເຫດໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເຂົ ້າສຸ່ ູອາຫານໄດ.້ 5.6 ພດິຈາກທາດເຈອືປນົ ໃນອາຫານ ໃນປັດຈບ ນັ ອາຫານທີ ຸ່ ເຮາົບໍລໂິພກນີ ້ສຸ່ ວນຫ ວງຫ າຍແມຸ່ນໄດນ້ ໍາໃຊວ້ ດັຖ ປ ງແຕຸ່ງຫ າຍຢຸ່ າງເປັນ ສຸ່ ວນປະສມົ ເພື ຸ່ ອເພີ ຸ່ມລດົ ຊາດ, ເພີ ຸ່ມສສີນັ ໃຫສ້ ວຍງາຍ, ຮກັ ສາໄວດ້ ນົ ທງັໝດົ ນີ ້ແມຸ່ນເພື ຸ່ ອກໍາໄລທາງ ການຄາ້ຢຸ່ າງດຽວ, ແຕຸ່ ເມື ຸ່ອທາດເຫ ົ ຸ່ານີຫ້ າກມປີະລມິ ານຫ າຍເກນີຄວນປະປນົ ຢູ ຸ່ ໃນອາຫານ ກໍພາໃຫເ້ກດີ ອນັຕະລາຍຫ າຍຢຸ່າງຕໍ ຸ່ຮຸ່າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ. 6. ການປອ້ງກນັ ແລະ ການຄວບຄ ມມນົລະພດິ 6.1 ການປອ້ງກນັ ກ. ການປອ້ງກນັສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມ ແມຸ່ນການສະກດັກັນ້ທ ກເຫດການທີ ຸ່ ຈະເກດີຂ ້ນ ຫ ືພວມເກດີຂ ້ນ ເຊິ ຸ່ ງເປນັ ສາເຫດເຮດັ ໃຫ້ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມສງັຄມົ ແລະ ທໍາມະຊາດຖກືທໍາລາຍ ຫ ືເສື ຸ່ອມໂຊມລງົ. ການປະເມີນຜົນກະທົບຕໍ ຸ່ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ ແມຸ່ ນຂະບວນການຄາດຄະເນຜົນກະທົບ ຕໍ ຸ່ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ ເຊິ ຸ່ ງເກດີຈາກໂຄງສາ້ງພດັທະນາ ແລະ ກດິຈະກໍາຕຸ່າງໆ. ພອ້ ມທງັກໍານດົວທິ ກີ ານ ແລະ ມາດຕະການຕຸ່ າງໆ ເພື ຸ່ ອແກໄ້ຂຜົນກະທບົ ຕໍ ຸ່ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ. ອົງການວທິ ະຍາສາດເຕກັ ໂນໂລຊີແລະ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ, ຂະແໜງການທີ ຸ່ ກຸ່ ຽວຂອ້ ງກັບບັນດາໂຄງການພັດທະນາ ແລະ ກິດຈະການຕຸ່ າງໆ ຕອ້ ງອອກລະບຽບການລວບລວມກຸ່ ຽວກັບຂະບວນການ ແລະ ວິທີການປະເມີນຜົນກະທົບ ຕໍ ຸ່ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມ. ການປະເມີນຜົນກະທົບຕໍ ຸ່ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມຕອ້ ງມີການເຂົ ້າຮຸ່ ວມຂອງອໍານາດການປົກຄອງ ທອ້ ງຖິ ຸ່ ນ, ອງົການຈດັ ຕັ ້ງມະຫາຊນົ ແລະ ປະຊາຊນົ ເຊິ ຸ່ ງຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຈາກໂຄງການທອ້ ງຖິ ຸ່ ນ, ອົງການຈດັ ຕັ ້ງມະຫາຊົນ ແລະ ປະຊາຊົນ ເຊິ ຸ່ ງຈະໄດຮ້ ັບຜົນກະທົບຈາກໂຄງການພັດທະນາ ແລະ ກດິຈະການໃນການຜະລດິ , ການດໍາເນນີທ ລະກດິ ຕອ້ງນໍາໃຊເ້ຕກັ ໂນໂລຊທີ ີ ຸ່ ກາ້ວໜາ້, ແທດເໝາະກບັ ສະພາບຄວາມເປັນຈງິທາງດາ້ນເສດຖະກດິ ສງັຄມົ ເຊິ ຸ່ ງມຜີນົ ກະທບົ ໜອ້ ຍທີ ຸ່ ສ ດຕໍ ຸ່ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ ແລະ ປະຕບິດັ ໃຫໄ້ດຕ້າມມາດຕະຖານເຕກັ ນກິທີ ຸ່ຂະແໜງການວາງອອກຢຸ່າງເຂັມ້ ງວດ. ຂ. ການປອ້ງກນັການຂ ດຄົນ້ ແລະ ການນາໍ ໃຊຊ້ບັພະຍາກອນທໍາມະຊາດ ຊບັ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດແມຸ່ ນ ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ມຊີວີດິ ແລະ ບໍ ຸ່ ມຊີວີ ດິທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນຕາມທໍາມະຊາດ ມີ2 ປະເພດຄ:ືຊບັພະຍາກອນທໍາມະຊາດທີ ຸ່ທດົ ແທນໄດ້ແລະ ຊບັ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດທີ ຸ່ທດົ ແທນ ບໍ ຸ່ ໄດ.້ ຊບັພະຍາກອນທໍາມະຊາດທີ ຸ່ທດົແທນໄດ້ ແມຸ່ນຊບັ ພະຍາກອນທີ ຸ່ ໝດົ ບໍ ຸ່ ເປັນ ເຊັ ຸ່ນ: ດນິ , ນໍ ້າ, ອາກາດ, ປຸ່ າໄມ,້ຊວີ ະນາໆພນັ ຖາ້ ຫາກມກີ ານຄ ມ້ ຄອງ, ການປົກປັກຮກັ ສາ ແລະ ນໍາໃຊຊ້ ບັ ພະຍາກອນດັ ຸ່ງກຸ່າວຖືກຕອ້ ງຕາມແຜນການ ແລະ ຫ ກັ ວຊິາການກຈໍ ະບໍ ຸ່ບກົ ແຫງ້ເປນັ ເທື ຸ່ອ.

75 ຊບັພະຍາກອນທໍາມະຊາດທີ ຸ່ທດົແທນບໍ ຸ່ ໄດ້ ແມຸ່ ນຊັບພະຍາກອນທີ ຸ່ ໝົດເປັນ ເຊັ ຸ່ ນ: ບໍ ຸ່ ແຮຸ່ ຕຸ່ າງໆ ຖາ້ຫາກມີການຄ ມ້ ຄອງ ແລະ ປກົ ປກັ ຮກັ ສາຕາມແຜນການ, ການຂ ດຄົນ້ ແລະ ການນໍາໃຊຊ້ ບັພະຍາກອນດັ ຸ່ງກຸ່າວຢຸ່ າງສມົ ເຫດສມົ ຜນົ ແລວ້ຈະສາມາດຍນືຍງົໄປຮອດຫ າຍເຊັ ຸ່ນຄນົ . ຄ. ການປອ້ງການ ແລະ ການຕາ້ນໄພພບິດັ ໄພພບິດັແມຸ່ນ ປະກດົການທາງທໍາມະຊາດ ຫ ືເຫດການໃດໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນຈາກທໍາມະຊາດ ຫ ື ຈາກການກະທໍາຂອງຄນົ ເຊິ ຸ່ ງສາ້ງຄວາມເສຍຫາຍຢຸ່າງຮາ້ຍແຮງຕໍ ຸ່ ສ ຂະພາບ, ຊວີດິ , ຊບັສນິຂອງປະຊາຊນົ ແລະ ຕໍ ຸ່ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ. ທ ກຄນົ ແລະ ການຈດັຕັ ້ງລວ້ ນແຕຸ່ມພີນັທະປອ້ ງກນັ ແລະ ຕາ້ນໄພພບິດັ . ເມື ຸ່ອ ເຫັນວຸ່ າໄພພິບັດຈະເກີດຂ ້ນ ຫ ືພວມເກີດຂ ້ນຕອ້ ງລາຍງານໃຫອ້ ໍານາດການປົກຄອງທອ້ ງຖິ ຸ່ ນ ຫ ື ການຈດັຕັ ້ງທີ ຸ່ ຢູ ຸ່ ໃກໃ້ຫຮ້ ບັ ຮູໂ້ດຍດຸ່ ວນ ເພື ຸ່ ອປອ້ ງກນັ ແລະ ຕາ້ນໄພພບິດັ ໃຫທ້ ນັ ເວລາ ລດັຖະບານຕອ້ງ ສາ້ງຕັ ້ງຄະນະກໍາມະການປອ້ ງກັນ ແລະ ຕາ້ນໄພພິບັດແຫຸ່ ງຊາດຂ ້ນກ ເພື ຸ່ ອປະສານສົມທົບກັບຂະ ແໜງການ ແລະ ອໍານາດການປົກຄອງທອ້ງຖິ ຸ່ ນບຸ່ ອນທີ ຸ່ ໄພພບິ ດັ ຈະເກດີຂ ້ນ, ພວມເກດີຂ ້ນ ຫ ືເກດີຂ ້ນ ແລວ້ ເພື ຸ່ອສາ້ງແຜນການກໍານດົມາດຕະການກຸ່ ຽວກບັການປອ້ ງກນັ , ການຕາ້ນ ແລະ ບູລະນະຟື ້ນຟູບຸ່ ອນ ທີ ຸ່ປະສບົ ໄພພບິດັ . ພອ້ມກນັນັນ້ກຕໍ ອ້ງຕດິຕາມກວດກາຢຸ່າງເປນັ ປກົ ກະຕພິ າຍໃນເຂດ ຫ ືບຸ່ອນທີ ຸ່ອາດຈະ ເກດີໄພພບິດັ ໃນຕໍ ຸ່ໜາ້. 6.2 ການຄວບຄ ມມນົລະພດິ ເພື ຸ່ ອຄວບຄ ມມນົ ລະພດິ ຕຸ່າງໆທີ ຸ່ ໄດກຸ້່າວມາໃນບດົ ຮຽນນີ ້ບ ກຄນົ ຫ ກື ານຈດັ ຕັ ້ງລວ້ ນແຕຸ່ ມີ ພນັທະເຂົ ້າຮຸ່ ວມໃນການຄວບຄ ມມນົລະພດິ . ອງົການຄ ມ້ ຄອງ ແລະ ກວດກາສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມແຕຸ່ ລະຂັນ້ ຕອ້ງສາ້ງລະບຽບການ ແລະ ກຊານດົມາດຕະຖານຄ ນນະພາບສິ ຸ່ ງແວດລອ້ມກຸ່ ຽວກບັການປອ້ ງກນັ ແລະ ການຄວບຄ ມມນົລະພດິຕາມພາລະບດົບາດ ແລະ ໜາ້ທີ ຸ່ ຂອງຕນົ ໂດຍປະສານສມົ ທບົກບັຂະແໜງການ ທີ ຸ່ກຸ່ ຽວຂອ້ງ. ບ ກຄນົ ຫ ືການຈດັຕັ ້ງທີ ຸ່ດໍາເນນີກດິຈະການຕຸ່າງໆຕອ້ງຮບັປະກນັການປອ້ງກນັ ແລະ ການຄວບ ຄ ມມນົລະພດິຕຸ່າງໆຢຸ່ າງເຂັມ້ ງວດ ເຊັ ຸ່ນ: ຫາ້ມຖອກ ຫ ືເທ ແລະ ລະບາຍນໍ ້າເປື ້ອນ, ນໍ ້າເສຍຄ ນນະພາບ ທີ ຸ່ ເກນີມາດຕະຖານຄ ນນະພາບນໍ ້າທີ ຸ່ ໄດກ້ ໍານດົ ໄວແ້ບບຊະຊາຍ ໂດຍບໍ ຸ່ມກີ ານບໍາບດັກຸ່ອນປຸ່ ອຍລງົສຸ່ ູຄອງ, ຮຸ່ອງນໍ ້າ, ແຫຸ່ ງນໍ ້າທໍາມະຊາດ ຫ ືບຸ່ອນອື ຸ່ນໆ. - ຫາ້ມປຸ່ ອຍຄວນັ , ອາຍ, ກິ ຸ່ນ, ທາດເຄມີແລະ ຝ ຸ່ ນລະອອງທີ ຸ່ ເປນັ ພດິອອກເກນີມາດຕະຖານ ຄ ນນະພາບທີ ຸ່ກາໍ ນດົ ໄວ.້ - ການຜະລດິ , ການນໍາເຂົ ້າ, ການຂນົສົ ຸ່ງ, ການເກບັຮກັ ສາ ແລະ ການທໍາລາຍທາດເຄມທີ ີ ຸ່ ເປນັ ພດິ ຫ ືທາດກາໍມນັຕະພາບລງັສຕີອ້ງປະຕບິດັຕາມລະບຽບການ ແລະ ມາດຕະຖານຕຸ່າງໆທີ ຸ່ກາໍ ນດົ ໄວ.້ - ຫາ້ມສາ້ງຄວາມສັ ຸ່ນສະເທອືນ,ສຽງ, ແສງ, ສີແລະ ກິ ຸ່ນເກນີມາດຕະຖານຄ ນນະພາບທີ ຸ່ ກໍາ ນດົ ໄວ.້ - ຫາ້ມຖອກເທສິ ຸ່ ງເສດເຫ ອື ຕອ້ງແຍກປະເພດກຸ່ອນນໍາໄປຖີມ້ , ຈດູ , ຝງັ ຫ ືທໍາລາຍໃນເຂດ ທີ ຸ່ກາໍ ນດົໃຫ,້ສົ ຸ່ງເສມີ ການນາໍ ໃຊເ້ຕກັ ໂນໂລຢກີຸ່ ຽວກບັການບໍາບດັ , ການຜະລດິ ແລະ ການນາໍ ໃຊຄ້ນືໃໝຸ່ . - ຫາ້ມນໍາເຂົ ້າ, ຂນົ ສົ ຸ່ງ, ເຄື ຸ່ ອນຍາ້ຍສິ ຸ່ ງເສດເຫ ອືທີ ຸ່ ເປັນອນັ ຕະລາຍຜຸ່ານເຂດນໍ ້າ, ດນິ ແດນ ຫ ື ນຸ່ານຟາ້ຂອງ ສ.ປ.ປ ລາວ.

76 ສະຫ ບ ໃຈຄວາມ ມນົລະພດິທີ ຸ່ ເກດີຕາມຂະບວນການທໍາມະຊາດໄດແ້ກຸ່: − ພູໄຟລະເບດີໄດສ້ ົ ຸ່ງອາຍຊລັ ໄຟດ໌(SO2) ແລະ ຝ ຸ່ ນລະອອງ − ການເຜາົໄໝຖຸ້່ານຫນີຈາກໄຟໄໝປຸ້່າທໍາມະຊາດໄດສ້ ົ ຸ່ງອາຍຊລັ ໄຟດ໌ − ກະແສໄຟຟາ້ຕາມທໍາມະຊາດໄດເ້ຮດັ ໃຫເ້ກດີໂມໂນອອກໄຊດຄ໌ າບອນ (CO) ແລະ ຄາບອນ ໄດອອກໄຊດ໌(CO2) − ຕົນ້ ໄມທ້ ີ ຸ່ ມຊີ ີວດິ ໄດປຸ້່ ອຍທາດໄຮໂດຣເຈນ, ຄາບອນ, ຄາບອນໄດອອກໄຊດ໌ແລະ ຝ ຸ່ ນ ລະອອງ ເຊັ ຸ່ນ: ເກສອນດອກໄມຕຸ້່າງໆ − ຕົນ້ ໄມທ້ ີ ຸ່ຕາຍແລວ້ປຸ່ ອຍທາດອາຍມເີທນອອກມາ − ດນິພາໃຫເ້ກດີມເີຊື ້ອໂລກ ແລະ ຂີຝ້ ຸ່ ນ − ລມົ ພາຍ ພາໃຫມ້ ຂີ ີຝ້ ຸ່ ນ ທາດມົນລະພິດທີ ຸ່ ມະນ ດສາ້ງຂ ້ນ ແມຸ່ ນທາດພິດທີ ຸ່ ເກີດຈາກໂຮງງານອ ດສາຫະກໍາຕຸ່ າງໆ, ການ ຄມົ ມະນາຄມົ ຂນົ ສົ ຸ່ງ ແລະ ການດໍາລງົຊວີດິ ປະຈໍາວນັ ໄດແ້ກຸ່ : ທາດໂມໂນອອກໄຊດ,໌ ຄາບອນໄດອອກ ໄຊດ,໌ ອອກໄຊດໄ໌ ນໂຕຣເຈນ, ຝ ຸ່ ນລະອອງ, ຊນື , ເຫ ກັ , ສງັກະສ,ີບາຫ ອດ ແລະ ອື ຸ່ ນໆ. ນອກຈາກນັນ້ ຍງັມທີ າດມນົ ລະພດິ ທີ ຸ່ ເປັນເຊື ້ອພະຍາດ ເຊິ ຸ່ ງເກດີ ຈາກນໍ ້າທີ ຸ່ ເປິເປື ້ອນ, ຈາກສວ້ ມຖຸ່ າຍ, ຈາກໂຮງໝໍ, ສິ ຸ່ ງເສດເຫ ອືຈາກຊ ມຊນົ ແລະ ອື ຸ່ນໆ. ມນົລະພດິທີ ຸ່ມະນ ດສາ້ງຂ ້ນມາຈາກພະລງັງານຄວາມຮອ້ນ, ລດົຍນົ ແລະ ໂຮງງານອ ດສາຫະກໍາໜກັ ອື ຸ່ນໆ ທີ ຸ່ມຈີາໍ ນວນຫ ວງຫ າຍສະເພາະໃນບໍລເິວນໃດໜ ຸ່ ງ, ຄວາມຮ ນແຮງ ຂອງຜນົກະທບົຈະສູງ ແລະ ມອີນັຕະລາຍຍາວນານຢຸ່າງຕໍ ຸ່ ເນື ຸ່ອງຕໍ ຸ່ລະບບົນເິວດໂລກ. ມນົລະພດິທາງອາກາດ ມຄີວາມໝາຍກວາ້ງຫ າຍ ເນື ຸ່ອງຈາກອາກາດທີ ຸ່ ຢູ ຸ່ ອອ້ ມຕວົ ເຮາົປະກອບດວ້ ຍ ແກ໊ສຫ າຍຊະນດິຜະສມົ ກນັຢູ ຸ່ ແກ໊ສບາງຊະນດິ ເຊິ ຸ່ ງເຮາົຈດັວຸ່າເປນັ ທາດມນົລະພດິ ເຊັ ຸ່ນ: ຄາບອນໂມໂນ ອອກໄຊດ໌(CO), ອອກໄຊດຂ໌ ອງໄນໂຕຣເຈນ (NO), ອອກໄຊດຂ໌ ອງມາດ (SO), ເປັນແກ໊ສທີ ຸ່ ຢູ ຸ່ ໃນທໍາມະຊາດ ຫ ືເກດີຕາມທໍາມະຊາດຕາມຂະບວນການທາງຊວີະວທິ ະຍາ ແລະ ບໍ ຸ່ ເກດີເປນັ ພດິ ຫ ືໃຫ້ ໂທດຕໍ ຸ່ຮຸ່າງກາຍ ຖາ້ປະລມິ ານ ຫ ືຄວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ຂອງແກ໊ສເຫ ົ ຸ່ານີ ້ໃນອາກາດມບີໍ ຸ່ຫ າຍ. ມນົລະພດິທາງນໍ ້າ ແມຸ່ນສະພາວະຂອງນໍ ້າມກີ ານປຸ່ ຽນແປງທາງດາ້ນຟຊີກິ , ຊວີະ ແລະ ເຄມີຍອ້ ນມີ ທາດມນົລະພດິ ເຈອືປນົ ເກນີມາດຕະຖານຄ ນນະພາບຂອງນໍ ້າທີ ຸ່ ໄດກ້ ໍານດົ ໄວ້ເຊິ ຸ່ ງເປນັ ສາເຫດເຮດັ ໃຫນ້ໍ ້າ ເປັນພິດ ແລະ ສົ ຸ່ງຜົນສະທອ້ ນອັນບໍ ຸ່ ດີຕໍ ຸ່ ສ ຂະພາບ, ຊີວິດຂອງຄົນ, ສັດ, ພືດ ແລະ ສິ ຸ່ ງແວດລອ້ ມ. ມນົ ລະພິດທາງນໍ ້າແມຸ່ ນການປຸ່ ຽນແປງທາງດາ້ນຟີຊິກ ຫ ືເຄມີໃນນໍ ້າທີ ຸ່ ມີຜົນກະທົບຕໍ ຸ່ ລະບົບນເິວດ ຂອງແຫຸ່ ງນໍ ້າ ເປນັ ຕົນ້ ຕໍ ຸ່ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ມຊີວີດິໃນນໍ ້າ. ມນົລະພດິທາງນໍ ້າໝາຍເຖງິ ສະພາບຂອງນໍ ້າທີ ຸ່ ເຊື ຸ່ອມຄ ນນະພາບ ນໍ ້າຈະມຄີ ນລກັ ສະນະປຸ່ ຽນໄປຈາກ ສະພາບເດີມຕາມທໍາມະຊາດ ເນື ຸ່ ອງຈາກມທີ າດມນົ ລະພິດເຂົ ້າໄປປະປົນຢູ ຸ່ ຫ າຍຈນົ ບໍ ຸ່ ສາມາດຈະໃຊ້ ປະໂຫຍດໄດຢຸ້່າງເໝາະສມົ ຫ ືເຮດັ ໃຫເ້ກດີອນັຕະລາຍຕໍ ຸ່ສ ຂະພາບ ແລະ ຊບັສນິຂອງມະນ ດ. ມນົລະພດິທາງດນິ ໝາຍເຖງິ ພາວະການປນົ ເປື ້ອນຂອງດນິດວ້ ຍທາດມນົລະພດິຫ າຍເກນີຂດີຈາໍກດັ ຈນົ ມີຄວາມອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ສ ຂະພາບອະນາໄມ ຕະຫ ອດຈນົ ການຈະເລີນເຕີບໂຕຂອງມະນ ດ, ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ມຊີວີດິລວມທງັພດື ແລະ ສດັທງັໂດຍກງົ ແລະ ທາງອອ້ມ.

77 ມນົລະພດິທາງອາຫານ ພດິທາງອາຫານມຫີ າຍປະເພດດວ້ ຍກນັ ເຊັ ຸ່ນ: ເຫດັ ເບື ຸ່ ອ, ງວ້ນ, ສດັ ປຸ່ າບາງ ຊະນດິ, ຫອຍບາງຊະນດິ ແລະ ອື ຸ່ນໆ. ປັດຈ ບນັ ເພິ ຸ່ ນນໍາໃຊທ້ າດຫ າຍຊະນດິ ເຂົ ້າໃນການປ ງແຕຸ່ງອາຫານ ເພື ຸ່ ອເປັນການເພີ ຸ່ ມລດົ ຊາດໃຫ້ ແຊບນວົ , ເພີ ຸ່ມສສີນັ ໃຫເ້ປັນຕາແຊບ, ເພື ຸ່ ອການເກບັຮກັ ສາໄວກ້ ນິດນົ ແລະ ເພື ຸ່ ອຈດ ປະສງົທາງການຄາ້ ຕຸ່າງໆ ເຊັ ຸ່ນ: ການຕາກແຫງ້, ການໃຊທ້ າດກນັ ບູດ, ການປ ງແຕຸ່ງອາຫານກະປຸ໋ອງ, ອາຫານປະເພດດອງ ແລະ ອື ຸ່ ນໆ. ປະເພດຂອງທາດພດິ ໃນອາຫານສາມາດແບຸ່ງອອກໄດດ້ ັ ຸ່ງນີ ້ : ພດິ ຈາກຈລ ນິ ຊໃີນອາຫານ, ພດິຈາກພະຍາດແມຸ່ທອ້ງ, ໂລຫະເປນັ ພດິ ໃນອາຫານ, ພດິຢາຂາ້ແມງໄມຢູ້ ຸ່ ໃນວງົຈອນອາຫານ, ພດິຈາກ ທາດກາໍມນັຕະພາບລງັສີແລະ ພດິຈາກທາດເຈອືປນົ ໃນອາຫານ. ບດົຝກ ຫດັ 1. ຈົ ຸ່ງບອກຄວາມໝາຍຂອງມນົລະພດິທາງອາກາດ? 2. ບນັຍາກາດອອກເປນັຊັນ້ຈກັຊັນ້? ຄຊື ັນ້ໃດແດຸ່ ? 3. ອງົປະກອບຫ ກັທີ ຸ່ມຢີູ ຸ່ ໃນອາກາດມຫີ ຍັ ງແດຸ່ ? 4. ໃນອາກາດປະກອບມແີກ໊ສຊະນດິໃດຫ າຍທີ ຸ່ສ ດ? 5. ການຄມົ ມະນາຄມົ ທາງອາກາດຈະເດນີທາງໃນຊັນ້ ໃດຂອງບນັຍາກາດ? 6. ສາເຫດຂອງມນົລະພດິທາງອາກາດມຫີ ຍງັແດຸ່ ? 7. ການຄວບຄ ມ ແລະ ການປອ້ງກນັມນົລະພດິທາງອາກາດຄວນເຮດແນວໃດ? ັ 8. ຍອ້ນສາເຫດມາຈາກຫຍງັໃນປະຈບ ນັມນົລະພດິທາງອາກາດຈ ຸ່ ງເພີ ຸ່ມຂ ້ນເລື ້ອຍໆ? 9. ມນົລະພດິທາງອາກາດທີ ຸ່ ເກດີຈາກການກະທໍາຂອງມະນ ດມຫີ ຍງັແດຸ່ ? 10. ຜນົກະທບົຈາກມນົລະພດິທາງນໍ ້າມຫີ ຍງັແດຸ່ ? 11. ແຫຸ່ ງກາໍ ເນດີບນັຫາມນົລະພດິທາງນໍ ້າມຫີ ຍັ ງແດຸ່ ? 12. ມນົລະພດິທາງດນິໝາຍເຖງິຫຍງັ? 13. ແຫຸ່ ງທີ ຸ່ມາຂອງທາດປນົ ເປື ້ອນລງົສຸ່ ູດນິມາຈາກໃສແດຸ່ ? 14. ຈົ ຸ່ງບອກຜນົກະທບົຂອງມນົລະພດິທາງດນິຕໍ ຸ່ລະບບົນເິວດ? 15. ຈົ ຸ່ງບອກຜນົກະທບົຂອງມນົລະພດິທາງດນິຕໍ ຸ່ສ ຂະພາບຂອງມະນ ດ?

78 ບດົທ ີ6 ຢາ ແລະ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິ 1. ຢາ ແລະ ສິ ຸ່ ເສບຕດິ ການນໍາໃຊສ້ ະໝ ນໄພປິ ຸ່ ນປວົ ໃນສະໄໝກຸ່ ອນ ເມື ຸ່ອເວລາເກດີ ໂລກໄພໄຂເ້ຈບັມກີ ານນໍາໃຊພ້ ດື ແລະ ສດັ ເພື ຸ່ ອປິ ຸ່ ນປົວໃນການຮກັ ສາໂລກນັນ້ ກໍຄ:ືການນໍາໃຊອ້ງົຄະທາດທີ ຸ່ມຢີູ ຸ່ ໃນສະໝ ນໄພທາດອງົຄະທາດ ແຕຸ່ ລະຊະນດິ ຈະໃຫຜ້ ນົ ປະໂຫຍດແຕກຕຸ່າງກນັ ເຊັ ຸ່ ນ: ບາງຊະນດິມຄີ ນລກັ ສະນະການປິ ຸ່ ນປົວລະງບັ ຄວາມເຈບັ ປວດ, ບາງຊະນດິມກີ ານຂາ້ເຊື ້ອໂລກໄດ.້ ຢູ ຸ່ ໃນສະໝ ນໄພມທີ າດອງົຄະທາດຫ າຍຢຸ່ າງປົນ ກນັ ເຊິ ຸ່ ງມນັບໍ ຸ່ ສາມາດເປັນທາດບໍລສິ ດໄດ,້ທາດທີ ຸ່ ເຮາົເອາົມາໃຊເ້ປັນຕວົ ຢາແມຸ່ ນບໍ ຸ່ ຄງົທີ ຸ່ ເຊິ ຸ່ ງມນັມກີ ານ ປຸ່ ຽນແປງໄປຕາມອາຍ ຂອງພດື ແລະ ສະຖານທີ ຸ່ ກໍາເນດີຂອງພດື ເຖງິຈະເປນັ ພດືຊະນດິດຽວກນັກໍຕາມ. ການທີ ຸ່ ເອາົທາດນັນ້ມາໃຊເ້ປນັ ປະໂຫຍດດວ້ ຍວທິ ກີ ານວເິຄາະເອາົ (ສະກດັ ) ອອກມານໍາໃຊນ້ ັນ້ ແມຸ່ນໄດ້ ຜຸ່ານຂະບວນການສກ ສາຈນົ ເຂົ ້າໃຈເຖງິຕວົຢາ ແລະ ໂຄງສາ້ງຂອງທາດນັນ້ຈ ຸ່ ງສາມາດສະກດັ ຫ ືສງັເຄາະ ທາດນັນ້ ເພື ຸ່ອສາ້ງເປນັ ຕວົຢາທີ ຸ່ມປີະລມິ ານ ແລະ ຄ ນນະພາບດສີາມາດນາໍ ໃຊແ້ທນການນໍາໃຊສ້ ະໝ ນໄພ ເປນັ ຢາປິ ຸ່ ນ ປວົ ພະຍາດ. 2. ຢາລະງບັການເຈບັປວດ ແລະ ແກໄ້ຂ ້ ພາຣາເຊຕາມອລ ແລະ ອດັ ສະປີຣິນ ເຊິ ຸ່ ງຢາ 2 ຊະນດິນີ ້ ເປັນຢາລະງບັອາການປວດຫວົ ຕວົ ຮອ້ ນ, ຖຄືງີໄຂບ້ໍ ຸ່ສະບາຍ ເຊິ ຸ່ ງນາໍ ໃຊຢຸ້່າງກວ້າງຂວາງ ແລະ ແຜຸ່ຫ າຍໃນປດັ ຈບ ນັ , ການອອກລດິແມຸ່ນເຮດັ ໃຫບ້ໍ ຸ່ມີ ຄວາມຮູສ້ກ ຕໍ ຸ່ການເຈບັປວດ, ລດົ ໄຂ,້ຊຸ່ວຍໃຫຄ້ນົ ໄຂຫ້ າຍຄວາມງຸ່ວມເຫງາົຫ ືມນ ເມາົໝດົສະຕ.ິ - ແອດັສະປີຣີນ ເປັນຢາແກປ້ ວດຊະນດິໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ ນໍາໃຊຢຸ້່ າງກວ້າງຂວາງທົ ຸ່ວໂລກ ເພາະມນັຊຸ່ ວຍບນັ ເທາົ ອາການປວດຫວົ , ເຈບັຕນົ ເຈບັໂຕ ແລະ ລະງບັອາການໄຂໄ້ດ.້ຢານີ ້ ເພິ ຸ່ນຜະລດິມາຈາກຕົນ້ ໄມຊ້ ະນດິໜ ຸ່ ງ ມຊີ ື ຸ່ວຸ່າ: ຕົນ້ຫ ວີ ຄແືຫຸ່ ງທີ ຸ່ມາຂອງແອດັສະປີຣີນ, ການນໍາໃຊດ້ ວ້ ຍຮູບການຫຍໍ ້າກນິ ເຮດັ ໃຫອ້າການໄຂ້ຫ ື ອາການປວດຫ ດລງົ, ເຮດັ ໃຫຄ້ ນົທີ ຸ່ ຕດິ ໄຂເ້ຊາົ ແລະ ມສີ ຂະພາບດເີປນັ ປກົ ກະຕ,ິຕໍ ຸ່ມານກັ ວທິ ະຍາສາດ ໄດສ້ ກ ສາເຫນັ ວຸ່າ: ໃນເປືອກຫ ວີ ມທີ າດຊາລຊີ ນິ ມຜີນົ ຕໍ ຸ່ ການລະງບັປວດ ແລະ ແກໄ້ຂ້ທາດຊາລຊີ ນິ ເປນັ ແຫຸ່ ງກໍາເນດີຂອງອາຊດິຊະນດິໜ ຸ່ ງຊື ຸ່ວຸ່າ: ອາຊດິຊາລຊີລີກິ ເຊິ ຸ່ ງເປນັທາດເລີ ຸ່ມຕົນ້ການປ ງຢາແກປ້ວດ. ແອດັສະປຣີນີແມຸ່ນຜະລດິຕະພນັຂອງອາຊດິຊາລຊີລີກິກບັອາຊດິອາເຊຕກິດັ ຸ່ງສມົ ຜນົ : Salicylic acid Acetic acid Aspirine (Acety salicylic acid) (ASA)

79 ແອດັສະປຣີນ ີ ເປນັທາດປະສມົ ຂອງອາຊດິອງົຄະທາດ 2 ຊະນດິຄ:ືອາຊດິຊາລຊີລີກິກບັອາຊດິອາເຊຕກິ ເມື ຸ່ອຖກືທໍາລາຍພວກມນັກຈໍ ະກາຍເປນັ ອາຊດິ ດັ ຸ່ງນັນ້, ຈ ຸ່ ງບໍ ຸ່ ແທດເໝາະທີ ຸ່ຈະນາໍມາບໍລໂິພກ. ຜຸ່ານການນໍາໃຊ້ແອດັ ສະປີຣີນ ເປັນຢາແກປ້ ວດລດົ ໄຂໄ້ດດ້ ປີ ານໃດກໍຕາມທາງການແພດກໍໄດພ້ ບົ ເຫນັບນັຫາທີ ຸ່ ເກດີຈາກແອດັສະປີຣນີ ເຊັ ຸ່ນ: ຄນົທີ ຸ່ ເປນັ ໂລກກະເພາະຫາ້ມນາໍ ໃຊຢ້ານີມ້ າປິ ຸ່ ນປວົ ເພື ຸ່ອລະງບັ ຄວາມເຈບັປວດ ເພາະວຸ່າ: ມນັກດັກະເພາະອາຫານຍອ້ ນແອດັສະປີຣີນ ນີ ້ ເມື ຸ່ອສະຫ າຍຕວົ ເຮດັ ໃຫອ້າຊດິ ເພີ ຸ່ມຂ ້ນໃນກະເພາະອາຫານ ສະນັນ້, ນອກຈາກຈະຫ ກີ ລຽງບໍ ຸ່ ໃຫກ້ ນິອດັສະປີຣນິ ແລວ້ ຈະຕອ້ງບໍ ຸ່ກນິຢາ ແອດັ ສະປີຣີນໃນຂະນະທີ ຸ່ທອ້ງຫວຸ່າງ ຕອ້ງກນິຫ ງັອາຫານ ແລະ ໃຫດ້ ື ຸ່ມນໍ ້າຫ າຍໆ, ແອດັ ສະປີຣີນ ເປັນ ທາດຊະນດິໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ ມພີດ ຕກິ ໍາກໍ ຸ່ ໃຫເ້ລອືດແຂງຕວົ ຊາ້ຈ ຸ່ ງຫາ້ມບໍ ຸ່ ໃຫຄ້ ນົ ໄຂເ້ລອືດອອກກນິ . ນອກນີ ້ຍງັໄດ້ ພບົ ເຫັນອນັ ຕະລາຍຫ າຍຢຸ່ າງອີກແພດຈໍາເປັນຕອ້ ງຫາ້ມຢານີ ້ບໍ ຸ່ ໃຫໃ້ຊກ້ ບັ ເດກັ ນອ້ ຍ ແລະ ຄນົ ທີ ຸ່ ເປັນ ໄຂຫ້ ວັດໃຫຍຸ່ ອີກ. ເມື ຸ່ ອພບົ ເຫັນບນັ ຫາແນວນີ ້ຈ ຸ່ ງຫາວິທີທາງຜະລິດຢາຊະນດິ ໃໝຸ່ ຂ ້ນມາທົດແທນ ແອດັສະປຣີນີ ເພື ຸ່ອໃຫແ້ທດເໝາະກບັການນາໍ ໃຊຢ້າລະງບັອາການປວດ ແລະ ແກໄ້ຂໄ້ດ.້ ພາຣາເຊຕາມອລ (Paracetamol) ແມຸ່ນຕວົ ຢາຊະນດິໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ ນໍາໃຊເ້ຂົ ້າໃນການປິ ຸ່ ນປວົ ອາການປວດ ແລະ ໄຂສ້າຍເຫດທີ ຸ່ມກີ ານຜະລດິຕວົ ຢານີ ້ຂ ້ນມາຍອ້ນວຸ່າ: ການນໍາໃຊຢ້າແອດັສະປີຣີນມບີນັຫາຫ າຍຢຸ່ າງ ຕໍ ຸ່ ກັບການປິ ຸ່ ນປົວ ສະນັນ້ , ຈ ຸ່ ງມີການຜະລິດຢາພາຣາເຊຕາມອລນີ ້ອອກມານໍາໃຊ.້ ຕໍ ຸ່ ມາເຂົ ້າໃຈວຸ່ າ: ພາຣາເຊຕາມອລ ເປນັ ທາດປະສມົ ປະເພດເຫ ົ ້າຈ ຸ່ ງເຮດັ ໃຫເ້ກດີມອີນັຕະລາຍຕໍ ຸ່ ຕບັ ໄດ.້ ສູດໂມເລກ ນຂອງ ພາຣາເຊຕາມອລແມຸ່ນ C8H9NO2 (4−acetamidophemol) O H N -H H + C O O H -C H 3 O H N -C O -C H 3 H 4- amino phenol paracetamol ພາຣາເຊຕາມອລ ເປັນທາດປະສົມອົງຄະທາດ 2 ຊະນິດຄືກັນເຊັ ຸ່ ນ: ພາຣາອາມີນອລ ຫ ື 4−ອາມີໂນຟີນອລ ແລະ ອາຊິດອາເຊຕິກປະກອບສາ້ງເປັນຢານີ ້ ເມື ຸ່ ອຖືກສະຫ າຍຕົວກໍເຫັນວຸ່ າ ມອີ ນຫະພູມກາໍ ນດົຂອງເຫ ົ ້າ −OH ສາ້ງພນັທະກບັ ໄຮໂດຣກາກບວົ ເຮດັ ໃຫມ້ ລີກັ ສະນະຂອງເຫ ົ ້າຂ ້ນມາ ແຕກຕຸ່າງກບັອດັສະປີຣນິ ເຊິ ຸ່ ງໃນປດັ ຈບ ນັ ເພິ ຸ່ນໄດນ້ໍາໃຊຢ້ານີ ້ບນັ ເທາົໄຂ້ເຊິ ຸ່ ງນໍາໃຊໄ້ດທ້ ງັເດກັ ນອ້ຍ ແລະ ຜູໃ້ຫຍຸ່ ຢຸ່ າງແຜຸ່ ລາມທົ ຸ່ ວໂລກ ເພາະວຸ່ າ ສັບພະຄ ນຂອງຕົວຢາແຕກຕຸ່ າງກບັ ອັດສະປີຣິນບັນຫາຂອງ ຢາພາຣາເຊຕາມອລແມຸ່ນກຸ່ ຽວຂອ້ ງກບັ ຕບັ ທາງການແພດເພິ ຸ່ ນໄດມ້ ຂີໍຫ້ າ້ມຄກື ນັ ວຸ່າ ຖາ້ກໍລະນຄີນົ ເປັນ ໂລກຕບັຈະບໍ ຸ່ ໃຫໃ້ຊຢ້ານີ ້ ເພາະມນັຈະພາໃຫຕ້ບັແຂງຍອ້ນພາຣາເຊຕາມອລເປນັທາດປະສມົ ປະເພດເຫ ົ ້າ.

80 3. ຢາລະງບັປວດ ແລະ ແກໄ້ຂ ້ທີ ຸ່ ເຮດັໃຫເ້ສບຕດິ ໃນການນໍາໃຊຢ້າລະງບັອາການປວດຂອງຕວົຢາ 2 ຊະນດິຄ:ືອດັສະປີຣນິ ແລະ ພາຣາເຊຕາມອລ ແມຸ່ ນບໍ ຸ່ ສາມາດບນັ ເທາົໄດຍ້ ອ້ ນຄນົ ໄຂມ້ ອີາການເຈບັ ປວດຢຸ່ າງຮ ນແຮງ, ແພດຈໍາເປັນຕອ້ ງໃຊຢ້ າລະງບັ ອາການປວດທີ ຸ່ ແຮງກວຸ່ າເກົ ຸ່າ, ທາດອົງຄະທາດທີ ຸ່ ນໍາມາໃຊເ້ປັນຕວົ ຢາລະງບັອາການປວດນີ ້ຈດັ ເປັນ ອງົຄະທາດປະເພດອລັຄາລອຍທີ ຸ່ ເກດີໃນພດືຫ າຍຊະນດິ ເຊິ ຸ່ ງມຄີ ນລກັ ສະນະເປນັ ເບສ ຢາປະເພດນີມ້ ຜີນົ ບໍ ຸ່ ຫ າຍປານໃດ, ແຕຸ່ ອອກລິດທາງຈິດປະສາດເປັນສຸ່ ວນຫ າຍໄດແ້ ກຸ່ : ນິໂກຕິນ (Nicotine) ຫ ື 3−(1−methyl−2−pyrolidy) pyridine ສູດໂມເລກ ນ C10H14N2 ເຊິ ຸ່ ງມໃີນໃບຢາສູບ. ບາງຊະນດິ ໃຫຜ້ ນົ ແຮງຫ າຍຈນົ ເຖງິແກຸ່ຊວີດິ ໄດແ້ມຸ່ນ ຈາໍ ພວກສະຕ ກິ ນນີ ເຊິ ຸ່ ງມຢີູ ຸ່ ໃນພດືບາງຊະນດິທີ ຸ່ ຊາວບາ້ນມກັ ໃຊເ້ປນັ ຢາເບື ຸ່ອສດັ ສູດໂມເລກ ນແມຸ່ນ: (C21H22N2O2) ທີ ຸ່ ແພດມກັ ໃຊເ້ປນັຢາແກປ້ວດທີ ຸ່ ຮ ນແຮງທີ ຸ່ ສ ດ ທງັໄດຮ້ ບັຜນົ ດໄີດແ້ກຸ່ : ມອັກຟນິ ເຊິ ຸ່ ງເປັນທາດທີ ຸ່ ສະກດັອອກມາຈາກຝິ ຸ່ ນ, ຝິ ຸ່ ນເປັນພດືຊະນດິໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ ໃຊ້ ເປນັ ຢາລະງບັອາການປວດທີ ຸ່ຮ ນແຮງໄດ, ້ແຕຸ່ຝິ ຸ່ນກເໍປນັ ພດືຊະນດິໜ ຸ່ ງ ເມື ຸ່ອພວກເຮາົເອາົມາໃຊເ້ປນັ ປະຈາໍ ກໍຈະພາໃຫເ້ສບຕດິ ໄດງຸ້່າຍ ດັ ຸ່ງນັນ້, ເມື ຸ່ອເຮາົສະກດັມອັກຟນິ ຈາກຝິ ຸ່ ນມາໃຊເ້ປັນຢາລະງບັອາການປວດ ໄດດ້ ກີ ໍຕາມ ຫ ືເປນັ ປະໂຫຍດຢຸ່ າງຫ ວງຫ າຍທາງການແພດ, ແຕຸ່ ວຸ່າໄດມ້ ກີ ານນໍາໃຊໄ້ປໃນທາງທີ ຸ່ ຜດິ ເປັນ ທາດເສບຕດິຫ າຍ ຈ ຸ່ ງເຮດັ ໃຫກ້ ານນາໍ ໃຊຢ້າປະເພດນີ ້ຕອ້ງຢູ ຸ່ ພາຍໃຕກ້ ານຄວບຄ ມຂອງແພດເທົ ຸ່ານັນ້. ຝິ ຸ່ ນທີ ຸ່ ນໍາມາໃຊຈ້ າກຕົນ້ ຝິ ຸ່ ນປະເພດເປັນຢາງທີ ຸ່ ໄດມ້ າຈາກໝາກຂອງຕົນ້ ຝິ ຸ່ ນ ເຊິ ຸ່ ງເປັນພດືຕະກ ນດຽວ ກບັດອກປອບປີ ້ , ພດືຊະນດິທີ ຸ່ ໃຫຝ້ ິ ຸ່ນຊື ຸ່ວຸ່າ: ໂອປຽ້ນປອບປີ ້ ເປນັ ພດືທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນຢູ ຸ່ ໃນອາກາດຂອ້ນຂາ້ງໜາວ ມີດອກຂະໜາດໃຫຍຸ່ ມີສີຕຸ່ າງກັນຫ າຍສີເຊິ ຸ່ ງຈະກາຍເປັນໝາກຝິ ຸ່ ນຕໍ ຸ່ ໄປ ເມື ຸ່ ອຂີດໝາກຝິ ຸ່ ນທີ ຸ່ ແກຸ່ ພໍປະມານຈະມຢີ າງໜຽວຂ ນ້ ໄຫ ອອກມານໍາໄປຕາກໃຫແ້ຫງ້ຈະໄດຝ້ ິ ຸ່ ນດບິ , ໃນຝິ ຸ່ ນດບິ ມອີລັ ຄາລອຍ ປະມານ 20 ຊະນດິ ເຊິ ຸ່ ງແຕຸ່ລະຊະນດິມຫີ າຍທີ ຸ່ສ ດຄືມອັກຟນິ ເມື ຸ່ອນໍາມາສະກດັແຍກຈະໄດມ້ ອັກຟນິ ທີ ຸ່ມລີກັ ສະນະສຂີາວມົ ຸ່ນ ຫ ືສນີໍ ້າຕານອຸ່ອນ (ເຮໂຣອນິ). ນາໂກຕກິ ເປັນຢາແກປ້ ວດປະເພດໜ ຸ່ ງ ແລະ ຊຸ່ ວຍໃຫນ້ ອນຫ ບັ ໄດຕ້ ວົ ຢຸ່ າງ: ຢານາໂກຕກິ ທີ ຸ່ ໄດມ້ າ ຈາກມອັກຟນິ ຈໍາພວກ Codecine, Meperidine ແລະ Methadone ທາດທງັ 3 ຊະນດິສຸ່ ວນຫ າຍ ເປນັທາດເຮເທໂຣີ ໄຊຄລກິ ອາມນີ (Heterocyclic amine) ໃນໂຄງສາ້ງຂອງທາດເຫ ົ ຸ່ານີ ້ຈະມສີຸ່ວນໜ ຸ່ ງ ທີ ຸ່ ເປນັ ວງົແຫວນ ແມຸ່ນມອາຕອມໄ ີ ນໂຕຣເຈນຢູ ຸ່ ໃນວງົແຫວນ.

81 ທາດເຫ ົ ຸ່ ານີ ້ແມຸ່ ນຄກື ບັ ຢາທົ ຸ່ ວໄປ ຖາ້ເລອືກໃຊໃ້ນທາງທີ ຸ່ ຖືກຕອ້ ງດວ້ ຍຄວາມຈໍາເປັນ ແລະ ໃຊພ້ ໍ ສມົ ຄວນແມຸ່ນມປີະໂຫຍດ ຖາ້ນໍາໄປໃຊໃ້ນທາງທີ ຸ່ ຜດິກໍອາດຈະມບີນັຫາຢຸ່ າງຮາ້ຍແຮງເພາະວຸ່າທາງການ ແພດ ເພິ ຸ່ນກໍມກັ ໃຊທ້ າດເຫ ົ ຸ່ານີ ້ ເຊັ ຸ່ນ: ການສະຫງບົສະຕກິ ບັຜູທ້ ີ ຸ່ ຕື ຸ່ນເຕັນ້ ຫ ືແຕກຕື ຸ່ນເກນີເຫດ, ໃຊຮ້ກັ ສາ ໂລກຈດິ , ໃຊລ້ ະງບັຄວາມເຈບັປວດ ແລະ ຊຸ່ ວຍໃຫຄ້ ນົ ໄຂນ້ ອນຫ ບັ , ແຕຸ່ ຍງັມຜີູນ້ ໍາຢາເຫ ົ ຸ່ານີ ້ໄປໃຊໃ້ນ ທາງທີ ຸ່ຜດິກໃໍ ຫເ້ກດີມບີນັຫາທາງສງັຄມົ ຢຸ່າງຫ ວງຫ າຍ. ສຸ່ວນທີ ຸ່ ຮາ້ຍແຮງໄດແ້ກຸ່ : ເຮໂຣອນີ (Heroine) ເຊິ ຸ່ ງອອກລດິ ເຖງິ 3 ເທົ ຸ່າຂອງມອັກຟນິ, ເຮໂຣອນີ ເປັນອະນ ພັນຂອງມອັ ກຟິນ ແລະ ຜະລິດຈາກມອັ ກຟິນໂດຍປຸ່ ຽນຈ −OH ໃນມອັ ກຟິນກາຍເປັນ ຈ −O−CO−CH3 ດວ້ຍອາເຊຕກິ ອານຮດີຣກິ ຫ ືອາເຊຕລິຄລໍໄຣດ໌ດັ ຸ່ງນີ ້ : ເຖງິແມຸ່ນວຸ່ານກັ ເຄມພີະຍາຍາມສະແຫວງຫາທາດເຄມີທີ ຸ່ ສາມາດລະງບັຄວາມເຈບັປວດຢຸ່ າງຮ ນແຮງ ໄດ້ແລະ ບໍ ຸ່ ເຮດັ ໃຫມ້ ອີ າການເສບຕດິ , ແຕຸ່ ກໍຍງັບໍ ຸ່ ໄດຮ້ ບັ ຜນົ ສໍາເລດັ ທີ ຸ່ ໄດມ້ ກີ ານສງັເຄາະເຮໂຣອນໂດຍ ີ ໃຊມ້ ອັກຟນິປະຕກິລິຍິາກບັຄລໍໄຣດ໌ອາເຊຕານໂດຍຫວງັວຸ່າ: ເຮໂຣອນີຈະລະງບັປວດໄດໂ້ດຍບໍ ຸ່ ເສບຕດິ , ແຕຸ່ ຜົນກງົກນັ ຂາ້ມເຮໂຣອີນເປັນທາດເສບຕິດງຸ່າຍກວຸ່ າ ແລະ ມຜີ ົນອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ຮຸ່ າງກາຍງຸ່າຍກວຸ່ າ ມອັກຟນິ . ໃນປັດຈບ ນັ ໄດມ້ ກີ ານນໍາໃຊທ້ າດເຫ ົ ຸ່ານີຫ້ າຍຂ ້ນໃນທາງທີ ຸ່ ຜດິ ສະນັນ້, ຈ ຸ່ ງໄດອ້ ອກກດົ ໝາຍ ຫາ້ມມະນ ດນາໍທາດເຫ ົ ຸ່ານັນ້ມາໃຊ້ເຊິ ຸ່ ງໄດກ້ າຍເປນັ ສິ ຸ່ ງຕອ້ງຫາ້ມຊື ້−ຂາຍ ແລະ ນາໍ ໃຊທ້ ົ ຸ່ວໄປ. (Heroine)

82 4. ຊະນດິຂອງສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ບນັ ດາທາດອງົຄະທາດຫ າຍຊະນດິ ທີ ຸ່ ຜະລິດມາຈາກພດື ຫ ືສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ມຊີ ີວິດອື ຸ່ ນໆທີ ຸ່ ມລີ ດິ ເຮດັ ໃຫ ້ ເສບຕດິ ບາງຊະນດິ ມຜີ ົນຮາ້ຍຕໍ ຸ່ ຮຸ່າງກາຍບໍ ຸ່ ຮາ້ຍແຮງ, ບໍ ຸ່ ເກດີການເສບຕດິທີ ຸ່ ຮ ນແຮງ ແລະ ບາງຊະນດິ ກໍຮ ນແຮງຕໍ ຸ່ ຮຸ່າງກາຍຈນົ ເກດີມກີ ານສະແດງອອກມາໃນຕວົຈງິ ເຊິ ຸ່ ງເພິ ຸ່ນສາມາດຈາໍ ແນກສິ ຸ່ ງເສບຕດິອອກ ຕາມລກັ ສະນະຂອງການຜະລດິຄ:ື ກ. ສິ ຸ່ ງເສບຕດິທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນເອງຕາມທໍາມະຊາດໄດແ້ກຸ່ : ຢາເສບຕດິທີ ຸ່ ໄດມ້ າຈາກພດືເຊັ ຸ່ນ: ຝິ ຸ່ ນ, ກນັຊາ, ເຫດັຂີ ້ຄວາຍ ເປນັ ຕົນ້. ຂ. ຢາເສບຕດິທີ ຸ່ ຜະລດິດວ້ ຍກໍາມະວທິ ທີ າງເຄມເີຊັ ຸ່ນ: ເຮໂຣອນີ , ມອກຟນິ , ໂຄເຄນ, ຢາບາ້, ກາວ, ທນິເນີເປນັ ຕົນ້. ຈາກຜນົ ຂອງຜະລດິ ຕະພນັ ທີ ຸ່ ໄດຮ້ ບັ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ຈາກທໍາມະຊາດ ແລະ ກໍາມະວທິ ີທາງເຄມເີພິ ຸ່ ນ ສາມາດຈດັແບຸ່ງຢາເສບຕດິອອກຕາມລກັ ສະນະການອອກລດິຕໍ ຸ່ລະບບົປະສາດໄດ້4 ປະ ເພດຄ:ື 1. ປະເພດອອກລດິກດົ ຫ ືລະງບັປະສາດ. ໄດແ້ ກຸ່ : ຟິ ຸ່ ນ, ມອກຟນິ , ເຮໂຣອີນ, ຢາລະເຫີຍ, ຢານອນຫ ັບ, ຢາລະງບັປະສາດ ຈໍາພວກ ບາບທີ ວີລດັ (C4H4N2O3) ແລະ ຕວົ ຢາທີ ຸ່ ໃຊຫ້ າຍແມຸ່ນ: ຟນີອລບາບທີ ວີລດັ (C12H12N2O3) ນໍາໃຊ້ ເຮັດຢານອນຫ ັບຊະນດິ ເມດັ , ນອກນັນ້ ຍງັມເີຊໂກລບີຕາລ ຫ ືເຊໂກລມາລ, ເຄື ຸ່ ອງດື ຸ່ ມມນ ເມາົທ ກ ຊະນດິລວມທງັທາດລະລາຍທນິເນີແລະ ກາວ ເປນັ ຕົນ້. 2. ປະເພດອອກລດິກະຕ ນ້ປະສາດ. ໄດແ້ ກຸ່ : ຢາຂະຫຍັນ, ຢາບາ້ ຫ ືຢາມາ້ (β−Aminopropyl benzene C9H13N), ໂຄເຄນ (Cocaine, Benzoylmethylecgonine C17H21NO4) 3. ປະເພດອອກລດິຫ ອນປະສາດ. ໄດແ້ ກຸ່ : ແອລແອັສເດ ຫ ືເຫ ົ ້າແຫງ້, ເຫັດຂີ ້ຄວາຍ, ໂຄເຄນ ທີ ຸ່ ຜະລິດຈາກໝາກໂກໂກ ້ ສະໄໝກຸ່ ອນຜູຜ້ ະລິດນໍ ້າອັດລົມປະສົມໂຄເຄນເຮັດໃຫຜ້ ູດ້ ື ຸ່ ມມີຄວາມມຸ່ ວນຊື ຸ່ ນ, ອາລົມດີແລະ ມກັ ເວົ ້າຫ າຍ ເພື ຸ່ ອແຂຸ່ ງຂັນກັບເຫ ົ ້າຊະນດິ ໜ ຸ່ ງໄດແ້ ກຸ່ : ອາຊິດລີແຊັກຊກິ ເອຕິລລາມດິ ຫ ືຊື ຸ່ ຫຍໍວຸ້່ າ: ແອລແອສເ ັ ດ ທີ ຸ່ຜະລດິມາຈາກອາຊດິໄລເຊຈີກິ (Lysergic acid, C16H16N2O2) 4. ປະເພດອອກລດິປະສມົ ປະສານຫ າຍຢຸ່າງ. ໄດແ້ ກຸ່ : ຊາເສບຕິດ ໃນຊາໄດແ້ ກຸ່ : ເຕຕຣາໄຮໂດຣການນາບີນອລ (Tethrahydro canna binol) C21H29O2 ຫ ືມຊີ ື ຸ່ຫຍໍວຸ້່າ: THC ປະລມິ ານຂອງ THC ໃນຊາທີ ຸ່ ປູກແຕຸ່ ລະບຸ່ ອນຈະບໍ ຸ່ ເທົ ຸ່າກນັ ໝາຍຄວາມວຸ່າ: ຊາທີ ຸ່ ປູກຢູ ຸ່ ອາເມລກິ າໃຕ້ແລະ ຕາເວນັອອກຈະມີTHC ຫ າຍກວຸ່າທີ ຸ່ ປູກຢູ ຸ່ ໃນປະເທດ ຕາເວນັຕກົ .

83 5. ປະເພດຂອງສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິທີ ຸ່ ໄດກຸ້່າວມາຂາ້ງເທງິນີທ້ າງອງົການອະນາໄມໂລກໄດແ້ບຸ່ງສິ ຸ່ ງເສບຕດິທີ ຸ່ ສະແດງອາການ ອອກລດິຕາມສາຍຢາດັ ຸ່ງນີ ້ : - ປະເພດທາດລະງບັສະໝອງເຊັ ຸ່ນ: ຝິ ຸ່ນ, ເຮໂຣອນີ - ປະເພດຢານອນຫ ບັ ເຊັ ຸ່ນ: ເຫ ົ ້າແຫງ້ ບາກບທີ ວີລດັ - ປະເພດຢາກະຕ ນ້ສະໝອງເຊັ ຸ່ນ: ຢາບາ້, ໂຄເຄນ - ປະເພດລະເຫຍີເຊັ ຸ່ນ: ນໍ ້າມນັ ເບນຊນີ, ສທີ າເຮອືນ ແລະ ກາວ - ປະເພດສ ລາເຊັ ຸ່ນ: ເຄື ຸ່ອງດື ຸ່ມທີ ຸ່ມອີາລໂກລທ ກຊະນດິ - ປະເພດສິ ຸ່ ງເສບຕດິຊະນດິອື ຸ່ນທີ ຸ່ຮາ້ຍແຮງເຊັ ຸ່ນ: ຢາສູບ, ຢາເຄ, ກາເຟ ຫ ືກາເຟອນີ ເປນັ ຕົນ້. ບນັ ດາທາດເສບຕດິທີ ຸ່ ກຸ່າວມານີ ້ມລີກັ ສະນະຂອງການອອກລດິ ແຕກຕຸ່າງກນັ , ແຕຸ່ ບນັ ຫາທີ ຸ່ ເປັນ ຜນົ ເສຍຫາຍຕໍ ຸ່ ຊວີ ດິ ຂອງຄນົ ເຮາົແມຸ່ ນສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ທີ ຸ່ ເປັນອນັ ຕະລາຍ, ຮາ້ຍແຮງ ແລະ ຜິດຕໍ ຸ່ ກດົ ໝາຍ ສະນັນ້, ພວກເຮາົຈ ຸ່ ງພອ້ມກນັມາສກ ສາກຸ່ ຽວກບັສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ແລະ ການໃຫໂ້ທດຂອສິ ຸ່ ງເສບຕດິ. 6. ສິ ຸ່ ງເສບຕດິຊະນດິຕຸ່າງໆ 6.1 ສິ ຸ່ ງເສບຕດິທີ ຸ່ຜດິກດົໝາຍ ທາດທີ ຸ່ ເຮດັ ໃຫຝ້ ິ ຸ່ ນເປັນສິ ຸ່ ງເສບຕດິກໍຄ:ືອາລກາໂລອດິ (Alkaoid) ທີ ຸ່ມມີ ອກຟນິລວມຢູ ຸ່ ກບັ ຊະນດິອື ຸ່ ນໆອກີ ຫ າຍຊະນດິ. ຝິ ຸ່ ນຈະມລີດິກດົ ປະສາດ ເມື ຸ່ອເສບເຂົ ້າໄປໂດຍສູບ ຫ ືກນິຈະຄວບຄ ມສູນ ກາງການຫາຍໃຈ ເຮດັ ໃຫຫ້ າຍໃຈຊາ້ລງົ, ຕາຫ ີ ຸ່ , ບໍ ຸ່ ຮູສ້ ກ ຫວິ , ສ ຂະພາບເລີ ຸ່ມຊ ດໂຊມ. ນອກນັນ້ ຍງັມຜີນົ ສະທອ້ ນຕໍ ຸ່ ລະບບົຮອກໂມນໃນຮຸ່າງກາຍ ແມຸ່ນເຮດັ ໃຫກ້ ານເປນັ ປະຈາໍ ເດອືນຜດິປກົ ກະຕິແລະ ເຮດັ ໃຫ້ ສະມດັຕະພາບທາງເພດຂອງຜູຊ້ າຍເຊື ຸ່ ອມລງົ ເຊິ ຸ່ ງ ລວມໄປເຖງິສາຍເຫດທີ ຸ່ ກໍ ຸ່ ໃຫເ້ກດີການອາດສະຍາກໍາ ອີກ. ໃນປັດຈ ບນັ ມຜີູເ້ສບຝິ ຸ່ ນນອ້ ຍລົງ ແລະ ມສີ ິ ຸ່ ງເສບຕດິ ຊະນດິ ອື ຸ່ ນທີ ຸ່ ໃຫໂທດ ແລະ ້ ຫາງຸ່າຍຂ ້ນມາ ທດົ ແທນຫ າຍຊະນດິ ເມື ຸ່ ອຂາດສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ຈະເຮດັ ໃຫກ້ ໍາມະຈອນເຕັນ້ ໄວຂ ້ນ, ມຸ່ານຕາກວາ້ງອອກ, ຫາວນອນ, ຄວາມດນັ ເລອືດສູງ, ປວດເມື ຸ່ອຍຕາມກະດູກ ແລະ ກາ້ມເນື ້ອ, ຖຸ່າຍເລອືດອອກເປນັ ລງົແດງ. 6.2 ມອັກຟນິ ມອັກຟນິ ເປັນອາລກາໂລອດິແທທ້ ີ ຸ່ ສະກດັມາຈາກຝິ ຸ່ ນ, ມລີກັ ສະນະເປັນຜງົສຂີ າວ ຫ ືສເີທາົ, ມລີດົຊາດຂມົ ບໍ ຸ່ມກີ ິ ຸ່ນລະລາຍໃນນໍ ້າໄດງຸ້່າຍ. ມອັກຟນິທີ ຸ່ລກັ ລອບຊື ້ຂາຍຈ ຸ່ ງຜະລດິເຮດັ ເປນັ ເມດັ , ເປນັ ນໍ ້າ, ເປັນຜງົໃນແຄບັ ຊູນ ຫ ືອດັ ເປັນແທຸ່ງມກີ າປະທບັ ຕຸ່າງໆເຊັ ຸ່ນ: 999 ກາຊາ້ງ, ກາຫວົ ໄກຸ່ , ກາດອກໄມ້ຫ ື ກາ ok. ທາດດັ ຸ່ງກຸ່າວນີມ້ ລີດິ ແຮງກວຸ່າຝິ ຸ່ ນຫ າຍເທົ ຸ່າ ເມື ຸ່ ອສດີ ຫ ືກນິ ເຂົ ້າໄປໃນຮຸ່າງກາຍຈະອອກລດິ ກດົປະສາດເຊັ ຸ່ນດຽວກນັກບັຝິ ຸ່ນຄອືອກລດິຕໍ ຸ່ສະໝອງບາງສຸ່ວນເຮດັ ໃຫສູ້ນກາງປະສາດມຄີວາມຮູສ້ກ ມນ ຊາ, ການຫາຍໃຈຊາ້ລງົຫ ືອາດຢ ດການຫາຍໃຈເຖງິແກຸ່ຄວາມຕາຍໄດ.້ນອກນັນ້ຍງັມລີດິຕໍ ຸ່ລະບບົຂບັຖຸ່າຍ ເຮັດໃຫຖຸ້່ າຍເບົາຍາກບໍ ຸ່ ສະດວກ. ບາງຄັ ້ງແພດກໍໄດໃ້ ຊມ້ ອັ ກຟິນສີດໃຫຄ້ ົນໄຂເ້ພື ຸ່ ອລະງບັອາການ ເຈບັປວດຢຸ່າງຮ ນແຮງເຊັ ຸ່ນ: ປະເພດມະເຮງັ, ແຕຸ່ເມື ຸ່ອໃຊໄ້ປດນົໆພາໃຫຄ້ນົ ໄຂຕ້ດິມອັກຟນິ ໄດ.້

84 6.3 ເຮໂຣອນີ ທາດເຮໂຣອນີ ເປັນຕວົ ສງັເຄາະທີ ຸ່ ຜະລດິ ຈາກມອກຟນິ ຜູເ້ສບໃຊເ້ສບພຽງເທື ຸ່ ອດຽວກໍອາດ ເຮັດໃຫຕ້ ິດໄດ້ເຊິ ຸ່ ງມີວິທີເສບຢູ ຸ່ 2 ວິທີຄື: ສີດເຂົ ້າເສັນ້ ເລືອດດໍາ ແລະ ສູດດົມຄວັນ ມີຊື ຸ່ ເອີ ້ນຕຸ່ າງ ກນັ ເຊັ ຸ່ນ: ຜງົຂາວ ແລະ ອາຍລະເຫຍີ. ເຮໂຣອນີທີ ຸ່ ແຜຸ່ຫ າຍມີ2 ຊະນດິເຊັ ຸ່ນ: - ເຮໂຣອນີ ບໍລສິ ດ (Pure heroine) ເອີ ້ນວຸ່າ: ເບີ4 ຫ ືຜງົຂາວມຄີວາມເຂັມ້ ຂ ນ້ ຫ ື ເນື ້ອເຮໂຣອນີ ເຖງິ 80% ເຊິ ຸ່ ງມລີກັ ສະນະເປນັ ຜງົລະອຽດ, ຂມັ ແຮງ, ມສີຂີ າວ, ບໍ ຸ່ມກີ ິ ຸ່ນ, ເຂົ ້າສຸ່ ູຮຸ່າງກາຍ ໂດຍການສດີເຂົ ້າກາ້ມເນອື ຫ ືເສັນ້ເລອືດ ບາງຄັ ້ງກໃໍ ຊກ້ ນິ ຫ ືປະສມົ ກບັຢາສູບ ເພື ຸ່ອໃຊສູ້ບ. - ເຮໂຣອນີປະສມົ (Mixed heroine) ເອີ ້ນວຸ່າ: ເບີ3 ຫ ືອາຍລະເຫຍີ ເປນັ ເຮໂຣອນີ ປະສົມທາດອື ຸ່ ນລົງໃນເຮໂຣອີນບໍລິສ ດເຊັ ຸ່ ນ: ທາດມູຄິວນິນ, ຢານອນຫ ັບເຮັດໃຫ້ມີສີຕຸ່ າງກັນ ມລີກັ ສະນະສມີຸ່ວງ, ສເີຫ ອືງ, ສຊີມົ ພູ, ສນີ ໍ ້າຕານ, ມລີກັ ສະນະເປນັ ອາຊດິ , ລດົຂມົ , ບໍ ຸ່ມກີ ິ ຸ່ນມເີຮໂຣອນີ ປນົ ຢູ ຸ່ ນໍາ 10% ບນັ ຈໃ ນຖງົປາສະຕກິ ຫ ືແຄບັ ຊູນ ເສບເຂົ ້າຮຸ່າງກາຍໂດຍວທິ ສີູບອາຍລະເຫຍີ ເຂົ ້າໄປຢຸ່ າງ ງຸ່າຍໆ. ເຮໂຣອນີຊະນດິນີ ້ ເມື ຸ່ອເສບເຂົ ້າໄປມອີາການທາ້ທາຍບໍ ຸ່ ຢາ້ນກວົ , ມຄີວາມຕອ້ງການເພີ ຸ່ມປະລມິ ານ ຂ ້ນເລື ້ອຍໆ ເຮດັ ໃຫສ້ ຂະພາບຊ ດໂຊມ, ລະບບົ ການຍຸ່ ອຍອາຫານເຊື ຸ່ ອມ, ກດີກັນ້ ການເຮດັ ວຽກຂອງ ປະສາດສູນກາງ, ຖາ້ຂາດເສບຈະມອີາການລງົ ແດງມລີກສະນະ ັ ຫງດ ຫງດິ, ເຫື ຸ່ອອອກ, ຂີມ້ ູກໄຫ , ນໍ ້າຕາ ຍອ້ຍ, ທງັເຈບັທອ້ງຖຸ່າຍ ແລະ ປວດຮາກ. 6.4 ຢາບາ້ ຢາບາ້ເປນັ ຢາເສບຕດິທີ ຸ່ ແຜຸ່ ລະບາດຫ າຍທີ ຸ່ ສ ດ ການເສບມວີທິ ຄີ :ືກນິ , ສກັ ເຂົ ້າເສັນ້ເລອືດດໍາ ແລະ ດມົ . ເສບດວ້ຍການດມົ ຈະອອກລດິໄວຫ າຍ ແລະ ເປນັ ອນັຕະລາຍຕໍ ຸ່ຮຸ່າງກາຍຫ າຍກວຸ່າວທິ ອີ ື ຸ່ນ. ຢານີ ້ ເມື ຸ່ອເສບເຂົ ້າໄປມນັອອກລດິກະຕ ນ້ ປະສາດສູນກາງ, ໃນໄລຍະທໍາອດິມອີາການສດົ ຊື ຸ່ ນ ເຮດັ ວຽກໄດເ້ຫງິບໍ ຸ່ງວ້ງນອນ, ເມື ຸ່ ອເສບຕດິ ຕໍ ຸ່ ກນັ ດນົ ໆຈະເຮດັ ໃຫເ້ກດີ ອາການລື ້ ງຢາຕອ້ ງມກີ ານເພີ ຸ່ ມ ປະລມິ ານການໃຊຢ້ າຂ ້ນເລື ້ອຍໆຈນົ ເຖງິຂດີອນັ ຕະລາຍ ເມື ຸ່ອຢາໝດົ ລດິຈະຄວບຄ ມຕນົ ເອງບໍ ຸ່ ໄດເ້ຊັ ຸ່ນ: ເກດີອາການເຊອືບຫ ບັ ໃນຍາມຂບັລດົອເຊິ ຸ່ ງອາດເຮດັ ໃຫເ້ກດີອ ບດັຕເິຫດໄດ.້ 6.5 ຢາອ ີ ເປັນຢາທີ ຸ່ມທີ າດຫ ອນປະສາດ, ມຜີນົ ຕໍ ຸ່ ຈດິ ໃຈ, ອາລມົ ແລະ ພດ ຕກິ ໍາ ເປັນຢາເມດັຂະໜາດ ໃຫຍຸ່ກວຸ່າຢາບາ້, ມຫີ າຍສເີຊັ ຸ່ນ: ສຂີາວ, ສເີຫ ອືງ, ສກີ ຫ າບ, ສຂີຽວ, ສຟີ າ້ ສນັ ຍາ ລກັ ເທງິເມດັຢາມຫີ າຍ ແບບຄ:ືເປນັ ຮູບໝາ, ກະຕຸ່າຍ, ຫງົ, ກະທງິ ຫ ືບໍ ຸ່ມສີນັຍາລກັ ເລຍີ. ເມື ຸ່ ອເສບເຂົ ້າຮຸ່າງກາຍອອກລດິ ຫ ອນປະສາດ ເຮດັ ໃຫມ້ ອີ າການລຸ່ າເລີງ, ມຸ່ ວນຊື ຸ່ ນຊົ ຸ່ ວຄາວ, ບໍ ຸ່ ມີຄວາມລະອາຍ, ອອກລິດທໍາລາຍສະໝອງ ເມື ຸ່ ອຢາໝົດລິດແມຸ່ ນມອີ າການຊ ມເສົ ້າຢຸ່ າງຮ ນແຮງ ອາດຈະເຮດັ ໃຫຂ້າ້ຕນົ ເອງຕາຍໄດ.້ 6.6 ທາດລະເຫຍີ ທາດລະເຫີຍສຸ່ ວນຫ າຍເປັນທາດເຄມທີ ີ ຸ່ ໃຊດ້ ມົ ເຊັ ຸ່ ນ: ກາວນໍ ້າ, ກາວຊີມງັສໍາລັບຕດິ ເຄື ຸ່ ອງ ເຫ ກັ ທນິ ເນ,ີນໍ ້າມນັ ເບນຊນີ , ແລກັ ເກີຫ ືນໍ ້າມນັ ປະສມົ ສ,ີ ເຫ ົ ້າ, ອີເທີ, ນໍ ້າມນັ ຂດັ ເງາົ, ນໍ ້າຢາຊກັ ແຫງ້ ແລະ ອື ຸ່ນໆ ເຊິ ຸ່ ງເປນັ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິທີ ຸ່ກໍາລງັເລີ ຸ່ມໃຊ,້ມກັ ພບົ ໃນກຸ່ ມໄວລ ນ້ ນບັວຸ່າເປນັ ອນັຕະລາຍຫ າຍທີ ຸ່ ສ ດ ເພາະມປີ ັດໄຈບອກວຸ່າ: ບ ກຄນົທີ ຸ່ ຕດິທາດລະເຫຍີ ເຫ ົ ຸ່ານີ ້ອາດຈະໃຊສ້ ິ ຸ່ ງເສບຕດິຊະນດິອື ຸ່ ນໆທີ ຸ່ ຮາ້ຍແຮງ ກວຸ່າໄດຢຸ້່າງສະບາຍ.

85 ທາດເສບຕິດນີ ້ສາມາດທໍາລາຍສະໝອງຈະເຊື ຸ່ ອມຢຸ່ າງຖາວອນ ມີອາການເພີດເພີນຄືກັບ ເມາົເຫ ົ ້າ, ປະສາດຫ ອນ, ຫ ລູກ, ເຮດັ ໃຫມ້ ສື ັ ຸ່ນ, ຢຸ່ າງໂຊເຊ, ກາ້ມເນື ້ອແຂນຂາລບີ , ມພີດ ຕກິ ໍາກາ້ວລາ້ວ (ຮາ້ຍ) ຮ ນແຮງ ກໍ ຸ່ ໃຫເ້ກດີການຜດິຖຽງກບັຜູອ້ ື ຸ່ນໄດ.້ 6.7 ແອລແອສັ ເດ L.S.D =Lysergic acid Diethylamide ເປັນທາດສງັເຄາະຈາກເຊື ້ອຣາທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນກບັ ເຂົ ້າຊະນດິໜ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເປັນຜງົສຂີ າວບໍ ຸ່ມກີ ິ ຸ່ນ, ບໍ ຸ່ມລີດົ ຊາດ ຜະລດິ ເປັນຮູບເມດັ ສີຂາວ, ສີຟາ້, ສີຂຽວອຸ່ ອນ ຫ ືເຮດັ ເປັນຢານໍ ້າມລີ ດິ ຮາ້ຍແຮງໃນການຫ ອນ ປະສາດ ລກັ ສະນະເປັນແຜຸ່ ນບາງໆຄາ້ນຄືສະແຕມັ . ຢາຊະນດິ ນີ ້ອອກລດິ ໃນການຫ ອນປະສາດຢຸ່ າງ ຮ ນແຮງ, ເຮດັ ໃຫອ້ າລມົ ປຸ່ ຽນແປງໄວບດ ໜ ຸ່ ງຫວົ ບດ ໜ ຸ່ ງຮອ້ງໄຫ,້ ມພີດ ຕກິ ໍາຮາ້ຍ, ມຄີວາມກາ້ບາ້ບິ ຸ່ ນ, ໄຝຸ່ ຝັນໃນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເປັນໄປບໍ ຸ່ ໄດເ້ຊັ ຸ່ ນ: ຄິດວຸ່ າຕົນເອງສາມາດເຫາະເຫີນເດີນອາກາດໄດ,້ ເກີດອາລົມ ຢາກຂາ້ຕວົຕາຍ. 6.8 ໂຄເຄນ ໂຄເຄນ ເປັນສິ ຸ່ ງເສບຕິດທີ ຸ່ ສະກດັ ໄດຈ້ າກສຸ່ ວນໃບຂອງຕົນ້ ໂຄເຄນ ມລີ ັກສະນະເປັນຜົງ ລະອຽດ, ສຂີ າວ, ລດົ ສົມ້ , ບໍ ຸ່ມກີ ິ ຸ່ ນ ມກັ ນຍິມົ ໃຊໂ້ດຍວທິ ສີູບ, ສກັ ຫ ືພົ ຸ່ ນຄວັ ນເຂົ ້າໄປທາງດງັ. ທາດນີ ້ ເຮດັ ໃຫເ້ກດີ ຄວາມເຂົ ້າໃຈຜິດເຊັ ຸ່ ນ: ຄດິ ໄປເອງວຸ່ າມຄີ ນົ ຄອຍປອງຮາ້ຍ, ເຫນັ ພາບຫ ອນ ແລະ ຮູສ້ ກ ມແີມງໄມໄ້ຕຸ່ ຕາມຕນົ ໂຕ, ຊມ ເສົ ້າ, ເບື ຸ່ອຊວີດິ , ຢາກຂາ້ຕວົຕາຍ, ມພີດ ຕກິ ໍາຮ ນແຮງເຖງິຂັນ້ທໍາລາຍຜູອ້ ື ຸ່ນ ຖາ້ເສບຫ າຍເກນີຂະໜາດຈະເຮດັ ໃຫຫ້ າຍໃຈບໍ ຸ່ອອກ ແລະ ຕາຍໄດ.້ 6.9 ກນັຊາ ກັນຊາ Marihuanna ຫ ື (Canabis) ເປັນພືດລົມ້ ລ ກທີ ຸ່ ຮູຈ້ ັກກັນມາດົນກວຸ່ າ 4000 −5000 ປີມາແລວ້ ມຢີູ ຸ່ ທົ ຸ່ວໄປໃນເຂດຮອ້ ນເຊັ ຸ່ນ: ປະເທດແມກັ ຊໂີກ, ຕາເວນັອອກກາງ, ອນິ ເດຍ ແລະ ໄທ ເປນັ ຕົນ້. ທາດນີ ້ ເຮດັ ໃຫເ້ສບຕດິຄ:ືຢາເຣຊນິຂອງດອກຊາ ແລະ ຢາງທີ ຸ່ ອອກຈາກໃບຊາ, ຕົນ້ ແມຸ່ຊາ ເປນັ ພດືທີ ຸ່ມທີ າດອອກລດິຕໍ ຸ່ ລະບບົປະສາດ ດັ ຸ່ງນັນ້, ຈ ຸ່ ງມກັ ມກີ ານໃຊດ້ ອກ, ໃບ, ກາ້ນ ມາກັ ຸ່ນເປນັ ຝອຍ ຫ ືເປນັ ຜງົໃສຸ່ ໃນຢາສູບ, ອາຫານ ແລະ ເຄື ຸ່ອງດື ຸ່ມຕຸ່າງໆ ຖາ້ເສບໃນໄລຍະທໍາອດິຈະເກດີອາການຕື ຸ່ນຕວົ , ບໍ ຸ່ ຢູ ຸ່ ຊື ຸ່ ໆ ຖາ້ເສບໃນປະລມິ ານຫ າຍຂ ້ນຈະເລີ ຸ່ມມອີາການຊມ ເສົ ້າ, ປະສາດຫ ອນ, ຫ ລູກ, ຫວົ ໃຈເຕັນ້ ໄວ, ປາກແຫງ້, ຄໍແຫງ້, ຫວິນໍ ້າ, ວນິຫວົ , ໜກັ ຮມີ ຕາ, ມນືຕາບໍ ຸ່ ໄດດ້ ,ີຢາ້ນກວົ , ຍີມ້ ຕະຫ ອດ ຖາ້ເສບຕດິຕໍ ຸ່ ກນັດນົໆຈະເກດີມອີາການຫ ອດລມົ ອກັ ເສບ ແລະ ໄອຕະຫ ອດ. 6.10 ກະທຸ່ອມ ຕົນ້ ກະທຸ່ ອມ ເປນັ ໄມຢ້ນືຕົນ້ ຂະໜາດກາງ ມແີກຸ່ນ ແລະ ເນື ້ອແຂງ, ໃບມລີກັ ສະນະໜາທບ ຄາ້ຍຄກືບັ ໃບກະດນັ ງາ, ກາ້ນເສັນ້ ໃບມີ2 ຊະນດິຄ:ືສແີດງຫຸ່ າ ແລະ ສຂີ ຽວ. ຕົນ້ ກະທຸ່ ອມປູກໄດງຸ້່າຍ ໃນລະດູຝນົ ຫ ືບຸ່ ອນທີ ຸ່ ມຝີ ນົ ຕກົ ໜັກ ເຊິ ຸ່ ງພບົ ເຫນັ ໃນປະເທດອນິ ເດຍ ແລະ ໄທ, ສໍາລບັ ປະເທດໄທ ພບົ ເຫນັ ຫ າຍແມຸ່ນທາງພາກໃຕ,້ ບາງຄນົ ນໍາເອາົໃບກະທຸ່ ອມມາຫຍໍ ້າດບິ , ບາງຄນົ ນໍາມາຕາກແຫງ້ແລວ້ ປນົກບັນໍ ້າດື ຸ່ມ. ການກນິໃບກະທຸ່ອມຈະເຮດັ ໃຫມ້ ຊີວີດິຊວີາ, ເຮດັວຽກຕາກແດດໄດດ້ ີແຕຸ່ຢາ້ນຝນົ ແລະ ເລີ ຸ່ ມຢາ້ນຕັ ້ງແຕຸ່ ຂີ ້ ເຝື ້ອຝົນ, ໃນເວລາຝົນຕົກຈະຮູສ້ ກໜາວສັ ຸ່ ນ ຖາ້ກິນຕິດຕໍ ຸ່ ກນັ ເປັນເວລາດົນນານ ຈະເຮດັ ໃຫມ້ ສີດີໍາກໍ ຸ່າ ໂດຍສະເພາະແມຸ່ນແກມ້ , ເມື ຸ່ອເສບຈນົຕດິແມຸ່ນຈະຕອ້ງເພີ ຸ່ມປະລມິ ານໃຫຫ້ າຍຂ ້ນ ເລື ້ອຍໆ, ມອີ າການທອ້ງອດື , ອາຈມົ ມສີຂຽວ ແລະ ແຂງ, ີ ບາງຄນົມອີ າການປະສາດຫ ອນ, ຫ ລູກ ຖາ້ບໍ ຸ່ ໄດເ້ສບຈະມອີາການຫງດ ຫງດິ ແລະ ປວດເມື ຸ່ອຍຕາມກາ້ມເນື ້ອ.

86 6.11 ຢານອນຫ ບັ ຫ ືຢາລະງບັປະສາດ ຢາບາ້ປະເພດນີ ້ ເປັນຢາເສບຕດິ ທີ ຸ່ ຫາໄດງຸ້່າຍຕາມຮາ້ນຂາຍທົ ຸ່ ວໄປ ຢານອນຫ ບັ ທີ ຸ່ ແຜຸ່ ຫ າຍ ໄດແ້ກຸ່: ເຫ ົ ້າແຫງ້ ຫ ືເອີ ້ນວຸ່າ: ຜສີາດແດງ ມລີກັ ສະນະເປນັ ແຄບັຊູລນອ້ຍໆ ເປນັ ຕົນ້. ຢານີ ້ອອກລດິລະງບັປະສາດໃຫຫ້ ບັ , ຖາ້ໃຊໃ້ນປະລມິ ານຫ າຍຈະເຮດັ ໃຫສ້ ະຫ ບົ ແລະອາດ ຕາຍໄດ້ເມື ຸ່ ອຢ ດໃຊຢ້ າມກັ ມອີ າການຊກັ ກະຕ ກ, ເສຍສະຕິ, ສະຕເິລື ຸ່ ອນລອຍ, ມກັ ທໍາຮາ້ຍຕນົ ເອງ ຖາ້ກນິຢານອນຫ ບັປະສມົ ກບັ ເຫ ົ ້າຈະເກດີການເສມີ ລດິຂ ້ນອາດຈະເຮດັ ໃຫຕ້າຍໄດ.້ 6.12 ຢາສູບ ຢາສູບ ເປັນຢາເສບຕດິທີ ຸ່ ມທີ າດນໂິກຕນິ ສະກດັ ໄດຈ້ າກໃບຢາສູບມລີກັ ສະນະເປັນມອນ ສານຜູເ້ສບຈະດມົ ຄວນັ ເຂົ ້າໄປໃນຮຸ່າງກາຍ ແລວ້ ພົ ຸ່ ນຄວນັ ອອກມາ. ຢານີ ້ ເມື ຸ່ອເສບຕດິ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ປັນ ໂລກມະເຮງັຕາມອະໄວຍະວະຕຸ່າງໆເຊັ ຸ່ນ: ປອດ, ຫ ອດສຽງ, ຫ ອດລມົ ແລະ ໄຂຸ່ຫ ງັ, ເປັນໂລກຖງົລມົ ໄຂຸ່ ພອງ, ໂລກອກັ ເສບຊມ ເຊື ້ອ, ໂລກຫົວໃຈ ແລະ ເສັນ້ ເລອື ດ, ໂລກແຜຸ່ ໃນກະເພາະອາຫານ ແລະ ລໍາໄສສຸ້່ວນຕົນ້. 6.13 ເຫ ົ ້າ ເຫ ົ ້າ ເປນັ ເຄື ຸ່ອງດື ຸ່ມທີ ຸ່ມຫີ າຍປະເພດເຊັ ຸ່ນ: ເຫ ົ ້າ, ເບຍ ດື ຸ່ມແລວ້ເກດີອາການມນ ເມາົຄວບຄ ມ ຕນົ ເອງບໍ ຸ່ ໄດ້ຖາ້ດື ຸ່ ມເປັນເວລາດນົ ຈະເກດີ ເປັນໂລກຕບັ ອກັ ເສບ, ຕບັ ແຂງ ແລະ ເປັນອນັ ຕະລາຍເຖິງ ແກຸ່ຊວີດິ ໄດ,້ເຮດັໃກສ້ະໝອງເຊື ຸ່ອມ, ປາກບໍ ຸ່ ຊດັ ເຈນ, ສູນເສຍການຊງົຕວົ , ມພີດ ຕກິ ໍາແຂງກາ້ວ, ທໍາຮາ້ຍ ຜູອ້ ື ຸ່ນ ຫ ືທໍາລາຍວດັຖ ສິ ຸ່ ງຂອງ ແລະ ສ ຂະພາບຮຸ່າງກາຍຊ ດໂຊມ. 6.14 ເຫດັ ເມາົ ເຫດັ ຂີ ້ຄວາຍເປັນເຫດັ ມພີ ດິ ມກັ ເກດີຕາມຂີ ້ຄວາຍແຫງ້ ແລະ ທົ ຸ່ ວທ ກໆບຸ່ ອນຂອງຂງົເຂດ ອບົ ອຸ່ ນ ລກັ ສະນະຂອງເຫັດມສີ ີເຫ ືອງຊີດຄາ້ຍຄເືຟືອງແຫງ້ ໃຊດ້ ວ້ ຍວທິ ີກນິ . ເມື ຸ່ ອກນິ ເຫັດນີ ້ ເຂົ ້າໄປ ທາດຫ ອນປະສາດເຮດັ ໃຫອ້າລມົ ປຸ່ ຽນແປງໄວ, ມອີາການວຕິກົ ກງັວນົ ແລະ ກະວນົກະວາຍ, ຫວົ ໃຈເຕັນ້ ໄວ, ມອີາການໄຂ້ແລະ ຄວາມດນັ ເລອືດສູງ. 6.15 ກາເຟ ຫ ືກາເຟອນີ ກາເຟ ເປນັ ເຄື ຸ່ອງດື ຸ່ມທີ ຸ່ມຂີາຍຕາມຮາ້ນຄາ້ທົ ຸ່ວໄປ ກາເຟມທີ າດທີ ຸ່ ເອີ ້ນວຸ່າ: ກາເຟອນີປະສມົ ຢູ ຸ່ ເມື ຸ່ອດມົ ກາເຟຕດິຕໍ ຸ່ກນັດນົໆຈະເຮດັ ໃຫຕ້ ດິ ໄດ.້ອອກລດິກະຕ ນ້ ສະໝອງ ຖາ້ດື ຸ່ມຫ າຍໆຈະເຮດັ ໃຫນ້ອນ ບໍ ຸ່ຫ ບັ ຖາ້ດື ຸ່ມດນົ ໆກາເຟອນີຈະຍງັເຫ ອືຢູ ຸ່ ຕາມຮຸ່າງກາຍ ແລະ ໃນທີ ຸ່ ສ ດຈະເຮດັ ໃຫເ້ກດີ ໂລກກະເພາະ, ມອີາການທາງປະສາດ, ຕກົ ໃຈງຸ່າຍ, ວນິວຽນ. ຫ າຍປະເທດຢັ ້ ງຢນືວຸ່າ: ການດື ຸ່ມກາເຟຫ າຍກວຸ່າ ຈອກຕໍ ຸ່ມື ້ ອາດຈະເຮດັ ໃຫເ້ກດີ ໂລກຫວົ ໃຈວາຍໄດ,້ ຜູທ້ ີ ຸ່ ຕດິ ກາເຟ, ຖາ້ບໍ ຸ່ ໄດດ້ ື ຸ່ມຈະມອີ າການຫງຸ່ວມເຫງາົແລະ ຫງດ ຫງດິ. 6.16 ທາດເສບຕດິເຂົ ້າສຸ່ ູຮຸ່າງກາຍ ທາດເສບຕດິສາມາດເຂົ ້າສຸ່ ູຮຸ່າງກາຍໄດຫ້ າຍທາງຂ ້ນກບັລກັສະນະ ແລະ ຊະນດິຂອງທາດເສບ ຕດິຄ:ື ກ. ເຂົ ້າທາງປາກລງົສຸ່ ູກະເພາະເຊັ ຸ່ນ: ກາເຟ, ເຫ ົ ້າ ແລະ ກະທຸ່ອມ ເປນັ ຕົນ້ ຂ. ດູດເຂົ ້າທາງດງັໄປສຸ່ ູປອດເຊັ ຸ່ນ: ຢາສູບ, ກນັຊາ, ທາດລະເຫຍີ ເປນັ ຕົນ້ ຄ. ຊມ ຜຸ່ານທາງຜວິໜງັ ຫ ືສກັ ເຂົ ້າເສັນ້ເລອືດເຊັ ຸ່ນ: ເຮໂຣອນີ, ມອັກຟນິ

87 7. ທາດເສບຕດິໃຫໂ້ທດ ສິ ຸ່ ງເສບຕິດເປັນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເຮັດໃຫລ້ ະບົບປະສາດ ແລະ ອະໄວຍະວະຕຸ່ າງໆເຮັດວຽກຜິດປົກກະຕິ ລວມທງັຈດິ ໃຈຂອງຜູເສບກໍຈະມກີ ານປຸ່ ຽນແປງໄປຄກື ນັ ດັ ຸ່ງນັນ້, ຜູຕ້ ດິຈ ຸ່ ງມຮີຸ່າງກາຍທີ ຸ່ ຊ ດໂຊມ ແລະ ຈດິ ໃຈບໍ ຸ່ ປົກກະຕິ, ມີອາການສະແດງອອກໃຫເ້ຫັນຫ າຍປະການ ເຊັ ຸ່ ນ: ຕາແດງ, ຕາມົວ, ທໍາລາຍ ສະໝອງ, ຮມິ ສບົ ຂຽວຊໍ ້າ, ຫວົ ໃຈບໍ ຸ່ ປົກກະຕ,ິ ເກດີມະເຮງັປອດ, ຕບັ ແຂງ, ລໍາໄສອ້ ກັ ເສບ, ກະເພາະ ອກັ ເສບ ແລະ ນໍ ້າປດັ ສະວະຜດິປກົ ກະຕ,ິທໍາລາຍເລອືດ, ກາ້ມເນື ້ອອຸ່ ອນເພຍ ແລະ ຜວິໜງັຫຸ່ ຽວແຫງ້. ບນັ ດາສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ທ ກປະເພດລວ້ ນແຕຸ່ ເກດີ ພດິ ໄພ ແລະ ມຄີ ວາມອັນຕະລາຍຮາ້ຍແຮງ ເຊິ ຸ່ ງສາມາດ ສະຫ ບໄດດ້ ັ ຸ່ງນີ ້ : 7.1 ການໃຫໂ້ທດຕໍ ຸ່ຜູເສບຕດິ - ເຮດັ ໃຫສ້ ຂະພາບຊ ດໂຊມ, ອຸ່ອນເພຍ, ລະບບົປະສາດ ແລະ ສະໝອງຖກືທໍາລາຍ - ຄວາມຕາ້ນທານຂອງຮຸ່າງກາຍຕໍ ຸ່ ໂລກພາຍນອກໜອ້ ຍລງົ, ເກດີ ໂລກໄພແຊກຊອ້ ນໄດງຸ້່າຍ ຄ:ືວນັນະໂລກປອດ ແລະ ໂລກຜວິໜງັ ເປນັ ຕົນ້ - ອາລມົ ແລະ ຈດິໃຈບໍ ຸ່ ປົກກະຕ,ິຂາດຄວາມຮູສ້ ກ , ຄວາມຮບັ ຜດິ ຊອບ, ການຄົນ້ ຄດິ ເກດີ ການອາລະວາດ, ທໍາຮາ້ຍຕນົ ເອງ ຫ ືຜູອ້ ື ຸ່ນ ໃນທີ ຸ່ສ ດກຈໍ ະກາຍເປນັ ຄນົ ເສຍຈດິໄດ້ - ພດ ຕກິ າໍການເຄື ຸ່ອນໄຫວເຮດັງານມກີານປຸ່ ຽນແປງ, ຂີ ້ຄາ້ນ, ເຢນັຊາ, ຢ ດວຽກເລື ້ອຍໆ ແລະ ບໍ ຸ່ ມຄີວາມຮບັຜດິຊອບ - ມໂີອກາດຮບັ ແລະ ແຜຸ່ ເຊື ້ອໂລກເອດໄດງຸ້່າຍ, ຫາກກຸ່ ມຂອງຜູເ້ສບຢາ ເສບຕດິ ໃຊເ້ຂມັ ສກັ ຢາ ແລະ ເຊແີລງັສກັ ຢາຮຸ່ວມກນັ ຫ ືມກີ ານມົວ້ສ ມທາງເພດ - ເຮດັ ໃຫເ້ປັນຄນົ ພກິ ານ, ສູນເສຍອະໄວຍະວະບາງພາກສຸ່ ວນຂອງຮຸ່າງກາຍ ຫ ືອາດຈະເສຍ ຊວີດິຈາກອ ບດັຕເິຫດອນັ ເນື ຸ່ອງມາຈາກການເສບຢາເສບຕດິກະຕ ນ້ ປະສາດໃນການເຮດັວຽກນໍາໂຮງຈກັ , ໂຮງງານ, ຂບັລດົບນັທ ກ ຫ ືໂດຍສານ - ເຮດັ ໃຫສ້ ຂະພາບຊ ດໂຊມ, ອຸ່ ອນເພຍ, ລະບບົປະສາດ ແລະ ສະໝອງຖືກທໍາລາຍຢຸ່ າງຮາ້ຍ ແຮງ. - ເກດີ ການຫວຸ່ າງງານອນັ ເນື ຸ່ ອງມາຈາກຖືກການລງົໂທດ ຫ ືໄລຸ່ ອອກຕາມລະບຽບການຂອງ ສະຖານທີ ຸ່ຕນົ ເຮດັວຽກ ເມື ຸ່ອຖກືຈບັໄດວຸ້່າເສບຢາເສບຕດິ - ສູນເສຍຊບັ ສນິ , ເງນິຄໍາ ໄປໃນການຊື ້ຂາຍຢາເສບຕດິມາເສບຢຸ່ າງຕໍ ຸ່ ເນື ຸ່ ອງຄດິ ໄລຸ່ ມມີ ູນຄຸ່າ ເປນັ ເງນິຈາໍນວນຫ ວງຫ າຍ 7.2 ການໃຫໂ້ທດແກຸ່ຄອບຄວົ - ມກີ ານທໍາລາຍຄວາມສ ກໃນຄອບຄວົ ຈນົເຮດັໃຫຄ້ອບຄວົມກີ ານແຕກແຍກກນັ ເພາະຜູນ້ ໍາ ຄອບຄວົ ຫ ືສະມາຊກິ ໃນຄອບຄວົ ຜູໃ້ດໜ ຸ່ ງຫາກຕດິຢາກໍຈະພາໃຫເ້ກດີບນັ ຫາ, ເກດີມຄີວາມວ ນ້ ວາຍ ຂ ້ນໃນຄອບຄວົ ແລະ ບນັຫາຕຸ່າງໆກຈໍ ະເກດີຫ າຍຂ ້ນຈນົ ເຮດັ ໃຫຄ້ອບຄວົແຕກແຍກກນັ ໄດ້ - ຖານະທາງດາ້ນເສດຖະກດິຂອງຄອບຄວົຕກົ ຕໍ ຸ່າ ເນື ຸ່ອງຈາກມກີ ານຈຸ່າຍເພີ ຸ່ມຂ ້ນຈາກການຊື ້ຢາ ເສບຕດິມາໃຊ້ຫ ືໃຊຈຸ້່າຍໃນການບໍາບດັຮກັ ສາ ຫ ືເພື ຸ່ອຕໍ ຸ່ສູຄ້ ະດເີມື ຸ່ອຖກືຈບັ

88 - ໃນກໍລະນພີ ໍ ຸ່ ແມຸ່ ຕດິ ຢາເສບຕດິ , ລູກຫ ານຂາດການດູແລເຮດັ ໃຫເ້ກດີພດ ຕກິ ໍາບໍ ຸ່ ດຫີ າຍຢຸ່ າງ ໃນທາງທີ ຸ່ຜດິ , ຂາດໂອກາດທີ ຸ່ຈະໄດຮ້ບັການສກ ສາທີ ຸ່ດຈີາກຄອບຄວົ ແລະ ສງັຄມົ - ໃນກໍລະນທີ ີ ຸ່ ລູກຫ ານຕດິຢາເສບຕດິພໍ ຸ່ ແມຸ່ ຫ ືຜູປ້ ົກຄອງຂາດທີ ຸ່ ເພິ ຸ່ ງໃນຍາມເຈບັປຸ່ ວຍ ແລະ ເຖົ ້າແກຸ່ ຊະລາ ເນື ຸ່ ອງຈາກວຸ່ າລູກຫ ານທີ ຸ່ ເປັນຄວາມຫວັງຂອງຄອບຄວົ ກາຍເປັນບ ກຄົນທີ ຸ່ ຂາດຄວາມ ຮບັຜດິຊອບ ເປນັທງັການດູແລຮກັ ສາຂອງຜູເ້ປນັ ພໍ ຸ່ ແມຸ່ ຫ ືຜູປ້ກົ ຄອງ 7.3 ການໃຫໂ້ທດຕໍ ຸ່ສງັຄມົ - ເກດີບນັຫາອາດສະຍາກໍາຕຸ່າງໆໃນໝຸ່ ູມະຫາຊນົ ເຊັ ຸ່ນ: ປ ນ້ , ຈີ ້ , ຂາ້ເຈົ ້າເອາົຂອງ, ຊງິຊບັ , ລກັ ເລກັ ຂະໂມຍນອ້ຍ, ຂາ້ຂື ຸ່ມຂນື ເປນັ ຕົນ້ - ຊບັສນິ ໃນສງັຄມົ ເສຍຫາຍ ເນື ຸ່ອງຈາກພດ ຕກິ ໍາທາງຈດິຕະສາດ ເຊິ ຸ່ ງມຜີນົ ອນັ ເນື ຸ່ອງມາຈາກ ການເສບຢາເສບຕດິມາເປນັ ເວລາຍາວນານ - ເປນັ ບໍ ຸ່ ເກດີເຮດັ ໃຫສ້ ິ ຸ່ ງແວດລອ້ມຂອງສງັຄມົ ເຊື ຸ່ອມໂຊມ ແລະ ຖກືທໍາລາຍ - ທໍາລາຍເຍາົວະຊນົ ທີ ຸ່ ເປັນໜໍ ຸ່ ແໜງຂອງຊາດ, ສງັຄມົ ເກດີມບີ ກຄນົ ທີ ຸ່ ອຸ່ ອນແອທາງດາ້ນ ຮຸ່າງກາຍ ແລະ ສະຕປິນັ ຍາ ສ ດທາ້ຍກາຍເປນັ ບນັຫາຂອງສງັຄມົ ຕອ້ງຮບັຜດິຊອບໃນຕໍ ຸ່ ໄປ - ການພດັ ທະນາບາ້ນເມອື ງຂອງສງັຄມົ ໃນດາ້ນຕຸ່າງໆເປັນໄປແບບລາ້ຊາ້ ເພາະສະມາຊກິ ໃນສງັຄມົ ຂາດສະມດັຕະພາບອນັ ເນື ຸ່ອງມາຈາກການຕດິຢາເສບຕດິ 7.4 ການໃຫໂ້ທດຕໍ ຸ່ປະເທດຊາດ ຜູຕ້ ດິຢາເສບຕດິກາຍເປັນຜູທ້ ໍາລາຍເສດຖະກດິ, ຄວາມໝັນ້ ຄງົຂອງຊາດ ແລະ ຄວາມສະຫງບົ ສ ກຂອງປະເທດຊາດ ໃຫປ້ ະເທດຊາດຕອ້ງໄດສູ້ນເສຍກໍາລງັຄນົ ແລະ ງບົປະມານຂອງລດັ ເພື ຸ່ ອໃຊຈຸ້່າຍ ໃນການປອ້ ງກນັ , ປາບປາມ ແລະ ບໍາບດັ ຮກັ ສາຜູຕ້ ດິຢາ, ຖາ້ຜູຕ້ ດິຢາເປນັ ເດກັ ແລະ ເຍາົວະຊນົ ເຮດັ ໃຫ້ ເສຍອະນາຄດົ ໄປຢຸ່າງໜາ້ເສຍດາຍ. 7.5 ສາຍເຫດທີ ຸ່ ພາໃຫຕ້ ດິຢາເສບຕດິ ຄນົສຸ່ ວນໃຫຸ່ ຍທີ ຸ່ ຕດິຢາເສບຕດິມກັ ມສີາຍເຫດມາຈາກການມກັທດົ ລອງ, ມກັ ເຮດັນໍາໝຸ່ ູເພື ຸ່ອນ ຈນົໃນທີ ຸ່ສ ດກຕໍ ກົ ເປນັທາດຂອງຢາເສບຕດິໂດຍສະເພາະພວກກຸ່ ມໄວໜຸ່ ມທີ ຸ່ບໍ ຸ່ຮູເ້ຫດຜນ. ົ 8. ການປອ້ງກນັໃຫປ້ອດໄພຈາກການຕດິຢາເສບຕດິ ແລະ ການບາໍບດັຮກັສາຜູຕ້ດິຢາເສບຕດິ 8.1 ການປອ້ງກນັໃຫປ້ ອດໄພຈາກການຕດິຢາເສບຕດິ ກ. ການປອ້ງກນັຕນົ ເອງ ວທິ ກີ ານປອ້ງກນັຕນົ ເອງໃຫປ້ດັ ສະຈາກການຕດິຢາເສບຕດິຄວນປະຕບິດັດັ ຸ່ງນີ ້ : 1. ສກ ສາຫາຄວາມຮູກຸ້່ ຽວກບັ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ເປັນໄພໃກຕ້ ວົ , ບາງຄນົ ອາດຈະເບິ ຸ່ ງຂາ້ມໄປ ຖາ້ເຮາົບໍ ຸ່ມຄີວາມຮບັ ຮູກຸ້່ ຽວກບັຜນົ ຮາ້ຍຂອງຢາເສບຕດິ ເຮາົອາດຈະຖກື ຕົມ້ ຕວົ ະ. ດັ ຸ່ງນັນ້, ເຮາົຄວນສກ ສາຫາຄວາມຮູກຸ້່ ຽວກບັ ໂທດຂອງສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ໃຫຫ້ າຍໆ, ເພາະຈະເຮດັ ໃຫເ້ຮາົຮູ້ແລະ ຢາ້ນກວົ ຄວາມ ອນັ ຕະລາຍຂອງຢາເສບຕດິ ເຊິ ຸ່ ງເປັນກໍາແພງປອ້ ງກນັ ຕວົ ເຮາົບໍ ຸ່ ໃຫເ້ຂົ ້າໃກຢ້ າເສບຕດິ ໄດ,້ຖາ້ຫາກມຄີນົ ມາຊກັ ຊວນເຮາົກຈໍ ະສາມາດປະຕເິສດດວ້ຍການອາ້ງອງີເຖງິໂທດຕຸ່າງໆທີ ຸ່ ເຮາົເຄຍີສກ ສາມາ.

89 2. ບໍ ຸ່ທດົລອງໃຊຢ້າເສບຕດິ ເພາະຢາເສບຕດິ ເປນັ ຕວົອນັ ຕະລາຍລອງພຽງຄັ ້ງດຽວກໍຕດິ ໄດສຸ້່ ວນຫ າຍຜູທ້ ດົ ລອງມກັ ຄດິ ວຸ່າຈະຄງົບໍ ຸ່ ຕດິ ງຸ່າຍໆ, ແຕຸ່ ໃນທີ ຸ່ ສ ດກໍເອາົຊະນະຕນົ ເອງໄດ້ເຊິ ຸ່ ງຕກົ ເປັນ ທາດຂອງຢາເສບຕດິ ດັ ຸ່ງນັນ້ , ການປອ້ ງກນັ ດວ້ ຍວທິ ທີ ີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ທດົ ລອງຈະດກີ ວຸ່າການແກໄ້ຂເມື ຸ່ອເສບ ແລະ ຕດິແລວ້. 3. ເຮາົຄວນໃຊເ້ວລາໃຫເ້ປນັ ປະໂຫຍດເຊັ ຸ່ນ: ການຫ ິ ້ນກລິ າ, ການອອກກໍາລງັກາຍ, ການ ຫ ິ ້ນດນົຕີແລະ ອື ຸ່ນໆ, ແຕຸ່ກງົກນັຂາ້ມຖາ້ເຮາົໃຊເ້ວລາດັ ຸ່ງກຸ່າວນັນ້ ໄປໃນທາງທີ ຸ່ ຜດິ ເຊັ ຸ່ນ: ເລາະທຸ່ ອງທຸ່ ຽວ ສະຖານທີ ຸ່ ບນັ ເທີງ, ສາ້ງກຸ່ ມແກັ ຸ໋ງ ເພື ຸ່ ອກໍ ຸ່ ກວນອາລະວາດສາ້ງຂະບວນການ ແລະ ພາບພດົທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ດີໃຫແ້ ກຸ່ ສງັຄມົ ໃນທີ ຸ່ສ ດສງັຄມົ , ຄອບຄວົກຈໍ ະປະນາມ ແລະ ລງັກຽດ. ຂ. ການປອ້ງກນັຂອງຄອບຄວົ ຄອບຄວົຄວນມກີ ານປອ້ງກນັບໍ ຸ່ ໃຫເ້ດກັ ຕດິຢາ ເພື ຸ່ອຫສ້ ະມາຊກິທ ກຄນົ ໃນຄອບຄວົຫຸ່າງໄກ ຈາກສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ເຊິ ຸ່ ງສາມາດປະຕບິດັດວ້ຍຫ າຍວທິ ຄີ:ື 1. ສາ້ງຄວາມສໍາພນັ ອນັ ດລີ ະຫວຸ່າງສະມາຊກິ ດວ້ ຍກນັ ພາຍໃນຄອບຄວົ ເພາະຄອບຄວົ ເປນັຫວົໜຸ່ ວຍພື ້ນຖານທີ ຸ່ມຄີວາມສໍາຄນັຫ າຍໃນການຢູ ຸ່ ຮຸ່ ວມກນັພາຍໃນຄອບຄວົ , ມນັແມຸ່ນຄວາມປາຖະ ໜາສ ດຍອດຂອງຄົນພາຍໃນຄອບຄົວ. ໃນກໍລະນີເຮົາເປັນເດກັ ເຮົາກໍຄວນເຊື ຸ່ ອຟັງພໍ ຸ່ ແມຸ່ ພະຍາຍາມ ເຮດັກດິຈະກາໍ ຮຸ່ວມກບັພໍ ຸ່ ແມຸ່ຕາມຄວາມສາມາດໃຫຫ້ າຍເທົ ຸ່າທີ ຸ່ຈະຫ າຍໄດ.້ 2. ຮູຈ້ກັ ບດົບາດ ແລະ ໜາ້ທີ ຸ່ຂອງຕນົ ເອງໃນການເປນັ ສະມາຊກິ ພາຍໃນຄອບຄວົ , ທ ກຄນົ ໃນຄອບຄວົ ມບີດົບາດຕຸ່າງກນັ ໃນຖານະທີ ຸ່ ເຮາົເປັນລູກ ແລະ ເປັນເດກັ ເຮາົກໍຄວນເຮດັ ຕາມພໍ ຸ່ ແມຸ່ ໃນທາງ ທີ ຸ່ຖືກຕອ້ງ, ເປັນລູກທີ ຸ່ ດເີມື ຸ່ອມເີວລາຫວຸ່າງກໍພະຍາຍາມຊຸ່ ວຍພໍ ຸ່ ແມຸ່ເຮດັ ວຽກບາ້ນ, ຊຸ່ ວຍວຽກຄອບຄວົ ເທົ ຸ່າທີ ຸ່ ຈະເຮດັ ໄດ້ແລະ ຮກັ ສາບດົ ບາດຂອງລູກທີ ຸ່ ດີເຊັ ຸ່ ນ: ບໍ ຸ່ ຫ ງົຜິດໄປເຮດັ ແນວທີ ຸ່ ຖືກຕອ້ ງ ເຊິ ຸ່ ງພໍ ຸ່ ແມຸ່ ບໍ ຸ່ ເພິ ຸ່ ງປາຖະໜາ. 3. ປະພ ດຕົນເປັນຜູນ້ ໍາ ແລະ ເປັນຜູຕ້ ິດຕາມທີ ຸ່ ດີເຊັ ຸ່ ນ: ເມື ຸ່ ອພໍ ຸ່ ແມຸ່ ອອກແຮງງານປູກ ຜກັ ລູກໆກໍເປັນຜູຕ້ ດິ ຕາມໄປຊຸ່ ວຍກນັ ປູກ ຫ ືແຕຸ່ ຖາ້ພໍ ຸ່ ແມຸ່ ສູບຢາໃຫລ້ ູກເຫນັ ລູກກໍບໍ ຸ່ ຄວນເຮດັ ຕາມ ເພາະມນັ ເປນັ ແບບຢຸ່າງທີ ຸ່ບໍ ຸ່ດີຫ ືບໍ ຸ່ດັ ຸ່ງນັນ້, ລູກກເໍຮດັໜາ້ທີ ຸ່ ເປນັ ຜູເ້ຕອືນພໍ ຸ່ ໂດຍຍກົ ເຫດຜນົປະກອບກໄໍ ດ.້ ຄ. ການປອ້ງກນັຂອງສງັຄມົ ການສາ້ງຄອບຄວົ ໃຫເ້ຂັມ້ ແຂງ ເປນັ ການສາ້ງຄນົ ໃນສງັຄມົ ໃຫມ້ ອີາຊບີທີ ຸ່ ດີແລະ ເຮດັຫ າຍ ວທິ ຄີ:ື 1. ຄນົ ໃນສງັຄມົ ຕອ້ ງໄດສ້ ກ ສາຫາຄວາມຮູກຸ້່ ຽວກບັ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິ , ເຊິ ຸ່ ງເປັນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ດມີ ຜີນົ ເຮດັ ໃຫສ້ງັຄມົ ເກດີຄວາມວ ນ້ວາຍ, ຖາ້ເຮາົມຄີວາມຮູກຸ້່ ຽວກບັຢາເສບຕດິ ເຮາົກສໍ າມາດຮູວ້ທິ ກີ ານຫ ກີລຽງ ໃຫຫຸ້່າງໄກຈາກຢາເສບຕດິນັນ້ ໄດ.້ 2. ເຂົ ້າຮຸ່ ວມກດິ ຈະກໍາຂອງສັງຄົມ ການຈດັ ກິດຈະກໍາຂ ້ນພາຍໃນໝຸ່ ູບາ້ນເປັນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ດີ ເພາະເປັນການສາ້ງຄວາມສໍາພນັ , ຄວາມຮກັ , ຄວາມສາມກັ ຄີເຊິ ຸ່ ງເຮດັ ໃຫຄ້ ນົ ໃນໝຸ່ ູບາ້ນນັນ້ ມຄີວາມ ຮຸ່ ວມໄມຮຸ້່ ວມມກື ນັ ຫ າຍຂ ້ນ, ເມື ຸ່ອເກດີບນັ ຫາຕຸ່າງໆກໍຈະຈບັ ມກື ນັ ແກໄ້ຂບນັ ຫາໄປດວ້ ຍດ,ີຖາ້ບາ້ນ ເຂັມ້ ແຂງ ສງັຄມົ ເຂັມ້ ແຂງ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິກບໍ ໍ ຸ່ສາມາດເຂົ ້າແຊກແຊງໄດ.້ 3. ໃຫຄ້ ວາມຮຸ່ ວມມກືບັອໍານາດການປກົ ຄອງທອ້ງຖິ ຸ່ ນ ເມື ຸ່ອເຫນັ ບນັຫາທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ດເີກດີຂ ້ນໃນ ສງັຄມົ ຂອງໝຸ່ບູ າ້ນນັນ້ໆ ເຮາົຄວນແຈງ້ໃຫອ້ໍານາດການປກົ ຄອງ ຫ ືອງົການທີ ຸ່ກຸ່ ຽວຂອ້ງຮບັຮູນ້າໍ ເພື ຸ່ອຊຸ່ວຍ ກນັປອ້ງກນັ ແລະ ແກໄ້ຂບນັຫາດັ ຸ່ງກຸ່າວນັນ້ຢຸ່າງທນັ ເວລາ.

90 8.2 ການບາໍບດັຮກັສາຜູຕ້ດິຢາເສບຕດິ ສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ເປັນຕງົອນັ ຕະລາຍຕໍ ຸ່ ສ ຂະພາບຂອງຜູເ້ສບ ຖາ້ນໍາໃຊເ້ສບເປັນເວລາຍາວນານກໍຍິ ຸ່ ງ ຕດິແໜນ້ເຂົ ້າທີ ຸ່ສ ດ, ສ ດທາ້ຍກໍເຮດັ ໃຫເ້ຮາົເສຍສະຕ,ິເປນັ ບາ້ ຫ ືເຮດັ ໃຫເ້ສຍຊວີດິ ໄດ້ສະນັນ້, ແມຸ່ນໃຜ ກຕໍ າມທີ ຸ່ຫ ງົທາງຜດິ ໄປຕດິແລວ້ ຄວນຈະໄດຮ້ ບັການດູແລເບິ ຸ່ ງແຍງ ແລະ ຮກັ ສາສ ຂະພາບ, ຈາກສູນຟື ້ນຟູ ຢາເສບຕດິໃນທອ້ງຖິ ຸ່ ນນັນ້. ເລີ ຸ່ມຕົນ້ ໃນການດໍາລງົຊວີດິ ໃໝຸ່ ແລະ ໃຫສ້າມາດຢູ ຸ່ ຮຸ່ ວມກບັໝຸ່ ູເພື ຸ່ອນໃນສງັຄມົ ເຊັ ຸ່ນດຽວກນັ ກບັຄນົທົ ຸ່ວໄປ, ຫ າຍໆຄນົກໍວຕິກົ ກງັວນົຕໍ ຸ່ການທີ ຸ່ ເຂົ ້າບໍາບດັຮກັ ສາດວ້ ຍສາເຫດຫ າຍໆຢຸ່ າງເຊັ ຸ່ນ: ຢາ້ນຄນົ ອື ຸ່ ນຮູວຸ້່າຕນົ ເອງຕດິ ຢາ, ຢາ້ນຄນົ ອື ຸ່ ນກຽດຊງັ, ຢາ້ນທນົ ຕໍ ຸ່ ການບໍາບດັ ຮກັ ສາບໍ ຸ່ ໄດ,້ ຢາ້ນວທິ ີການຮກັ ສາ ແລະ ອື ຸ່ນໆອກີຫ າຍຢຸ່ າງ. ດັ ຸ່ງນັນ້, ເພື ຸ່ອຊຸ່ ວຍໃຫກ້ ານເຂົ ້າຮກັ ສາເປນັ ສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ດ, ີດໍາເນນີໄປຢຸ່າງຕໍ ຸ່ ເນື ຸ່ອງຈນົຄບົ ທ ກຂັນ້ຕອນ ແລະ ປະສບົຜນົສໍາເລດັ ເຮາົສາມາດແກໄ້ຂບນັຫາດັ ຸ່ງກຸ່າວໄດໂ້ດຍມວີທິ ກີ ານຮກັ ສາດັ ຸ່ງລຸ່ ມນີ ້ : ກ. ການຮກັ ສາດວ້ຍຕວົ ເຮາົເອງ ແລະ ຄອບຄວົ ຄດິເຖງິພໍ ຸ່ ແມຸ່ ບ ກຄນົທໍາອດິທີ ຸ່ ເຮາົຄວນຄໍານງ ເຖງິກໍຄພືໍ ຸ່ ແມຸ່ ພໍ ຸ່ ແມຸ່ເປນັ ຕວົຫ ກັ ທີ ຸ່ສໍາຄນັ ໃນການລຽ້ງດູເຮາົ ມາດວ້ຍຄວາມທ ກຍາກລໍາບາກດວ້ ຍຄວາມອດິເມື ຸ່ອຍ, ອດົທນົ ເຮດັວຽກ ເພື ຸ່ອຫາເງນິມາລຽ້ງໃຫເ້ຮາົໃຫຍຸ່ ຂ ້ນມາ ເຊິ ຸ່ ງບໍ ຸ່ ແມຸ່ນເລື ຸ່ອງງຸ່າຍໆ. ບ ນຄ ນຂອງພໍ ຸ່ ແມຸ່ບໍ ຸ່ສາ ມາດປຸ່ ຽນແທນກບັສິ ຸ່ ງໃດໃນໂລກນີ ້ ເວລາໃດເພິ ຸ່ນກໍ ໄດເ້ອາົໃຈໃສຸ່ເບິ ຸ່ ງແຍງ ແລະ ຍອມສະຫ ະໄດທ້ ງັຊວີດິເພື ຸ່ອລູກ. ດັ ຸ່ງນັນ້ , ຜູທ້ ີ ຸ່ ເປັນລູກສົມຄວນແລວ້ ບໍທີ ຸ່ ຈະຕອບແທນເພິ ຸ່ ນດວ້ ຍການເສບຢາເສບຕິດ ການທີ ຸ່ ລູກຕດິຢາເສບຕດິຄຄືວາມທ ກທໍລະມານ ແລະ ຄວາມເສຍໃຈຂອງຜຸ່ ູທີ ຸ່ ເປັນພໍ ຸ່ ແມຸ່ ອນັ ໃຫຍຸ່ຫ ວງ ຂອງພໍ ຸ່ ແມຸ່. ຄດິສະເໝວີຸ່າຕວົ ເຮາົມຊີວີດິຢູ ຸ່ ຢຸ່າງມຄີ ນຄຸ່າ ການທີ ຸ່ ໄດເ້ກີດມາເປັນຄົນນັນ້ ນັບວຸ່ າເປັນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ປະເສີດ ແລະ ຊີວິດເປັນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ມີຄຸ່ າ ມະຫາສານ, ເຮາົຄວນຈະຮກັ ສາໃຫໄ້ກຈາກໂລກໄພທງັປວງ, ເຮາົຄວນຮກັ ແລະ ພໍໃຈໃນຕນົ ເອງ, ຢຸ່ າເອາົ ຕນົ ເອງໄປປຽບທຽບກບັ ຄນົ ອື ຸ່ ນທີ ຸ່ ບໍ ຸ່ ດີເພາະມນັ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ຮາົຮູສ້ ກ ເປັນຄນົດອ້ ຍໂອກາດ, ບໍ ຸ່ ມຄີຸ່າໃນ ສງັຄມົ ແລະ ເຮາົສາມາດເຮດັໃຫເ້ຮາົເອງມຄີຸ່າດວ້ ຍການປະພດ ຕວົ ເປນັ ຄນົທີ ຸ່ ດຂີອງສງັຄມົ ແລະ ເປນັລູກທີ ຸ່ ດຂີອງພໍ ຸ່ ແມຸ່ ຂອງວງົສາຄະນະຍາດ, ຂອງຄູບາອາຈານ, ເປນັ ເພື ຸ່ ອນທີ ຸ່ ເຊື ຸ່ ອຖຂືອງໝຸ່ ູຄຸ່ ູແລະ ເປັນຜູດ້ ໝັ ຸ່ນ ຂະຫຍນັພຽນໃນການເຮດັວຽກງານຕຸ່າງໆ. ເມື ຸ່ອຄນົອື ຸ່ນເຊາົເບິ ຸ່ ງເຮາົແລະ ຍອມຮບັຄ ນຄຸ່າຂອງເຮາົກໍຕໍ ຸ່ ເມື ຸ່ອ ເຮາົເອງນັນ້ດໍາລງົຊວີດິຢຸ່າງມຄີ ນຄຸ່າໂດຍການສາ້ງຄວາມດ, ີມປີະໂຫຍດແກຸ່ສງັຄມົ . ຕອ້ງສາ້ງຄວາມໝັນ້ ໃຈໃຫຕ້ ນົ ເອງ ຜູຕ້ ດິຢາຕອ້ງມຄີວາມຕັ ້ງໃຈວຸ່າ ຈະເຊາົໃຊຢ້ າ, ພະຍາຍາມຮກັ ສາຕວົ ບໍ ຸ່ ໃຫກ້ ບັ ໄປເສບຢາ ອກີ ການເຊື ຸ່ອວຸ່າ: ການຕດິຢາເສບຕດິສາມາດເຊາົໄດ້ແລະ ຜູຕ້ ດິຢາທ ກຄນົລວມທງັຕວົ ເຮາົເອງກໍສາມາດ ເຊາົໄດ້ຖາ້ມຄີວາມຕັ ້ງໃຈດວ້ ຍວທິ ບີ ໍ ຸ່ ສນົ ໃຈນໍາຢາ ຫ ືວທິ ເີຂົ ້າສູນບໍາບດັຮຸ່າງກາຍທາງແພດ ຂໍພຽງໃຫເ້ຮາົ ເປນັ ຄນົທີ ຸ່ມຄີວາມໝັນ້ ໃຈ ແລະ ມກີ າໍ ລງັໃຈທີ ຸ່ຈະເຂົ ້າຮບັການຮກັ ສາ.

91 ຊອກຫາແບບຢຸ່າງທີ ຸ່ ດໃີນການຮກັ ສາ ເພື ຸ່ອຊຸ່ ວຍໃຫເ້ຮາົມກີ ໍາລງັໃຈໃນການຮກັ ສາຕວົ ໃຫຮຸ້່າງໄກຈາກຢາເສບຕດິ ເຮາົຄວນເລອືກ ຜູໃ້ດຜູໜ້ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເຮາົຊື ້ນຊມົ ໃນຄວາມສາມາດ ຫ ືຄວາມສໍາເລດັ , ມວີທິ ກີ ານ ດໍາລງົຊວີດິທີ ຸ່ດມີ າເປນັ ແບບຢຸ່າງ ເພື ຸ່ ອເປັນການກະຕ ກຊ ກຍູຈ້ ດິ ໃຈ ແລະ ເປັນແບບ ຢຸ່ າງທີ ຸ່ ສາມາຫ ຽວເຫນັ ໄດຊ້ ດັ ເຈນທີ ຸ່ ເປັນແນວທາງ ໃນການປະພດ ປະຕບິດັຕນົ ໃຫພ້ ົນ້ຈາກຢາເສບຕດິ. ເປນັຄນົ ເບິ ຸ່ ງໂລກໃນແງຸ່ດ ີ ການເບິ ຸ່ ງໂລກໃນແງຸ່ດເີຮດັ ໃຫເ້ຮາົມຄີວາມຫວງັ, ມກີ ໍາລງັໃຈ, ມຄີວາມເຊື ຸ່ອໝັນ້ , ມຄີວາມ ຈງິໃຈ, ຄວາມປາຖະໜາດຂີອງຂອງຄນົ ອື ຸ່ນອອ້ ມຂາ້ງ, ການຊຸ່ ວຍເຫ ອືຂອງຜູທ້ ີ ຸ່ມຄີວາມຊໍານານຈະຊຸ່ ວຍ ໃຫຫ້ ດພົນ້ ອອກຈາກສະຖານະການອນັຊົ ຸ່ວຮາ້ຍຈາກການຕດິຢາເສບຕດິ ແລະ ສາມາດກບັມາສາ້ງຕນົ ໃຫ້ ເປັນຄນົ ດມີ ຊີວີດິປອດໃສຂາວສະ ອາດ, ສາມາດຜຸ່ານຜຸ່າບນັຫາອ ປະສກັ ຕຸ່າງໆ ແລະ ສາມາດປະສບົ ຜນົ ສໍາເລດັ ໄດ.້ ສະຫ ບ ໃຈຄວາມ ຢາ ແລະ ສິ ຸ່ ເສບຕດິ : ການນໍາໃຊສ້ ະໝ ນໄພປິ ຸ່ ນປວົ ໃນສະໄໝກຸ່ອນ ເມື ຸ່ອເວລາເກດີໂລກໄພໄຂເ້ຈບັ ມກີ ານນໍາໃຊພ້ ດື ແລະ ສດັ ເພື ຸ່ ອປິ ຸ່ ນປົວໃນການຮກັ ສາໂລກນັນ້ ກໍຄ:ືການນໍາໃຊອ້ ງົຄະທາດທີ ຸ່ ມຢີູ ຸ່ ໃນ ສະໝ ນໄພທາດອງົຄະທາດແຕຸ່ ລະຊະນດິຈະໃຫຜ້ ນົ ປະໂຫຍດແຕກຕຸ່າງກນັ ເຊັ ຸ່ນ: ບາງຊະນດິມຄີ ນລກັ ສະນະການປິ ຸ່ ນປົວລະງບັຄວາມເຈບັ ປວດ, ບາງຊະນດິມກີ ານຂາ້ເຊື ້ອໂລກໄດ.້ ຢູ ຸ່ ໃນສະໝ ນໄພມທີ າດ ອງົຄະທາດຫ າຍຢຸ່າງປນົ ກນັ ເຊິ ຸ່ ງມນັບໍ ຸ່ສາມາດເປນັທາດບໍລສິ ດໄດ,້ທາດທີ ຸ່ ເຮາົເອາົມາໃຊເ້ປນັ ຕວົຢາແມຸ່ນບໍ ຸ່ ຄງົທີ ຸ່ ເຊິ ຸ່ ງມນັ ມກີ ານປຸ່ ຽນແປງໄປຕາມອາຍ ຂອງພດື ແລະ ສະຖານທີ ຸ່ ກໍາເນດີ ຂອງພດື ເຖິງຈະເປັນພດື ຊະນດິດຽວກນັກຕໍ າມ. ຢາລະງບັການເຈບັປວດ ແລະ ແກໄ້ຂ: ້ ພາຣາເຊຕາມອລ ແລະ ອດັສະປີຣນິ ຢາ 2 ຊະນດິນີ ້ ເປນັ ຢາ ລະງບັອາການປວດຫົວຕົວຮອ້ ນ, ຖືຄີງໄຂບ້ ໍ ຸ່ ສະບາຍ ເຊິ ຸ່ ງນໍາໃຊຢຸ້່ າງກວ້ າງຂວາງ ແລະ ແຜຸ່ ຫ າຍໃນ ປັດຈບ ນັ , ການອອກລດິ ແມຸ່ ນເຮດັ ໃຫບ້ ໍ ຸ່ມຄີວາມຮູສ້ ກ ຕໍ ຸ່ ການເຈບປວ ັ ດ, ລດົ ໄຂ,້ ຊຸ່ ວຍໃຫຄ້ ນົ ໄຂຫ້ າຍ ຄວາມງຸ່ວມເຫງາົຫ ືມນ ເມາົໝດົສະຕ.ິ ຢາລະງບັປວດ ແລະ ແກໄ້ຂ ້ທີ ຸ່ ເຮດັ ໃຫເ້ສບຕດິ : ໃນການນໍາໃຊຢ້າລະງບັອາການປວດຂອງຕວົຢາ 2 ຊະນດິຄ:ືອດັສະປີຣນິ ແລະ ພາຣາເຊຕາມອລແມຸ່ນບໍ ຸ່ ສາມາດບນັ ເທາົໄດຍ້ ອ້ ນຄນົ ໄຂມ້ ອີາການເຈບັປວດ ຢຸ່ າງຮ ນແຮງ, ແພດຈໍາເປັນຕອ້ ງໃຊຢ້ າລະງບັອາການປວດທີ ຸ່ ແຮງກວຸ່າເກົ ຸ່າ, ທາດອງົຄະທາດທີ ຸ່ ນໍາມາໃຊ້ ເປນັ ຕວົຢາລະງບັອາການປວດນີ ້ຈດັ ເປນັອງົຄະທາດປະເພດອລັຄາລອຍທີ ຸ່ ເກດີໃນພດືຫ າຍຊະນດິ ເຊິ ຸ່ ງມຄີ ນ ລກັ ສະນະເປັນເບສ ຢາປະເພດນີມ້ ຜີ ົນບໍ ຸ່ ຫ າຍປານໃດ, ແຕຸ່ ອອກລິດທາງຈດິ ປະສາດເປັນສຸ່ ວນຫ າຍ ໄດແ້ກຸ່ : ນໂິກຕນິ (Nicotine) ຫ ື3−(1−methyl−2−pyrolidy) pyridine ສູດໂມເລກ ນ C10H14N2 ເຊິ ຸ່ ງມໃີນໃບຢາສູບ.

92 ຊະນດິຂອງສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ກ. ສິ ຸ່ ງເສບຕດິທີ ຸ່ ເກດີຂ ້ນເອງຕາມທໍາມະຊາດໄດແ້ກຸ່ : ຢາເສບຕດິທີ ຸ່ ໄດມ້ າຈາກພດື ເຊັ ຸ່ນ: ຝິ ຸ່ ນ, ຊາ, ເຫດັຂີ ້ຄວາຍ ເປນັ ຕົນ້. ຂ. ຢາເສບຕດິທີ ຸ່ ຜະລດິດວ້ ຍກໍາມະວທິ ທີ າງເຄມເີຊັ ຸ່ນ: ເຮໂຣອນິ , ມອກຟນິ , ໂຄເຄນ, ຢາບາ້, ກາວ, ທນິເນີເປນັ ຕົນ້. ໂທດຂອງສິ ຸ່ ງເສບຕິດເປັນສິ ຸ່ ງທີ ຸ່ ເຮັດໃຫລ້ ະບົບປະສາດ ແລະ ອະໄວຍະວະຕຸ່ າງໆເຮັດວຽກຜິດ ປກົ ກະຕລິວມທງັຈດິໃຈຂອງຜູເສບກຈໍ ະມກີ ານປຸ່ ຽນແປງໄປຄກືນັ ດັ ຸ່ງນັນ້, ຜູຕ້ ດິຈ ຸ່ ງມຮີຸ່າງກາຍທີ ຸ່ຊ ດໂຊມ ແລະ ຈດິ ໃຈບໍ ຸ່ ປົກກະຕ,ິມອີ າການສະແດງອອກໃຫເ້ຫນັຫ າຍປະການ ເຊັ ຸ່ນ: ຕາແດງ, ຕາມວົ , ທໍາລາຍ ສະໝອງ, ຮມິ ສບົ ຂຽວຊໍ ້າ, ຫວົ ໃຈບໍ ຸ່ ປົກກະຕ,ິ ເກດີມະເຮງັປອດ, ຕບັ ແຂງ, ລໍາໄສອ້ ກັ ເສບ, ກະເພາະ ອກັ ເສບ ແລະ ນໍ ້າປດັ ສະວະຜດິປກົ ກະຕ,ິທໍາລາຍເລອືດ, ກາ້ມເນື ້ອອຸ່ ອນເພຍ ແລະ ຜວິໜງັຫຸ່ ຽວແຫງ້. ບນັ ດາສິ ຸ່ ງເສບຕດິ ທ ກປະເພດລວ້ ນແຕຸ່ ເກດີ ພດິ ໄພ ແລະ ມຄີ ວາມອັນຕະລາຍຮາ້ຍແຮງ ເຊິ ຸ່ ງສາມາດ ສະຫ ບໄດດ້ ັ ຸ່ງນີ ້ : ການໃຫໂ້ທດຕໍ ຸ່ ຜູເສບຕດິ , ການໃຫໂ້ທດແກຸ່ຄອບຄວົ , ການໃຫໂ້ທດຕໍ ຸ່ ສງັຄມົ , ການໃຫ້ ໂທດຕໍ ຸ່ປະເທດຊາດ ແລະ ສາຍເຫດທີ ຸ່ພາໃຫຕ້ດິຢາເສບຕດິ. ບດົຝກ ຫດັ 1. ຈດັຂະບວນການຕາ້ນຢາເສບຕດິດວ້ ຍຮູບການໂຕວ້າທ,ີຖາມຕອບກຸ່ ຽວກບັສິ ຸ່ ງເສບຕດິອອກແຮງງານ ເພີ ຸ່ມພູນຜະລດິຜນົແຂຸ່ງຂນັສລີະປະວນັນະຄະດ,ີກລິາ ແລະ ຂຸ່າວສານອື ຸ່ນໆ. 2. ການເສບຕດິໝາຍຄວາມວຸ່າແນວໃດ? ມໂີທດຕໍ ຸ່ຄນົແນວໃດ? 3. ນກັ ຮຽນປະຕບິດັຕນົແນວໃດຈ ຸ່ ງບໍ ຸ່ຕກົ ເປນັທາດຂອງຢາເສບຕດິ? 4. ນັກຮຽນສາມາດໃຫຄ້ ວາມຮູກຸ້່ ຽວກັບໂທດຂອງຢາເສບຕິດຕໍ ຸ່ ສະມາຊິກໃນຄອບຄົວ ຫ ືຜູໃ້ ກ້ ຊດິອື ຸ່ນໆໄດ້ຫ ືບໍ ຸ່ ? ໄດດ້ວ້ຍວທິ ໃີດ? 5. ຢາເສບຕດິມໂີທດຕໍ ຸ່ຄນົ ເຮາົແນວໃດ? 6. ເຫ ົ ້າແມຸ່ນເຄື ຸ່ ອງດື ຸ່ມສິ ຸ່ ງມນ ເມາົທີ ຸ່ ພວກເຮາົໃຊດ້ ື ຸ່ມໃນງານຕຸ່າງໆຢຸ່ າງຫ ວງຫ າຍຈະເຮດັ ແນວໃດເພື ຸ່ ອບໍ ຸ່ ໃຫຕ້ກົ ເປນັທາດຂອງສິ ຸ່ ງມນ ເມາົນີ ້? 7. ຢາສູບເປນັ ສນິຄາ້ຈາໍໜຸ່າຍທົ ຸ່ວໄປຈະຫາວທິ ປີອ້ງກນັແນວໃດ ເພື ຸ່ອຫ ດຜຸ່ ອນການສູບຢາ?