Keywords. Lexeme, sema, symbol, anthroponym, toponym, black, white,
semantic field.
Абдурахманова Г. Семантическая шкала лексем "белый" и "черный"
Аннотация
В нашей статье мы расскажем о некоторых семах лексемы белый и
черный. В этом мы попытались привести примеры и краткие объяснения
того, что, помимо выражения цвета, он создает еще много
положительных и отрицательных коннотаций.
Ключевые слова. Лексема, сема, символ, антропоним, топоним, черный,
белый, смысловое поле.
Ma’lumki, til obyektiv voqelikdagi barcha voqea-hodisalarni o’zida aks
ettirishga harakat qiladi. Shu tarzda til bizni qurshab turgan olamning barcha
ranglarini ifodalashga harakat qiladi. Lekin olamdagi barcha ranglar ham tilde
so’zlar bilan o’z ifodasiga ega bo’lavermaydi.
Ranglar va ularning ramziy ma’no-mohiyatidan bahs yuritish oson emas,
albatta. Chunki ranglar u yoki bu xalqning uni qurshab olgan olam, ijtimoiy-
madaniy hayot, urf-odat, marosim, adabiyot va san’atga doir qadimiy
qarashlari bilangina emas, balki, kosmogonik, mifologik, diniy-ilohiy
tushuncha va tasavvurlari bilan ham bog‘lanib ketgan. Shuningdek,
odamlarning dunyoqarashi, yashash sharoitlari, diniy hayot yo‘llarining
o‘zgarishi bilan ranglarga munosabat, ko‘zlangan maqsadlar ham o‘zgarib,
ba’zan butunlay yangilanib brogan [1; 16-b.].
O’zbek tilida oq, qora, sariq, zangori, ko’k, yashil, qizil, pushti, safsar,
alvon, havorang, jigarrang, kulrang kabi 20 ga yaqin rang bildiruvchi leksik
birlikar mavjud. Ulardan tilimizda eng ko’p qo’llanadigani “oq” va “qora”
leksemasidir.
O’zbek tilida “oq” leksemasining ma’no ko’lami keng. Shuni aytish
joizki, “oq” so’zlari nafaqat sifat, balki, toponimlar, antroponimlar va
100
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
gidronimlar tarkibida ham keladi. Aslida “oq” so’zining bosh ma’nosi rangdir.
Vaqt o’tishi bilan “oq” leksemasining ma’nolari tobora ko’payib boaradi va
keyinchalik boshqa ma’nolarni anglatadi. Fikrimizning dalili sifatida quyidagi
misollarni keltiramiz.
I. Oq(sifat) – ranglardan biri, qor, sut, paxta rangidagi. Oq doka. Oq non.
Oq it, qora it – bari bir it.(maqol) [11; 340-b.]
Oq qog’oz. Bo’zday oq. Oq vino(rangsiz vino),oq non, oq irq, oq tanlilar.
Oq tunlar – shimolda bo’ladigan yorug’ tunlarga nisbatan aytiladi.
Oq qarg’a(ko’chma ma’no) – biror muhit uchun begona boshqalardan
ajralib turadigan odam.
Oq dog’lar, oq joylar. a) hali tekshirilmagan, o’rganilamagan joylar. b)
hali o’rganilmagan, yechilmagan masalalar.
II. Oq(sifat) – oxirgi, toza. (qo’ldan chiqarish yoki pardozlash uchun
qilingan oxirgi ish haqida). Oqqa ko’chirmoq.
Oq suvoq – qora suvoq ustidan beriladigan tekis suvoq, pardoz suvoq.
Oq bilak – qo’lini sovuq suvga urmaydigan, faqat o’ziga oro beradiagan
ayollar haqida.
III.Oq (ot).
1) Oq – gunohsiz, sha’niga dog’ tushmagan kishi. Tekshiramiz: oqni oqqa,
qorani qoraga ajratamiz. (S.Ahmad. Hukm)
2) Oq – ko’zning qorachiqni o’ragan tiniq rangdagi qismi. Ko’zning oqi.
3) Oq – tuxumning oqsil moddasi.
4) Oq – ko’zga tushadigan kasallik. Ba’zi kasalliklar natijasida ko’z
qorachig’ida paydo bo’ladigan oqish dog’. Uning ko’ziga oq tushibdi.
5) Oq- shaxmatda qoraga zid bo’lgan donalar va shu tomon.
6) Oq – aroq.
101
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
7) Oq – oqargan tuk, mo’y, soch va soqolning oqargan qismi. Boshqasi
bo’lsa, qamchi bilan solar edim, lekin soqolining oqini hurmat qildim.(Oybek,
Qutlug’ qon.)
8) Oq(ko’chma)- sarkash, o’jar, itoat qilmaydigan o’g’ilga nisbatan
aytiladigan sifat [11; 340-b.].
Oq qilish, oqpadar – ota-ona tomonidan o’z bolasini farzandlikdan
mahrum etish. O’g’il yoki qiz juda qattiq gunoh va boshqa nojo’ya xatti-
harakatlar bilan ota-onaga nomus keltiradigan ish qilsa, ota-ona bunday
farzanddan voz kechgan va o’z qarorini kopchilik oldida ochiqdan-ochiq e’lon
qilgan. Oq qilinganda bolalar “oqpadar” deb atalgan. Aksariyat farzandlarni
otalar oq qilganlari uchun shunday atalganlar. Ular merosdan mahrum etilgan
va uydan badarg’a qilingan, unga qiz bermaganlar, jamoatga
aralashtirmaganlar. Oqpadarlar ko’pincha el-yurtdan chiqib, musofirlikda
yashashga majbur edi. Bu ota-ona tomonidan farzandga beriladigan eng oliy
jazo hisoblangan.
Shuningdek “oq” leksemasi quyidagi tarixiy terminlar tarkibida ham
keladi:
1. Oq kiyimlilar (tarixiy termin) – Movarounnahrda Arab
xalifaligining hukmronligi va mahalliy feodallar zulmiga qarshi ko’tarilgan
Muqanna qo’zg’oloni bilan bog’liq atama. Qo’zg’olonchilar oq kiyim
kiyganlari uchun tarixda “oq kiyimlilar” nomi bilan mashhur bo’lgan.
2. Oq quyunli – turk-o’g’uz qabilalari ittifoqi. Ko’chmanchi turk-
o’g’uz qabilalarining birlashishi natijasida vujudga kelgan. Bu etnonim ancha
vaqtgacha o’zbek qo’ng’irotlar tarkibida saqlanib qolgan. Ularning markazi
Diyorbakr shahrida bo’lgan.
Oqsoqol – O’rta Osiyodagi ko’pchilik xalqlar orasida e’tiborli, nufuzli,
yoshi ulug’ kishilarga nisbatan ishlatilgan atama. Bugungi kunda mahalla
raislari ham oqsoqol deb ataladi.
102
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Olim G’ofurovning “Ism va tarix” kitobida yozishicha, turkiy xalqlarda
“oq” komponenti ishtirok etgan ismlar keng tarqalgan. Agar turkiy tillardagi
“oq” sifatining qo’llanilishi ni kuzatsak, u ko’p ma’nolar anglatganligini
ko’ramiz. Masalan, oqsuyak – oliyjanob, obro’-e’tiborli kishilar haqida
shunday deydilar yoki “oq kishi” deb o’qimishli, oq-qorani tanigan odamlar
atalgan.
Toponimist olim S. Qorayev o’zbek tilidagi “oq” so’zi bilan 39 ta,
“qora” so’zi bilan yasaluvchi 100 dan ortiq joy nomlari borligini qayd etgan.
Oq komponentini erkaklar ismlarida ham ko’plab uchratish mumkin.
Oqboy, Oqpo’lat, Oqmirza kabi. Antroponimiyada oq komponenti rangni
emas, balki “uzoq umr ko’ruvchi, baxtli, duo olgan” ma’nolarini anglatadi.
Qadimdan ranglar turli xalqlarda turlicha ramziy ma’nolarni ifodalagan.
Masalan, Rus xalqi tilida “qora” so‘zi eski, qari, iflos, yorug‘likdan mahrum
qandaydir narsa; Afrika xalqlarida yovuzlik, yomon narsalar, baxtsizlik,
falokat, kasallik, jodugarlik, o‘lim, shahvat, tun; xitoylarda jiddiylik va adolat
kabi ma'nolarni ifodalaydi[ 9; 161-b.].
O‘zbeklarda va yana bir qancha turkiy xalqlar madaniyatida oq, ko‘k
rang motam ramzi, qora rang esa rus madaniyatida motam ramzi hisoblanadi.
Ammo xalqimiz orasida qora rangni tun, zulmat, yomonlik va h.k kabi salbiy
semalarida ko‘rish kuchliroq. Qora va oq ranglarni eslaganimizda ko‘z
oldimizda birinchi navbatda yovuzlik va ezgulik gavdalanadi. Sharq va O‘rta
Osiyo madaniyatida ba'zan qora rang ulug‘vorlik, buyuklik ramzi sifatida talqin
qilingan. XI asrda yurtimizda hukmronlik qilgan sulolaning ham o‘zlarini,
aynan. “Qoraxoniylar” deb atashlari qora so‘zining “katta”, “ulug‘”, “buyuk”
kabi ma’nolari bilan bog‘liq. Oq rang poklik, halollik, soflik, tozalik kabi bir
qancha ijobiy ma’nolarni anglatadi.
Qora ismining ma’nosi. Qora ismi, asosan, o’g’il bolalarga qo’yiladi va
bu ism quyidagi ma’nolarga ega: Kuchli, qudratli bola yoki qoracha bo’lib
103
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
tug’ilgan bola yoxud qoracha urug’iga (qirq qabilasining tarmog’i) mansub
bola. Shakllari: Qorabek, Qoraboy, Qorajon, Qoratoy, Qoraxon, Qoraqul [2 ].
Rus tilshunos olimi A.Kononov qora so‘zining ma’nolarini tadqiq etib,
ushbu so‘z bilan «katta», «yirik», «muhtasham», «ulug‘», «qudratli», «kuchli»,
«pokiza», «musaffo», «quruqlik», «yer», «zulmat ko‘ki», «shimol» kabi
mazmunlar ifodalanganligini ko‘plab misollar vositasida izohlab bergan. Uning
keltirishicha, A.Ja’far o‘g‘li «Kitobi Dadam Qo‘rqut» dagi qahramonlarning
nomidagi qora sifatlashini jasorat va kuchlilik sinonimi, deb ta’kidlagan [1; 17-
b.].
Buyuk ipak yo’lida joylashgan joy nomlarining ko’pchiligi aynan qora
leksemasi bilan bog’liq. Qorako‘l nomi ham aynan ko‘lning keng va katta
ekanligi bilan bog’liq. Qora dengizning ham qora rangga aloqasi yo‘q bo‘lib,
bu dengiz juda ulkan hududni o‘z ichiga oladi. Qadimgi turkiy tilda “qara”
shaklida ishlatilgan. Jumladan “Qora mol”- katta, shoxli mol, rangi qora mol
emas, “Qora qozon” - to‘y marakasi bir bo‘lgan 2,3 ta qo‘shni qishloqlar.
(rangi Qora qozon emas, balki - katta to‘y qozon) “Qorasuv”,- sersuv katta ariq
va h.k. Qoraqum, Qoraqamish, Qoradaryo, Manglayi Qora iboralari xam o‘sha
davrlardan yetib kelgan bo‘lsa ajab emas.
Qadimda turkiylarning dunyoqarashi va fikr olamida oq rangga
qaraganda qora rang e’tiborliroq mavqega bo’lgan. Shu bois ularning diniy
inonchlarida qora so‘zi ko‘proq o‘rin egallagan.
Bizning nazarimizda, tasavvuf tarixida «Qora» laqabi bilan shuhrat
topgan valiylar, darveshlar ma’lum bir ma’noda qamlarga vorisdirlar. Chunki
«Abu Siyoh, Qora Vali, Zangi ota, Qoracha Ahmad kabi Qora va Zanji avliyo
tipi nihoyatda e’tiborlidir. Avliyo ilohiyotchilar orasida ham qoralar bor edi.
So‘fiylik «qora» xotinlar o‘rtasida ham tarqalgandir» [8; 91-93-b.]. Ushbu
fikrlarda o’zbekning to’qson ikki urug’idan biri bo’lgan qirq urug’ining tarmog’i
– qoracha nazarda tutilgan.
104
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Xalq og’zaki ijodining noyob durdonalaridan biri bo’lgan “Kuntug’mish”
dostonida ham Qoraxon obrazi bor. U No’g’ay yurtining podshosi, Kuntug’mish
to’raning otasidir. Dostonda yurt uni e’zozlab, hurmat qilib “Avliyoyi Qoraxon”,
“Avliyo ota” deb atashlari aytib o’tilgan. Bundan ko’rinadiki, Qoraxon adolatli,
mard, yurt g’amini o’ylab ish qiladigan podshoh. Shuning uchun butun xalqi uni
e’zozlaydi.
Biz ushbu ranglar va ularning ma’nolari haqida juda ko’plab gapirishimiz
mumkin. Hozircha ayrim ramziy ma’nolari tog’risida to’xtalib o’tdik. Xulosa qilib
aytganda, “oq” va “qora” leksemalari ham ijobiy, ham salbiy ma’nolarga ega.
Ular tilimizda nafaqat rangni, balki boshqa turli-tuman ma’nolarni anglatib keladi
va juda katta semantik maydonni tashkil etadi.
Adabiyotlar
1. Haqqulov I. Yana qora rang talqini haqida maqolasi. www.kh-davron.uz
2. Ismlar.com — O‘zbek ismlarining ma‘nosi. Ismlar manosi, 2008–2022
3. Kuntug’mish. – Toshkent, 2014.
4. Madayev O. O’zbek xalq ijodi. T.: Mumtoz so’z, 2010. – 228 b.
5. Omonulla Madayev. Navoiy suhbatlari. – Toshkent: O’qituvchi, 2018. 170-
171-b.
6. Qofas o‘g‘li I. Eski turk dini. Anqara, 1980. 20-21-betlar.
7. Tohir va Zuhra. – Toshkent, 2004. – B.56.
8. Ulutog‘ S. So‘fiy nigohida ayol. Istanbul, 1995. 91-93-betlar.
9. Usmonova Sh. Lingvokulturologiya.-Toshkent, 2019. -B.161.
10. Кононов А.Н. Семантика светообозначений в тюркских языках //
Тюркологический сборник. Москва, 1978. С. 161-170.
11. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. -Тошкент, 2008. -В.340.
105
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Sherzod To‘ychievich
NORMO‘MINOV
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika
instituti dotsenti v.v.b.
ONG VA TAFAKKURNING SO‘Z TURKUMLARI
ShAKLLANISHIDAGI O’RNI
Annotatsiya
Ushbu maqolada inson ongi va tafakuri shakllari bilan so‘z
turkumlarining aloqasi, ular orqali yuzaga keladigan vositalar hamda
munosabatlar haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar: so‘z turkumi, paradigma, yadro-periferiya, tafakkur,
substant, atribut, predikat, essiant, relyant.
Sh. Normuminov.The role of consciousness and thinking in the
formation of categories of words
Annotation
This article discusses the relationship between the forms of the word and
the forms of human consciousness and thinking, the means and relationships
that arise through them.
Keywords: parts of speech, paradigm, core-periphery, thinking,
attribute, predicate, relational.
106
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Ш. Нормуминов. Роль сознания и мышления в образовании категорий
слов
Аннотация
В этой статье рассматриваются отношения между формами
слова и формами человеческого сознания и мышления, средствами и
отношениями, которые возникают через них.
Ключевые слова: части речи, парадигма, ядро-периферия,
мышление, атрибут, предикат, релятив.
Har bir so‘z turkumining kategorial ma’no va belgilarining mavjud
ekanligi ularning ongda o‘z ifodasi va ekvivalentiga ega bo‘lishi lozimligini
taqozo qiladi. L.V.Shcherbaning ta’biri bilan aytganda, “so‘z turkumlari
ifodalaydigan kategoriyalarning ongda qandaydir ifodalovchilari bo‘lishi
kerak, agar ular yo‘q bo‘lsa, tilda ularning o‘zi mavjud ekanligi haqida
gapirolmaymiz. Agar ular mavjud bo‘lsa, ularning albatta tafakkurdagi
salohiyati ham bor bo‘ladi” [9; 77-b.].
Boshqa tarafdan, «inson ongi tarafidan aks ettirilgan yoki aks
ettirilayotgan barcha moddiy va fikriy predmetlar, shaxslar, harakatlar,
xossalar , munosabatlar va voqealar»ni[3; 314-b.] ifoda etish orqali yuz
beradi. Shuningdek, «so‘z turkumlarini o‘zaro farqlashga bizning
tasavvurlarimizning farqlash mezonlari to‘g‘ri keladi. Bizning barcha
tasavvurlarimiz substansiyalar (shaxslar yoki predmetlar), belgi - xossalar,
harakatlar - holatlar va munosabatlar haqidagi tasavvurlarga bo‘linib ketadi»
[8; 427-b.], bu esa so‘z turkumlari darajasidagi til belgilari va modellarining
namoyon bo‘lish tarzidir.
So‘z turkumlarining ong va tafakkur shakllari hamda ulardagi
intellektual jarayonlar bilan aloqasi masalasi ham uning mazmun-mohiyatini
anglashga xizmat qiladi. Avalombor so‘z turkumlari va tafakkur kategoriyalari
107
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
muammosini ko‘rib chiqaylik. Bu mavzuda birinchilardan bo‘lib qalam
tebratgan A.N.Savchenko so‘z turkumlari tizimi til grammatik qurilishining
asosini tashkil etadi, deb ko‘rsatadi. Hatto mutlaqo qarindosh bo‘lmagan
tillarning ham so‘z turkumlari tizimida o‘xshashliklar seziladi. Sababi tafakkur
umuminsoniy xarakterga egadir va so‘zlarni turkumlarga ajratish ham ana
shunday xususiyatdir. Demak, so‘z turkumlari inson dunyoqarashi va
bilishining mantiqiy mahsulidir. Til lug‘at sostavi mantiqiy asosga ko‘ra
turkumlarga ajratiladi, shu sababli ularni mantiqiy asosdan xoli, sof formal
guruhlar deb hisoblab bo‘lmaydi.
So‘z turkumlarining rivoji, miqdori va so‘z turkumi tashiyotgan
abstraksiyalanish darajasi tillarning va til egalari tafakkurining rivojiga bog‘liq.
Jumladan, oz rivojlangan tillarning aksariyatida sifat alohida so‘z turkumi
sifatida mavjud emas, u ko‘pincha ism turkumi paradigmasiga kiradi, ayrim
hollarda fe’l turkumi doirasida bo‘ladi. Buning sababi o‘sha til egalari
tafakkurning obrazli idrok qilish xususiyati va abstraksiyalanish darajasining
pastligidir. Predmet, odatda, uning belgilari orqali qabul qilinadi, predmet va
uning belgisi ayniyat (birlik)ni tashkil etadi, yetarlicha abstraksiyalashmagan
tafakkur esa belgi tushunchasini predmet tushunchasidan farq qila olmaydi.
Ko‘rinadiki, so‘z turkumlari, ularning differensial belgilari, ST o‘rtasidagi
o‘zaro aloqa va ko‘chish tafakkurda yuz beruvchi umumlashtirish va
abstraksiyalanish darajasi bilan bog‘liqdir [6; 47-b.]. P.V.Chesnokov "So‘z va
unga mos keluvchi tafakkur birligi" nomli asarida tafakkurning asosiy birligi
tushuncha va uning til unsurlari bilan aloqasi tahlil etiladi.. P.V.Chesnokov,
tushuncha (konsept)lar asosan relyant (munosabat) va substant (predmet, uning
belgisi) bildirgani uchun so‘zlarni ham dastavval yordamchi va mustaqil
so‘zlarga ajratish lozimligini ko‘rsatib o‘tib, yordamchi so‘zlarning 5 ta tipini
sanab o‘tadi; bular bog‘lama, ko‘makchi va biriktiruvchi bog‘lovchilar,
"oddiy" bog‘lovchilar, yuklamalar. Bular o‘zlari birikkan mantiqiy birlik
108
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
(tushuncha - so‘z) ga hamda bu birlik bog‘liq bo‘lgan tafakkur birligi
o‘rtasidagi turli munosabatlarni anglatadilar [7; 146-b.].
P.V.Chesnokovning mazkur konsepsiyasi so‘z turkumlari o‘rtasidagi
tafakkuriy aloqa hamda ism - fe’l oppozitsiyasining mantiqiy asoslarini ochib
berishda muhim o‘rin tutadi, zero so‘z turkumlari paradigmasida yuz bergan va
berayotgan o‘zgarishlar tafakkur bilan bog‘liq hodisalardir, shu sababli ular
xilma-xil ko‘rinishda va to‘xtovsiz davom etib turadi. Har qanday til-nutq
hodisasi kabi so‘z turkumlariaro aloqa hamda STlardagi yadro-periferiya
munosabatlari til-tafakkur birligiga asoslanadi.
Ongdagi substant, atribut, predikat, essiant, relyant (konyukt, partativ,
postpozitsion) tushunchalarning tafakkurda so‘z turkumlari saviyasida
guruhlashishi esa insonning dunyoni diskret holda (bo‘laklarga, parchalarga)
qabul qilishi va uning ong va tafqakkurida shakllangan dunyoning lisoniy
manzarasida ham ana shu komponentlarning bevosita ishtirok etishiga olib
keladi. Inson ongida assotsiativ tushunchalar orqali ifodalanadigan axborot eng
ko‘p albatta ot (ism) va fe’llar ifodalaydigan tushunchalardir. Shu sababli
substansiya va relevant sifatidagi ot va fe’l ob’ektiv borliqdagi axborotlarning
asosiy qismini o‘zida ifodalaydi va shu xususiyati bilan o‘z auidensiyalari
hamda munosabat ifodalovchi so‘zlar turkumlari (bog‘lovchi, ko‘makchi,
yuklama, modal, undov so‘zlar) dan farq qiladi. Relyativlar ot va fe’l
ifodalagan predmetlar, harakat-jarayonlar o‘rtasidagi fazoviy, davriy, sababiy,
bog‘liqlik va qarama-qarshilik munosabatlarini ifodalaganlari uchun ularning
semantik yuklanmasi ikkilamchidir. [5; 465-b.]
Zotan, semantik va grammatik kategoriya unsurlarini o‘zaro
solishtirganda ham bu fikrni tasdiqlovchi holatga duch kelamiz:
Semantik kategoriya unsurlari Grammatik kategoriya unsurlari
1. Sub’ekt ega
2. Predikat kesim
109
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
3. Ob’ekt to‘ldiruvchi
4. Atribut aniqlovchi
5. Predmet, hodisa ot so‘z turkumi
6. Jarayon (harakat, holat) fe’l so‘z turkumi
7. Belgi sifat /ravish so‘z turkumi
8. Miqdor son so‘z turkumi
9. Munosabatlar
bog‘lovchilar, ko‘makchilar,
kelishik kategoriyasi [4; 8-b.].
Mashhur tilshunos E. Benvenist o‘z vaqtida o‘rinli qayd etganidek, «Til
insonning mohiyatidan ajratib bo‘lmaydigan yuqori darajadagi qobiliyatga -
simvollashtirish xususiyatiga egadir. Bunday deganda biz keng ma’noda tilning
ob’ektiv borliqni «belgi» vositasida tasvirlash (reprezentatsiya qilish)
qobiliyatini va «belgi»ni ob’ektiv borliqning vakili sifatida qabul qilish, va
binobarin, qandaydir bir narsa bilan yana boshqa shunday bir narsa o‘rtasida
«ma’no» joriy etish xususiyatini tushunamiz».
O‘z navbatida M.Abuzalova ilmiy izlanishlarida, ob’ektiv borliqdagi
narsa, hodisa va munosabatlarning inson tafakkuri orqali semiotik belgilarga
aylanishi va turkumlarga ajralishi ana shunday murakkab tafakkuriy va lisoniy
jarayonlar orqali yuz beradi. Shu kabi "lisoniy birlikka «majmui asmo va
sifot» sifatida nutqda xilma-xil holatda voqelantira oladigan xususiyat, ma’no
va vazifalarni imkoniyat sifatida o‘zida mujassamlashtirgan hamda xilma-xil
kontekstual sharoitlarda bu majmua va imkoniyatlardan faqat ayrim bir
qirrasini voqelantira oladigan hodisa deb qarash" tamoyili ham bor[1; 18-19],
degan fikrni ilgari surgan.
_________________________________________________
110
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Adabiyotlar
1.Абузалова М. К.. Субстанциал морфология,. валентлик ва синтактик
қурилма: Филология фанлари доктори (DSс) диссертацияси автореферати.
-Самарқанд, 2018, 18-19 Б.
2.Бенвенист Э. Общая лингвистика. М., 1974, с. 28.
3.Гак В.Г. Языковые преобразования. -М.: Языки русской культуры, 1998,
с.314.
4.Зокирова Х. Грамматик категорияларни систем ўрганиш. -Андижон,
2017, 8-9 б.
5.Прыгин Г.С. Феномен сознания: является ли информационная
концепция сознания прорывом в его понимании //Вестник Удмуртского
университета 2017. Т. 27, вып. 4 Серия Философия. Психология.
Педагогика.- С.456-463.
6.Савченко А.Н. Части речи и категории мышления. - Ростов на Дону:
Изд-во Ростовского университета, 1959, с.25
7.Чесноков П.В. Слово и соответствующая единица мышления. Москва :
Просвещение, 1967 144-146 бб.
8.Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. Изд. 2-е. –Л: Учпедгиз, 1941,
с. 427-428.
9.Щерба Л.В.О частях речи в русском языке //Щерба Л.В. Языковая
система и речевая деятельность. - М., 1974. - С. 77-100
111
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Норпулат Акрамович
АҲМЕДЖАНОВ
Жиззах вилоят педагогларни янги
методикаларга ўргатиш
миллий маркази катта ўқитувчиси
БУЮК ИПАК ЙЎЛИ МАДАНИЯТИНИНГ МУЗЕЙЛАРДА
АКС ЭТТИРИЛИШИ
Аннотация
Ушбу мақолада Ўзбекистон музейларида буюк ипак йўли
маданиятининг моддий- маданий қадриятлари ҳақида сўз юритилган.
Музейлар ўзбек халқининг маънавий удумлари, миллий маданиятини
тасвирлайдиган тарихий меъморчиликни асровчи ҳисобланади.
Калит сўзлар: музей педагогикаси, саёҳатлар, музей экспозицияси,
виртуал музейлар.
Annotation
N. Ahmedzhanov. Reflection of the culture of the Great Silk Road in
museums.
It was given about one of the major fields of our culture “about museums
of Uzbekistan” in this article. In this article it was written about that the
museum is historical monuments, literature, art, traditions, scenery of our
economic-social life.
112
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Keywords: The pedagogic of museum, trips, the exposition of museum,
virtual museums.
Н.Ахмеджанов. Отражение культуры великого шелкового пути
в музеях.
Аннотация
Это статья об одной из отраслей материально-културних
ценностей Узбекистана о музеих. Музеи считаются хранилищем
исторического зодчества, где изображены литература, национальная
культура, духовние традиции и другие стороны нашего Узбекского
народа.
Ключевые слова: педагогический музей, экспедиция, экспозиция
музеев, виртуальный музей.
Ўзбекистон Республикаси биринчи Президенти И. Каримов
музейларга катта ва юксак баҳо берган эди. И.Каримов айтганларидек,
музейлар жойлашган даргоҳ бир узук бўлса, музей унинг кўзидир. [4,
391-б.]
Юртимизда барча жабҳаларда бўлган ўзгаришлар каби
музейларнинг фаолиятида ҳам янги даврни бошлади. Ўзбекистон
Республикасининг Музейларни ривожлантиришга оид қатор Фармон ва
қарорлари, айниқса 2014 йил 11 июлдаги “Давлат музейларининг болалар
ва уларнинг ота- оналарига очиқлигини таъминлаш чора-тадбирлари
тўғрисида” ги Қарори айнан музей педагогикасини, хусусан музейларда
болалар билан ишлар олиб боришни йўлга қўйиш бўйича чора-тадбирлар,
дастурлаштириш таъминотини ишлаб чиқиш каби долзарб вазифаларни
қўйди.[7,107-108-б.]
Болалар - маданий меросимиз ворислари сифатида музейнинг
доимий иштирокчилари ҳисобланадилар. Музей- нафақат маънавий-
113
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
маърифий маскан, балки кўргазмали ашёлари билан билим берувчи катта
қувватга эга бўлган тарбия учоғи ҳамдир. Шу боис, таълим тизимида
амалга ошириладиган таълим-тарбия ишларининг самарадорлигини
таъминлашда мактаб жамоаси учун синфдан ташқари ишларда
музейларнинг аҳамияти каттадир. Бунинг учун фанларни олдиндан
мувофиқлаштириб режага киритилган амалий машғулотлар, экспедиция-
саёҳатлар билан мужассамлаштирган ҳолда ўтилиши мавзуни чуқур
ўзлаштирилиши эффектини орттиради.
Ўқувчи-ёшлар музейларнинг доимий иштирокчилари бўлгани учун
улар билан ишлаш музейшуносликнинг доимий муҳим масалаларидан
ҳисобланиб, бунинг учун замон талабига мос турли тадбирларни ҳам
ишлаб чиқиш керак бўлади. Бу борада Ж.Исмоилованинг “Музей
педагогикаси: тажриба ва изланишлар” [2, 61-б.] номли мақоласида
қуйидаги фикрлар бизга музей педагогикасини ривожлантиришга ёрдам
беради: XXI аср бошларига келиб замонавий музейларда ўқувчи ва
талабалар билан ишлаш жараёнларининг янги йуналишлари ривожлана
бошлади. Ҳатто мактабгача тарбия муассасалари билан ҳам мулоқот
бўйича алоҳида тайёргарлик керак бўлади. Натижада тажрибалар
негизида педагогика фанининг янги йўналиши - музей педагогикаси
шаклланди. Музей педагогикаси ўзининг турли хил усуллари билан турли
ёшдаги инсонлар қалбига йўл топишга катта ёрдам беради. Музей
экспонатларини намойиш қилишга қўйилган осори-атиқалар болалар ва
турли ёшдаги ўқувчилар учун жуда сирли ва қизиқарлидир. Маданий
тарбия берувчи педагог шу сеҳрли дунёга олиб кирувчи йулбошчи
вазифасини бажаради.
Музей педагогикаси кичик ёшдаги ташрифчилар билан ишлашнинг
турли шаклларини: викторина, конкурслар, ролли ўйинлар орқали олиб
боришни тавсия қилади. Болалар учун вазифа сифатида топшириқларни
114
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
беради:
1. Менинг шажарам
2. Менинг уйимдаги ёдгорликлар
3. Юртим бўйлаб саёҳат
4. Менинг қишлоғим.
Музей педагогикасида, яъни жажжи ташрифчилар билан ишлашда
қуйидагиларга амал қилиш керак:
1. Ёдгорликлар билан мулоқот қилиш кўникмалари ва талабларини
шакллантириш;
2. Эстетик қониқиш ва ҳаяжонланиш ҳиссини, қобилиятини
ривожлантириш;
3. Ёшларда тарихий хотирани шакллантириш;
4. Бошқа маданиятга нисбатан ҳурмат, тушуниш ҳиссини
шакллантириш
5. Музей экспозициясини ўзига хос тилини ўзлаштира олиш
6. Маданий мерос билан алоқа қилиш кўникмалар, музейда ўзини
тутиш, ўрганиш, предметларни кўриш кўникмасини ҳосил қилиш.
Музейлар моддий ва маънавий ёдгорликлар орқали илмий, тарихий,
маданий қадриятларни ёш авлодга етказувчи марказ ҳисобланади.
Шундай экан, музей педагогикасида экспонатлар, кўргазмалар таълим-
тарбиявий қувватга эга бўлган дарсхона эканлиги жиҳатидан, ўсиб
келаётган турли ёшдаги ташриф буюрувчилар учун дастурлаштирилган
ҳолда ёндашишни талаб этади. [7,109-б.]
Музей педагогикаси ҳақида Ж.Исмоилованинг “Музей ва жамият”
номли қўлланмасида батафсил маълумот берилган.[3,92-б] Олима қайд
этганидек, ҳозирги замонавий музейлар болалар билан ишлашнинг турли
методик усулларни ишлаб чиқмоқда. Уларнинг сони ва масштаби жуда
кенг бўлиб, ҳар бир музей ўзининг хусусияти ва фаолияти мазмунидан
115
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
келиб чиққан ҳолда иш тутади.[6,20-б]
Ўзбекистонда ҳам илк бор музей педагогикаси тажрибасини
қўлланган бўлиб, Ўзбекистон тарихи давлат музейи қошида 2011-йили
“Мўъжизалар оламида” болалар музейи ташкил этилгани ва унга 4 ёшдан
14 ёшгача бўлган болаларга мўлжалланган маълумотлар базаси ишлаб
чиқилгани эътиборга лойиқдир. Бу музей болаларнинг тарихий
тафаккурини ривожлантириб, уларнинг тарихий давр билан эркин
мулоқотга киришлари, ўша давр “жонли” муҳитида “яшаш”лари учун
катта имконият яратади.
Ушбу фикрни Темурийлар тарихи давлат музейига тадбиқ
этиладиган бўлса, музейга ташриф буюрувчиларнинг ёш психологик
хусусиятларини инобатга олинган илмий маълумотнома аппаратининг
шакллантирилиши, бунинг учун замонавий ахборот технологиялари ва
воситаларидан кенг фойдаланишни жорий этилишини таъминлаш
муҳимдир.
Музей педагогикаси кичик ёшдаги ташрифчилар билан ишлашнинг
турли шаклларини: викторина, конкурслар, ролли ўйинлар орқали олиб
боришни тавсия қилади. Темурийлар тарихи давлат музейи бўйича
болаларга вазифа сифатида топшириқларни беради. Бу топшириқларни
қуйидагича тайёрланиши мумкин:
- Амир Темур шажарасини тузинг. Амир Темур фарзандлари
ҳақида батафсил маълумот тайёрланг;
- Амир Темур хаёти ва фаолияти солномасини тузинг;
- Амир Темурнинг наслу насабини ёзинг;
- “Соҳибқирон” сўзининг маъносини айтинг;
- Амир Темур салтанати ҳудудларини аникланг ва “Амир Темур
буюк саркарда” эканлиги ҳақида маълумот беринг;
- Амир Темур ва темурийлар даври ёдгорликлари ҳақида маълумот
116
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
тайёрлаш;
- Музейдаги экспонатлардан “Амир Темур - бунёдкор” мавзусида
иншо ёзинг.
Музей педагогикасида яъни жажжи ташрифчилар билан иш олиб
боришда қуйидагиларга амал қилиш керак. [8, 42-б.]
- Синчковлик, хушмуомалалик ва қатъият билан болалар
ҳаракатини кузатиб боринг. Улардаги қизиқиш жуш уриб, ўзлари
билмаган ҳолда музей экспонатига қўл теккизишлари ёки тирнашлари, бу
эса ўз навбатида маданий бойликларни бут ва шикастсиз сақланишига
салбий таъсир қилиши мумкин;
- Ёш болаларни музейда сақич чайнашларига йўл қўйманг. Чунки
кўпчилик сақич чайновчилар сақичларини музей экспонатининг
қаеригадир ёпиштириб кетиш холатларини олдини олинг;
- Ёдгорликлар билан мулоқот қилиш кўникмалари ва талабларини
шакллантириш;
- Эстетик завқланиш хисси ва қобилиятини ривожлантириш;
- Ёшларда тарихий хотирани шакллантириш;
- Бошқа маданиятга нисбатан хурмат, тушуниш хиссини
шакллантириш;
- Музей экспозициясини ўзига хос тилини ўзлаштира олиш;
- Маданий мерос билан алоқа қилиш кўникмалар, музейда ўзини
тутиш, ўрганиш, предметларни кўриш кўникмасини хосил қилиш.[7, 111-
б.]
Б.Ходжаевнинг “Музей педагогикаси: тараккиёт тарихи ва
истикболи” номли маколасида музей педагогикасининг концептуал
асослари ва тарихий-тадрижий ривожланиш тавсифи баён этилган.
Муаллиф музей педагогикасининг истиқболли йўналиши сифатида
виртуал музейлар яратишнинг назарий ва амалий жиҳатларини тадқиқ
117
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
этган. Муаллиф, ХХ аср бошларида дунё бўйича фақат АҚШда бош
шиори “илтимос ушлаб кўр” ибораси билан музей фаолият юритгани,
1990-йилларнинг бошларига келиб буларнинг сони 400 тадан ошгани,
улар орасида Амстердамдаги Тропик музей, Гаагадаги (Нидерландия)
“Мусеон” номли болалар маърифий маркази, Австриядаги “Болалар
дунёси”, Буюк Британиядаги “Кашфиётлар фабрикаси” ва “Эврика”
музейлари жуда машҳурлигини мисол тариқасида келтирган.[5,15-22-б]
Музей педагогикасининг ўзига хос жиҳати - ўқувчиларнинг музей
материаллари билан ишлашини ташкил этиш уларнинг фан, техника,
технология, ижодий соҳада эгаллаган билим, кўникма ва малакаларини
интеграциялаш заруриятини юзага келтиради. Виртуал музейни яратиш
иккита методиканинг-музей педагогикаси ва замонавий ахборот
технологияларига асосланадиган лойиҳалар методи интеграцияси
натижасида юзага келади.[5,15-22-б]
ХХ асрнинг 90-йилларида музейшуносликка кириб келган “виртуал
музей” ибораси бугунги кунда замонавий музейшуносликнинг бутун
бошли йўналишига айланиб улгурди.
Ўқувчилар виртуал музейларга саёҳат қилиш оркали маънавий
мероснинг тарихий илдизларини англайдилар, тарихий, абадий, санъат
намуналарини бир бутун, яхлит маънавий мерос сифатида тушунишга
эришилади. Демак, виртуал музейлар билан ўқувчиларнинг мустақил
ишини ташкил қилиш ўқитувчининг ёрдами ва кўрсатмаси орқали амалга
ошириш умумтаълим фанлари дастурларига музей педагогикасини кенг
тарғиб этишни талаб этади. Бу эса ўқув дастурларига муайян
ўзгартиришлар киритилишига олиб келади. Бундай ишларни олиб бориш
анча самарали ҳисобланади.[7,112-б.]
Хулоса сифатида шуни қайд этиш лозимки, тарих фанларини
ўқитиш ва синфдан ташқари ишларда жажжи болалар, турли ёшдаги
118
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
ўқувчиларни тарихий билимларини бойитишда музейларнинг роли катта.
Чунки ўқувчилар ўзлаштирган билимларини музей экспонатларини
жонли равишда кўриб маълумотларни мустаҳкамлайди ва ўзларининг
қизиқтирган саволларига жавоб олиш имкони туғилади.
___________________________________________________
Адабиётлар
1. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 11
июлдаги — Давлат музейларининг болалар ва уларнинг ота-оналарига
очиқлигини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 189-сонли Қарори.
2. Исмоилова Ж. Музей педагогикаси: тажриба ва изланишлар //
Мозийдан садо. 1 (61) 2014.
3. Исмоилова Ж.Х., Нишанова К.С., Муҳамедова М.С. Музей ва
жамият. - Тошкент: Чинор ЭНК, 2015. - Б. 92.
4. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси, Ўзбекистон тарихи
давлат музейи.-Моддий-маънавий мерос ва умумбашарий қадриятлар-
(Илмий мақолалар тўплами)-Тошкент: “LESSON PRESS” 2017.-391 б.
5. Ходжаев б. Музей педагогикаси: тараккиёт тарихи ва ва истиқболи
// Педагогика. - Тошкент, 2016. 4-сон.Б.15-22.
6. Исмоилова Ж. Музей педагогикаси: тарихи, бугуни ва
истиқболи//Ўзбекистон музейлари истиқболи.-Тошкент:Академнашр,
2013.-Б.20.
7. Низомий номидаги Тошкент Давлат Педагогика Университети
ХТХҚТМОМ. Тарих фанини ўқитиш методикаси: Тошкент. 2017.-107-
112 б.
8. Музей хавфсизлиги. ЮНЕСКОнинг Ўзбекистондаги
Ваколатхонаси, 2008.-42 б.
119
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
BUYUK IPAK YO‘LI XABARNOMASI MUALLIFLAR DIQQATIGA!
Hurmatli mualliflar, maqola muallif tomonidan qog‘ozda chop etilgan va elеktron
shaklda taqdim qilinishi shart. Maqolada quyidagi bandlar: UDK, ishning nomi (o‘zbеk, rus
va ingliz tillarida), maqola hammualliflarining ro‘yxati (to‘liq familiya, ismi, otasining ismi
–o‘zbеk, rus va ingliz tillarida), muallif haqida ma'lumotlar: ish joyi, lavozimi, telefon
raqami, pochta va elеktron pochta manzili; maqola annotatsiyasi (300 bеlgigacha, o‘zbеk,
rus va ingliz tillarida), kalit so‘zlar (57, o‘zbеk, rus va ingliz tillarida) bo‘lishi lozim.
MAQOLALARGA QO‘YILADIGAN TALABLAR!
Maqolalarning nashr etilishi uchun shartlar nashr etilishi mo‘ljallangan maqolalar
dolzarb mavzuga bag‘ishlangan, ilmiy yangilikka ega, muammoning qo‘yilishi, muallif
tomonidan olingan asosiy ilmiy natijalar, xulosalar kabi bandlardan iborat bo‘lishi lozim;
ilmiy maqolaning mavzusi informativ bo‘lib, mumkin qadar qisqa so‘zlar bilan ifodalangan
bo‘lishi kеrak va unda umumiy qabul qilingan qisqartirishhlardan foydalanish mumkin;
“Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi” jurnali mustaqil (ichki) taqrizlashni amalga oshiradi.
MAQOLALARNI YOZISH VA RASMIYLASHTIRISHDA QUYIDAGI
QOIDALARGA RIOYA QILISH LOZIM:
Maqolalarning tarkibiy qismlariga: kirish (qisqacha), tadqiqot maqsadi, tadqiqotning
usuli va obyеkti, tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi, xulosalar yoki xotima,
bibliografik ro‘yxat. Maqola kompyutеrda Microsoft Office Word dasturida yagona fayl
ko‘rinishida tеrilgan bo‘lishi zarur. Maqolaning hajmi jadvallar, sxеmalar, rasmlar va
adabiyotlar ro‘yxati bilan birgalikda doktorantlar uchun 0,25 b.t. dan kam bo‘lmasligi kеrak.
Sahifaning yuqori va pastki tomonidan, chap va o‘ng tomonlaridan 2,5 sm; oriyеntatsiyasi
kitob shaklida. Shrift Times New Roman, o‘lchami 12 kеgl, qatorlar orasi intеrvali
1,0; bo‘g‘in ko‘chirish avtomatik. Grafiklar va diagrammalar qurishda Microsoft Office
Excel dasturidan foydalanish lozim. Matndagi bibliografik havolalar (ssilka) kvadrat qavsda
ro‘yxatda kеltirilgan tartibda qayd qilish lozim. Maqolada foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
kеltirilishi lozim. Bibliografik ro‘yxat alfavit tartibida GOST R 7.0.5 2008 talablariga mos
tuziladi.
JURNAL IKKI OYDA BIR MARTA CHIQADI.
“Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi”dan ko‘chirib bosish faqat tahririyatning yozma
roziligi bilan amalga oshiriladi.
Mualliflar maqolalardagi faktlar, raqamlarning haqqoniyligi va imloviy-uslubiy
jihatlariga shaxsan mas’uldirlar.
Maqolaga quyidagilar ilova qilinadi:
Yo‘llanma xati. Ekspеrt xulosasi.
Samarqand davlat universiteti «Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi» jurnali manzili: 140104,
Samarqand shahri, Universitet xiyoboni, 15uy.
Тelefon: +99866 240 38 43
+99888 285 88 00
E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).
120
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
REQUIREMENTS FOR ARTICLE DESIGN for the scientific journal
"BULLETIN OF THE GREAT SLICK ROAD"
CONDITIONS FOR THE PUBLICATION OF ARTICLES.
The materials of the article should correspond to the thematic areas and be submitted in
paper and electronic form. Articles in Uzbek, Russian and English are accepted for
publication. For typing, the Microsoft Word 972019 editor is used, the margins are 2 cm;
font Times New Roman, size – 14 pt; line spacing - 1.5; width alignment; paragraph indent
1.25 cm; sheet orientation is portrait. Compaction of the interval is not allowed. Pages are
not numbered. Allowed selections in the text are italics. Word hyphenation in the text and
intervals between paragraphs are not allowed. Images used in the article must be in jpg, gif,
bmp format. When making references, be guided by the state standard. Subscript
bibliographic references are allowed. All articles are subject to a mandatory plagiarism
check. The originality of the text should be at least 75% of the volume of the article. Before
the title of the article, the author indicates the UDC classifier. TITLE OF THE ARTICLE
in capital letters, alignment in the center of the line. Next italic font, right alignment: Full
name author of the article, academic degree, academic title, name of the university,
subdivision (department), position, country, city, E-mail (font size 12). If there are several
authors of the article, the information is repeated for each author and separated by a
semicolon. Abstract in Russian and English: no more than 500 characters (with spaces). Key
words in Uzbek, Russian and English, words are separated from each other by a semicolon.
After 1 line - the text of the article. 1 line after the text of the article
- the title in the center "List of used sources". The first in the list are legal documents and
acts. Bibliographic records should be numbered and placed in alphabetical order. When
compiling the list, the state standard is used. Bibliographic references in the text should be
indicated in square brackets in the order they are listed. The bibliographic list is compiled in
alphabetical order in accordance with the requirements of GOST R 7.0.5 2008. The editorial
board reserves the right to reject materials that: do not meet the requirements for their
content and design; - not checked for plagiarism. Manuscripts of articles are not reviewed
and are not returned to the authors.
THE MAGAZINE IS PUBLISHED EVERY TWO MONTHS.
No information on this site may be reproduced without our written consent. The authors
are personally responsible for the facts in the articles, the accuracy of figures, spelling and
style. THE ARTICLE MUST BE APPLIED TO: Letter of recommendation. Expert opinion.
Address of the journal "Bulletin of the Great Silk Road" of Samarkand State University:
140104, Samarkand, University Avenue, 15.
Phones: +99866 240 38 43
+99888 285 88 00
E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).
121
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
ТРЕБОВАНИЯ К ОФОРМЛЕНИЮ СТАТЬИ ДЛЯ НАУЧНОГО ЖУРНАЛА
“ВЕСТНИК ВЕЛИКОГО ЩЕЛКОВОГО ПУТИ”
УСЛОВИЯ ПУБЛИКАЦИИ СТАТЕЙ.
Материалы статьи должны соответствовать тематическим областям и быть
представлены в бумажном и электронном виде. К публикации принимаются статьи на
узбекском, русском и английском языках. Для набора текста используется редактор
Microsoft Word 972019, поля по 2 см; шрифт Times New Roman, размер – 14 pt;
межстрочный интервал – 1,5; выравнивание по ширине; абзацный отступ 1,25 см;
ориентация листа – книжная. Уплотнение интервала не допускается. Нумерация
страниц не проставляется. Допустимые выделения в тексте – курсив. Переносы слов в
тексте и интервалы между абзацами не допускаются. Используемые в статье
изображения должны быть формата jpg, gif, bmp. При оформлении ссылок
руководствоваться государственным стандартом. Допустимы подстрочные би-
блиографические ссылки. Все статьи проходят обязательную проверку на плагиат.
Оригинальность текста должна составлять не менее 75% от объема статьи. Перед
названием статьи автор указывает классификатор УДК. НАЗВАНИЕ СТАТЬИ –
прописными буквами, выравнивание по центру строки. Далее – шрифт курсив,
выравнивание по правому краю: Ф.И.О. автора статьи, ученая степень, ученое звание,
название вуза, подраз- деление (кафедра), должность, страна, город, Email (размер
шрифта 12). Если авторов статьи несколько, информация повторяется для каждого
автора и разделяется точкой с запятой. Аннотация на русском и английском языках:
не более 500 знаков (с пробелами). Ключевые слова на узбекском, русском и
английском языке, слова отделяются друг от друга точкой с запятой. Через 1 строку –
текст статьи. Через 1 строку после текста статьи название по центру «Спи- сок
использованных источников». Первыми в списке располагаются
нормативноправовые документы и акты. Библиографические записи должны быть
пронумерованы и размещены в алфавитном порядке. При оформлении списка
используется государственный стандарт. Библиографические ссылки в тексте должны
быть указаны в квадратных скобках в порядке их пере- числения. Библиографический
список составляется в алфавитном порядке в соответствии с требованиями ГОСТ Р
7.0.5 2008. Редакционная коллегия оставляет за собой право отклонять материалы:
не соответствующие требова- ниям к их содержанию и оформлению;
- не прошедшие проверку на плагиат. Рукописи статей не рецензируются и не
возвращаются авторам.
ЖУРНАЛ ВЫХОДИТ РАЗ В ДВА МЕСЯЦА.
Никакая информаци этого сайта не может быть воспроизведена без нашего
письменного согласия. Авторы несут личную ответственность за факты в статьях,
точность цифр, орфографию и стиль.
К СТАТЬЕ ДОЖНЫ БЫТЬ ПРИЛОЖЕНЫ: Рекомендательное письмо. Мнение
эксперта. Адрес журнала «Вестник Великого шелкового пути» Самаркандского
государственного университета: 140104, г. Самарканд, проспект Университетский, 15.
Телефоны: +99866 240 38 43
+99888 285 88 00
E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).
122
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI SAMARQAND
DAVLAT UNIVERSITETI
BUYUK IPAK YO‘LI XABARCHISI,
ТHE GREAT SILK ROAD HERALD,
ВЕСТНИК ВЕЛИКОГО ШЕЛКОВОГО ПУТИ
Ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy-adabiy,
nazariy-uslubiy jurnal
Mas’ul kotib I. YOQUBOV
Musahhih M. I. ABDURAXMONOVA
Sahifalovchi-dizayner M. I. ABDURAXMONOVA
Bosishga 29.09.2022 yilda ruxsat etildi.
Qog‘oz o‘lchami A4. Nashriyot hisob tabog‘ 5,00.
Buyurtma raqami 248 . Adadi 50 nusxa.
SamDU bosmaxona manzili: 140104, Samarqand
viloyati,Samarqand shahri, Universitet xiyoboni, 15.
Tahririyat manzili: 140104, Samarqand viloyati,
Samarqand shahri,Universitet xiyoboni, 15.
E-mail: Silk-road.samdu.uz Web-sahifa:
http://silk-road.samdu.uz/
Telefon: (+998 66) 240-38-43
□ Maqolalarda keltirilgan ma’lumotlar uchun mualliflar mas’ul.
Jurnaldan ko‘chirib bosilganda manba qayd etilishi shart.
Tahrir hay’ati fikri mualliflar fikridan farq qilishi mumkin.
Bir yilda olti marta chop etiladi.
123
Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №3 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz