Журнал 1-сон_merged

Sharof Rashidov nomidagi
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI

BUYUK IPAK YO‘LI XABARCHISI,
ТHE GREAT SILK ROAD HERALD,
ВЕСТНИК ВЕЛИКОГО ШЕЛКОВОГО ПУТИ
Ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy-adabiy, nazariy-uslubiy jurnal

Jurnal 2022-yil 17-martda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va
Ommaviy Kommunikatsiyalar Agentligi tomonidan № 1569 raqami bilan ro‘yxatga olingan.

BOSH MUHARRIR E.R.MUSURMANOV, f.f.d., professor
BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI H.A.XUSHVAQTOV, f.m.f.d., professor

R. I. XALMURADOV TAHRIR HAY'ATI:

Sh. S. SIROJIDDINOV - t.f.d., professor. Samarqand davlat
universiteti rektori
A. SOLEYEV
G. S. KUNAFIN - f.f.d., professor. Alisher Navoiy nomidagi
Til va adabiyot universiteti rektori
Li ChENSYUY
MA SUY LING - f.m.f.d, professor Samarqand davlat universiteti prorektori
J. ELTAZAROV
- Boshqirdiston davlat universiteti professori.
Z. MUQIMOV Boshqirdiston FA muxbir a’zosi. (Rossiya)
A. B. PARDAYEV
M. BOLTAYEV - Samarqand Konfutsiy instituti direktori (Xitoy)
I. SULAYMONOV
D. M. JO‘RAQULOVA - Shinjon universiteti professori (Xitoy)

- f.f.d., professor. “Buyuk ipak yo‘li” Xalqaro turizm
universiteti prorektori

- yu.f.d., professor. Samarqand davlat universiteti

- f.f.d., professor. Samarqand davlat universiteti

- Samarqand davlat universiteti dotsenti

- f.f.d., professor. Samarqand Davlat universiteti

- t.f.n., dotsent. Samarqand davlat universiteti

G. Q. RAHIMOVA - f.f.n., dotsent. Samarqand davlat universiteti

© SamDU, SAMARQAND — 2022

MUNDARIJA

Rustam XАLMURАDOV — “Buyuk ipak yo’li xabarchisi" - yangi ziyo maskani.................. 3
Muslihiddin MUHIDDINOV
Hotam UMUROV — Navoiyning qashqarlik izdoshi.............................................................5
Suyun KАRIMOV
Ahmadjon SOLEYEV — Ilhomning darajalari. .................................................................................8

— O‘zbek tilida taqlidiy va tasviriy so‘zlar stilistikasi..................14

— Integration of universities of Uzbekistan and China
on the great silk way...................................................................................23

Baxtiyor ERGASHEV, — Buyuk ipak yo‘lining zamonaviy tarixshunoslikda
Nodirjon XUSHVAQTOV, o‘rganilishi. ...................................................................................................... 27

Mardon BOLTАEV — Yuksak taraqqiyot uchun mukammal alifbo zarur ...................32

Erkin MUSURMАNOV — Qadimgi miflarning Xitoy madaniyatidagi in’ikosi. ..................35

Dilbar URUNBАEVА — Семантическое пространсво концепта "женщина" в
узбекской лингвокультуре ……………………………………………..40

Aktamkul SAMADOV — Philosophical analysis of the synthesis of morality and
aesthetics in spiritual life...........................................................................44

Yorqinoy SАDIKOVА — BMT Xalqaro xavfsizlikni ta’minlaydigan universal
Аbdug‘affor HOTАMOV, tashkilot....................................................................................... 50
Jasur NURMURODOV
— O’zbekiston teleradiokanallarini sun’iy yo’ldosh orqali
uzatishning joriy etilishi ...........................................................................54

Suhrob ERGАShEV — XX asr boshlarida Turkiston maktab va madrasalarini
sovetlashtirilishi ..........................................................................................57

Ixtiyor YOQUBOV — Rahim bobo Mashrab asarlarining til xususiytlari...................61

Umid MАRDONOV — Аdvokatlar tomonidan yuridik yordam ko’rsatishni tartibga
solish xususiyatlari......................................................................................65

Munira ABDURAXMONOVA — Bolalar mavsum-marosim va o‘yin qo‘shiqlarida magik
ko‘rinishlar ...................................................................................................72

Shodiya MURADOVA — Layli timsolining dostonlardagi talqinlari.....................................76

Gulshan ABDURAXMONOVA — "Qora" leksemasi ishtirok etgan ayrim toponimlar
haqida. ....................................................................................... .80

Shuhrat SIROJIDDINOV — Xokisorlik timsoli…… ...............................................................................83

2 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Сўзбоши

Рустам ХАЛМУРАДОВ,
Самарқанд давлат

университети ректори.
Техника фанлари доктори,

профессор.
Олий Мажлис Сенати аъзоси.

“БУЮК ИПАК ЙЎЛИ
ХАБАРЧИСИ” — ЯНГИ ЗИЁ МАНБАИ

Қадимдан илму маърифат ўчоғи сифатида жаҳон узра эътироф этилган Самарқанд
бугун ҳам анъанага содиқ қолган ҳолда оламга илму зиё таратишда давом этмоқда. Айни

пайтда бу қадимий кентда ўндан ортиқ олий ўқув юртлари фаолият кўрсатмоқда. Бу илм
даргоҳларида минглаб профессор-ўқитувчилар олтмиш мингдан зиёд талаба ва

магистрларга илм-фан сирларини ўргатиб келишяпти. Педагогик фаолият билан бирга

профессор-ўқитувчилар, шунингдек, докторантлар, ёш олимлар ва магистрлар илмий
тадқиқот ишларини ҳам олиб боришяпти. Қувонарлиси, ушбу илм даргоҳларида илмий фа-

олият олиб бораётган олимлар қўлга киритаётган ютуқлар бугун мамлакатимиз ижти-
моий ва иқтисодий юксалишига муносиб ҳисса қўшиш билан бирга Самарқанднинг илмий,

интеллектуал салоҳияти нечоғлик юксак эканлигини кўрсатмоқда.

Бугун дунё билан бўйлашаётган Ўзбе­ илмий тадқиқот маркази ташкил этилди.

кистонда барча эътибор илм­фан ривожига Бу марказда қисқа фурсатларда эътирофга
қаратилиши кераклигини, илмсиз бугун- лойиқ ишлар амалга оширилганини таъ-

ги технологиялар ривожланган асрда бир кидлаш жоиз.
қадам ҳам юролмаслигимизни каттаю ки-
Марказда Хитой Конфуций институти
чик жуда яхши билади. Шу боис кейинги
йилларда Ўзбекистон Республикаси Пре- гранти асосида филология фанлари док-
тори Э. Мусурманов муаллифлигида “Буюк
зиденти Ш.Мирзиёевнинг таълимга, ёшлар
келажагига қаратаётган эътибори, олиб ипак йўлида қадимги ўзбек­хитой адабий
алоқалари” монографияси, марказнинг УА­
борилаётган ислоҳотлар натижасида қисқа
фурсатларда буюк ўзгаришлар кўзга таш- 01 “Буюк ипак йўли халқлари маданий ва
адабий мероси” номли гранти асосида про-
ланиб, улкан ютуқлар қўлга киритилмоқда.
фессорлар Р. Халмурадов ва Э. Мусурманов-
Биргина олий таълим тизимида олиб
борилаётган ислоҳотлар, хорижий олий лар ҳаммуаллифлигида “Буюк ипак йўли
маданияти, мифологияси ва архитектура-
ўқув юртлари ва илмий марказлар билан
амалга оширилаётган ҳамкорлик натижа- си” монографияси нашр этилди.

ларини кўриб турибмиз. Масалан, кейинги Буюк Ипак йўли йирик шаҳарлари, ма-
йилларда Самарқанд давлат университети
даният ўчоқлари мавжуд бўлган улкан
бир неча хорижий олий таълим муассаса-
лари ва илмий марказлар билан ҳамкорлик ҳудуддан ўтган. Карвонсарой ва равотла-
ри бор коммуникация тизими ўша ерлар-
ўрнатди. Университетнинг филиаллари да илм­маърифатни янгича йўсинда ри-
фаолият бошлади. Ана шундай эврилиш- вожлантирган. Буни қадимги шаҳарлари,

лар жараёнида университетда “Буюк Ипак тамаддуни билан Марказий Осиёда тенг-
йўли халқлари маданий ва адабий мероси” сиз бўлиб турган ва ҳозирда навбатдаги

Ренессансни бошидан ўтказаётган Янги

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 3

Ўзбекистон мисолида кўришимиз мумкин. ҳуқуқий, назарий­услубий мақолаларни
Буюк Ипак йўлининг айнан Ўзбекистон
ҳудудидан ўтганлигини илмий асосда ма- эълон қилиб бориш билан мамлакати- миз
даний, адабий ва архитектура ёдгорлик­ илм­фани ривожига ўзининг муносиб
лари ёрдамида исботлаш ва уни ўқув жа- ҳиссасини қўшади. “Буюк Ипак йўли хабар-
раёнига татбиқ қилиш мақсадида СамДУ чиси” журнали олимларнинг илмий иш-
ланмалари ва тадқиқотлари натижалари-
магистрантлари учун махсус “Буюк ипак ни нафақат мамлакатимиз балки, халқаро
йўли маданияти, мифологияси ва архитек-
тураси” ихтисослик фани дастури ишлаб майдонларда намоён этишда муҳим омил
чиқилди ва бу фан магистрларнинг 2021­ вазифасини ўтайди.
2022 ўқув йили учун ўқув режасига кири-
тилди. Шу ўринда таъкидлаб ўтиш жоизки, Пре-
зидентимизнинг жорий йилнинг бошида
Ана шунга ҳамоҳанг марказ жамо- қабул қилинган “Самарқанд давлат уни-
асининг кучидан фойдаланган ҳолда верситети фаолиятини янада такомиллаш-
тиришга доир қўшимча чора­тадбирлар
Самарқанд Давлат университетида сизнинг тўғрисида”ги қарори фаолиятимизни янги
қўлингиздаги ушбу мўъжаз нашр – “Буюк босқичда давом этиши учун асос бўлди.
Ипак йўли хабарчиси” илмий журнали таъ- Қарорда бутун дунё таълим тизими ва илм­
сис этилди. Таниқли олимлар, зиёлилардан фанида пайдо бўлган ҳамда шиддат билан
таркиб топган журнал таҳририяти жамоа- ривожланаётган илмий­тадқиқот универ-
си ва таҳририят кенгаши юксак марралар- ситети мақомининг миллий концепцияси
ни кўзлашган. баён этиб берилди. Юқорида тилга олин-
ганидек марказ ва университетнинг “Буюк
Уч тилда, ўзбек, рус ва инглиз тиллари-
да чоп этилаётган мазкур журнал ўз ол- Ипак йўли хабарчиси” илмий журнали мана
дига аниқ, табиий ва гуманитар фанлари шу ислоҳотларнинг амалга ошишида муҳим
соҳасида бажарилаётган илмий­тадқиқот рол ўйнайди.
ишларининг натижаларини чоп этиш,
рақобатбардош ишланмалар ва инноваци- Самарқанд давлат университети 2026
он ечимлар хусусида илмий салоҳиятли му- йилгача дунё университетларининг етакчи
тахассисларнинг тажрибаларини оммавий- мингталигига кириши, таълим жараёнига
замонавий педагогик технологияларни жо-
лаштириш, фундаментал ва инновацион рий қилиши, университет илмий­педаго-
илмий жараёнлардан хабарлар, моногра- гик жамоаларининг институтлар шаклида
фияларга рецензиялар, Буюк Ипак йўлида мамлакат фани ва халқ хўжалигининг дол-
жойлашган давлатлар ва бошқа хорижий зарб муаммоларини ҳал қилишни таълим
мамлакатлар олимлари билан ҳамкорлик билан қўшиб олиб боришга сафарбар этиш,
алоқалари ва уларнинг натижаларини кенг жаҳоннинг илғор университетлари билан
ёритишни мақсад қилиб олган. Илм­фан қўшма таълим дастурлари бўйича мутахас-
соҳасида олиб борилаётган туб ислоҳотлар сислар тайёрлашни кенг йўлга қўйишида
моҳиятини илмий жамоатчиликка тушун- “Буюк Ипак йўли хабарчиси” илмий жур-
тириш, соҳага оид илмий мақолаларни эъ- нали доимий камарбаста бўлишига ишона-
лон қилиб боришдек масъулиятли ва ша- ман.
рафли вазифани бажаришни кўзда тутган.
Журналнинг илк сони барчангизга
Энг муҳими, журнал ўзининг ихтисосла- қутлуғ бўлсин!
шуви илмий, маънавий­маърифий, сиёсий­

4 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Муслиҳиддин МУҲИДДИНОВ,
СамДУ профессори,

НАВОИЙНИНГ
ҚАШҚАРЛИК ИЗДОШИ

Аннотация: Ушбу мақолада Шарқнинг буюк шоирлари Фирдавсий, Низомий, Хусрав

Деҳлавий, Алишер Навоий, Сайқалий, Ғарибий яна қанчадан-қанча ижодкорларнинг шоҳ
Баҳром билан боғлиқ асарлари орасида энг беназири, бадиияти юксак даражага кўтарилган

Алишер Навоий ҳазратларининг “Сабъаи сайёра” достони ва адабий таъсир масалалари ху-
сусида сўз юритилади. Навоийнинг қашқарлик издоши яратган асар талқинида, тафаккур

ва бадиий талқинда муносиб издош – Ғарибий бадиий ижодида афсонавий шоҳ Баҳромнинг
оташин муҳаббати, қаҳрамонона ҳаёт тарзи ўзига оҳанрабодай мафтун этиб келган.

Маълумки, Алишер Навоий асарларини халқ орасига ёйиш, унинг илғор, тараққийпарвар
ғояларини тарғиб этиш мустақиллигимиз шарофати туфайли юксак поғонага кўтарилди.

Калит сўзлар: хамсанавислик, образ, тимсол, гинезис, достон, анъана ва новаторлик.

Annotation: The article mentions the great poets of the East, Firdousi, Nizami, Khusrav Dehlaviy,
Alisher Navoi, Saikali, Gharibi and many other authors, analyzes the issues of literary influence of
Alisher Navoi, whose work rose to the highest level among the poems “Sabbai Sayyar" associated with
King Bahram. In the interpretation of the work created by a follower of Navoi, Gharibi from Kashgar
is sung – the ardent love of the legendary King Bahram, whose heroic lifestyle charmed the author. It
is known that the dissemination of Alisher Navoi's works among the people, the propaganda of his

progressive and great ideas, thanks to our independence, have risen to a high level.

Basic phrases: the tradition of the five, image, symbol, genesis, poem, tradition and innovation.
Аннотация: В статье упоминаются великие поэты Востока, Фирдоуси, Низами, Хусрав
Дехлавий, Алишер Навои, Сайкали, Гариби и многие другие авторы, анализируются вопросы
литературного влияния Алишера Навои, творчество которого поднялось на самый высокий

уровень среди поэм “Саббаи сайяр”, связанных с королем Бахрамом. В интерпретации произве-

дения, созданного последователем Навои, Гариби из Кашгара воспевается – пламенная любовь

легендарного короля Бахрама, героический образ жизни которого очаровал автора. Известно,

что распространение произведений Алишера Навои среди народа, пропаганда его прогрессив-
ных и великих идей, благодаря нашей независимости, поднялись на высокий уровень.

Базовые фразы: традиция пятерицы, образ, символ, генезис, поэма, традиция и новатор-

ство.

Шарқ классик адабиётининг бой анъана- ни ўзларининг биринчи муаллимлари деб би-

ларини чуқур ўзлаштириб, уни янги ижодий либ, ундан мадад олганлар, ижод сирларини

кашфиётлар билан юқори поғонагa кўтарган ўрганганлар. Ўз даврининг эстетик принци-
буюк шоир ва файласуф Алишер Навоий пларини сақлаган ҳолда, унинг анъаналарини
фақат XV аср адабий муҳити учун эмас, ундан ижодий давом эттирганлар, улуғ шоир асар-
кейин ҳам асрлар давомида адабиёт аҳлининг, ларини кенг оммалаштириш мақсадида унинг

қалам соҳибларининг севимли устози бўлиб ғазалларига мухаммаслар боғлаганлар, асар-

келди. Унинг шоҳ асарлари туркигўй шоирлар ларини кўп нусхада кўчириб тарқатганлар,

учун намуна мактаби эди, Озарбайжон (Фузу- достонларини халқ китоблари руҳида наср-

лий, Воқиф), туркман (Махтумқули, Муллана- лаштириб чоп этганлар, китобларига шарҳ ёз-
пас), уйғур (Низорий, Зиёий), татар (Абдулла ганлар, луғатлар тузганлар.
Тўқай), қозоқ (Абай) шоирлари ҳам Навоий- Навоий меросига чексиз муҳаббат қўйиб,

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 5

унга эргашган ва унинг асарларини тарғиб Навоийдан ўқи», деб ҳавола қилади. Масалан,
қилишга катта ҳисса қўшган адиблардан бири Дилоромнинг шакли-шамойили ҳақида гапи-
қашқарлик шоир Ғарибийдир. Бу шоирнинг риб:
таржимаи ҳоли, адабий мероси ҳақида етар- ли
маълумот йўқ. Ғарибий бизга «Ғариблар ‫ﺍﻧﻴﻨﮓ ﻭﺻﻔﻴﻨﻰﻗﻴﻼﻣﻦ ﮔﺪﺍ‬
ҳикояти» деган достонлар тўпламининг [1.] ‫ﻧﻮﺍﺋﻰ ﻛﺘﺎﺑﻴﺪﻩ ﻗﻴﻞﻣﻴﺶ ﺍﺩﺍ‬
муаллифларидан бири сифатида маълум. Бу Анинг васфини қилмадим ман гадо,
китобдан Навоий «Хамса»сидаги тўрт достон Навоий китобида қилмиш адо.[2. С. 8-9]
ёки:
– «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун»,
«Сабъаи сайёра», «Садди Искандарий»дан ‫ﺑﻮ ﺳﻮﺯﻧﻴﻨﮓ ﺩﻭﺍﻣﻴﻨﻰ ﻗﻴﻠﺴﻨﮓ ﻫﻮﺍﺱ‬
ташқари «Вомиқ ва Узро», «Юсуф ва Зулайҳо» ‫ﺁﭼﻴﺐ ﻛﻮﺭ ﻧﻮﺍﺋﻰ ﻛﺘﺎﺑﻴﺪﻩ ﺑﺲ‬
каби ишқий қиссалар ҳам жой олган.
Бу сўзнинг таъвилини қилсанг ҳавас,
Тўпламдаги Ғарибий қаламига мансуб асар- Очиб кўр Навоий китобида бас,[2. С.
лардан бири «Шоҳ Баҳром ва Дилором» досто- 23-24]- дейди.
нидир. Бу достон ҳам шаклан, ҳам мазмунан
Навоийнинг «Сабъаи сайёра» достонига жуда Бу билан шоир Навоийга бўлган
яқин туради. Ғарибий, асарида ҳам Баҳром эҳтиромини изҳор этиб, назм ижодида ундан
овга ўч, ишратпараст, лекин ботир ва адолатли ўзолмаслигини эътироф қилади.
подшоҳ, эҳтиросли ошиқ, даҳшатли, ғазабнок
ҳукмдор сифатида тасвирланган. У Моний- Ғарибий достонида ҳам қаҳрамон
дан Дилором тақдирини эшитгач, уни сарой- ҳиссиётини ифодаловчи, ўқувчига таъсир
ига келтиртиради, овда мерганлигини намой- этувчи байтлар мавжуд. Масалан, шоир Дило-
иш этганда эса, Дилоромдан таҳсин ўрнига ромни дастлаб кўрган Баҳром тилидан мана бу
дашном эшитиб ғазабланади, қизни ўша ерда мисраларни келтиради:
қолдириб кетади, эртасига ўзига келиб қаттиқ
изтироб чекади. ‫ﻛﺮﯾﺏ ﻛﻮﺭﺩﻰﻣﻬﻮﺸﻨﻰ ﺍﻭﻝ ﺑﻴﻘﺮﺍﺭ‬
‫ﻛﻴﺘﻴﺐ ﻫﻮﺷﻴﺪﯾﻦ ﺷﺎﻩﺑﻰﺇﺧﺗﯾﺎﺭ‬...
Хуллас, ҳикоятлар тартиби ҳам, номи ҳам,
ҳатто достоннинг якунигача, барчаси «Сабъаи Кириб кўрди маҳвашни ул беқарор,
сайёра»га яқин. Кетиб ҳушидан шоҳ беихтиёр.
Йўлоб ҳур филхон анинг бошини,
Хўш, шундай экан, Навоий асарида- ги Кўзин очтию тўкти қон ёшини.
воқеаларни такрорлашдан Ғарибийнинг
мақсади нима? Унинг асари Навоий достони- Достоннинг ширали тили, равон ва содда
дан нимаси билан фарқланади? услуби қашқарлик шоирнинг катта истеъдо-
дидан дарак беради. Унда сермазмун, бадиий
Ғарибийнинг мақсади Навоий достони- ни пухта, завқ бағишловчи байтлар анчагина. Чу-
бошқача тарзда, ихчамроқ қилиб, содда тил нончи:
билан янгидан куйлаш ва шу орқали уни
кенгроқ тарғиб этиш, оммалаштириш, улуғ Деди: моҳ меҳри рахшонмусан,
шоир ғояларини, бадиий меросини халққа Кўнгул авжида моҳи тобонмусан.
чуқурроқ ёйишдан иборат бўлган. Ғарибий Сочинг жон қушига камандемудур.
Жунун аҳлиға пайвандемудур.
«Сабъаи сайёра»нинг бағишлов, дебоча, хоти-
ма қисмларини тамоман тушириб қолдирган. Эрур кирфикинг ўқ, қошинг ёймудур,
Достон воқеаларини ҳам қисқартириб баён Кўнгул заҳм этарга муҳайёмудур.
этган, ўзича янги байтлар билан тасвирлашга
ҳаракат қилган. Шоир воқеаларни ўз сўзлари Кўзунг ишқ элиға балоемудур.
билан ифодалашга, янгича иборалар қўллашга Лабинг жон берурға балоемудур.
интилган ва кўп ўринларда бунга муваффақ Бу янглиғ деди ширини сухан,
бўлган. Гоҳо образларни кенгроқ тасвирлаш Эшитти бу сўзларни сийминбадан. [2.
лозим бўлиб қолганда, шоир китобхонга «Буни С.2б]
Аммо бундай тасвир Навоийдаги син-
гари мунтазам давом эттирилмаган достон-
нинг асосий хусусиятига айланмаган.

Ғарибий Баҳром Гўр ҳақидаги бу асар-
ни қайта яратишни мақсад қилиб, ўз тилида

6 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

оригинал иборалар, тимсоллар яратган. алоқалари, воқеа-ҳодисаларга муносабатла-
Бироқ унинг асари Навоий лекси- каси ри баёндан иборат бўлиб қолган. Бироқ бун-
дан, Ғарибий «Сабъаи сайёра»ни бир бошдан,
таъсиридан ҳоли эмас. Унда «Сабъ- аи жўнгина ҳикоя қилиб берган, деган фикр келиб
сайёра»даги иборалар, сўз ишлатиш, сўз чиқмайди, албатта. Ғарибий асарида ҳам адо-
танлаш ўхшашлигини сезиш мумкин. Баъзи лат, мардлик, ҳиммат, ботирлик, ҳушёрлик, би-
ўринларда Навоий байтлари озгина ўзгариш родарлик, дўстлик, соф муҳаббат, садоқат син-
билан келтирилган. Масалан, Навоий: гари олижаноб, инсоний хислатлар, пурҳикмат
панд-ўгитлар ўз ифодасини топган. Шоир
Муъбадеким вараққа чекти рақам, устози улуғ Навоийга жўр бўлиб, ишратпа-
Ки не навъ ўттилар мулуки Ажам. [1. С. растлик, ёлғончилик, бахиллик, очкўзлик каби
485] иллатларни қоралайди, зулм ва адоватнинг
Ғарибийда: ёмон оқибатларини очиб ташлайди, мамлакат-
‫ﺳﻮﺯﯾﻜﻴﻢ ﺑﻮ ﯾﻨﻜﻠﻴﻎ ﭼﻴﻜﻴﺒﺪﻭﺭ ﺭﻗﻢ‬ ни идора этиш тўғрисида илғор фикрларни ол-
‫ﻧﻪ ﻧﻮﻉ ﺍﻭﺗﻰﻻﺭﻛﻴﻢ ﻣﻠﻮﻛﻰﻋﺠﻢ‬ динга суради. Бу фикрлар пухта ва равон байт-
лар, чиройли, таъсирчан иборалар, образлар
Сўзеким бу янглиғ чекибтур рақам, орқали, шоирона ифода этилгани учун достон
На навъ ўттиларким мулуки Ажам. воқеалари китобхонга яхши сингади, маъна-
[2.С.2б 3а] вий-эстетик завқ бағишлайди.
Навоийда:
Ҳосилчан шоҳ топти чун комин, Ғарибий достонининг Навоий асаридан яна
Демагил комким Дилоромин… бир фарқи шуки, унда боблар ва ҳикоятларнинг
Не де ўзга, не қилди пинҳоний, охири Навоийга нисбатан бошқача якунла-
Ки топар улки, фикр этар они. [1. С. нади. Навоий қиссалардан ҳисса чиқаришни
493] китобхоннинг ўзига ҳавола қилса, Ғарибийда
‫ ﻧﻰ‬Ғарибийда: қиссадан ҳисса тарзида хулосалар баён этил-
‫ﺩﯾﻰﺍﻭﺯﻛﺎﺇﺷﻧﻰﻛﻰﭘﻴﻨﻬﺎﻧﺇﯾﺮﻭﺭ‬ ган, насиҳатлар айтилган ёки тўғридан-тўғри
‫ﺧﺮﺩﻣﻨﺪ ﺃﻫﻟﻴﻐﻪ ﺃﻋﯾﺎﻥ ﺇﯾﺮﻭﺭ‬ соқийга мурожаат қилиниб, ички ҳиссиётлар
‫ﺷﻬﻦﺷﺎﻩ ﺗﭙ ﮐﯽ ﺍﱴﺅﺯ ﻛﺎﻡﯾﻨﻰ ﻧﻪﺍﺅﺯ‬ ифодаланган. Бундан ташқари, Ғарибий достон
‫ﻛﺎﻡﯾﻨﻰ ﺑﻞ ﺩﻵﺭﺍﻣﻴﻧﻰ‬ охирига «Жаҳоннинг бевафолиқидин муваъза
Не дей ўзга ишни ки пинҳон эрур, тариқида нуқта сурмак» деган янги боб ило- ва
Хирадманд аҳлиға аъён эрур… қилиб, унда барча шоҳу гадо бирдай ўлиши
Шаҳаншоҳ топтики ўз комини, ҳақида гапириб, тўғрилик, ростгўйликка даъват
На ўз комини, бал Дилоромини. [2. С. этилади, ҳақиқий муҳаббат улуғланади.
2б 3а ]
Ғарибий достонда персонажларнинг руҳий Улуғ ўзбек шоирининг истеъдодли
ҳолатларини, ташқи кўринишлари, воқеалар ҳалафларидан бири Ғарибий ўз устозининг
тафсилоти тасвирини четлаб ўтгани учун ҳам ажойиб достонини янгича тараннум этиб,
характерларнинг индивидуал сифатлари, эпи- унинг ўлмас меросини уйғур халқи орасига
зодлар мазмуни Навоий достонидагидек чуқур тарғиб этишга катта ҳисса қўшган. Бу факт
очилмаган. Айрим ўринларда эса персонаж- Навоий асарлари таъсирининг беқиёс буюкли-
ларнинг ҳиссий кечинмалари, уларнинг ўзаро гидан, ҳаётбахшлигидан яна бир нишонадир.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Алишер Навоий. “Сабъаи сайёр”. МАТ. 20 томлик. 10­том. – Т.: Фан, 1992. – 446 б.

2. “Ғариблар ҳикояти”. Инв №165. Россия Фанлар Академияси Шарқшунослик институти Санкт–Пе-
тербург бўлими қўлёзмалар фонди.

3. Ғарибий. “Баҳром ва Дилором”. Нашрга тайёрловчи М.Қ.Муҳиддинов. Тошкент.: “Фан”, 2008 й.
4. Мугинов А.М. “Описание уйгурских рукописей института народов Азии, изд. Вис. Лит­ри”. М., 1962 г.
5. Қодирий Р. “Ўзбек­уйғур адабиётига доир”, “Шарқ Юлдузи” журнали. 1­сон. 1966 й.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 7

Hotam UMUROV,
SamDU professori

ILHOMNING DARAJALARI

Annotasiya: Ilhom bevosita psixologik jarayon bilan bog`lanadi. Unda shoir shaxsiyati, uning
maqomati birinchi o`rinda turadi. Mazkur maqolada ilhomning darajalarga bo`linishi, shoir
ruhiyatida kechadigan tuyg`ularning lirik asarda namoyon bo`lishi kabi holatlari tahlil qilinadi.
Bu bevosita meditativ she’riyatda shoirning ayni paytdagi holati bilan o`zini to`la namoyon qiladi.
Ilhomning darajalari: mo’tadil ilhom va zavq-u shavqqa to’la ilhomdir. Uning o’ziga xos
xususiyatlari XX asr o’zbek adiblari misolida o’rganilgan.

Kalit so’zlar: mo‘tadil ilhom, hissiyot, kechinma, qahramon shaxsi, ijodiy kayfiyat.
Annotation: Inspiration is directly related to the psychological process. In it, the personality of
the poet, his status comes first. This article analyzes the division of inspiration into levels, the
expression of emotions in the poet's psyche in a lyrical work. In directly meditative poetry, this
is fully reflected in the current state of the poet. Levels of Inspiration: Moderate inspiration and
pleasure is inspiration full of passion. Its features are studied on the example of Uzbek writers of
the 20th century.
Keywords: moderate inspiration, emotion, experience, heroic personality, creativity.

Аннотация: Вдохновение напрямую связано с психологическим процессом. В ней на пер-
вое место выходит личность поэта, его статус. В данной статье анализируется деление
вдохновения на уровни, выражение эмоций в психике поэта в лирическом произведении. В
непосредственно медитативной поэзии это в полной мере отражается на текущем со-
стоянии поэта. Уровни вдохновения: умеренное вдохновение и удовольствие — это вдох-
новение, полное страсти. Его особенности исследуются на примере узбекских писателей
ХХ века.

Ключевые слова: вдохновение cкрытое, аффект эмоции, пережвание, личность ге-
роя, творческое настроение.

Adabiyotshunoslikda ilhomning ikki tushadi.
Jumladan, kitobxon Surayyo Xo‘jayeva
darajasi borligi qayd etilgan: Biz birinchisini
yozuvchi Asqad Muxtordan “Badiiy asarni
– mo‘tadil ilhom (vdoxnovenie – skritoe, o‘qiyotganda qahramonlar hayotining eng
hayajonli daqiqalari tasviri paytidagi yozuvchi
“skromnoe”) va ikkinchisini – zavq­u shavqqa holati masalasi meni juda-juda qiziqtiradi.
to‘liq ilhom (vdoxnovenie-affekt) deb atadik. “Men “Tug‘ilish” romanini o‘qiyotganimda
Luqmonchaning o‘limi tasviriga kelganda
Birinchisisiz asar yozish mumkin emas, o‘zimni qo‘yarga joy topolmay qolgan edim.
ikkinchisisiz harqalay mumkin. Birinchisi
Asqad aka, o‘sha hayajonli daqiqalar tasviri
juda oddiy kechadi, ya’ni san’atkor ilhom paytida qanday holatga tushgansiz, eslay
olasizmi?” – deb so‘raganida A.Muxtor
hayajonini sezsa-da, tashqi ko‘rinishidan o‘zini
juda xotirjam tutadi, hamma holatini ongli quyidagicha javob beradi:

idrok etadi. Ma’lumki, ilhom yozuvchi fikr- “Asarning kitobxon uchun ta’sirli joylari
mushohadasining chuqurliklarida tug‘iladi va yozuvchining o‘zini ham shunchalik
ta’sirlantiradimi? Bu haqda har xil afsonalar
yetiladi. Ba’zan u birdaniga vulqondek otilib bor. Mikelanjeloga o‘zi yaratgan haykal
chiqadi: san’atkor yaratayotgan olamiga tirikday ko‘rinib, qo‘rqib ketganmish; Balzak

shunchalik ehtiros va hayajon bilan beriladiki,
reallikni sezmaydi. Uning tomirlarida shiddat

bilan qon yugura boshlaydiki, o‘sha
tasvirlayotgan qahramonining holatiga

8 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

qahramoni o‘lganda infarkt bo‘lib qolganmish... – O‘g‘lingiz yig‘lab o‘tiribdilar, – dedi oyim.
“O‘tkan kunlar”dagi Kumush o‘limi tasviri Bibim bechora sakrab turib dadamning
paytida Abdulla Qodiriyning yig‘lagani haqida
ham gaplar bor... uyiga yo‘l oldi. Kap-katta kishining yig‘lashidan
hayratga tushib, men ham bibim ortidan
Bular – ijod psixologiyasi nuqtayi nazaridan ergashdim. Kirsak, u yum-yum yig‘lar, kursiga
haqiqatdan ham afsona. tirsaklanib olib to‘xtovsiz yozar edi. Bibim

Ijodkor bunday ta’sirli tasvirlar paytida dadamning bu holiga bir oz qarab turdi-da, bir
narsani tushundi shekilli, indamay, meni
zahmat chekadi. To‘g‘ri, ilhom bilan zahmat boshlab orqasiga qaytdi va o‘tirib choyini icha
chekadi, lekin uni ko‘pincha hayajon emas, boshladi. Men bibimdan so‘radim:
qanoatsizlik hissi qiynaydi. Chunki, qog‘ozga
tushgan narsa odatda yozuvchi o‘yida tug‘ilgan – Ona, dadam nega yig‘layaptilar?..
o‘ziga xos murakkab munosabatlar olamiga – Dadang jinni bo‘lib qolibdi... – javob qildi
nisbatan juda kichik bo‘ladi. Yozuvchi bibim va boshqa so‘z aytmadi.
tasavvuridagi ajoyib dunyo qog‘ozga hech vaqt Keyinchalik anglasam, o‘shanda dadam o‘z
to‘laligicha tushmaydi. Tasavvur so‘zlardan
boy. Shuning uchun o‘sha Surayyoxon aytgan sevikli qahramoni Kumushning o‘limi payti
tasvirlarda ham meni birinchi galda tasvirini yozayotgan ekan”[8.38­б.].
qanoatsizlik hissi qiynagan. Charchaganman,
maza qilib uxlaganman. Nazarimda, shu his Bu kabi hodisalar adabiy ijod uchun yot
bo‘lmasa; bordi-yu yozuvchi o‘zi yozganidan narsa ham, yozuvchi A.Muxtor aytganidek,
o‘zi mamnun bo‘lib zavqlansa, asar yaxshi afsona ham emas. San’atkor o‘zi yaratgan, o‘ylab
chiqmaydi” [7.57­б.]. chiqargan obrazini ob’yektivlashtirar ekan,
uni xuddi birga yashayotgan kishisidek, real,
Demak, A.Muxtorning asosli fikriga ko‘ra, hayotiy odam tarzida tasavvur qiladi. Natijada,
yozuvchi qahramon hissiyotini, kechinmasi va qahramon qalbida sodir bo‘layotgan kechinma,
iztiroblarini tasvirlash paytida uning iztirob, og‘riqni o‘z boshidan kechirayotgan
qiyofasiga kiradi, lekin butunlay, yuz foiz emas, shaxs holiga tushadi. Qahramonning o‘zigagina
o‘zining “men”ini, yaratuvchi shaxs – yozuvchi tegishli olamning eng chuqur sirlarini to‘liq his
ekanligini unutmaydi. Darhaqiqat, Mikelanjelo, qilishga imkon beradi.
Balzak, Qodiriylar boshidan kechirgan
Shu sabab Said Ahmad yozadi: “Og‘ir yuk
yuqoridagi “afsona”lar yuz berganda ham, u ko‘targan kishini tasvirlaganimda, o‘zim o‘sha

– san’atkorlar yaratilgan yoki yaratilayotgan yukni ko‘targandek kuchanib, terlab ketaman.
obrazlardan ustun turganlar; o‘zlarini asar O‘lim manzarasini tasvirlaganimda eng yaqin
qahramoni emas, balki “uydirmalar ijodkori” kishimning jasadi tepasida turgandek yig‘lagim
(M.Gorkiy) ekanlarini unutmaganlar. Shunday keladi.
ekan, H.Qodiriyning “Otam haqida” xotirasida
quyidagicha yozgani yolg‘onmi? Xullas, nimani tasvirlasam, o‘zim o‘sha
voqeaning ishtirokchisiga aylanaman. Shuning
“Bobom vafotidan so‘ng edi. Shahar hovlida uchun ham, har bobni yozganda qattiq
yashar edik. Bir kuni uyimizda shunday voqea charchab, toliqib qolaman”.
ro‘y berdi, oyim, odatimizcha, ertalabki choyni
bibimning uyiga hozirladi-da, erta turib, yozib Agar qahramon kechinmasi bilan birga
o‘tirgan dadamni choyga chaqirgani kirib azoblanish A.Qodiriyni yum-yum yig‘latsa,
ketdi. Biz dasturxon tevaragida uning S.Ahmadni charchatsa, toliqtirsa, yozuvchi
chiqishini kutamiz... Bir vaqt oyim negadir H.G‘ulomni beixtiyor ko‘zlaridan yosh chiqib
indamay chiqdi-da, o‘tirib bizga choy quyib ketishiga olib keladi: “Boshda “Binafsha atri”
qahramoni... Nafisaning keyingi taqdirini –
bera boshladi: bolasi bilan cho‘lga chiqib ketib sargardon

–Abdullani chaqirdingmi, Rahbar, – dadam yurishini tasvirlay turib, ko‘zlarimdan yosh
chiqavermagach, oyimdan so‘radi bibim. chiqib ketganini sezmay qolganman”.

– Yo‘q. Adabiy ijod tarixida bundan ham og‘ir
– Nega? ma’naviy iztirob chekkan, azobli holatlarga
tushgan yozuvchilarning iqrornomalarini

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 9

eslash mumkin. [7.78­б.].
Ushbu aytganlardan shu narsa aniqlashadiki,
Masalan, Flober Emma Bovarining
yozuvchi tasavvuridagi qahramonlarning
zaharlanishi lavhasining tasviriga kelganda azob va quvonchlari, hayajon va tashvish-
kechinmalarini birga tortar ekan, yaratayotgan,
shunday deydi: Tasavvurimdagi shaxslar meni uydirma asosiga qurilgan lavhasini ko‘z o‘ngida
hayajonlantiradilar, kuzatadilar, aniqrog‘i, men ko‘rar ekan, u bu holatlar va predmetlarni

ularga aylanaman. Men Emma Bovarining shunchalik aniq va jonli sezadiki, natijada uni
zaharlanishini tasvirlay boshlaganimda o‘z qalbida, ko‘z oldida, haqiqiy hayotda yuz
berayotgan kechinma va hodisadek qabul
og‘zimda haqiqatdan ham mishyak (zahar) qiladi. Shuning natijasi o‘laroq ijodiy
ning ta’mini totdim. Zaharlanganimni sezdim, jarayonning ba’zi “afsona”lari yuzaga chiqadi.

ikki marta juda yomon ahvolga tushdimki, Lekin, yozuvchi tasavvurida uyg‘ongan
hatto qayt qildim”.
hissiyot, qanchalik kuchli va chuqur, tiniq va
Bu avtorlarning guvohliklari shunchalik ta’sirchan bo‘lmasin, san’atkor o‘zining
“men”ini, individualligini yo‘qotmaydi. Qalb
samimiy va ular o‘rtasida shunchalik hamfikrlik ong va irodaga bo‘ysunadi. Shu sabab voqea
borki, ularning haqiqat ekaniga ishonmaslikka bo‘layotgan hamma hodisalarning real,
ob’yektiv sababi yo‘qligini yozuvchi tushunadi.
hech qanday asosimiz yo‘q. Unda buni qanday Yuqoridagi yozuvchilarning “afsona”lari go‘yo
tushunish kerak? Adabiy ijod psixologiyasi haqqoniy aktyorlarning yig‘isi, uh tortishi,
azoblanishi, kulishi – bu o‘sha o‘ynayotgan
qonuniyatiga xilof emasmi? obrazlarning yig‘isi, uh tortishi, azoblanishi,
kulishi ekaniga o‘xshaydi. Aktyor tomosha
Ushbu masalaga chuqurroq yondoshilsa, tamom bo‘lgach, o‘z niqobini yechishni
unutmaydi, o‘zining ilgarigi fikrlariga, hayotiga
A.Muxtor tipidagi yozuvchilarning asosli qaytadi. U sahnada o‘ynar ekan, o‘zligini
butunlay unutib qo‘ymaydi, garchi tomoshabin
tushunchasi bilan A.Qodiriy, S.Ahmad, H.G‘ulom, nigohida bu narsa ko’zga tashlanmasa ham, u
Floberga o‘xshash san’atkorlarning yuqoridagi
“kuylar ekan, eshitadi, harakat qilar ekan,
holatlari o‘rtasida katta farq yo‘q. Birinchi kuzatadi” (F.I.Shalyapin).
tipdagi yozuvchilarda qahramon shaxsidan,
“Abror aka – Otello, egnida qizil shohi ko‘ylak,
uning ruhidan ajralish, uzoqlashish jarayoni belida qizil shohi belbog‘, qulog‘ida “tilla”
tez va osonlik bilan yuz beradi. Ikkinchi tipdagi sirg‘a, qop-qora chehrasida viqor, vazminlik,
olijanoblik. Tishlari yarqirab sahnaga kirib
yozuvchilar qahramon qiyofasiga kirar, ular keladi. Kirib keldi-yu sahna ham, teatr ham
kechinmasini birga tortar ekanlar, birdaniga esimdan chiqdi. Chunki, ko‘z oldimda Abror
Hidoyatov emas, o‘sha Shekspirni ilk bor
bu qahramon ruhidan chiqib, uning ta’siridan o‘qiganimda tasavvur etganim – Otello turardi!
uzoqlasha olmaydilar. Tasvirlamoqchi bo‘lgan
Uning har bir harakati, Dezdemonaga
qahramoni yozuvchining butun borlig‘ini band tikilganda ko‘zlarida porlagan cheksiz
etadi, uning shaxsiy hayotiga, yurish-turishiga muhabbat, ovozidagi titroq, kiborlar oldida
o‘zini tutishi, qadrini bilishi, mardligi hamma-
muhrini bosadi. Shuning uchun ham Oybek: hammasi menga tanish, xuddi men tasavvur

“Yursam-tursam ham hamisha Navoiyni o‘ylar etgan Otelloning o‘zginasi edi.
edim. Uning ma’nodor, aqlli ko‘zlari, xushfe’l, Mana, Otelloning olijanobligini, bolalarga

rahmdil, olijanob qiyofasi, asl pok, ulug‘ qalbini xos samimiyligini, pokligini ochib beruvchi
his etardim, ko‘z o‘ngimda ko‘rardim”, – deb haq dastlabki sahnalar o‘tib, qalbiga rashk cho‘g‘i
tushdi.
gapni aytadi. Bunday holat ba’zi yozuvchilarda
uzoq davom etishi mumkin. Asar yaratilgan,

kitob bitgan, yillar o‘tgan bo‘lsa-da, baribir
o‘sha asar ruhidan, qahramonlar hayajonidan,

ta’siridan qutula olmaydilar. Buni S.Ahmad va
uning “Ufq” romani ustidagi kuzatishlari ham

isbotlaydi: “... kitob qattiq hayajon, turli ruhiy
izlanishlar, quvonchlar bilan yozilganidan, u

bitgandan keyin ham, o‘quvchilar qo‘liga tegib,
adabiy tanqid yaxshi-yomon aytgandan keyin

ham uning ruhidan chiqib ketolmadim. Biron
hikoya yozsam yo shu romanga kirmay qolgan

bobga, yo qahramonga o‘xshab qolaveradi”

10 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Odatda, tanqidchilar bu sahnalar to‘g‘risida olgani yoniga bordim. Bordim-u hayratda lol
gapirganda Otelloni sherga, yo‘lbarsga
o‘xshatadilar. Lekin, rashk azobida to‘lg‘angan bo‘lib qoldim: Qarshimda boyagi olov,
Abror Hidoyatov sher emas, yo‘lbars ham qafasdan chiqqan sher o‘rniga yuzini chuqur
emas, sahnada charx urgan bir cho‘g‘, qizil ajin qoplagan, butun kuchi, yuragidagi bor
shohi ko‘ylak ichida mavj urgan olov, taftiga ehtirosini sevimli Otellosiga berib “tamom
bo‘lgan”; horg‘in va ojiz bir qariya turar edi...”(O.
hech kim bardosh berolmaydigan bir alanga Yoqubov.)
edi! Bu otash, bu alanga keng sahnada javlon
urar, hammani kuydirar, yondirar, o‘zi ham Aktyor o‘zi yaratgan obraz ruhidan qutilib,
tomoshabin ko‘zi oldida yonib borar edi... o‘zligiga, asliga qaytgach, “qizil shohi kuylak
ichida mavj urgan olov, taftiga hech kim bardosh
Uning ovozida ham bahor latofati, ham berolmaydigan alanga” o‘chadi. Garchi tashqi
momoqaldiroq sadolari, ham o‘zbek yozining ko‘rinishi (grimda ekan) Otelloga o‘xshasa-da,
harorati mujassam edi. Uning inson yuragidagi unda o‘sha qahramonning qalb olami o‘lgan-u,
eng nozik tuyg‘ularni ifodalay oladigan, bir ancha yoshga kirib qolgan qariya-charchab
zumda yuz xil ohang kasb etadigan ajoyib ovozi-
chi? Uning tahqirlangan qalb faryodlariga to‘la toliqqan Abror akaning o‘zi (shaxsi) yaqqol
mashhur “himm”lari­chi! Uning Dezdemona ko‘zga tashlanadi.
ustidan to‘kkan ko‘z yoshlari­chi! Yo‘q, bu
tomoshabinni yig‘latish uchun mohir aktyor “Axir, artistning barcha ishi haqiqiy, real,
to‘kkan ko‘z yoshlar emas, ulug‘ fojiaga “rostakam” hayotda emas, balki tasavvur
uchragan, ulug‘ insonning – Otelloning ko‘z etilgan, mavjud bo‘lmagan, ammo mavjud
yoshlari edi! Zotan, Abror akaning “Otello”sida bo‘lishi mumkin bo‘lgan hayotda o‘tadi. Ana shu
tomoshabin yig‘lamas, chunki kishini ko‘z biz artistlar uchun chinakam hayot hisoblanadi”
yoshidan ham zo‘r bir tuyg‘u cho‘lg‘ab olar, [6.276­б.], – deb yozadi Stanislavskiy.
Abror aka tomoshabinni larzaga solar edi”
[6.48­б.]. Xuddi ana shu asos sababli sahnada go‘yo
ikkita Abror Hidoyatov faoliyat ko‘rsatadi. Biri
Ko‘rinayaptiki, tomoshabin nazarida o‘ynaydi (rol hayoti bilan yashaydi), biri
aktyorning (Abror akaning) ijodiy individualligi nazorat qiladi (xatti-harakatlarining to‘g‘ri,
va o‘ynalayotgan personaj (Otello) shaxsi noto‘g‘riligini kuzatib boradi). Agar
qo‘shilib, birikib ketadi va yaxlit vujud yuzaga o‘ynayotganda nazorat qiluvchi “men”i, o‘zligi
keladi. Natijada, u Abror aka yoki aktyor ozgina susaysa, ya’ni, aktyor Otello ruhidan
sifatida emas, balki buyuk fojiaga uchragan ustunligini yo‘qotsa, unda yuqorida
ulug‘ Inson – Otello bo‘lib gavdalanadi; Abror ta’kidlaganimiz “afsona”larga o‘xshash holatlar
aka tashqi qiyofasida – sodda va mard, yuzaga kela beradi. Aytishlaricha, Abror aka
samimiy va qop-qora chehrali Otello, Abror Otelloning Dezdemona (S.Eshonto‘raeva)ni
aka ko‘ksida-Otello yuragi, Abror aka qalbida bo‘g‘ib o‘ldirishi epizodini o‘ynaganda, sahnada
o‘ynayotganini – mavjud bo‘lishi mumkin
– Otello ruhi yashaydi. Go‘yo Abror aka shaxs bo‘lgan hayotni yaratayotganini unutar va Sora
va aktyor sifatida “o‘lgan-u”, shu hisobga Otello Eshonto‘raevani haqiqiy Dezdemona, deb
tirilgandek. Shuning uchun ham sahnadagi ijod-
qayta yaratish; qayta yaratish esa aktyorning tushunar va rostakamiga bo‘g‘a boshlar ekan.
“o‘limi”dir. Bu falokatga, Sora Eshonto‘raeva (Dezdemona)
ni halokatga olib kelishi mumkin, deb
Yozuvchi O.Yoqubov xotirasini davom ettirib tushunganlar, go‘yo sahna ortidan “Abror aka
yozadi: “Spektakldan keyin, qariyib chorak siz sahnada o‘ynayapsiz. Bu Dezdemona emas,
soatli qarsaklardan so‘ng, Abror aka egnidagi Sora opa!..” deb o‘zligini topishga – real hayotni
tushunishiga yordamlashgan emishlar.
Otelloning zarrin to‘ni, Otello grimida sahnaga
chiqdi. Bu “mish-mish”ning qiziq va asosli tomoni
shundaki, aktyor (Abror aka) o‘z qahramoni
Men ham Hamza nomidagi teatr uchun pesa (Otellosi) ruhidan birdaniga chiqib keta
yozgan yosh dramaturg sifatida, artistlarga olmaganida, mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan
qo‘shilib sahnaga chiqdim va u kishining qo‘lini hayotni real hayotdek ma’lum daqiqa

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 11

tushunishidadir. Tasavvuridagi qahramon yuritaman. Sahna ko‘rinishining ko‘p qismi
qalbiga chuqur singish bilan ijodiy kayfiyat faqat fikrlashni talab qiladi; qachonki ilhomni
(ilhom) paytidagi aktyor hissiyotining teranligi talab qiluvchi sahna ko‘rinishiga borsam, men
o‘rtasidagi aloqadadir.
uni kutaman yoki sahnani o‘tkazib yuboraman-
Lekin, Abror aka (Otello) Sora ishning bu xili men uchun tamoman yangilik.
Eshonto‘raeva (Dezdemona)ni rostakamiga Sezayapmanki, mening ruhiy kuchlarim
bo‘g‘ib o‘ldirmaganligi fakti, garchi qo‘polroq kamolot cho‘qqisida, demak, men yaratishga
aytayotgan bo‘lsak-da, Abror akaning
yuqoridagi “mish-mish”lardan xoli ekanligini, qodirman”.
u Otello rolida o‘ynar ekan, hech vaqt nazorat
qilib turuvchi o‘zligini-“men”ini yo‘qotmagan. Demak, doimiy ravishda va izchil olib
Demak, u yaratgan obrazi (Otello)dan doimo boriladigan mehnat ijod jarayonidagi boshqa
ustun turgan. unsur (narsa)larni ham tartibga soladi, hamma
ijodiy tashvish ilhom tevaragida aylanadi…
Xullas, yuqorida ta’kidlaganimizdek,
***
yozuvchi, aktyor qanday holatga tushmasin,
yozgani, o‘ynagani bilan birikib ketmasin, Hayot va inson bor joyda ilhom ham bor.
o‘zligini yo‘qotmaydi. To‘g‘ri va aqlga muvofiq
fikr-mulohaza yurgizadi. Shuning uchun ham Unga umrimiz davomida bilib yo bilmay
yuqoridagi “afsonaviy” holatlar adabiy ijod hammamiz duch kelamiz. Bunday onlarda kishi
psixologiyasining umumiy qonuniyatiga borliqni tamoman unutib shunday zavqqa
bo‘ysunadi. to‘ladiki, bu zavqdan osonlik bilan yangilik

Demak, haqiqiy she’r, ruboiy, tuyuq, sonet, tug‘iladi, kashf etiladi. Bundan esa ilhom egasi
novella va shu kabi kichik janrlar zavq-u- shunday huzur, shunday rohat topadiki, u endi
shavqqa to‘liq ilhomning mevasi bo‘ladi. Lekin, shu holatlar va tuyg‘ularning shaydosiga
bu xil ilhomning uzluksizligini epik va aylanadi. Ilhomni umrning mazmuniga
dramatik asarlarni yaratishda ta’minlash
mumkin emasligi ayon; bularni yaratishda tenglashtiradi, shundangina oromini, tinchini,
mo‘tadil ilhom qo‘l keladi. Aytmoqchimizki, shodligini va baxtini topadi. Faqat uni anglash,
Ilhom san’atkor tomonidan muhayyo etilarkan, sirlarining barchasini egallash va ilhomni
o‘ziga bo‘ysindirish hammaga ham nasib
uni boshqarish ham mumkin. Yozuvchi P. qilavermaydi.
Qodirov “O‘ylar” kitobida yozganidek, “Ilhom
bilan mehnat bir-biriga bog‘lanib ketadi, go‘yo Shu sabab, ilhomdek Alloh ne’matining
bir-biriga zarblanib, ijodiy ishning samarasini qudratini egallaganlar, uning “hukmdori”ga
oshiradi. Shuning uchun fransuz yozuvchisi
Flober yozadi: “Butun ilhom shundan iboratki, aylanganlar umri – serhosil, barakali, sof,
har kuni ma’lum bir soatda o‘tirib ishlash go‘zal, kashfga boy bo‘ladi. Umuminsoniy va
kerak”. Bodler bu fikrga qo‘shilgan holda: umumjahoniy ezgulikrivojigahissaqo‘shadigan
bo‘ladi. Ayni paytda, ilhom charchashga, uzoq
“Kundalik ishda ilhom, so‘zsiz zarur, – deydi. muddat orom topishga imkon bermaydi, umrni
Tafakkurning faoliyatida qandaydir osmoniy besamar ishlarga sovurishga yo‘l qo‘ymaydi.
bir mexanika bor, bundan uyalmaslik kerak,
balki vrachlar badan mexanikasini qanday Bu gaplarning isbotini keltirish uchun
egallasalar, yozuvchi ham ilhom mexanikasini hammamiz biladigan, barchamiz tan olgan
shunday egallashi kerak...”. hayotiy bir ibratli misolni keltirmoqchiman:

Xullas, ilhom ijodiy mehnatning tabiatidan Xalq bilan muloqot qilib, inson manfaatlarini
yoqlashga kirishganimizga bir necha yil to‘ldi.
chiqib keladi, demak, real hayotiy asosga ega Shu yillarda Istiqlolning nuri tufayli
bo‘ladi. Buni A.Pushkin “Boris Godunov” O‘zbekiston va uning xalqi yangi davrga qutlug‘
tragediyasi haqidagi “iqrornoma”sida ham qadam qo‘ydi. Istiqlolning ertasi – yaxshilik
ta’kidlaydi: “Men yozaman va mulohaza bo‘lishiga barcha ishondi. “Adli ehson bilan
jahon gulshani obod bo‘ladi” (Amir Temur)

haqiqatini xalqimiz o‘z tanasida sinab ko‘rdi.
Bularga minglab dalillar keltirish mumkin... O‘n
yilliklar davomida erishmagan yutuqlarga bir

12 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

yilda erishdik. Bir yilda O‘zbekistonda siyosat Ayniqsa, uning O‘zbekiston Respublikasi Oliy
o‘zgardi. Ijtimoiy-iqtisodiyot, ma’naviyat va
ma’rifat, davlat hokimiyati vakillik majlisiga Murojaatnomasi yilning sarhisobi va
organlarining yangi tizimlari ishga tushdi. yangi yillarning harakat dasturiga aylandi.
Jonajon Vatanimizni ijtimoiy-iqtisodiy
Bularning barchasi Sh.M.Mirziyoyevning rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari
mamlakat va xalqni boshqarish san’atini xalqimiz manfaatiga uyqash qilib belgilandi. Yil
davomida tinim bilmasdan, yaratishdan
mukammal egallagani, doimo ilhom bilan
hamkorlikda bunyodkorlik ishlarini amalga charchamasdan faoliyat ko‘rsatayotgan bu
oshirayotgani samarasidir. inson hammamizni hayratga solmoqda.
Uningdek ishlashga ko‘pchiligimiz ojizlik
Prezidentimizning barcha sarhisob qiluvchi qilmoqdamiz. Chunki, Prezidentimiz ilhomning
nutqlaridan ma’naviyatning yaratuvchi nuri asosini xalqimiz hayotidan, ma’naviyatidan
taralib turadi. Quyosh barcha narsaga nurini topgan. Uning ko‘nglidagi zarur, kerakli
sochganidek, Istiqlol ma’naviyati ham barcha haqiqatlarni anglab yetgan, O‘zbekiston va
g‘oyaviy, iqtisodiy, ma’rifiy harakatlarimizga o‘zbekistonliklarning dardini to‘liq o‘zlashtira
ijodiy quvvat beradi, halol va adolatli hayot va qalban o‘zligiga aylantira olgan. Xalq bilan bu
kechirishimizga, komillikka erishishimizga masalalarni ilmiy-amaliy ehtiros, el otasiga xos
nurli imkoniyatlar yaratadi. Qalbimizni kuyunchaklik, yorug‘ vayoniqqalborqali baham
harakatga solib, mehr-muhabbatga boy qiladi, ko‘radigan shaxsga aylangan. Bizningcha, bu
hurmat-izzatni, halolu poklikni, ruhan yuksalish xislatlarning barchasi – Ilhomning sirlarini
egallab, unga “qo‘mondonlik” qilayotgani
va hayotdan qoniqishni barqarorlaydi. Ilhom sabablidir. Shuning uchun ham uning barcha
tevaragida hamma tashvishlar muayyan chiqishlari, muloqotlari betakrordir, doimo
yangi va mukammaldir. Bugungi mazmundor
qonunlar asosida harakatga kirishib, hayotimizga va Harakatlar strategiyasiga
maqsadning natijasi (oqibati)ni yuzaga munosib go‘zallikdir.
chiqaradi. Bu haqiqatlar Prezidentdagi
ilhomning mehvaridir. Demak, Prezident Sh.M.Mirziyoyevdan ibrat

U – barchaning qalbini istiqlol ma’naviyati olib, barchamiz o‘z sohamizda ilhomga esh
nuri bilan olovlantirayotgan va taraqqiyot bo‘lishimiz, u bilan hamkorlikda
tomon, insoniylik tomon, ezgulik tomon
yo‘naltirayotgan rahnamodir. Har qanday umrguzaronlik qilishimiz lozim. Shundagina
muammoni har tomonlama sarhisob qilish komil insonlar safi ko‘payadi, ko‘paygani sari
ilmini egallagan, uni adolatli hal qilishning O‘zbekiston va xalqimizning hayot quvvati
ustuvor yo‘llarini ko‘rsatib beradigan rahbari oshib, barkamollikka erishaveradi; jahon
odildir.Barchaishlarningchora-tadbiriniko‘ngil mash’aliga aylanadi!
bilan topib hal qiladigan rahbari donishdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. H.Umurov. "Ilhom va ilhomlantirish kashfi". T., “ Navro’z”, 2020.
2. Sh.Mirziyoyev. "Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish - xalqimiz ma’naviy olamini
yuksaltirishning mustahkam poydevoridir". “Xalq so’zi”, 4­avgust 2017.
3. "Адабиётимиз автобиографияси". Т.,Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва саньат нашриёти,1973.
4. "Бадий ижод ҳақида". Т.,Ўздавнашр, 1960.

5. К.С.Станиславский. "Актёрнинг ўз устида ишлаши". T., Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1965.

6. О.Ёкубов. "Излайман". Т., Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти,1972.
7. У.Норматов. "Талант тарбияси" .Т., “Ёш гвардия”, 1980.
8. Ҳ.Қодирий. "Отам ҳақида". Т., Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти,1974.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 13

Суюн КАРИМОВ,
Самарқанд давлат университети

профессори

ЎЗБЕК ТИЛИДА ТАҚЛИДИЙ
ВА ТАСВИРИЙ СЎЗЛАР СТИЛИСТИКАСИ

Аннотация: Ушбу мақолада тақлид сўз ва тасвирий сўзларнинг ўзбек тилшунослигида
ўрганилиши, профессор Р.Қўнғуровнинг бу борадаги илмий-назарий қарашлари, тақлидий
ва тасвирий сўзларнинг фоностилистик хусусиятлари, тасвирий сўзларнинг такрорий ва
жуфтлашган ҳолда қўлланиши, тақлидий ва тасвирий сўзлар синонимияси каби масала-
лар ёритилган.

Калит сўзлар: Қўнғуров, тақлид сўз, тасвирий сўз, ҳолатга тақлид, товушга тақлид,

фоностилистика, экспрессивлик.
Annotation: In this article the study of imitative words and figurative words in Uzbek linguistics,

the scientific and theoretical views of Professor R.Kongurov on this subject, the background features
of imitative and figurative words, repeated and paired use of figurative words, the synonymy of
imitative words and figurative words are covered.

Key words: Kungurov, imitative word, figurative word, situation imitation, sound imitation,
phono-stylistics, expressiveness.

Аннотация: В данной статье изучение подражательных слов и образных слов в узбек-

ском языкознании, научно-теоретические взгляды профессора Р.Конгурова на этот счет,
фоностилистические особенности подражательных и образных слов, повторное и парное
употребление образных слов, синонимия подражательных и образных слов покрыты.

Ключевые слова: Ключевые слова: Призыв, подражательное слово, образное слово,
имитация ситуации, звуковая имитация, фоностилистика, выразительность.

Ўзбек тилшунослигида тақлид кўп ишлатилишини қайд этади ва бу ҳолни

сўзларнинг илмий асосда ўрганилиши уларнинг нутққа бадиий бўёқ, экспрессив-

профессор Р.Қўнғуров номи билан боғлиқ. лик беришлиги билан изоҳлайди. «Фоль-
клор ёзма бадиий адабиётнинг тараққийси
Олим 1962 йилда ҳимоя қилган «Ҳозирги
натижасида, ёзувчиларнинг бадиийликка
ўзбек адабий тилида тасвирий сўзлар» интилишлари, табиат тасвирини иложи

номли номзодлик диссертацияси айнан борича конкрет қилиб тасвирлашга инти-
лишлари натижасида тасвирий сўзларнинг
ана шу мавзуга бағишланган. 1966 йилда сони оша борган», дейди у [3. 37].

эса унинг «Ўзбек тилида тасвирий сўзлар» Фикрини давом эттириб, «Тасвирий

монографияси босмадан чиқди. 1975 йил- сўзлардан ёзувчилар стилистик мақсадда
фойдаланганликлари кўзга яққол ташла-
да «Ўзбек тили грамматикаси» номи билан
ниб туради. Ҳатто шундай ҳолатлар ҳам
чоп этилган академик нашрнинг «Тақлид
бўладики, тасвирий сўз олиб ташланса, гап-
сўзлар» қисми ҳам шу муаллиф томонидан нинг маъноси тўлиқ англашилмай қолади.

ёзилган. Ушбу тадқиқотлар лексик­грамма- Тасвирий сўзнинг ўринли ишлатилиши
билан гапга ҳам ифодалилик киритилади,
тик таҳлилнинг илмийлиги ва асослили- ги
ҳам бадиийлик берилади ва, шу билан бир-
билан бугунги кунга қадар ҳам ўзининг га, маъно конкретлашади, ойдинлашади»,
деб ёзади олим ҳамда поэзияда тасвирий
назарий ва амалий аҳамиятини йўқотган сўзлар прозага нисбатан камроқ ишлати-

эмас. лишини таъкидлайди [3. 39­40].

Р.Қўнғуровнинг тақлид сўзларга оид

қарашлари сирасида бу туркумдаги сўзлар

стилистикасига оид фикрлар ҳам анчагина.

Масалан, олим тасвирий сўзларнинг бадиий

адабиётда, оғзаки нутқда, фольклорда жуда

14 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Тасвирий сўзларнинг полисемантик ха- сўзларнинг келиб чиқиш тарихи ҳар бир
рактерга эга бўла бориши уларнинг маъно
тараққиётидаги асосий кўрсаткичлардан тилда жуда қадимий эканлигини (Тақлидий
биридир. Ана шу жиҳатлар китобда тарақа­ сўзлар ҳақидаги таълимотни қадимги
туруқ: 1.овоз, 2.ортиқча нарсалар; ялт: Юнонистонда эр.ав IV­III асрларда стоик­
1.ёруғликнинг акси, 2.ялт этиб қарамоқ; лар оқимига мансуб файласуфлар ярат- ган.
Стоиклар сўзларнинг этимологиясини
чарс: 1.олов ёнишидан пайдо бўладиган изоҳлашда уларга «бирламчи сўзлар» си-
овоз, 2. феъли чарс одам; дув­дув: 1.бирон
нарсанинг тўкилишидан ҳосил бўладиган фатида қарашган. Бу ҳақда А.Юнусованинг
овоз, 2. маҳаллада дув­дув гап; жиқ­жиқ: мақоласига қаранг [2]) ҳамда кўплаб от, си-
1.овоз, 2.жиққа мушт, 3. кўз жиққа ёшга фат ва феъл туркумига оид сўзларнинг яса-
тўлмоқ каби мисоллар қиёсида таҳлил лишига асос бўлганлигини тасдиқлайди.
қилиб берилган ва тасвирий сўзларнинг Айни пайтда, бу қарашлар тақлидий ва тас-
асосий қисми феъл шаклида қўлланиши вирий сўзларнинг миллий ва баъзан локал
характерини ҳам инкор этмайди.
айтилган.
Дарҳақиқат, ўзбек тилида тақлидий ва
Муаллифнинг ушбу бобда тасвирий тасвирий сўзлар миқдорининг салмоқли
эканлиги, нутқда фаоллиги уларнинг
сўзларнинг фонетик хусусиятлари ҳақида нафақат лексик­семантик ва грамматик,
юритган фикрларидан бу туркум сўзлар айни пайтда, стилистик хусусиятлари
фонетикасида стилистик мазмун ҳам англа- ҳақида ҳам мулоҳаза юритишга имкон бе-
шилишини сезамиз: «Тақлид қилинаётган ради.
ҳолатнинг интенсивлигини бўрттириб
кўрсатиш ва унга экспрессив тус бериш Тақлидий ва тасвирий сўзлар фонетик ху-
мақсадида бир унли орттирилади. Маса-
лан: шарақа­шуруқ, тақа­тақ, гурса­гурс ка- сусиятларга эга бўлиши билан бирга, улар-
билар» [3. 48]. да фоностилистик хусусиятларга ҳам кўзга
ташланади. Масалан, тақ, туқ, шақ, шуқ,
Тадқиқотчи шу ўринда тасвирий сўзлар шарақ, шуруқ, гурс сингари соф тасвирий
стилистик имкониятларининг намоён сўзлар сифатида қаралади. Агар улар айнан
бўлишида талаффузнинг аҳамиятига ҳам такрорланган ҳолда жуфтлашса, жуда кам
эътибор қаратган. Масалан, виш сўзининг даражада бўлса­да, тасвирийлик имкония-
ти пайдо бўлади ва стилистика томон сил-
виш ва вишш тарзида талаффуз этилиши- жиш юз беради: тақ­тақ, туқ­туқ, шақ­шақ,
даги маъно нозикликлари фарқланган. шуқ­шуқ, шарақ­шарақ, шуруқ­шуруқ, гурс­
Р.Қўнғуров тасвирий сўзларнинг фонетик гурс каби. Бунда тақ­тақ нинг маъно ифода-
таҳлилида кишиларнинг талаффуздаги лаш хусусияти тақ қа нисбатан кучли. Кей-
осонликка интилиши қонуниятига асос- инги сўзлар ҳақида ҳам шу фикрни айтиш
лангани ҳам эътиборга моликдир [3. 55, 61]. мумкин. Энди жуфтлашган ҳолда такрорий
қўлланган сўзлар ичидаги товушларнинг
Биз ҳам тасвирий сўзлар стилистика- а→у, и→у тарзида фонетик ўзгаришга юз ту-
сига оид таҳлилларимизда асосан ана шу тиши билан маъно ифодасида янада кучай-
иш юз беради: тақир­тақир – тақир­туқур,
қарашларга таяниб иш кўрамиз. шақир­шақир – шақир­шуқур, шарақ­шарақ
Ушбу туркумга оид сўзларнинг шу пайт-
– шарақ­шуруқ каби. Айни пайтда, уларнинг
га қадар номланишида тақлидий ҳамда семантикаси ҳам аниқликдан умумийлик-
тасвирий атамалари баравар қўлланиб ке- ка томон ўзгаради, баъзан эса янги маъ-
линаётганини кузатамиз ва баҳсдан қочиш
мақсадида ишимизда тақлидий ва тас- нолар пайдо бўлиши ҳам мумкин: шақир­
вирий сўзлар атамасидан фойдаланамиз. шақир – аниқ бир овоз, шақир­шуқур эса
(Дунё тилларида у ономатоп сўзлар, миме- умуман шақирлашга оид овоз; тақир­тақир
малар деб ҳам аталади [2]). – аниқ бир овоз, тақир­туқур эса янги маъ-
но англатади. Масалан, тақир­тақирингни
Тилнинг пайдо бўлиши ҳақидаги
қарашлар сирасида товушга тақлид на-
зариясининг ҳам мавжудлиги бу туркум

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 15

йиғиштир – тақир­тақир қилиб овоз Биров овоз бериб кулди. Биров хиринг­хи-
чиқараётган нарса билан қилаётган ишинг-
ни тўхтат, тақир­туқурингни йиғиштир – ринг кулди. Биров пиқ­пиқ кулди (Т.Мурод).
умуман ҳамма нарсангни йиғиштир, яъни Бунинг устига, халқ оғзаки ижодига хос
худди лаш­лушингни йиғиштир каби.
тасвирий сўзлар бўлиши ҳам мумкин. Улар-
Аммо бу каби тасвирий сўзларда юз бе- га экспрессив феъллар сифатида қараш ҳам
нотўғри бўлмайди. Р.Қўнғуров юқорида
радиган бошқа фонетик ўзгариш – тарки- тилга олинган монографик ишида «Алпо-
бида битта а товушнинг орттилиши билан
у чинакам стилистик мазмунга эга бўлади: миш» достонининг 69 ўрнида, «Маликаи
тақир­туқур – тақира­туқур, шақир­шуқур айёр» достонининг 41 ўрнида тасвирий

– шақира­шуқур, шарақ­шуруқ – шарақа­ сўзлардан фойдаланилганини айтган [3.
шуруқ, тақ­тақ – тақа­тақ (ёпилмоқ), гурс­ 40]. Дарҳақиқат, уларнинг айримлари фақат
гурс – гурса­гурс каби. Бундай талаффуз
натижасида сўз, биринчидан, экспрессив- халқ оғзаки ижоди, хусусан достонлар ти-
лик олади, иккинчидан, субъектив муно- лига хослангандир: дубулға қарқиллаб,
сабатни ифодалайди. Шунинг учун ҳам бу
тасвирий сўзлар таркибида бир а товуши- қалқон қарқиллаб, узанги шарқиллаб, от-
нинг орттирилиши сўзлашув услубига хос лар диркиллаб, беллик бўлкиллаб, сув

хусусият саналади. Бу ҳолат китобий услуб­ шарқиллаб каби.
ларга, масалан, бадиий услубга ҳамма вақт
ҳам кўчавермаслиги мумкин. Бадиий мат- Баъзан ижодкорларнинг ўзлари ҳам

нларда асосан қуйидагича қўлланишлар янги тасвирий сўзлар яратишади. Маса-
кузатилди: Улар шу ҳолда экан, ҳужра дево-
ри кўча тарафдан уч­тўрт қайта гурс­гурс лан, А.Қаҳҳор «Санъаткор» ҳикоясида бош
урилди (А.Қодирий), Автомат затворининг қаҳрамон – санъаткорнинг уйқуси ҳам ҳеч
шақир­шуқури эшитилди (Ў.Ҳошимов),
Занжирини шарақ­шарақ занжирлади кимникига ўхшамаслиги, бетакрорлиги- ни
(Т.Мурод), Милтиғини уйимизга пешлайди. унинг кулгиси ифодаси орқали бера- ди:
Тепкисини шақур­шуқурлатади (Т.Мурод)
каби. Ҳаял ўтмай уйқуга кетиб хуррак отди.
Унинг хурраги ҳам нечукдир адабийроқ
Баён усули сўзлашув услубига яқин
бўлган халқ достонлари тилида ушбу фо- эди: «Плуқ­қум­прр... плуқ­қум­прр...».
ностилистик воситадан фойдаланиш бор:
Ура­ур, деб торта­торт, деб золим- лар, Демак, тақлидий ва тасвирий сўзларнинг
Олиб борди кўп карвоннинг қошига
қўлланиш жараёнида улар таркибидаги
(«Кунтуғмиш»), Ура­ур, деб, тур­а тур, деб айрим товушларда содир бўладиган фо-
золимлар, Депсиб борди Холбеканинг
қошига («Кунтуғмиш»), Ура­ур деб, юра­юр нетик ўзгаришлар нутқий таъсирчанлик
деб чўлларда, Қop­ёмғирдай қамчи ёғиб бо- эҳтиёжидан пайдо бўлади.
шига («Кунтуғмиш»), Паранги милтиқ та-
пира­тупур Сувонга лашкар бўшатди («Ор- Тақлидий ва тасвирий сўзларнинг
зигул») сингари. миқдор жиҳатдан орта бориши ва сифат
ўзгаришларига юз тутиши маълум маъно-
Баъзан сўз таркибида ­нг орттирилиши
да уларнинг такрор ва жуфтлашган ҳолда
унинг семантик­стилистик маъносига таъ- қўлланишига боғлиқ. Шу йўл билан ҳам
сир кўрсатади: хир­хир – хиринг­хиринг
кулмоқ. Қуйидаги мисолда у кулги эгасига уларнинг тасвирийлик имконияти ортиб
нисбатан салбийлик, ёки бўлмасин, кулиш- боради. Айни пайтда, уларнинг семантик
даги масхаралаш оттенкасини ифода этган:
кўлами, экспрессивликни ифодалаш ва сўз
ясаш доираси ҳам кенгаяди. Масалан: вақ →

вақ­вақ → вақ­вақламоқ → вақ­вақ қилмоқ
→ вақилламоқ; қағ → қағ­қағ → қағ­

қағламоқ → қағ­қағ қилмоқ → қағилламоқ:
Ола қарға қағ этади, Ўз вақтини чоғ этади

(Мақол), Узоқ­яқинда қарғалар қағиллайди
(А.Қаҳҳор), Лекин ёнғоқзорга етмай

тўхтади, кафтларини оғзига тутиб, зағчадай
қағ­қағ қилди (О.Ёқубов). У омочларни

тўғрилаб борар, палахса­палахса бўлиб

16 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

кўчаётган тупроқ иси, бензин ҳиди маcт минатив вазифани бажариб, товуш ёки
қилиб қўйгандай боши айланиб кетар, мо- образнинг атамаси бўлганида улардан
торнинг гувиллаши ҳам, трактор атрофи- стилистика ахтариш керак эмас. Масалан,
да парвонадай айланаётган қарғаларнинг
қағиллаши ҳам гаштли туюларди унга битбилдиқ — бедананинг овозини англат-
(Ў.Ҳошимов) каби. ганда унда ҳеч қандай экспрессивлик йўқ.
Агар у одамга кўчирилиб, метафоризаци-
Р.Қўнғуровнинг таъкидича, тасвирий яга учраса, стилистик мазмун касб этади:
сўзлар такрори икки хил бўлади: оддий Анави битбилдиқнинг овозини ўчирсанг­
такрор ва кучайтирувчи элемент олган чи! Манави вайваяк кечаси билан ухламай,
такрор: тақ­тақ – тақа­тақ, тасир­тасир – йиғлаб чиқди. Ўзбек тилида бу каби яна
тасира­тусур, гуп­гуп – гуппа­гуппа каби [3. арра, ғижжак сўзлари ҳам метафоризаци-
83­84]. Бу сўзларнинг нима учун кучай- ялашади. Тасвирий сўзлар лақаб сифатида
тирувчи элемент олиши ҳақида тасвирий қўллаганида ҳам экспрессивлик бор: бўм­
сўзларнинг фоностилистик хусусиятлари бўм, бидир­бидир, вайсақи, довдир, дудуқ,
лакалов каби. Қуйидаги: гуриллаб ўсаётган
ҳақида мулоҳаза юритилганда гапирилди. ғўза, лов этиб ёнган одам, колхоз гурки-
райди, пот­пот – мотоцикл, муллажиринг
Ҳарқалай тасвирий сўзлар такрор
қўлланишининг ўзидаёқ муайян тасвирий- – пул мисолларида келган тасвирий сўзлар
лик бор, деган фикрдамиз. Буни такрор- ҳам метафоризацияга учраган. Тасвирий
ланмаган ҳолатга таққослаганда сезиш сўзлар ёрдамида шаклланган мақолларга
мумкин: сувни қулт этиб ютди – сувни қулт­ ҳам метафоризация асос бўлган: Минг сизу
қулт ютди, мўлтираб қаради – мўлт­мўлт биздан бир жизу биз яхши. Карнай- чидан
бир пуф каби. Ҳайвонлар овозига нисбат
қаради каби. Яна: Ҳақ таоло ундан ҳам ай- бериладиган тасвирий сўзларнинг инсонга
ирди, умрининг охирида милт этган бу нур, кўчирилишидан ҳам метафора ҳосил
бу бевафо дунёда ялт этган ўша ёлғиз юл- бўлади: акилламоқ: Қирқ икки гра- дус,
дузни ҳам кўп кўрди (О.Ёқубов) – Ана, энг Гитлер аккиллар: «Бизнинг енгилиш- га
тепада, тўнтарилган чўмичга ўхшаган Дуб- қиш бўлди сабаб» (Ғ.Ғулом), Овозингни
би акбар юлдузлари, ундан пастроқда, гўё ўчир, вишшиллама (Сўзлашув нутқидан).
сочилган зардай ялт­ялт этган Сомон йўли Ҳайвонларга ҳаракатига тегишли бўлган
(О.Ёқубов), Хуршида бону узуклари ялт­ялт ва образлиликка хизмат қилувчи бу каби
тасвирий сўзлар ўзбек тилида анчагина:
қилган бармоқлари билан киприклари- лапанг­лапанг, диконг­диконг, жилпонг­
даги ёшларини артиб, Қаландарга қаради жилпонг, талтанг­талтанг, алпанг­талпанг,
(О.Ёқубов) каби. Айни пайтда, образни ифо- диринг­диринг каби.
далаётган бу сўз семантикасида ҳам бир
лаҳзалик ва давомлилик оттенкасини ифо- Улар равиш бўлганда ҳам кучайтирув
далайдиган ўзгаришлар пайдо бўлади.
маъносини ифодалайди: жиққа ҳўл бўлмоқ,
Келтирилган мисолларга асосланиб, пиқ­пиқ кулмоқ, ҳўнг­ҳўнг йиғламоқ, ялтта
тақлидий ва тасвирий сўзларнинг аксарият қарамоқ, ялт этиб қарамоқ каби.
ҳолда такрорланган ва жуфтлашган ҳолда
қўлланишига нутқда маъно ифодасини ку- Тасвирий сўзлардан феъллар ясалган
чайтиришга бўлган эҳтиёж сабаб бўлган, ҳолатлардан балки стилистика ахтариш
деб ўйлаймиз. керак эмасдир. Аммо қуйидаги: Жадвал-
нинг тагидаги тилла суви билан битилган
Тақлидий ва тасвирий сўзларнинг шарҳлар ва ҳар хил кўрсаткичлар эса си-
нафақат такрорланган ва жуфтлашган мобдай ялтираб турарди (О.Ёқубов). Али
ҳолда қўлланиши, балки улардан от, сифат, Қушчи­чи? Ахир тўрдаги деворда ажиб
манзара касб этиб ялтиллаб турган бу кои-
равиш, феъл сингари сўз туркумлари яса-
лиши ёки уларга кўчишига ҳам ифоданинг нот сурати, бу мураккаб жадвалларнинг бу-
кучли ёки таъсирчан бўлиш эҳтиёжи сабаб- нёдга келишида унинг ҳам, Али Қушчининг
дир.

Тўғри, тақлидий ва тасвирий сўзлар но-

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 17

ҳам хизматлари бор! (О.Ёқубов) каби мисол- нагини ҳам бузмади. Уни эрмак қилгандек
бақрайиб қараб тураверди (С.Аҳмад) каби.
лар таркибидаги ялтирамоқ, ялтилламоқ
сўзлари мазмун ва шакл уйғунлигининг Таъкидланганидек, тақлидий ва тас-

муҳим унсури, образли ифоданинг яхлит вирий сўзларнинг асос бирлик сифатида
ифодаси сифатида намоён бўлади. Му- кўплаб янги сўзларни вужудга келтириши,
семантик кўламининг кенгайиб бориши, ўз
аллифнинг тилла суви билан битилган
шарҳларнинг ялтирашига нисбатан симоб- навбатида, улар ўртасида синонимик му-
носабатларнинг пайдо бўлишига ҳам сабаб
дай ва коинот суратининг ялтиллашига бўлади. Бу синонимик муносабатларнинг
нисбатан ажиб манзара касб этган сифат- мавжудлиги эса нутқда стилистик ранг­
барангликка олиб келади, танлаб ишлатиш
лашларининг берилиши ҳам фикримизни имкониятини кенгайтиради. Бунга ўзбек
тасдиқлайди. тилида мисоллар кўп. Аммо биз иккита
феъл ¬– кулмоқ ва йиғламоқ билан бири-
Бунинг устига, айрим тасвирий
киш эҳтимоли юқори бўлган тақлидий ва
сўзларнинг семантикасида экспрессивлик тасвирий сўзлар синонимияси хусусида сўз
оттенкаси бор: лапанг­лапанг, серраймоқ, юритамиз.

сулжаймоқ, сўппаймоқ, талтанг­талтанг, Кулмоқ. Ушбу ҳаракатни изоҳлайдиган
талтангламоқ, тиржаймоқ, тўнғилламоқ,
тақлидий ва тасвирий сўзлар ўртасидаги
хиринг­хиринг, чақчамоқ, чурвақа, шалтоқ, синонимия муайян семантик доирада
шанғи, ялтангламоқ, ўшшаймоқ, ўқраймоқ, амалга ошади. Масалан: кулмоқ: 1. пиқ­пиқ
кулмоқ, пиқир­пиқир кулмоқ, қиқирлаб
қилпилламоқ, қилпангламоқ, қиқир­қиқир, кулмоқ, қиқиллаб кулмоқ; 2. илжаймоқ,
ғингшимоқ, ҳалпилламоқ, ҳиринг­ҳиринг тиржаймоқ, ирваймоқ; 3. қийқирмоқ,
каби. Бу оттенкалар ижобий ёки салбий қийқириб кулмоқ; 4. жилмаймоқ, табассум
қилмоқ каби.
бўлиши мумкин:
Айтайлик, биринчи гуруҳдаги пиқ­пиқ
ижобий оттенкали тасвирий сўзлар: жи- кулги одатда иболи, бир қадар яширин
кулги: «Вой­вой»лаган йигит шу заҳот Сез-
мир­жимир (нафосат), илжаймоқ: Мавлоно ди қизнинг «пиқ­пиқ» кулганин (М.Али).
Атрофда пиқир­пиқир кулги бошланди
Муҳиддин эса бу сокин ва муаззам илм ко- (А.Қаҳҳор). – Ҳа... Обдаста. Жўмраги синди, –
шонасида ҳоким бўлган аллақандай сирли деди Сорахон ва негадир қиқир­қиқир кула
бошлади (А.Қаҳҳор) сингари. У бола кулги-
ва илоҳий руҳдан аъзойи бадани жимир­ си бўлиши ҳам мумкин: Бола қиқирлаб кула
жимир қилиб, жавонлар ёнидан бир­бир бошлади.

босиб тўрга ўтди (О.Ёқубов). Шаҳзода ил- Иккинчи гуруҳдаги илжаймоқда но-
жайганича унга ҳам бир пиёла май қўйиб иложлик, чорасизлик оттенкаси бор: –
Ҳозир пул йўқ­да, – деди Саидий илжайиб
тутди (О.Ёқубов); (А.Қаҳҳор). Бундай пайтда персонаж кул-
гисига муаллиф бетарафдай бўлиб туюла-
салбий оттенкали тасвирий сўзлар: – ди. Аммо илжаймоқ қа синоним бўладиган
тиржаймоқда эса муаллифнинг салбий
Қайда юрибсен, шайтони басир? Қашқир муносабати сезилиб туради: Жавлон

амирнинг ҳақоратомуз сўзларини эшит- тиржайиб бўйнини қашлади (А.Қаҳҳор).
магандай қийғоч кўзини қисиб яна тир- Шу қаторда қараладиган ишшаймоқ,
жайди. (О.Ёқубов), Али Қушчи ўртада сер- ушшаймоқ сўзларида заҳархандалик от-
райиб турган шаҳзодага ер остидан бир тенкаси кучли бўлади: Сўзнинг белига
тепкани учун йигитнинг бириси ўшшайиб
қараб қўйди (О.Ёқубов). Иккинчи от устида
ўтирган ёшгина навкар нима бўлаётганига

унчалик тушунмаса ҳам тоға­жиянга ан-
грайиб қараб турарди (П.Қодиров). – Бил-

мадим... Булар келишди. Уйни тинтишди.
Мен анқайиб туравердим (Т.Малик). Кўкси

қийма қора қалъа, Азим ўзбек, кўп анқайма
(А.Суюн). Инсоф юзасидан айтганда, паш-

ша ярамас махлуқ: қуйиб қўйилган чойга
тушиб тарвайиб ётади, майиз талашади,

покиза қилиб сузиб қўйилган кўкнордан
қаноти чиқади (А.Қаҳҳор). Акбарали пи-

18 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

сўрағучиға қаради, иккинчиси қўллари увилламоқ, увиллаб йиғламоқ каби.
орасидағи милтиғи билан ичкарига ишорат Бадиий ижод намуналаридан олинган
қилиб жавоб берди (А.Қодирий). Қашқир
ҳам уни таниди чоғи, қоронғида кулоҳини мисоллар таҳлили ўзбек тилида йиғламоқ
лиқиллатиб, ишшайиб қўйди (О.Ёқубов) феъли билан боғлиқ бўлган 40 га яқин тас-
каби. вирий сўзлар ёки улардан ясалган феъллар
борлигини кўрсатди: ариллаб, биғиллаб,
Бунинг акси ўлароқ жилмаймоқда нутқ
муаллифининг ижобий муносабати яши- биғ­биғ, дувв­дувв, жим, зор, зор қақшаб,
ринган бўлади: – Қаерликсиз? – деди Са- изиллаб, пиқ­пиқ, пиқиллаб, силкиниб,
мандаров хиёл жилмайиб, – қўлингизни сим­сим, тебраниб, титраб, дир­дир титраб,
туширинг! (А.Қаҳҳор). Табассумда ҳам шу ув­ув, уввос, уввос тортиб, чинқириб, чирил-
оттенка бор: Канизак юзини ўнг билаги- га лаб, чирр­чирр, чирқиллаб, чирқираб, энти-
қўйиб маъюс табассум қилиб ётар эди киб, юм­юм, ўкириб/ўкраб , ўксиб, ўртаниб,
(А.Қаҳҳор) каби. қичқириб, ҳайқириб, ҳиқиллаб, ҳиқ­ҳиқ,
ҳўнгиллаб, ҳўнгир­ҳўнгир, ҳўнграб, ҳўнг­
Қийқирмоқ кулишнинг ўзига хос куль-
минацияси ҳисобланиб, воқеликдан таъ- ҳўнг каби.
сирланган кишининг кулгисини, баъзан
эса сохта кулгини англатади: Сорахон Бир ҳаракат тарзини ифодалайдиган
қийқириб кулди, сўнгра, худди фавқулодда тақлидий ва тасвирий сўзларнинг бу дара-
бир нарса кўргандай, Саидийнинг бошига жада кўплиги, биринчидан, уларнинг си-
тикилиб, секин қўлини кўтарди (А.Қаҳҳор). нонимик муносабатлар кўламини кенгай-
тирса, иккинчидан, семантик­стилистик
Унга хандон отмоқ, хандон ташламоқ феъ- жиҳатдан маълум гуруҳларга ажратиш им-
ллари синоним бўлади: Жувон яна хандон
ташлаб кулди (А.Қаҳҳор). Севишимнинг конини беради.
сабаби не, Биласанми, гул? Хандон отиб ку- Масалан, ариллаб ёки биғиллиб йиғ­
лишларингу Рангин бўлиб туришингдан-
мас (М.Али). лашлар унинг болаларга хослигини
кўрсатади: Охири ўйиндан ўқ чиқди.
Кулгининг юқори даражасини ифодалай- «Ошхўракам каптар» ўйнаётганимизда
дигантақлид сўзларданяна бириқаҳ­қаҳ от- акамнинг боши укамнинг бошига
тенкасига кўра қийқирмоқдан фарқ қилади. қаттиқроқ урилиб кетди шекилли, укам
Қуйидаги мисолда у заҳархандаликни ифо- ариллаб йиғлай бошлади (Ў.Ҳошимов).
далаётган бўлиши мумкин: Рашкими, йўқ, Ойиша бегимнинг олти ойлик эмизикли
келибми ғаши, Қаҳ­қаҳ уриб кулди (У.Азим). қизчаси биғиллаб йиғлайди (П.Қодиров).
Катталар йиғисига нисбатан бу каби тасви-
Синонимик қатор одатда диалектал рий сўзлар қўлланилмайди.
тасвирий сўзлар ва бошқа бирликлар
ҳисобидан кенгайиб боради. Масалан: Тақлид сўз сифатида қараладиган пиқ
қийқириб кулмоқ – хандон отмоқ – хандон томоқдан портлаб чиққан қисқа, бўғиқ то-
вуш ҳосиласи бўлганлигидан (ЎТИЛ,3,274)
ташламоқ каби. у одам кулганда ҳам, йиғлаганда ҳам юза- га
Йиғламоқ. Муайян сўз доирасидаги келиши мумкин. Шунинг учун унинг се-
мантикасида омонимлик кузатилади: пиқ
синонимик муносабат кўлами кенглиги ва этиб кулди ­ пиқ этиб йиғлади, пиқ­пиқ
улар бир неча йўналишларда акс эти- ши кулди ­ пиқ­пиқ йиғлади, пиқиллиб кулди
йиғламоқ семаси билан бирлашувчи
тақлидий ва тасвирий сўзларда ҳам ўз исбо- ­ пиқиллаб йиғлади каби. Анзират кампир
пиқ этиб йиғлаб юборди (А.Мухтор). Тўшак
тини топади. Масалан: 1. пиқ­пиқ йиғламоқ, четида юзини қўллари билан бекитиб ол-
ҳиқ­ҳиқ деб йиғламоқ, ҳиқиллаб йиғламоқ, ган гўзал жувон елкалари силкиниб, пиқ­
ҳиққиламоқ; 2. инга­инга деб йиғламоқ, пиқ йиғлар эди (П.Қодиров). Ойим индамай
чир­чир йиғламоқ; 3. ҳўнг­ҳўнг йиғламоқ, бош чайқади­да, пиқиллаб йиғлаб юборди
ҳўнгир­ҳўнгир йиғламоқ, ўкириб йиғламоқ, (Ў.Ҳошимов). Мисолларда ҳаракатнинг бел-

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 19

гиси уч хил: пиқ, пиқ­пиқ, пиқилламоқ шак- бўғилди (О.Ёқубов). Бу оттенка ув тақлид
лда ифодаланмоқда. Уларнинг ўртасида
семантик фарқлар сезилмайди, аммо сти- сўзидан пайдо бўлган уввосда ҳам бор: Бу-

листик фарқлар бор: пиқ → пиқ­пиқ → гун эрталаб Умаршайх мирзо саҳарлик еган
пиқилламоқ кетма­кетлигида ифода таъ-
танобийда Қоракўз бегим Қутлуғ Нигор хо-
сир кучининг тобора ортиб бориши кузати-
лади. нимни қучоқлаб уввос тортиб йиғлар эди

Омонимия бошқа тақлидий ва тасви- рий (П.Қодиров) каби.
сўзларда ҳам кузатилади. Масалан,
Овозга тақлид ифодаси сифатида шак-
жиқ­жиқ: жиқ­жиқ деган овоз эшитилди,
жиқ­жиқ терламоқ (жиққа тер), жиқ­жиқ лланган ўкирмоқ феълининг ЎТИЛда уч

муштлашмоқ (жиққа мушт), жиқ­жиқ ёшга маъноси берилган: 1. Кучли овоз чиқармоқ
тўлмоқ (жиққа ёш) каби.
(йиғи овози ҳақида); ҳўнграмоқ. 2.
Қуш ва ҳашоратларнинг овозига тақлид
Бақирмоқ, бўкирмоқ (инсон ва баъзи йирик
негизида пайдо бўлган чинқирмоқ,
чирилламоқ, чирқилламоқ, чирқирамоқ ҳайвонлар товуши ҳақида). 3.кўчма. Қаттиқ
сўзлари инсонга нисбатан ишлатилган- да
стилистик мазмун касб этади. Айни пайтда, овоз чиқармоқ (жонсиз нарсалар ҳақида)

улар боланинг йиғисига нисба- тан (5,145-146).
қўлланганда ифоданинг ҳам образли, ҳам
Бу ўринда гап ўкирмоқнинг йиғламоқ
кучайтирилган ҳолда ифодаланиши- га
ёрдам беради: Бола ҳамон чинқириб феълига боғланиши ҳақида гап кета- ётган

йиғлар, хархаша қилар эди (Ў.Ҳошимов). экан, унинг семантик­стилистик
Бешикдаги укам чўчиб кетди шекилли,
тараққиётидаги барча ҳолатлар тўғрисида
чириллаб йиғлай бошлади (Ў.Ҳошимов).
Чирқиллаб йиғламоқнинг онага нисбатан гапириб ўтирмаймиз. Фақат айнан ўкириб

қўлланишида ғоятда кучли руҳий ҳолат йиғламоқ бирикуви атрофида тўхталамиз:
ифодаси бор: Қулоғим остида онамнинг
Аёл кишининг ўкириб йиғлагани унга жўр
чирқиллаб йиғлагани, ҳадеб бир гапни
қайтараётгани эшитилади (Ў.Ҳошимов). бўлди (П.Қодиров). Хонзода бегим ўкириб
Чирқирамоқ сўзининг арвоҳга нисбатан
қўлланиши эса халқ тилида турғунлашган: йиғлаб юборди (П.Қодиров).

Арвоҳ тунга ўзини отар Ва чирқираб Фикр қиламизки, ўкириш аслида асо- си
йиғлайди бирдан (У.Азим).
тақлид сўз – бўлган бўкириш сўзининг
Йиғламоққа нисбатан энг самарали
варианти. Бўкириш эса шер, йўлбарс,
қўлланган тақлид сўз юм­юм дир. «Мўл­
мўл, дувиллаб тўкилган кўз ёш» маъноси- қоплон сингари қудратли ҳайвонлар

ни англатадиган бу сўз фақат жуфтлашган чиқарадиган кучли овоз ифодаси: Хон- зода
ҳолда ишлатилади (ЎТИЛ,5,86). Ана шу
бегим ўрмонда кийик овлаб юрган
тарзда қўлланилишининг ўзидаёқ стилис­
тик – кучайтириш оттенкаси бор: Индра- йўлбарсларнинг ҳайбатли бўкиришларини

нинг пойига ўзин отганча нодшо Фақат эшитиб, туни билан ухлай олмай чиқди
юм­юм йиғларди кўз ёши кўлу дарё (М.Али).
(П.Қодиров). Нутқда кўчим содир бўлиб, бу
Али Қушчи кўз ёшларини яширмай юм­юм
йиғлаётган суюкли шогирди Мирам Чала- ҳаракат одамга нисбатан қўлланилганда

бийни пешанасидан ўпаркан, устод Мир- зо метафоризацияга учрайди ва образлилик-
Улуғбек ҳам кўзи гирён, уни қучоқлаб узоқ
нинг ғоятда таъсирли кўриниши юзага ке-
видолашгани эсига тушиб, томоғи ғип
лади: Илойим бир Қултой қули қурсин, деб

Ўлар вақти хўп бўкириб ўлсин, деб («Алпо-

миш»). Азбархўжа гапиролмай ҳўкиздай

бўкириб­бўкириб, итдай бўлиб ўлиб қолди

(«Кунтуғмиш») каби. Халқ достонларида

ана шу вариант кўп қўлланган.

Ана энди ўкириш/ўкирмоқ сўзи шунчаки

бўкирмоқнинг варианти бўлиб қолмасдан,

балки образлилик ва таъсирчанликда унга

нисбатан юқори бўлган бирлик сифатида

намоён бўлади. Бу ҳолатни, биринчи на-

вбатда, жониворларга, иккинчи навбатда

эса, инсонларга нисбатан қўлланганда ку-

20 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

затамиз: Сурма қош танноздай илон су- ги, инсон руҳий олами ва кайфиятининг акс
дралар, Мудҳиш дараларда ўкирар қоплон
(А.Суюн). Уйғон! Хазонларга кўксини бо- этиши нуқтаи назаридан муайян фарқлар
сиб, Шу бир сўзни битмоқда Чўлпон. Ким
ўкирди, бу кимнинг «оҳ»и, Қай телбаваш бор. Уларнинг даражаланиши қуйидагича
кечди сабридан? (У.Азим). Ушбу мисоллар
бўлиши мумкин: ҳўнг­ҳўнг йиғламоқ →
устида мулоҳаза юритиш ўкирмоқ нинг
поэтик сўз даражасига кўтарилганлигини ҳўнграб йиғламоқ → ҳўнграб­ҳўнграб
тасдиқлайди. Масалан, академик шоир
Ғ.Ғуломнинг «Алишер» шеъридаги йиғламоқ → ўкириб йиғламоқ → ўкириб­
қуйидаги машҳур Дарахшон юлдузлар сари
ўкирган, Бўйнида занжиру, қалби озод шер. ўкириб йиғламоқ каби.
Инсоний муҳаббат меҳри­ла вафо, Эрку
бахт тимсоли улуғ Алишер мисраларида Худди шу каби фарқлар билан

ўкирмоқ сўзи ғоятда кучли поэтик восита йиғламоқнинг ҳолатини ифодалаганда
сифатида иштирок этган.
қичқирмоқ ва ҳайқирмоқ феъллари ҳам
Ушбу сўз бошқа нарса­ҳодисалар
ҳаракатининг ифодаси бўлганда унинг ўкирмоқ қа синоним бўлиши мумкин: Анча-
экспрессивлик кучи янада яққол намоён
бўлади: Шундан кейин юк машинаси бир дан кейин Сорахоннинг қичқириб йиғлаган
ўкириб гуриллаб нари кетди (С.Аҳмад)
товуши эшитилди (А.Қаҳҳор). «Ҳаётга бо-
каби.
Бу масаланинг бир томони бўлса, иккин- раман» – ҳайқириб йиғлар у (У.Азим).

чидан, у бадиий ва сўзлашув услубларида Бадиий матнларда йиғламоқ феъ- лига
бир қадар «инсонийлашиб» борилгани ку-
затилади. Бу унинг йиғламоқ сўзи билан боғланадиган энтикмоқ, ўксимоқ,
бирикувида яққол сезилади ва ўта кучли
йиғи маъносини англатади: Алпомиш эса ўртанмоқ, ҳиқилламоқ сўзлари ўртасида
насиҳатни тингламайди. Фақат «оҳ» урар,
интилар, соғинчларда ўкириб йиғлайди ҳам синонимик муносабатлар кузатилади:
(У.Азим). Икромжон кимсаспз тўқай ораси-
да аламларини, ичини куйдирган дардла- Мусиқа қўйгин­да, кўз юмиб ўйна, телеви-
рини танидан чиқариб юборгудек бўлиб
ўкириб­ўкириб йиғларди (С.Аҳмад) каби. зор кўргин тонгдан кечгача, ўксиб йиғла,

Бадиий матнларда ўкирмоққа ҳўнграмоқ ўқиб «Ўтган кунлар»ни (У.Азим). Бирдан
сўзи синоним бўлиб келиши кузатилади:
жимжит кўшкнинг аллақайси хонасида аёл
Бундай қотилликни кечириб бўлурму?!
Султон Абусайид бирдан ҳўнграб йиғлаб кишининг ўртаниб йиғлагани эши- тилди
юборди: – Хоин Шерҳожи! (П.Қодиров). Сўз
жуфтлашган ҳолда қўлланганда экспрес- (П.Қодиров). У бирдан ҳиқиллаб йиғлаб
сивлик яна ҳам кучаяди: Юзга босиб барги
хазонни, Ҳўнграб­ҳўнграб йиғлайди, ёҳу! юборди (Ў.Ҳошимов). Ўпкасини ту- толмай
(У.Азим), Нотаниш хотин ҳўнг­ҳўнг йиғлар,
ўпкасини тутиб ололмасди (Ў.Ҳошимов) энтикиб­энтикиб йиғлаб юборди

каби. (Ў.Ҳошимов) каби.

Гарчи бу сингари қўлланишларда си- ЎТИЛда берилган ўкрамоқ сўзига ҳам ай-

нонимик муносабатлар мавжуд бўлса­да, нан ўкирмоқ нинг фонетик ўзгаришга учра-
уларнинг маъно оттенкалари, ифодалили-
ги бир хил эмас. Овознинг баланд­пастли- ган варианти сифатида қараш керак (5,146). У

сўзнинг диалектал варианти бўлиши ҳам

мумкин. Сўзнинг бу тарзда қўлланиши

стилистик жиҳатдан аҳамиятли эмас ва

ҳамма ижодкорларда ҳам учрайвермайди.

Ўкрамоқ қа ёзувчи Ўткир Ҳошимов асарла-

ри матнида дуч келинди: Тўсатдан ўкраб

йиғлаганча бўйнимдан қучоқлаб олди. Ко-

миссар ўкраб йиғлаб юборди (Ў.Ҳошимов).

Ўзбекистон халқ ёзувчиси Тоғай Мурод

асарларини кўздан кечириш тақлидий ва

тасвирий сўзларнинг бадиий асар матнида

кучли экспрессив восита бўлиши мумкин-

лигини тасдиқлайди. Бу туркум сўзлар си-

расидаги йиғламоқ феълига боғланиб кел-

ган бирликларнинг такрор ва жуфтлашган

ҳолда қўлланилганлиги ёзувчи услубининг

ёрқин ифодасига айланган:

биғ­биғ, биғғ­биғғ: Робия ҳамсояси гўдаги

биғ­биғ йиғлади. Чақалоғимиз шунда­да

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 21

ўчирмади. Биғғ­биғғ йиғлай берди. Дарҳақиқат, ифоданинг бадиийлиги учун
дувв­дувв: Болалар дувв­дувв йиғлайди. тақлидий ва тасвирий сўзлардан бу қадар
зор­зор, зориллаб­зориллаб: ­ Эна- самарали фойдаланиш, улардаги халқона

жон, ўлдим­е, энажон­е!.. – дея зор­зор руҳни бадиий матнларга кўчириш бошқа
йиғлайман. Зиёд зориллаб­зориллаб ўзбек ижодкорларида деярли учрамайди.
йиғлаб қўя беради.
Хулоса қилиб айтганда, ушбу айтил-
пиқ­пиқ: Дўхтир аёл... баданларимни ганлар тақлидий ва тасвирий сўзларнинг
стилистик хусусиятлари ҳақида муайян
қаради­қаради... пиқ­пиқ йиғлади... Онамиз хулосаларга келишга имкон беради. Даст-
увв­увв йиғлайди. лаб келинган хулоса шундан иборатки, бу
типдаги сўзларнинг пайдо бўлиши оғзаки
ув­ув, увв­увв, уввос­уввос: Ув­ув­ув!.. сўзлашув услубига хос. Улардаги эмоцио-
— дея йиғлади. Боласига боқиб увв­увв нал­экспрессив хусусиятлар ҳам асосан ана
йиғлади. Момомиз уввос­уввос йиғлайди. шу услубга хос матнларда содир бўлади ва
ундан кейин публицистик ва бадиий мат-
чинқириб, чинқириб­чинқириб: ­Вой нларга кўчиши мумкин (М.Йўлдошев поэ-
сочим! ­ дея чинқириб йиғлади. Мен тик актуаллашган тақлидий сўзлар бадиий
образ яратишнинг битмас­туганмас ман-
чинқириб­чинқириб йиғлаб қўя бераман. баи эканлигини айтган [1]). Тил бирликла-
чирр­чирр: Аёлимиз ёмон қилиқ қилди­ рининг бу тури илмий ва расмий услублар-
га хос эмас.
ёв — чақалоғимиз энди чирр­чирр йиғлади.
юм­м­юм­м: Зиёдни онаси юм­м­юм­м Жониворлар овози ва табиий ҳодисалар
образини ифодалаган тақлидий ва тасви-
йиғлайди. рий сўзлар инсонга кўчирилиб, метафо-
ўкириб­ўкириб: Ботир фирқа... ўкириб­ ризациялашганда стилистик жараён юз
беради ва улар таъсирчанлик ҳамда об-
ўкириб йиғлаб қўя берди! разлиликка хизмат қиладиган муҳим тас-
ҳиқ­ҳиқ: Ошпаз қиз ўчоқ бошида ҳиқ­ҳиқ вирий воситага айланади. Бу кўчим нарса­
ҳодисаларга нисбатан содир бўлганда эса,
йиғлаб ўтиради. сўз ўзининг олий даражадаги мақомига
ҳўнгиллаб: Қизимиз ҳўнгиллаб йиғлади. эришади — поэтик воситага айланади.
ҳўнгир­ҳўнгир: Хаёллар оғушида ўтирди­
Тақлидий ва тасвирий сўзлардан бошқа
ўтирди... тағин йиғлади. Ҳўнгир­ҳўнгир сўз туркумларининг ясалиши уларнинг сти-
йиғлади. листик имкониятларини янада кенгайти-
риб боради. Шунингдек, бу тип сўзларнинг
ҳўнграб: Мўлтайди­мўлтайди... ҳўнграб
йиғлади. миллий ва локал хусусиятларга эгалиги
уларнинг семантик­стилистик жиҳатдан
ҳўнг­ҳўнг: Ҳўнг­ҳўнг йиғлади. Нотавон­ мунтазам бойиб боришига асос бўлади.
нотавон йиғлади. Хокисор­хокисор йиғлади
каби.

Ўзбек тилидаги изилламоқ феъли- га
асос бўлган из­з­из­з тақлид сўзини
йиғламоқнинг изоҳловчи сифатида
қўлланганлигини биз қараб чиққан бошқа

матнларда учратмадик: Зиёднинг онаси бе-
тини билакларига босади. Зиёднинг онаси
из­з­из­з йиғлайди.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:

1. Йўлдошев М. “Тақлидий сўзларнинг лингвопоэтик имкониятлари”. http://myuldashev.blogspot.
com/2015/02/blog­post_17.html.

2. Юнусова А.”Инглиз ва ўзбек тилларида тақлидий сўзларнинг ифодаланиши”. International Scientific
Journal http://www.inter­nauka.com/

3. Қўнғуров Р. “Ўзбек тилида тасвирий сўзлар”. – Тошкент: Фан, 1966.

22 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

A.S.Soleyev
Vice-rector of Samarkand State University

INTEGRATION OF UNIVERSITIES OF
UZBEKISTAN AND CHINA
ON THE GREAT SILK WAY

Аннотация: Ўзбек-Хитой тарихий, маданий, илмий ва педагогик алоқалари ўзига хос,
қадимий тарихга эга бўлиб, унинг келиб чиқиши Буюк Ипак йўлининг яратилиш даврига бо-
риб тақалади. Ипак йўли интеграция, алмашинув ва алоқа йўли сифатида қарийб икки минг
йил давомида инсониятнинг умумий фаровонлиги ва ривожланишига катта ҳисса қўшди.
Бу улуғ йўл туфайли нафақат савдо-сотиқ, балки Хитой ва ўзбек халқлари ўртасида билим
ва маърифий қадриятлар алмашинуви ҳам юз берди. Жумладан, Мирзо Улуғбек каби буюк
ўзбек олимларининг қўшган улкан ҳиссаси туфайли Самарқанд Буюк Ипак йўлининг асо-
сий транзит нуқталаридан бири бўлган. Унинг асарлари Осиё ва Европа маориф оламида
юқори баҳоланган. Бугунги кунда Самарқанд давлат университети Хитой ва Ўзбекистон
ўртасидаги ушбу тарихий муносабатларни давом еттириб, ҳар икки мамлакат универси-
тетлари талабалари ва университет ходимлари учун турли алмашинув дастурлари ва
семинарлар ташкил этилмоқда.

Калит сўзлар: Олий таълим, Буюк Ипак йўли, Мирзо Улуғбек, Ўзбекистон-Хитой универ-
ситетлари.

Аннотация: Узбекско-китайские исторические, культурные, научные и педагогические
связи имеют уникальную, древнюю историю, истоки которой восходят к периоду созда-
ния Великого Шелкового пути. Как маршрут интеграции, обмена и коммуникации, Шел-
ковый путь внес большой вклад в общее благосостояние и развитие человечества на про-
тяжении почти двух тысячелетий. Благодаря этой великой дороге произошел не только
товарообмен, но и обмен знаниями и образовательными ценностями между китайским
и узбекским народами. В частности, Самарканд был одним из главных перевалочных пун-
ктов Великого Шелкового пути, благодаря выдающемуся вкладу великих узбекских ученых,
таких как Мирзо Улугбек. Его работы были высоко оценены в азиатском и европейском об-
разовательном мире. Сегодня Самаркандский государственный университет продолжа-
ет эти исторические отношения между Китаем и Узбекистаном, организуя различные
программы обмена и семинары для студентов и сотрудников университетов обеих стран.

Ключевые слова: Высшее образование, Великий Шелковый путь, Мирзо Улугбек, Узбек-

ско-китайские университеты.
Abstract: Uzbek - Chinese historical, cultural, scientific and pedagogical ties have a unique,

ancient history, the origins of which date back to the period of the Great Silk Road. As a route for
integration, exchange and communication, the Silk Road made a great contribution to the general
well-being and development of mankind for almost two millennia. Owing to this great road, there
was not only commodity exchange, but also exchange of knowledge and educational values between
Chinese and Uzbek peoples. Especially, Samarkand was one of the main transshipment points of the
Great Silk Road, due to outstanding contributions of great Uzbek scientists such as Mirzo Ulugbek.
His works were highly valued in Asian and European educational world. Today, Samarkand State
university continues this historical relationship between China and Uzbekistan, organizing various
exchange programs and seminars for students and university staff of universities of both countries.
For further development Uzbek-Chinese relationship, several areas and directions of the cooperation
were pointed out by directorate of Samarkand State University.

Keywords: Higher Education, Great Silk Road, Mirzo Ulugbek, Uzbek-Chinese universities.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 23

Understandingtheessenceoftheproblem Tashkent and Termez, in turn, enlightened
of the conference, at the beginning of the Chinese minds taught our ancestors the
report I would like to ask a question: Why basics of Confucianism and Tao, which
is the integration of universities of our two subsequently created a spiritual and
countries necessary? What is the essence of scientific connection lasting for thousands
the relevance of the Uzbek-Chinese inter- of years. Before the adoption of Islam for
university relations, including the predicate the peoples of Central Asia in all areas, the
between Samarkand State University and closest connection was with China. At a
Xian Jiaotong University. certain time, even religion was the same -
Buddhism.
Firstly, if we look at the issue on a more
global scale, I would answer in this way: it Ancient Chinese sources inform about
is through the scientific ties of the minds of the preacher and translator Kang Seng – hui
nations that international integration in (康 僧 会 （? - 280th), whose historical
everything will take place on the basis of
specific scientific achievements, on real homeland was Samarkand. Visiting Nanjing
historical facts and arguments. A scientific (南京, Nánjīng) ­ the capital of the state
approach will be a breakdown locomotive
of cultural, historical, spiritual and other of U, Kang Seng-hui founded a Buddhist
relations between our peoples. temple and was engaged in the translation
of Buddhist sutras.
Secondly, the Uzbek - Chinese historical,
cultural, scientific and pedagogical ties Since ancient times, thanks to local
have a unique, ancient history, the origins thinkers, Samarkand has been a kind of
of which date back to the period of the Mecca on the Great Silk Road. Knowingly
Great Silk Road, crossed first in 139 BC. the French historian Jean­Paul Roux wrote:
during the journey of the Khan dynasty “The Silk Road made Samarkand one of the
diplomat Zhang Qian (张 骞 , Zhāng main transshipment points. Grapes, gold
Qiān) to our country. The aforementioned and silver dishes, linen, aromatic oils,
transcontinental path, referred to as the products of urban artisans and peasants, as
“Greatest Route in Human History” - later well as dancers, were well known and were
became the leading bridge between East in high demand even in China”. The ancient
and West, as well as an important engine Chinese were also interested in the
not only of trade, but also of science, philosophical and social sciences of Central
culture, philosophical thought between the Asia, including the educational institutions
ancient empires of China, Central and West of Samarkand. The famous pilgrim,
Asia. Scientific and philosophical views, scientist, Buddhist, traveler, philosopher
teachings of Buddhism, Confucianism, and and translator Xuanzan (玄奘, Xuánzàng,
works of thinkers of Central Asia began to (602­664)), besides Ferghana, Tashkent, he
spread. As a route for integration, exchange also visited Samarkand. Xuanzan was
and communication, the Silk Road made a engaged in studies and scientific activities
great contribution to the general well-being in higher educational institutions of
and development of mankind for almost Samarkand, which are considered to be
two millennia. peculiar predecessors of Samarkand State
University.
Thanks to Silk Road, the inhabitants of
the Celestial Empire learned the knowledge On the other hand, the teachings of
of Buddha from the thinkers of Samarkand, Confucius,the ancient thinker and
philosopher, the founder of the first
university of the Celestial Empire, had a

24 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

profound influence on the whole of East and was completed and recommended for
Central Asia, as well as on the philosophical defense. For the first time in the republic,
university staff published books on Chinese
views of thinkers of Samarkand. literature, philosophy, history, such as
“Chinese Language” (汉语 .Hànyǔ),
After the penetration of Islam, the “History of Chinese Literature” (中国 文
cultural, scientific and educational ties with
学 史), “Chinese Folklore” (中国 古代 神
China weakened, but did not stop. The 话 故事 与 传说), “Chinese literature and“
dictum of the Prophet Muhammad, “Study
Tao-de-Jing ”(中国 文学 道德 经), Sino-
Science Even in China,” which became an
instruction for Muslim scientists, made it Uzbek dictionaries, etc.

possible to study advanced Chinese science. Currently, a fruitful cooperation between
Interacting with the thoughts of Chinese Samarkand State University and a number
of Chinese universities was established.
philosophers and supplementing them
with local worldviews, Scientists of Central A profitable partnership with Xian

Asia created works where the philosophical Jiaotong University was established. Mutual
thoughts of the Celestial Empire, Confucian visits delegations of two universities took

teachings began to be portrayed in a Sufi place in the framework of this cooperation.
allegorical form, whose characters depicted In 2018, the rector of Samarkand State

Far Eastern parables in a Muslim outfit. University professor Rustam Khalmuradov

During the reign in Samarkand of the visited this university.
outstanding scientist of his era, Mirza
Ulugbek, Confucianism as part of ancient Later, there were the visits by the leading
Chinese philosophy was studied and taught staff of this university to Samarkand State
at his madrasah university, along with the University. In March 2019, a training
natural and human sciences. The main seminar on electronics and computer
work of Mirza Ulugbek, “New Astronomical engineering was held, in which students
Tables” (“Zigi Jadidi Kuragani”) on and teachers of Samarkand State University
astronomy, was popular not only in China participated. The seminar was held for one

but also in India. It also gained great fame week and 14 professors from Xian Jiaotong
among Europeans (was published in Oxford Universty conducted lectures and seminars.
in 1665). The astronomical table of Ulugbek The training was attended by about 150
was incomparable for its time. Ulugbek’s participants who were awarded with the
chronology differs from the modern one by certificates.
only one minute.
A group of 12 teachers from Samarkand
The Samarkand Academy more than two State University were invited to the Summer
courses at Xian Jiaotong Universty for 12
centuries ago was recognized as the great days. All participants received certificates
French philosopher and writer Voltaire and discussed the possibility of holding the
(1694­1778). He wrote: “Ulugbek founded next seminar in Samarkand.
an academy in Samarkand. He clarified the
measurement of the globe and participated Currently, 4 doctoral students and 4
in the compilation of astronomical tables”. masters have received scholarships to study
in the relevant programs of this university.
In Samarkand State University, research
projects on the study of Chinese science, Based on mutual agreement, two Joint
history, and literature are being successfully educational programs for bachelors in
carried out. A doctoral dissertation on the Mechanics and Materials Science under the
genesis of Sino-Uzbek literary relations 2 + 2 scheme were created. Currently, the

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 25

registration of teaching materials is being and international Uzbek-Chinese relations,
finalized. the prosperity of humanism and world

The opening of the monument and square peace. These relations just coincide with
of Confucius at Samarkand State University the integration of inter-university relations

has become a manifestation of respect and between the Republic of Uzbekistan and
tribute to the great philosopher and teacher. China.

The scientific and cultural heritage of the Based on the main priorities of the
great ancestors-thinkers has served for external educational strategy of the

centuries as the prosperity of humanism, universities, I would like to propose several
progress, friendship between peoples; it areas and directions where our universities
will continue to strengthen the scientific could successfully cooperate.

1. Close forms of cooperation at the interuniversity level in the foreground should
be reflected in the cooperation of integrational-complex researches, including areas of
research in universities located on The Great Silk Road. It would be good to establish the
publication of an authoritative scientific journal of international status.

2. We would be very grateful for the opportunity to study the form and process of
preparation of educational works, because it is fundamentally different from European
universities. This opportunity should be expanded between our universities.

3. We offer to arrange grants for joint scientific works or the publication of books
that are written jointly by scientists of universities located on the Great Silk Road.

4. An important factor in inter-University relations is the publication and printing of
research materials, monographs, textbooks, brochures, etc. It would be wise to establish
an exchange, the transfer printing of these publications.

5. It is possible to establish an interuniversity process of exchange of students and
teaching staff.

26 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

B. ERGASHEV, BUYUK IPAK N. XUSHVAQTOV,
YO‘LINING tayanch doktorant (PhD).
tarix fanlari doktori, ZAMONAVIY
professor
TARIXSHUNOSLIKDA
O‘RGANILISHI

Annotatsiya: Buyuk ipak yo’li Yevrosiyo xalqlari o‘rtasida savdo-sotiq aloqalarini, Sharq
va G‘arb xalqlari o’rtasida sivilizatsiyalararo muloqat almashuvidagi madaniy qadriyatlar,
ilm-fan va shaharlarning rivojlanishida muhim vosita vazifasini bajargan. Shu tariqa yol

boylab sivilizatsiyalararo muloqot uchun shart-sharoitlar yaratilgan. Ushbu ilmiy maqolada
O‘zbekiston hududidan kesib o‘tuvchi qadimiy Ipak yo‘li tarixining zamonaviy

tarixshunoslikda o‘rganilishi tahlil qilingan.

Kalit so‘zlar: Buyuk Ipak yo‘li, tarixshunoslik, O‘zbekiston, Xitoy, Yevropa, Samarqand,
tarixiy manbalar, metodologiya,

Abstract: The Great Silk Road served as an important tool for trade relations between
Eurasian peoples, exchange of cultural values between Eastern and Western civilizations,
development of science and cities. In this way, conditions were created for communication

between civilizations along the road. This scientific article analyzes the study of the history
of the ancient Silk Road crossing the territory of Uzbekistan in modern historiography.

Key words: The Great Silk Road, historiography, Uzbekistan, China, Europe, Samarkand,
historical sources, methodology, historiography.

Aннотация: Великий шелковый путь сыграл важную роль в торговых отношениях
между народами Евразии, обмене культурными ценностями, наукой и городами, в

обмене межцивилизационным общением между народами Востока и Запада. Таким
образом были созданы условия для общения между цивилизациями вдоль дороги. В

данной научной статье анализируется изучение истории древнего Шелкового пути,
пересекавшего территорию Узбекистана, в современной историографии.

Ключевые слова: Великий шелковый путь, историография, Узбекистан, Китай,
Европа, Самарканд, исторические источники, методология, историография.

Buyuk ipak yo‘li tarixshunosligini Buyuk ipak yo‘li insoniyat rivojining

sistematik tarzda o‘rganish uchun, avvalo barcha davrlarida taraqqiy etib kelayotgan
tadqiqotning ilmiy geografik ko‘lamini tarixiy ahamiyatga molik yo‘l hisoblanadi.

aniqlashtirib olishimiz kerak. XIX asrning Har bir xalqning rivojlanishi uchun muhim
ikkinchi yarmidan boshlab Ipak yo’lini belgilaridan biri ushbu xalqning insoniyat

o‘rganishga bo‘lgan ilmiy qiziqishlar sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi bilan
boshlangan. Chunki, ushbu davrda qadimgi o‘lchanadi. Insoniyat tarixida mavjud bo‘lgan

savdo yo‘lining bugungi ommaviy nomi bilan ushbu eng ulkan qit’alararo savdo yo‘li
atala boshlagan davri edi. Buyuk va qadimiy Yevropa va Osiyoni bir-biriga bog‘lab, antik

yo‘l tarixini o‘rganishning bir tomonlama Rim davlatidan to Yaponiyaning qadimgi
jihatidan, asta-sekinlik bilan ko‘p tarmoqli poytaxti Nara shahrigacha cho‘zilgan edi.

tadqiqot doirasiga aylana boshlaganligini Buyuk ipak yo‘li tarixiy fenomeni
ko‘rishimiz mumkin. doirasida bugungi kunda mahalliy va xorijiy

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 27

tarixshunoslikda ilmiy-tadqiqot ishlari olib Buyuk ipak yo‘lining vujudga kelishi uchun
borilmoqda. Shuningdek, ushbu keng ma’no asos bo‘lgan tarixiy davr Xan sulolasining

va mazmunga ega bo‘lgan tarixiy ahamiyati hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi. Xitoy
orqali Sharq-G’arb davlatlarining tarixiy yo‘l tarixiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak tarixiy

bo‘ylab almashinilgan milliy madaniy davrlar o‘tgani sayin sulolalarning tez- tez
meroslarining tub ahamiyatini chuqur ilmiy o‘zgarib turishi hodisasini ko‘rishimiz

jihatdan o‘rganish dolzarb mavzulardan biri mumkin. Bunday tarixiy jarayonlardan birida
bo‘lib kelmoqda. insoniyat sivilizatsiyasining eng yuksak

Insoniyat sivilizatsiyasiga bebaho hissa tayanch fenomenal hodisilaridan biri bo‘lgan,
qo‘shgan O‘zbekiston azaldan dunyodagi Buyuk ipak yo‘lining vujudga kelishi bilan

ko‘plab olim va tadqiqotchilar diqqat- izohlanadi. Ipak yo‘lining vujudga kelishi
e’tiborini tortib kelgan. Ipak yo‘li Markaziy uchun Xan imperiyasi hukmron bo‘lgan

Osiyo xalqlarini siyosiy, iqtisodiy, madaniy va davrda (milloddan avvalgi III asr) o‘zlariga
savdo sohasidagi hayotida katta o‘rin tutgan. ittifoqchilarni topish va ular bilan diplomatik

Markaziy Osiyo xalqlari bu yo‘l tuyfayli G’arb aloqalarni o‘rnatish orqali ko‘chmanchi
va Sharq dunyosi hamda ularning xo‘jalik (turk) Xun qabillariga qarshi kurash olib

ixtirolaridan sivilizatsiyalararo muloqot yo‘li borish ehtiyoji sabab bo‘lgan. Bunday
orqali munosabatga kirishganlar. mas’uliyatli vazifani bajarish uchun kuchli

Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev 2017­yilning diplomatik vakillar guruhi kerak edi. Shunday
14-15-may kunlari Xitoy Xalq Respublikasida mas’uliyatli missiya Chjan Syan tomonidan

bo‘lib o‘tgan “Bir makon, bir yo‘l” xalqaro amalga oshiriladi.
forumida so‘zlagan nutqida “Biz qayta Insoniyat tarixida o‘z yechimini kutayotgan

tiklayotgan Buyuk ipak yo‘lida Samarqand, voqealar talaygina. Ayniqsa, dunyo fani va
Buxoro, Xiva kabi bir necha ming yillik tarix madaniyatining ravnaqiga, hunarmandchilik

va boy madaniyatga ega bo‘lgan shaharlar hamd sanoat markazlarining tarkib topi-
joylashgan”, deya alohida e’tirof etgandi. shiga, davlatlararo siyosiy, iqtisodiy va

Buyuk karvon yo‘llarining jamlanmasini madaniy aloqalarining o‘rnatilishi, hatto
birinchi bo‘lib venetsiyalik savdogar Marko zamonaviy temir va avtomobil yo‘llari

Polo «Ipak yo‘li», deb nomlagan. Marko Polo tarmoqlarining qurilishiga ham ijobiy ta’sir
yevropaliklardan birinchi bo‘lib Xitoy ko‘rsatgan Buyuk ipak yo‘lining ko‘pgina

imperiyasining hududini ko‘p tomonlama jihatlari hanuzgacha jumboqligicha qol-
o‘rgangan. «Buyuk ipak yo‘li» (nemischada moqda.

Seidenstrasse) atamasini esa nemis So’nggi paytlarda bu masalaga dunyo
tadqiqotchisi Ferdinand Rixtgofen 1877-yilda tarixchi olimlari va keng jamoatchilikning

o‘zining «Xitoy» («Xitoy: shaxsiy sayohat va e’tibori yanada kuchaydi. Jumladan, YUNESKO
keyingi chuqur tadqiqotlar natijasi») nomli homiyligida Buyuk ipak yo‘lini o‘rganishga oid

fundamental asarida ilk bora ilmiy tarzda ko‘plab ishlar amalga oshirildi. Shu munosabat
muomalaga kiritgan. Xan imperiyasi davrida bilan Buyuk ipak yo‘lining shakllanish tarixi
vujudga kela boshlagan Ipak yo‘li tarixi
bilan bog‘liq ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarga
haqida dastlabki ma’lumotlarni, mashhur bag’ishlangan ko‘plab anjumanlar o‘tkazildi.
xitoylik tarixchi Sima Syanning ijodidan bilib
1987­yilda YUNESKO xalqaro tashkiloti
olishimiz mumkin. Sima Syanning tarixga oid tomonidan "Ipak yo‘li — muloqot yo‘li" nomli
asari Xitoy tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib, xitoy
xalqaro dastur ishlab chiqildi. Ushbu dastur
tilida Shi Ji yani Tarixiy xotiralar ("Historical doirasida 1987­1998­yillarda Ipak yo‘li
Records"), deb nomlangan. Rixtgofenga
bo‘ylab o‘ndan ortiq ekspeditsiyalar
qadar «Ipak yo‘li» «G’arbiy meridional yo‘l», uyushtirilgan. Jumladan, 1987­yilda
deb kelinardi.
Istanbul-Pekin yo‘nalishida "Marko Polo

28 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

izidan", 1990­1991­yillarda "Dengiz A.Anarbayev, G.Agzamov, A. Aytboyev,
ekspeditsiyasi", 1991­yil yozida "Markaziy O.Mavlonov va boshqa bir nechta tarixchi

Osiyo respublikalari bo‘ylab", 1992­yilda olimlar mavzuning ayrim jihatlarini
"Ko‘chmanchi madaniyat izlari bo‘ylab o‘zlarining ilmiy tadqiqot ishlarida yoritib

ekspeditsiya", 1995­yilda Yevropadagi Ipak berishgan.
yo‘li tarmoqlari va boshqa bir nechta ilmiy- O‘zbekiston hududidan o‘tgan Buyuk ipak

tadqiqot ekspeditsiyalari tashkil etildi. yo‘lining tarixiy manzilgohlari haqida taniqli
Ekspeditsiyalarning natijalari ilmiy-tadqiqot arxeolog olim, akademik E.Rtveladze “Buyuk

materiallari sifatida to‘planib, kitob va ipak yo‘li” kitobida juda ko‘plab moddiy
jurnallarda nashr ettirildi. madaniyat haqida ma’lumotlar qoldirgan.

1990­yillarda Buyuk ipak yo‘lini Kitobdan Xitoyning qadimgi O‘zbekiston
o‘rganishga qaratilgan xalqaro ilmiy savdogarlari faoliyati bilan bog‘liq Buyuk

anjumanlar o‘tkazildi. Ushbu anjumanlarda ipak yo‘li manzilgohlari haqida ma’lumotlar
Buyuk ipak yo‘lining tarixi, buguni, kelajagi o’rin olgan. Abduxoliq Abdurasul o‘g‘lining

haqida ilmiy xulosalar berildi, o‘nlab taklif va “Buyuk ipak yo‘li”, “Chin va Mochin” va
mulohazalar ishlab chiqildi. "Qadimgi va o‘rta boshqa ilmiy tadqiqotlarini ham e’tirof etish

asrlarda Markaziy Osiyoda Buyuk ipak yo‘li joiz. O‘zbekistonning Buyuk ipak yo‘lini
tarmoqlarining shakllanishi va rivojlanishi" tiklash borasida Osiyo mamlakatlari bilan

(1990­yil. oktabr. Samarqand), "Ipak yo‘lida hamkorligi A.Qirgizboyevning “O‘zbekiston
joylashgan davlatlarning meposi" (1993­yil, Respublikasining Osiyo mamlakatlari bilan

3-7-iyun, Finlyandiya) "Buyuk ipak yo‘lida til xalqaro hamkorligi” monografiyasida chuqur
va yozuvlar" (1994­yil, 30­sentabr 1­oktabr). tahlil qilib berilgan.
«Ipak yo‘lining uyg‘onishi: madaniy sayohat
va O‘zbekistonda an’analarning uyg‘onishi» Buyuk ipak yo‘lining tarixi bo‘yicha
ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan professor
(1996­yil, 21­22­fevral. Buxoro) kabi ilmiy
anjumanlarning materiallari to‘plam sifatida A.Xo‘jayev o‘zining “Buyuk ipak yo‘li:
munosabatlar va taqdirlar”, deb nomlangan
chop etildi. Salmoqli maqola va tadqiqotlar
respublika davriy matbuoti orqali kitobida qadimiy savdo yo‘lining vujudga
kelishi to‘g‘risida ayrim mulohazalarni keltirib
jamoatchilikka yetkazildi. Bir qator
mamlakatlarda Buyuk ipak yo‘lini o‘rganishga o‘tadi. Ko‘plab adabiyotlar va tadqiqotlarda
milloddan avvalgi II asrda vujudga kelgan
ixtisoslashgan maxsus ilmiy markaz va
institutlar tashkil etildi. Ipak yo‘lining undan ham avvalgi davrlarga
borib taqalishini, shuningdek, Buyuk ipak
Ularda faoliyat olib borayotgan ilmiy
xodimlar Buyuk ipak yo‘li tarixini o‘rganish yo‘lining kamida 3-4 ming yil avval paydo
bo‘lganligini ayrim dalillar asosida ta’kidlab
borasida ilmiy tadqiqot ishlarini olib
borishmoqda. Birinchi maxsus institut o‘tadi. Chunki, savdo karvonlarining to‘liq
tarzda faoliyati yo‘lga qo‘yilishidan oldin
1970­yillardayoq Yaponiyada tashkil
etilgandi. Hozirda Yaponiya, Hindiston, ham kichik karvon yo‘llari faoliyat olib
borgan. Shuningdek, mahalliy tarixchilardan
Xitoy, Shri-Lanka va O‘zbekistonda shunday
nomdagi institutlar faoliyat olib bormoqda. Sh.Xayitov, M.Orziyev va J.Ergashevlarning
Yaponiyaning Kamakura shahridagi maxsus “Markaziy Osiyo va Xitoy: Buyuk ipak yo‘li

oliygohda «Buyuk ipak yo‘lining arxeologiyasi chorrahalarida” (milloddan avvalgi IV- VIII
va san’ati» nomli jurnal chop etilmoqda. asrlar) nomli risolasini alohida tilga olish

Buyuk ipak yo‘li tarixini o‘rganishda joiz. Risolada mualliflar Markaziy Osiyo va
mahalliy olimlardan akademik E.Rtveladze, Xitoyning ilk aloqalari boshlanishida Sharqiy

A.Xojayev, O.Kobzeva, Abduxaliq Abdurasul Turkistonning o‘rni muhim bo’lganligini,
o‘gli, A.Qirgizboyev, A.Berdimurodov, milloddan avvalgi IV-III asrlarda bu aloqalar

boshlanganini asarda alohida ta’kidlashgan.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 29

Buyuk ipak yo‘lining vujudga kelishi va qildirgan. Xinru Lui tadqiqotlarida Buyuk ipak
rivojlanishida O‘zbekistonning tutgan o‘rnini yo‘li bo‘ylab joylashgan xalqlarning o‘zaro

xorijiy tarixshunoslik asosida yoritib berish siyosiy, madaniy hamda ijtimoiy-iqtisodiy
bizning tarixshunosligimizda muhim almashunuvi davrini barcha zamonlarda

ahamiyatga ega masaladir. Bu O‘zbekiston qanday tarzda o‘tganligini va ularning
hududining Sharq va Garb dunyosini o‘zaro taraqqiyotini batafsil tushuntirib bergan.

muloqotga kirishishida muhim tranzit yo‘llar Valeria Hansenning Ipak yo‘lining yangi
kesishgan chorrahada joylashganligi bilan tarixi, deb nomlangan ilmiy faktlarga

izohlanadi. asoslangan asarida Buyuk ipak yo‘lining
Jahon tarixida o‘zining qadimiy tarixi bilan asosiy tarmog‘i hisoblangan qadimiy

alohida ajralib turuvchi Xitoy insoniyat So’g’diyonaning markazi Samarqand shahri
sivilizatsiyasiga sezilarli va ijobiy tarzda o‘z va bu yerda qadimdan yashab kelgan xalqlar

tasirini ko‘rsatgan. Buni Ipak yo‘li haqida haqida ma’lumotlar keltirilgan.
ilmiy izlanishlar olib borgan tarixchilar O‘zbekistonning qadimiy shaharlari

misolida ko‘rib o‘tishimiz mumkin. Ma’lumki, Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent Buyuk
tarixnavislik sohasi antik davlardan boshlab Ipak yo‘lida o‘z o‘rniga ega bo’lib, dunyoning

rivojlanib kelgan. Buyuk ipak yo‘li jahon eng mashhur shaharlari sirasiga kiradi.
tarixshunosligida o‘rganiladigan ulkan O‘zbekistonning qadimiy shaharlaridan Ipak

salohiyatga ega bo‘lgan yo‘nalishlardan biri yo‘lining eng muhim tarmoqlari o’tgan.
hisoblanadi. Xitoy tarixida mavjud bo‘lgan Shuning uchun ham ushbu shaharlar tarixi

imperiyalar tarixi va ularning insoniyat bo‘yicha tarixiy ilmiy tadqiqot ishlarini olib
sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo‘lgan borgan G‘arb va Sharq tarixchilari, Ipak yo‘li

Buyuk ipak yo‘li rivojidagi o‘rnini batafsil tarixini yozish jarayonida, mazkur yo‘lning
tarzda yoritib beradigan tarixshunoslikning markaziy tarmog‘idagi shaharlarning

yangi metodlari yordamida yozilgan sivilizatsiyalararo muloqotdagi o‘rni haqida
adabiyotlar ko‘plab topiladi. batafsil ma’lumotlarni ham keltirib o‘tishganligi

Buyuk ipak yo‘lining O‘zbekiston hududi yuqoridagi ma’lumotlarda ko‘rib o‘tildi.
bo‘ylab kesib o‘tgan tarmoqlaridagi shaharlar Buyuk ipak yo‘lining mavjud bo‘lgan

tarixini xorijiy tarixshunoslikka tayangan davrini insoniyat tarixida fenomenal jarayon
holatda o‘rganish mavzuning dolzarbligini sifatida qabul qilish mumkin. Chunki, ushbu

belgilab beradi. yo‘l orqali Sharq va G‘arb xalqlari o‘zlari uchun
Mavzu xorijlik tarixchi olimlardan Peter yo‘l ochilguncha bo‘lgan vaqt mobaynida

Frankopan, Agnew Neville, Valeria Hansen, noma’lum bo‘lgan xalqlar va hududlar bilan
Nils Ambolt, Beckwith Christopher, Blunt tanishish imkoniyatiga ega bo‘lishdi. Buning

Wilfrid, Bonavia Judy, Hedin Sven, Hopkirk natijasida, Yevrosiyo bo‘ylab madaniyatlararo
Peter, Liu Xinru, Nebenzahl Kenneth, Tucker muloqot doirasining asosiy bo‘g‘ini sifatida

Jonathan, Whitfield Susan, Whitlock Monica, Ipak yo‘lining yanada kengayishi vujudga
Wood Frances, Nile Green, Jacqueline Moore, keldi. Buyuk ipak yo‘li tarmoqlarida

Bernard Ollivierlarning ilmiy izlanishlarida joylashgan shaharlarda yashagan xalqlar
to’liq yoritilgan. o‘rtasida o‘zaro siyosiy, iqtisodiy va madaniy

Tarixchi Xinru Liuning “Jahon tarixida Ipak sohalarda hamkorlik ilk davrlardanoq
yo‘li” (The Silk Road in World history) kitobi o‘rnatilgan. Natijada, Buyuk ipak yo‘li faqat

bugunda butun ipak yo‘li tarixshunosligida karvon yo‘li bo‘lib qolmasdan, Yevrosiyo
eng yuqori salohiyatga ega bo‘lgan adabiyotlar xalqlari sivilizitsiyasi tarixida o‘chmas iz

sirasiga kiradi. Bundan tashqari, Xinru Liu qoldirgan, shaharlarning har tomonlama
dunyo tarixi va asosan ipak yo‘li tarixiga taraqqiy etishida ulkan omil bo‘lib xizmat

bag‘ishlangan bir nechta kitoblar nashr qilgan.

30 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Ablat Xo‘jayev. (2007) "Buyuk ipak yo‘li: munosabatlar va taqdirlar". “O‘zbekiston milliy
ensiklopediya”. Toshkent. 91-b.
2. Абдухолиқ Абдурасул ўғли. "Буюк ипак йўли" // Мулоқот. – Тошкент, 1994.
3. Agnew Neville. "Conservation of Ancient Sites on the Silk Road". Los Angeles, The Getty
Conservation Institute, 1997.
4. Ambolt, Nils. Caravan. "Travels in Eastern Turkestan". London, Blackie & Son Ltd., 1939.
5. Berdimurodov A. "Buyuk ipak yo‘li". O’zbekiston nashriyoti. T.2017.
6. Beckwith Christopher. "Empires of the Silk Road". A History of Central Eurasia from the Bronze
Age to the Present. Princeton, Princeton University Press, 2009.
7. Blun T. Wilfrid. "The Golden Road to Samarkand". London, Hamish Hamilton, 1973.
8. Bonavia Judy. "The Silk Road. Xo‘tan to Kashgar". Hong Kong, Odyssey, 1992.
9. Кобзева О.П., Джалилов О.З. "Узбекистан и Китай на возрождающемся Шелковом пути"
(Монография). – Ташкент.2015.
10. Мавлонов Ў. "Ўрта Осиёда қадимги йўлларининг шаклланиши ва ривожланиши
тарихидан". Республика конференсия материаллари тўплами.-Тошкент: Академия, 2001.
11. Ртвеладзе Э. "Великий шелковый путь". T.1999.
12. Xayitov.Sh.A., M.Z. Orziyev va J.Y.Ergashev. (2014) “Markaziy Osiyo va Xitoy: “Buyuk ipak
yo‘li chorrahalarida (mill.avv.IV-mil.avv.VIII asrlar)”.Buxoro. 5-b.
13. Frankon. P. "The Silk Roads" (a new history of the world). – London. Bloomsbury Press, 2015.
14. Hansen. V. "Silk Road a new history". -London. Oxford university Press, 2012.
15. Xinru, L. "The Silk Road in World History". New York: Oxford University Press. 2010. 169-bet
16. Sheriff G.I., Akeje K. (2021), "Developmental Historiography of the Ancient Silk Road".
African Journal of Culture, History, Religion and Traditions 4(1), 69-80. DOI:10.52589/
AJCHRTA7OD6NDN.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 31

Mardon BOLTAYEV,
SamDU Kengashi ilmiy kotibi, dotsent.

YUKSAK TARAQQIYOT UCHUN
MUKAMMAL ALIFBO ZARUR

Annotatsiya. Uch yil atrofida muhokama, munozaralar qilinib, lotin yozuviga asoslangan yangi
o‘zbek alifbosiga kiritiladigan o‘zgarishlar masalasi hal bo‘lish arafasida. Oxirgi muhokama va
amalda qo‘llash uchun uni tasdiqlash O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi ixtiyorida qoldi. Ushbu
loyiha yakdillik bilan qabul qilinsa, o‘zbek adabiy tilining rivojiga, imlomizning mukamallashuviga,
ta’lim-tarbiya samaradorligi hamda savodxonligimizning oshishiga, xullas, barcha sohalarda
tubdan yangilanayotgan mustaqil Yangi O‘zbekiston taraqqiyotiga keng yo‘l ochiladi.

Kalit so‘zlar: Davlat tili, lotin yozuvi, o‘zbek alifbosi, imlo, harf, harflar birikmasi, savod
chiqarish, ona tili, adabiy til, oliy ta’lim muassasalari, yangi renessans, davriy nashrlar, Oliy Majlis.

Аннотация: В течение трех лет ведутся дискуссии, обсуждается вопрос о внесении
изменений на основе латиницы в новый узбекский алфавит. Окончательное обсуждение
и утверждение его для применения на практике осталось за Олий Мажлисом Республики
Узбекистан. Если этот проект будет принят единогласно, то он откроет широкие воз-
можности для развития узбекского литературного языка, совершенствования нашей ор-
фографии, повышения эффективности образования и грамотности, а также развития
нового независимого Узбекистана, который кардинально обновляется во всех сферах.
Ключевые слова: Государственный язык, латиница, узбекский алфавит, орфография,
письмо, сочетание букв, грамотность, родной язык, литературный язык, высшие учебные
заведения, новый ренессанс, периодические издания, Олий Мажлис.
Annotation: Discussions have been going on for three years, the issue of making changes based
on the Latin alphabet to the new Uzbek alphabet is being discussed. The final discussion and
approval of it for practical application remained with the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan.
If this project is adopted unanimously, it will open up wide opportunities for the development of the
Uzbek literary language, improving our spelling, improving the effectiveness of education and
literacy, as well as the development of a new independent Uzbekistan, which is being radically
updated in all areas.
Keywords: state language, Latin alphabet, Uzbek alphabet, spelling, writing, combination
of letters, literacy, native language, literary language, higher educational institutions, new
Renaissance, periodicals, Oliy Majlis.

Garchi muhokamalar tugab, navbat so‘nggi bilishmoqda. Bunday xavotirdagi kishilar uzog‘i
bilan yana 4-5 yil ichida yangi alifboda savod
so‘zga kelgan bo‘lsa-da, masala o‘ta muhim chiqargan va ish yiritishga to‘la tayyor turgan
bo‘lganligi tufayli munozara va turli xavotirlar
yosh mutaxassislarga o‘z o‘rinlarini bo‘shatib
tinganicha yo‘q. Bunga bir qator sabablar bor, berishlari lozimligini-da tan olmayotganlardir.
albatta.
Hurmatli vatandoshlar, yangi alifboning
Bu xavotirlarning birinchisi, yangi alifboni takomillashtirilishiga to‘siq bo‘lgandan ko‘ra,
qariyb o‘ttiz yildan beri o‘rganmay kelayotgan
mamlakatimizning yangi renessans davrida
katta yoshli kishilarda sezilmoqda. Ular birdan barq urib rivojlanishini ta’minlashga bel
yangi alifboga o‘tib ketilsa (yangi alifboga bog‘lagan yoshlarimizga mustaqil, ijodkorlik va
tashabbuskorlik bilan harakat qilishlari uchun
o‘tish uchun o‘ttiz yillik tayyorgarliklarimiz
qayoqqa ketdi?), qanday qilib ishlayman, yo‘l beraylik, ularni qo‘llab­quvvatlaylik!

degan xavotirda kirill alifbosini afzal, deb

32 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Ikkinchi xavotir shuki, o‘ttiz yildan buyon aniqroq misollar yordamida ko‘rib o‘taylik.
1995­yil 5­mayda o‘zgartirish va
kamchiliklari sezilib turgan, ammo tuzatishga
qo‘shimchalar kiritilgan amaldagi lotin
imkon bo‘lmagan yangi alifboni isloh qilib, uni yozuviga asoslangan yangi alifbomiz: Aa, Bb,
Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp,
amalga joriy etishga, ya’ni shiorlar, bannerlar,
Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Xx, Yy, Zz, O‘o‘, G‘g‘, SHsh,
ko‘rsatkichlar, gazeta, jurnallar, darslik va CHch, Ngng harflari va harf birikmalaridan

o‘quv qo‘llanmalar, hujjatlarni almashtirish, iborat. Bu harflarga ko‘zimiz o‘rganib qolgan.
Shundan atigi 2 ta harf va 3 ta harflar
xodimlarni o‘qitish va boshqa shu kabilarga birikmasining qisman, shaklan o‘zgartirilishi
taklifi ilgari surilmoqda, yanada soddaroq qilib
ketadigan xarajatlar uchun “bir olam” mablag‘ aytadigan bo‘lsak, O‘o‘, G‘g‘, SHsh, CHch, Ngng
harflarining qo‘llanishidagi g‘ayriodatiy
sarflanishi lozim, deb hisoblayotgan “hadikchi holatlardan qutulish uchun ularga tuzatishlar

iqtisodchi”larning behuda kiritilmoqda.

tashvishlanayotganliklaridir. Qarang: O‘o‘ harfi Ōō shakliga, G‘g‘ harfi
Ḡḡ shakliga (bu ikkala harfning yangi ko‘rinishi
Azizlar, bu xavotir ham juda o‘rinli emas. ularning mavjud yozma shakllariga
yaqinlashtirilgan), SHsh harflar birikmasi Şş
Bunday ishlar uchun mablag‘ kerak, albatta. shakliga, CHch harflar birikmasi Çç shakliga,
Ngng harflar birikmasi Ñň shakliga o‘tkazilishi
Ammo sizlar xavotir olayotganingizchalik juda maqbulligi haqidagi mulohazalar ommaviy
axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlarda
ulkan va dahshatli miqdorda emas. Shuni bo‘lgan aksariyat muhokamalarda, Davlat tilini
rivojlantirish departamenti yig‘ilishlarida
unutmaslik kerakki, bugungi kelajak avlod ma’qullanib, tasdiqlash uchun O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi muhokamasiga
uchun qilinayotgan bu islohot kelgusida katta taqdim etildi. Bu o‘zgarishlar alifbomizdagi
mavjud beshtagina harfning ixchamlashishiga
samara berib, ulkan zafarlar quchishimiz
olib kelyapti, ular tashqaridan boshqa biror bir
uchun mustahkam poydevor bo‘ladi. Shuni harf bilan almashtirilayotgani yo‘q. Mana shu
o‘zgarishlar bilan isloh qilingan va tasdiqlash
unutmaylikki, bu dunyoda hech narsa abadiy uchun tavsiya etilgan lotin yozuviga asoslangan
yangi alifbomiz quyidagicha nisbatan
emas, hamma narsa muvaqqat, rivojlanish va mukammal ko‘rinish oladi: Aa, Bb, Dd, Ee, Ff,
Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt,
taraqqiyotda, doimiy olg‘a harakatda. Shahar-u Uu, Vv, Xx, Yy, Zz, Ōō, Ḡḡ, Şş, Çç, Ñň. Agar mana

qishloqlarimizni bezab turgan rang-barang shu isloh qilingan alifbo tegishli tasdiqlardan
o‘tib, amaliyotga tatbiq etilsa, ortiqcha xavotir
shiorlar, bannerlar, ko‘rsatkichlar, reklama va va muhokamalargagina emas, alifbo va imloni
amalda qo‘llashdagi barcha noqulayliklarga
e’lonlarning barchasi ma’lum muddatdagina barham berish uchun ham asos bo‘ladi.

xizmat qiladi, muddati o‘tab bo‘lingach, ular Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat tilini
rivojlantirish departamenti ishchi guruhi,
o‘rniga boshqalari yangi alifboda chiroyli qilib Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat
o‘zbek tili va adabiyoti universiteti professor-
chiqarib qo‘yilaveriladi. o‘qituvchilari, boshqa bir qator ilmiy va oliy
ta’lim muassasalari mutaxassislari, tilimiz
Mamlakatimizda chop etib kelinayotgan jonkuyarlari tomonidan ishlab chiqilgan ushbu

davriy nashrlar – gazeta va jurnallar bosqichma­

bosqich yangi alifbo va imloga o‘tkazilmoqda,

maktab darsliklari va o‘quv qo‘llanmalar Xalq

ta’limi vazirligining tasdiqlangan qat’y rejasi

asosida belgilangan muddatlarda(ko‘pi bilan

3-4 yilda) qayta-qayta nashrdan chiqariladi.

Endi yuritilayotgan hujjatlarni almashtirish

masalasiga kelsak, bu ham u qadar murakkab

emas. Chunki, barcha hujjatlarni isloh qilingan

yangi alifboda bira to‘la almashtirish shart

emas. Arxivlarimizdan hozirda ham arab yoki

lotin alifbosidagi hujjatlardan nusxa olib

foydalanilmoqda-ku. Kutubxonalarimizda

arab, lotin, kirill alifbolarida nashr etilgan nodir

asarlar jamiyatimiz taraqqiyotiga beminnat

xizmat qilib kelmoqda. Buni hech kim inkor eta

olmaydi.

Keling, bu xavotirlarga aslo o‘rin yo‘qligini,

aksincha, alifbodagi kamchiliklar qanchalik tez

isloh qilinsa, foydadan xoli emasligini yanada

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 33

taklif juda to‘g‘ri, o‘rinli va tahsinga sazovar ish Ming yillar davomida shakllanib, yuksak

bo‘lgan. Shunga qaramasdan, o‘rni kelganda taraqqiy topgan ona tilimiz tovushlari orasida
o‘ziga xos ohangdorlikka ega bo‘lgan, boshqa
yangi alifboga kiritilgan harflar bo‘yicha ikki
jumla o‘z mulohazamizni ham bildirib o‘tsak. tillarda mutlaqo uchramaydigan nodir burun
undosh tovushini ifodalash uchun Ñň harfining
O‘zgarishlar alifbomizdagi Oo harfi tepasiga alifbomiz tarkibiga kiritilishiga qarshi
qo‘shimcha belgi qo‘yish orqali Ōō harfi, Gg bo‘layotganlar ta’kidlaganlaridek, uning alifbo

harfi tepasiga belgi qo‘yish orqali Ḡḡ harfi, tarkibida bo‘lishi savodxonlikka putur
Nn harfi tepasiga belgi qo‘yish orqali Ñň yetkazmaydi, aksincha, kirill alifbosida sakson

harfi, Ss harfi pastiga belgi qo‘yish orqali Şş yildan ko‘proq vaqtdan buyon yo‘l qo‘yib
harfi hosil qilinmoqda. Xo‘sh, shu o‘rinda haqli kelinayotgan imloviy xatolar, uslubiy

bir savol tug‘iladi, taklif etilayotgan Çç harfi g‘alizliklarga butunlay barham berish uchun
uchun qaysi harf asos qilib olindi? Axir xizmat qilishini tilshunos-mutaxassis sifatida

alifbomizda bunday harf yo‘q­ku?! Agarda qat’iy ta’kidlayman.
alifbomizga ruscha baynalmilal so‘zlar orqali
Lotin yozuviga asoslangan yangi o‘zbek
tilimizga kirib kelgan va o‘zlashib ketgan necha
yuzlab so‘zlardagi kirillcha Цц harfi o‘rniga alifbosi tarkibiga kiritilayotgan bu o‘zgarishlar

lotincha Сс harfi qabul qilinmayotgan ekan, O‘zbekiston Respulikasi Oliy Majlisi duputatlari,
shu harfning o‘zini hech qanday qo‘shimcha Senat a’zolari tomonidan yakdillik bilan qabul

belgi, dum qo‘ymasdan CH harflar birikmasi qilinsa, o‘zbek adabiy tilining rivojiga,
imlomizning mukamallashuviga, ta’lim-tarbiya
o‘rniga qabul qilsak(işonc, cōmic, toň, toḡ, toş),
nima yo‘qotamiz? Yoki Cc harfini ham (Цц samaradorligi hamda savodxonligimizning
oshishiga, xullas, barcha sohalarda tubdan
o‘rnida) alifbomizga kiritib, unga qo‘shimcha
belgi qo‘yib, taklif etilayotganidek CH o‘rnida yangilanayotgan mustaqil Yangi O‘zbekiston
taraqqiyotiga keng yo‘l ochiladi.
Çç shaklida qo‘llasak, alifbomiz yanada
mukammal harflarga ega bo‘lmaydimi?!

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Boltayev M. “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi va imlosi”. Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv
qo‘llanma. – Toshkent: “O`situvchi”, 2003, 6,0 b.t.
2. Eltazarov J.D. “O‘zbekistonda XX asrda amalga oshirilgan yozuv va imlo islohotlari tarixidan” (sotsiolingvistik
tahlil). – Samarqand: SamDU nashri, 2017, 6,0 b.t.
3. Исҳоқов М. “Унутилган подшоликдан хатлар”. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Фанлар акаде-
мияси “ФАН” нашриёти, 1992. 3,15 б.т.
4. Содиқом Қ. “Уйғур ёзуви тарихи”. – Тошкент: “МАЪНАВИЯТ”, 1997. 5,25 б.т.

34 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Эркин МУСУРМАНОВ,
СамДУ “Буюк ипак йўли халқлари маданий ва
адабий мероси” илмий тадқиқот раҳбари, ф.ф.д.

Бекзод МУСУРМАНОВ,
СамДУ талабаси

ҚАДИМГИ МИФЛАРНИНГ ХИТОЙ
МАДАНИЯТИДАГИ ИНЪИКОСИ

Аннотация: Бинокор ва ҳайкалтарошлар, ёзувчи ва рассомлар, шунингдек, бошқа
кўплаб ижод кишилари мифлардан илҳом олишди. Шу билан бирга, айрим замондошла-
римиз мифологияни нотўғри талқин қилишиб, уни болалар эртакларига ҳам тенглаш-
тиришди. Миф минг йиллар давомида маърифат билан тўлиб-тошган ва адабиётнинг

бошқа ҳеч бир жанрида учрамайдиган ўзига хос рамзий тасвирлар билан инсон қалбини
бойитиб келганлиги, маданиятларнинг ўзаги, улкан иншоотлар мазмунини белгилаб бер-
ган жанр сифатидаги ўрни гоҳо унутилди.

Қўйидаги мақолада хитой маданияти, мифологияси ва уларнинг миллий архитектура-
га кўрсатган таъсири ҳақида сўз боради.

Калит сўзлар: мифология, хитой маданияти, архитектура, миф ва бинокорлик.
Аннотация. Мифы во все времена вдохновляли строителей и скульпторов, писатели и
художников, а также многих других творческих людей. В то же время некоторые наши со-

временники неверно истолковывали мифологию, приравнивая ее к детским сказкам. Миф
был наполнен просветлением на протяжении тысячелетий и обогатил человеческую
душу уникальными символическими образами, с которыми никогда не сталкивался ни
один другой жанр литературы. Роль мифов всё время определял содержание и идеологию
древних сооружений и архитектурных памятников. В статье сравнительно анализиру-
ется взаимосвязь китайской культуры, мифологии и архитектуры.

Ключевые слова: мифология, китайская культура, архитектура, миф и архитектура.
Abstract: Myths have always inspired builders and sculptors, writers and artists, as well as

many other creative people. At the same time, some of our contemporaries misinterpreted
mythology, equating it with children's fairy tales. The myth has been filled with enlightenment for

thousands of years and has enriched the human soul with unique symbolic images that no other
genre of literature has ever encountered. The role of myths has always determined the content and
ideology of ancient structures and architectural monuments. The article comparatively analyzes

the relationship of Chinese culture, mythology and architecture.
Keywords: mythology, Chinese culture, architecture, myth and architecture.

Инсонлар ўзларини қизиқтираётган сўзлардандир. Ундан адабиётшунос ва
турли фалсафий саволларга жавоблар из-
лашди, коинот, инсон ва ҳаётнинг сирлари- фолъклоршунослар, файласуф ва
ни очишга ҳаракат қилишди. Реал борлиқ
саволларга жавоб бера олмагач, тасав- вур қадимшунослар жуда кўп фойдаланишса-
ёрдамга келди. Айни вақтда тасаввур
одамларнинг эстетик эҳтиёжларини ҳам да, кўпчилик наздида бу атама мазмуни
қондирди.
ҳанузгача очиб берилмаган, сирли бир сўз
Қадимги одам тасаввури миф салтана-
тини яратди. сифатида таассурот уйғотади.

Замонавий маданиятшуносликда “миф” Миф ­ эртак эмас. Эртак ўйлаб топилган
ниҳоятда машҳур ва кўп қўлланадиган
бадиий ижод, сеҳр­фантастик элементлар

билан бойитилган, анъанавий бошлан- ма

ва тугалланмаларга эга бўлган ҳаёлот

маҳсулидир. Моҳиятан инсонни орзулар

дунёси сари етаклаган эртак доим шун-

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 35

дай тушунилиб келинган. Мифдаги ба- ат ҳодисалари ва жараёнларининг диний
диий тўқима ҳақиқат асосига қурилади. бўёқдор тасвирларида намоён бўлади. Унда
Эртак ­ кейинги даврлар маҳсули. Миф – табиат ва инсон ҳаётининг ҳақиқат эле-
қадимгироқ. Унга маълум бир сюжет, об- ментлари парчаларидан тикланган мета-
раз ёки деталга шубҳа билан қараш ёт. физик боғлиқликдаги тасвирлари акс эта-
Мифни яратган инсон ҳақиқатнинг мутлақ ди. Илоҳий ва метафизик кучлар, рамзлар
билимини англатгандек, тасвирлагандек ва ҳодисаларнинг моҳияти реал тушунча-

бўлади. Ҳомернинг замондошларидан ҳеч ларда эмас, балки образларда кўринади.
бири Зевснинг ҳақиқатига шубҳа қила Руҳоний ва табиий кучлар маъбудлар ва
олардими? Ҳиндларнинг аждодлари буюк қаҳрамонлар сингари ҳаракат қилади,
Браҳма борлигига эътироз билдиришга инсон каби сўзлайди, қувонади, азоб­
журъат этган бўлармиди? Қадимги турклар уқубатларни бошидан кечиради. Ҳар бир
Кўк Тенгрига, бўрининг муқаддаслигига, нарса жонланади ва табиат даҳшатли, аммо
чинликлар аждарҳонинг қудратига, тухум- инсонга бегона бўлмаган мифологик мав-
дан чиққан Пангунинг оламни яратганли- жудотлар ­ жинлар ва худоларга тегишли
гига шубҳа билдиришармиди? Албатта йўқ. бўлган дунё бўлиб кўриниш беради.
Англашиладики, миф дунёсида шубҳаларга
сира ўрин йўқ бўлган. Гоҳида ўзбек маданиятшунослиги ва
фольклоршунослигида миф, афсона ва ри-
Миф ўзида рационал ва иррационал ту- воятларни таърифлашда умумийликларга
йўл қўйилади. Ҳар уч жанрда ҳам умумий
шунчаларни бирлаштирган. Рационал ту- тарзда сеҳрли­фантастик воқеалар мавжуд,
шунчага кўра замон кишиси борлиқни аниқ бироқ, афсона ва ривоят жанрлари асосан
ислом дини кириб келганидан кейин яра-
тасаввур этишда миф талқинларига муро- тилганлиги учун кўп худолик билан боғлиқ
жаат қилган ва улар ёрдамида маълум бир тушунчалар бу жанрларга хос эмас.
хотиржамликка эришган. Иррационаллик
эса мифологик талқиннинг текширилмас- Миф ­ энг қадимий қадриятлар тизи- ми.
лигида, исбот талаб қилмаслигида, аслият- Маданият мифдан англашга қараб,
да унга мосликнинг ўзи йўқлигида намоён ҳаёлотдан ва шартлиликдан билимга,
бўлган. қонуниятга қараб ҳаракат қилади. Шу
нуқтаи назардан, замонавий маданиятда
Миф қадимги юнонча μῦθος сўзидан ясал- миф архаик рол ўйнаши, унинг қадриятлари
ва ғоялари рудиментар аҳамиятга эга
ган бўлиб сўз, нутқ, афсона маъноларини бўлиши мумкин.
англатади. Фольклоршунос В.П.Териннинг
фикрича: “Миф ­ одамларнинг дунё, ин- Мифологик қаҳрамонларнинг тасвир-
соннинг ундаги ўрни, борлиқнинг келиб лари ҳайкалтарошларга, рассомларга ва
чиқиши, худолар ва қаҳрамонлар ҳақидаги қадимий меъморларга илҳом манбаи
ғояларини ташувчи ва бир вақтнинг ўзида бўлган ва ўша даврнинг барча меъморий
идрок этиш ва фикрлаш услубининг ёдгорликлари ва маданий қадриятлари
мифларнинг у ёки бу кўринишда машҳур
устуворлигини назарда тутадиган риво- бўлган сюжетларда акс этган. Бунга Пело-
ятдир”[2]. Бу жанр исломдан кейин яра- поннес яриморолида қад кўтарган Олимп-
тилган афсона ва ривоятлардан фарқли даги Зевс, Родос шаҳрида қуёш худоси Ге-
ўлароқ худолар, ярим худолар, табиат лиосга атаб қурилган улкан Колосс Родосс
воқеа­ҳодисалари ва улар билан муноса- ҳайкаллари мисол бўлади (1­расм).
батга киришувчи қаҳрамонлар ҳақидаги
сеҳрли­фантастик ҳикоялар ҳисобланади. Ажойиб меъмор ва ҳайкалтарош Фи- дий
Мифларда худолар пантеони, ярим инсон, "Посейдон ва Aфина ўртасидаги низо
тўғрисида"ги мифдан илҳомланиб, Парфе-
ярим маъбуд бўлган қаҳрамонларнинг иш- нонни тугатиш режасини ишлаб чиқишга
тирок этиши бу ҳикояларнинг ислом дини қарор қилди, шунингдек Aфинанинг фахри
кириб келгандан аввал яралганлигини ан-
глатади.

Миф инсон қиёфасида кўринган таби-

36 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

бўлган маъбуда Aфина ҳайкалининг эскиз- тўғри эмас. Миф ибтидоий маданиятдаги

ларини яратди. Парфенон Афинанинг бош рамзий фикрлаш воситаси ва усулларини
яратади, илм­фан вазифасига кирмайдиган
ибодотхонаси бўлиб, у эрамиздан олдин йўл, маданий қадриятларни "қаҳрамонлик"
447–438 йилларида архитектор Калликрат ғояси орқали талқин қилади.

томонидан қурилган, бино эрамиздан ол- Юнонча “миф” сўзини “асотир” деб таржи-
дин 438–431 йиллари Фидий томонидан ма қилишаяпти. Қадимги туркийча адабий

пардоз қилиниб, мукаммал ҳолга келти- жанр – сав моҳиятан мифга яқин туради.
рилган. БИНОКОРЛИК ВА МАДАНИЯТ

1-расм. Мифологик образларнинг Архитектура нафақат маконда, балки за-

қадим меъморий талқинлари мон ичида ҳам мавжуд. Унинг тарихий вақт
ўлчовида мавжудлиги бутун бадиий мада-
Мифология антик даврда ўша пайтдаги ният тизимининг ривожланиш жараёнла-
ри билан боғлиқ. Инсон фаолиятининг мод-
қурилиш моҳиятининг, бадиий ва тасвирий
дий муҳитини шакллантириш билан бирга
санъатнинг ривожланиш йўналишини бел- у инсон маънавий оламини ҳам бойитади.

гилаб берган. Архитектура худдики маданият, хусусан
мифология сингари маълум бир миллат ва
Илм­фан ва тамаддуннинг ривожлани- элатларнинг ўзаро таъсири масаласи- ни
ҳам акс эттириши мумкин. Япон ва ко- рейс
ши мифни қадрсизлатираётгандек, унда- ги меъморчилиги, айниқса ибодатхона ва
саройлари Хитой архитектурасининг кучли
регулятив функцияларнинг етишмас- лиги
таъсирида майдонга келганлигини англаш
замонавий маданий ҳақиқатнинг қийин эмас. Индонезиянинг Бали
оролларидаги ибодатхоналар қадимги
моҳиятидан ортда қолаётгандек тасаввур Ҳиндистоннинг меъморчилик санъатини
акс эттиради. Баъзи меъморий услублар
уйғотади. Бироқ, тараққиёт келгусида миф- диний қарашлар билан чамбарчас боғлиқ
тарзда қурилади. Бундай услублар айниқса
нинг моҳиятини буткул йўқотади, дейиш буддизм, ислом ва насроний динлари ибо-
датхоналарида мавжуд бўлиб, ҳар бири
ўзига хосликлари билан ажралиб туради.

Архитектура маданият каби маълум бир
халқнинг географик жойлашув ҳудудини
кўрсатиб бериши мумкин.

Австронезия халқларининг анъанавий

уйлари доимий сув тошқинлари ҳавфи бор-
лиги сабабли ер устидан юқорироқ қилиб
қурилган. Жанубий Европадаги бинолар
қуёш нурлари таъсирини камайтирмоқ
учун ёрқин рангларга эга. Анъанавий араб
уйлари жазирамадан сақлаш ва уй ичини
салқин қилиш учун лойдан тикланган. Бун-
дай ҳолат Марказий Осиё уй қурилиш услу-

бида ҳам бор. Ўтган асргача қишлоқлардаги
уйлар орасида пахсадан ёки пишитилган
лой­гуваладан тайёрланган деворли уйлар
кўпчиликни ташкил қилар эди.

Балким айримлар учун архитектурани

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 37

маданиятга боғлаш бироз эриш туюлар. лияти шакли сифатида бошқа санъатлар-
Аслида бинокорлик учун маданият ҳар дан фарқ қилади. Инсонларнинг фаолияти
доим синоним каби яқинлик касб қилган. учун тасаввур­макон муҳитини яратади,
Ҳозирги кунда меъморчиликнинг ривож-
ланиши маданият билан шунчалик боғлиқ бадиий ижоднинг бошқа барча турлари ва
бўлиб қолдики, уларни бир­биридан жанрларини фаол равишда синтез қилади.
алоҳида ҳодиса сифатида идрок қилиш Архитектурадан ташқарида улар ижти-
анча мушкул. Архитектура олдида турган моий жиҳатдан етарлича самарали эмас.
вазифалар маданият вазифалари билан Агар мусиқа ва хореография тасвирлар,
уйғун. Маданиятнинг архитектура учун жо- ҳиссиётлар ҳаракатини ифода этиш имко-
зибадорлиги шундаки, у меъморчиликнинг нини берса, меъморий санъатда объектлар
гуманистик фазилатларига таъсир этиб, руҳий ҳолатлар ва образларда муҳрланган
инсонийликни, маънавиятни сингдира- барқарор кайфиятни ифодалайди.

ди, архитектурани жамиятдаги ижтимоий Архитектура маданияти умуминсоний
тараққиёт ва юксалиш томон йўналтиради. маданиятга хос бўлган барча тавсифларни
ўзида инъикос қилади. Унинг қурилиши
Архитектура инсон ўзини ижтимоий
мавжудот сифатида англаган давридан бинар характерга эга бўлиб, у биринчи на-
пайдо бўлди. Ёввойилик даври маданий­ вбатда Шарқ­Ғарб муносабатларида намоён
бўлади. Ўзининг асл синкретик табиатидан
тарихий даврга айланди, унда одамлар йироқлашиб динамик тарзда ривожланиб
ўзларини барча тирик мавжудотлардан бораётган Европа ва Америка меъморчи-
ҳимоя қилиш ва ўзларига қулай шароитлар лиги архаик меъморий маданияти анъ-
аналаридан воз кечмаётган Шарқнинг
яратиш учун иккинчи табиат сифатида уй­ архаик меъморий маданиятига контраст
жойлар қуришни бошлашди. Шунинг учун ҳолатидадир.
архитектура жамият шаклланишининг
дастлабки босқичларида инсоннинг мада- Мифология нима, деган саволга фоль-
ний ижодий ишларининг маҳсули сифати- клоршунос олим М. Жўраев шу тарзда жа-
воб беради: “Мифология (миф... ва... логия)
да майдонга келди. — 1) муайян халқ томонидан яратилган
Агар маданият инсониятнинг ижодий мифологик тасаввурларнинг изчил тар-

қобилиятлари ва қадриятларининг мод- тибга солинган тизими, асотирлар мажмуи.
дийлашган тимсоли бўлса, тамаддун иж- Масалан, юнон мифологиси, ҳинд мифоло-
тимоий ривожланишнинг техник ва меха- гиси, туркий мифология. Инсоният маъна-
ник имкониятлари тўплами кўринишида вий тараққиётининг илк босқичи сифатида
майдонга келди. Маданият тараққий этади,
бироқ бу тараққиёт асосан маънавий, мод- муҳим амалий аҳамият касб этган мифоло-
дий ва бадиий қадриятлар билан бойиб бо- гия ибтидоий маданиятнинг негизи, олам-
риш ҳисобидан амалга ошади. ни идрок этишнинг асосий воситаси, бади-
ий тафаккурнинг ибтидоси ҳисобланган.
Маданият тамаддундан қадимийдир, Мифологиянинг асосини кадимги одам-
бироқ ривожланиш ижтимоий тараққиёт нинг коинот, табиат, инсон, само жисмла-
динамикасида юзага келган цивилизация, ри, нарса ва ҳодисаларнинг пайдо бўлиши
даврлар оша юксак даражада фаоллашди ва ҳақидаги асотирлар ташкил этади”[1].
маданиятдан устун мавқега эга бўлиб
борди. Архитектура маданият маҳсулига, Қадимги туркий мифлар (савлар) кўп
қурилиш ишлаб чиқариши эса тамаддун жиҳати билан шу мавзу ва мазмундаги хи-
маҳсулига айланди. Меъморчилик бирлам- той мифлари (Shénhuà) билан жуда ўхшаш,
чи бадиий ижодни, қурилиш эса иккиламчи айрим хитой мифлари қадимги туркий ми-
(ижрочилик) санъатини англатиш хусусия- фологияда ҳам учрайди, бу ҳолат уларнинг
тига эга бўлди. бир илдизга эгалигини англатади. Хитой ва
туркий халқлар мифологиясидаги бош
Архитектура инсоннинг рамзий фао-

38 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

маъбудлар Пангу ва Тенгри, Нуйва ва Умай бўлган биринчи одамларнинг яратилиши
билан боғлиқ[3].
(Ҳумай), Ғарб маликаси Сивангму ва Эрлик
2-расм. Хитой ва туркий мифологиянинг
кўп жиҳати билан уйғундир (2­расм). бош маъбудлари: Пангу-Тенгри; Нуйва-Умай;
Хитой мифологияси ­ бу асрлар даво-
Сивангму-Эрлик
мида оғзаки ёки ёзма шаклда ўтган мада-
ний тарих, фольклор ва диний анъаналар Хитой халқининг минг йиллар даво-
мида яратилган мифологик ва маданий­
тўпламидир. Хитойликлар қадимги миср- фалсафий қарашлари уларнинг осори
ликлар, юнонлик ёки римликлар каби атиқаларида, ёдгорлик ва обидаларида
намоён бўлган. Инсон қўллари томонидан
мифларни такомиллаштиришга жиддий яратилган ҳар қандай нарса авваломбор,
аҳамият беришмаган бўлсада, уларнинг ижодкорнинг онги, тафаккури маҳсули
бўлади. Инсон тушунчаси у яратаётган уй,
борлиги ва қадимийлиги сўзсиз эътибор- ҳунармандчилик ашёси ёки санъат асари-
га лойиқдир. Чинликлар дунёнинг космик ни шакллантирган, унга мазмун­моҳият
бахш этган. Архитектура ёдгорлигининг
ривожланишини тушунтириш учун Пангу ҳар бир намунаси, ундаги нақш, сурат ёки
каби илоҳларни яратишган, инсоният ци- ҳайвонларнинг муҳрланган шакллари сти-
хияли тарзда эмас, балки келтирганимиз-
вилизациясининг ривожланишига ҳисса дек, муайян бадиий­фалсафий қарашлар
қўшган, тарихий аҳамиятга эга бўлган, деб заминида юзага келган.

билинган Фуси ва Шеннонг сингари ярим
афсонавий шахсларга қизиқиш билдириш-

ган, ярим афсонавий императорлар Яо
(Yáo) ва Хан Шун (Hàn Shùn Dì) кабилардан

руҳан мадад исташган.

Хитой мифлари минг йилдан ошиқ вақт

давомида оғзаки равишда аждоддан ав-

лодга ўтиб келган, шу қаторда “Шуйжинг-
жу (shuǐ jīng zhù) – Сув йўллари қонунига

шарҳ” ва “Шанхайжинг (Shānhǎi Jīng) – тоғ
ва денгизлар китоби” каби дастлабки би-

тикларда ёзиб қолдирилган. Хитой мифо-
логияси конгфутзилик, айниқса, даосизм

ва буддавийлик каби фалсафий, эътиқод
тизимларига кенг таъсир ўтказган. Олдин-

дан мавжуд бўлган мифологик элементлар
ушбу эътиқодлар қолипларига мослашти-

рилган, айни вақтда ушбу тизимларнинг
баъзи тушунча ва инончлари хитой мифо-

логияси таркибидан ҳам қатъий жой олган.
Қадимги хитой мифларининг кўпчилиги

конгфутзилик, даосизм ва маҳаллий дин-

ларига асос солинганидан кейин яратил-
ган. Ҳикоялар бир нечта, кўпинча қарама­

қарши бўлган версияларда мавжуд бўлиб,
улар Шангди, Нуйва, Пангу ва Ю Хуангга хос

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Жўраев М. ЎзМЭ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000. [Электрон ресурс]: URL https://uz.wikipedia.org/w/
index.php?title=Mifologiya &variant= uz­cyrl (мурожаат вақти: 13. 09. 2019).
2. Терин В. П. "Электронное мифотворчество для всех "// Мир психологии. М., 2003. № 3.

3. Chinese mythology. https://www.newworldencyclopedia. org/entry/chinese_ mythology (электрон
манбаа / мурожаат этилган сана: 03.06.2021)

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 39

Дилбар УРИНБАЕВА,
Самаркандский государственный

университет

СЕМАНТИЧЕСКОЕ ПРОСТРАНСТВО
КОНЦЕПТА «ЖЕНЩИНА»

В УЗБЕКСКОЙ ЛИНГВОКУЛЬТУРЕ

Аннотация: В данной статье рассматривается семантическое пространство кон-
цепта «женщина» в узбекской лингвокультуре. В паремиях концепт «женщина» относит-
ся к одному из наиболее значимых первообразных концептов любой культуры, поскольку
женщина является ключевой фигурой человеческого бытия, присущей картине мира лю-
бого языка.

Ключевые слова: узбекское языкознание, лингвокультурология, паремия, семантиче-
ское пространство, концепт, концепт «женщина».

Annotation: This article discusses the semantic space of the concept "woman" in the Uzbek
linguistic culture. In proverbs, the concept of "woman" is one of the most significant primitive
concepts of any culture, since a woman is a key figure of human existence, inherent in the worldview
of any language.

Key words: Uzbek linguistics, linguoculturology, proverb, semantic space, concept, concept
"woman".

В настоящее время пристальное вни- В Толковых словарях узбекского языка
мание исследователей привлекает про- мы находим следующие значения концеп-
блема восприятия женщин в различных та «женщина»: 1. Противоположный пол
культурах. Изучение концепта женщины с мужчины; женщина. 2. В фамильярном об-
точки зрения лингвистики определяет ращении к пожилой женщине; полноцен-
актуальность научной статьи. Особенно- ная личность. 3. Женщина; супруга, жена
сти мировоззрения и мышления народа [ТСУЯ, Том №1, с.42]. Но в распознавании
передаются через его язык, который сам по национально­культурных информантов
себе уже является органической ча- стью женщина имеет более разнообразное ко-
культуры [2]. Поэтому исследование личество значений и употреблений. По-
лингвокультурных концептов целесоо- ложительное значение: хороший, без-
бразно проводить на материале паремий опасный, красивая женская внешность,
языка, которые представляют собой уни- прекрасный. Нейтральное значение: при-
версальные языковые средства, в лако- дворная дама, жена старшего брата, жена
ничной и выразительной форме отра- младшего брата отца/мужа. Отрицатель-
жающие историю народа, говорящего на ное значение: гнев, недовольство, доса- да,
нем. Они широко распространены в каж- проститутка, скандал, разврат, прене-
дом лингвокультурном сообществе и не- брежение, ревность, зависть, подозрение.
однократно воспроизводятся его члена- Таким образом, чётко прослеживается
ми. Следовательно, являясь относительно отношение общества к женщине, которая
легко доступным для сбора материалом, воспринималась лишь как супруга и мать,
они предоставляют исследователю боль- но не как полноценная личность. Ей при-
шой объем ценной национально­культур- писывали красоту, но вместе с тем и мно-
ной информации. гие отрицательные черты характера.

40 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

В паремиях концепт «женщина» отно- ко справляться с житейскими трудностя-
сится к одному из наиболее значимых пер- ми, но и управлять природными явления-
вообразных концептов любой культуры, ми: Онангни қуёш билсанг, Отангни ой бил
поскольку женщина является ключевой // Признаёшь мать солнцем, то отца при-
фигурой человеческого бытия, присущей знай луной.
картине мира любого языка. С другой сто-
роны, данный концепт находится в посто- Об этом есть и миф «Ой ва кун» луна и
янном процессе переосмысления по мере день: Верховное божество ­ Тенгри (небо),
возникновения новых реалий в разви- принадлежащий верхнему миру. Тенгри,
вающихся лингвокультурах. В узбекской иногда вместе с другими божествами,
лингвокультуре существует достаточно распоряжается всем в мире и, в частно- сти,
большое количество пословиц и погово- судьбами людей: распределяет сроки
рок о женщинах. Часть из них носит уни- (жизни), дарует каганам власть, ниспосы-
версальный характер, например, Онангга лая их народу, наказывает согрешивших
бошингни хам қил, Отангга гапингни кам против каганов, «приказывая» кагану, ре-
қил // Перед матерью склони голову, а пе- шает государственные и военные дела. Его
ред отцом ­ молчание. Оналик уйнинг ори атрибутами являются небесные явле- ния:
бор, Оталик уйнинг — зари // В материн- тысячи туч вокруг головы и молнии
ском доме есть стыд, в отцовском ­ золото. (традиционный «грозовой» бог), а упоми-
Онанг ўлди — отанг ўлди // Мать мертва наемые порой десять тысяч глаз бога так-
– отец мертв. Ота­онанг – бойлигинг // Са- же традиционно символизируют всеведе-
мое ценное и дорогое на свете – это мать ние небес. Можно отметить, что Тенгри
и отец. антропоморфизован, он наделён некото-
рыми человеческими чувствами, словес-
В узбекских паремиях материнство на- но выражает свою волю. С одной стороны
деляет женщину способностями, которы- небо заселено божествами как Тенгри, с
ми не могут обладать бездетные женщи- другой ­ есть там свои стада и свои паст-
ны. В народном понимании, с рождением бища, есть разбойники и сторожа, есть
ребенка женщина приобретает неведо- ханы и их свита, есть похищенные ханские
мую ей до этого силу. Поэтому, дети, ко- дочери и есть целые небесные царства.
торые относятся с почтением к своим ро- Небо ­ обиталище богов и небо ­ небесная
дителям, помогают им в старости, то есть твердь, звездная степь, по которой тянут-
совершают богоугодные дела, истекаю- ся свои кочевья. В древнетюркских памят-
щие из повиновения богу, им же и возна- никах «голубое небо» названо «крышей»
граждаются: Ота­онасини танимаган тан- над миром, рождаются солнце и луна. На
грисини танимас // Кто не знает своих востоке рождается солнце, и каждый день
родителей, тот не знает бога. на запад опускается. И луна рождается
востоке и начинает свой бег к западу. В
В смысле пословицы упоминается тен- один прекрасный день они встречаються (в
гри Умай. Умай – древнейшее женское бо- день затмения) и влюбляються. Солнь- це
жество тюркских и монгольских наро- дов, каждое утро выгонял на пастбища свои
занимало второе место после Тенгри. Среди скота. А к четырем часам принимал домой
современных народов известно у алтайцев, телят. Так в древние и средние века тюр- ки
башкир, бурят, узбеков, каза- хов, киргизов, вставали, жили, ложились спать по сол-
монголов, татар и других. Самые древние нечным часам. Люди жили естественно, в
упоминания божества из- вестны в соответствии с окружающей их природой.
древнетюркском письме. Потом солнце приходил домой ложилась
спать, а луна уходила на работу. Со своими
Материнская любовь – величайшая сила,
которая позволяет женщине не толь-

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 41

сыновьями, как Большая Медведица (етти – дорог, воспитание дороже.
чумич ­ это семь братьев (ханов), пересе- А также есть паремии воспевающих лю-
лившихся на небо с земли и ставших бо-
жеством) охранял досуг мужа и народа. В бовь матери к детьям, как: Қўнғиз боласи-
один день они поругаются и луна взяв ни оппоғим, типратикан юмшоғим, дейди
своих сыновей уходить в небеса и каж- дую // И жук называет своего малыша: "Мой
ночь выходить делать свою работу. А беленький", и ёж своего: "Мой мягонький".
солнце ищет их и никак не может погово- Онанинг кўнгли болада, боланинг кўнгли
рить женой, до с тех пор сольнце и луна не далада // Сердце матери ­ в ребенке, серд-
могут воссоединить свой союз. В послови- це ребенка ­ в степи. Отсутствие детей в
це «Признаёшь мать солнцем, то отца при- узбекской семье считается несчастьем или
знай луной» сохранена смысль этой мифо- даже грехом, несостоявшееся материнство
логии. с жизненным провалом женщины. Напри-
мер, болали уй бозор – боласиз уй мозор //
Женщины соблюдают традиции и доро- дом с детьми базар, дом без детей кладби-
жат семейными ценностями. Они борются ще. Аёл ердан чиққан эмас, эркак боласи.
за свои права, а также упорно отстаива- ют Эркак кўкдан тушган эмас, аёл боласи //
все, что важно для семьи. В узбекской Женщина создана не из земли, она дитя
паремии «женщина» выражается как раз- мужчины. Мужчина не с небес сволился, он
умная, что делает её сильнее. Например: дитя женщины. Болали уй жаннат, бо-
Аёлнинг сариштаси — Рўзғорнинг фариш- ласиз уй миннат // Дом с детьми рай, без
таси // Аккуратная женщина – в хозайстве детей упрёк. Болали уйда жанжал бўлса
словно ангел. Рўзғор зийнати — ўтин, Уй ҳам, ғурбат бўлмас // В доме с детьми хотя
зийнати — хотин // В хозайстве укра- скандал, но нет печали. Болали уй хандон,
шение – дрова, в дому украшение ­ жена. боласиз зиндон // Дом с детьми полон
Хотин — уйнинг чироғи // Жена – в доме смеха, без детей темница. Оқбошдан ўтин
свет. Хотин — эрга ойна // жена – мужу бўлмас, ўйнашдан хотин // Белоголовка не
зеркало. Хотин — эрнинг вазири // Жена дрова, любовница не жена. Белоголов- ка
– визир мужа. Ота — ақл, она — идрок // дикая трава с извилистым, крошечным
Отец ум, мать разум. Хотинли рўзғор гул- белым верхним слоем почвы, который до-
дир, Хотинсиз рўзғор чўлдир // Хозяйство с стигает около полуметра в высоту. Когда
женой цветок, хозяйство без жены степ. вы собираете её, высушив сжигаете, то
она быстро возгорается. Вам не удастся
В узбекской лингвокультуре, как и в успеть приготовить еду. Такое сравнение
любой другой национальной культуре, выражается в негативном отношении к
достаточно много самобытных и своео- женщине­любовнице, изменяющей своей
бразных паремий, выражающих собствен- семье, супругу и детям. Есть несколько по-
ное представление о матери и об ее роли добных пословиц, в которых указаны от-
в жизни ребенка. Наибольшее количество рицательные черты женщины. Например,
расхождений имеют точки зрения на вос- Отнинг ёмони — ола, Хотиннинг ёмони —
питание детей, убеждённость в том, что бало // Пестрый конь плох, жена плохая
воспитание своего ребенка является глав- ­ беда. Отаси тентакнинг бири — тентак,
ной функцией родителей: Туққан ота­она Онаси тентакнинг бари— тентак // Отец
эмас, тарбиялаган // Не те отец­мать, кто дурак ­ один дурак, мать дура ­ все дура- ки.
родили, а те кто воспитал, вскормил да Яхши хотин гўшт қуритар, Ёмон хотин гўшт
добру научил. Арқоғини кўриб бўзини ол, саситар // Хорошая жена мясо вы- сушит,
Онасини кўриб ­ қизини // Узнав мать, плохая жена ­ мясо протухнет. Бир
возьми дочь; проверив край, купи бязь. хотининг макри – қирқ эшакка юк // Хи-
Бола — азиз, одоби ундан азиз // Ребёнок

42 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

трость одной женщины ­ нагрузка для со- время кормления ребенка грудью, поэто-
рока ишаков. му взаимоотношения матери и ребенка
сравниваются с взаимоотношениями сам-
Женщины в Узбекистане стали вы- ки и ее детенышей.
глядеть более современно, но им удалось
сохранить свою привлекательность, яр- ­ потеря матери – невосполнимая утра-
кость, независимость, успешность и на- та для человека в любом возрасте в любой
циональность. На свадбах, на праздниках лингвокультуре.
они до с тех пор одеваються в националь-
ные платья. Они также знают свои обя- ­ основной задачей и обязанностью ма-
занности в семье. Они достигли больших тери является воспитание ее ребенка, она
успехов в шоу­бизнесе, кинематографие, в является для него не только источником
модельном мире среди них – ученые, дело- материальных благ и гарантом безопас-
вые женщины, певицы, актирисы. ности, но и первым и самым главным учи-
телем. Даже если мать сердится на своего
Таким образом, универсальной ха- ребенка и ругает его, то ее негодование и
рактеристикой концепта «женщина» в уз- возмущение кратковременны, и она скоро
бекской лингвокультуре является следую- сменит гнев на милость, потому что мате-
щие: ринское сердце мягкое и всепрощающее.
Любовь матери безусловна, безотчётна и не
­ признается главенствующая роль ма- подлежит разумному объяснению.
тери в жизни ребенка, бесценного дара ни-
спосланного свыше, который невозможно ­ бездетная женщина и женщина­мать
найти или купить даже в выдуманном – это совершенно разные люди, первая –
мире, не то что в реальном. Между мате- слабая и беспомощная; второй по плечу
рью и ребенком существует неразрывная любые проблемы: от будничных забот до
природная связь, формирующаяся уже во стихийных бедствий.
время беременности и укрепляющаяся во

ЛИТЕРАТУРА:
Ибрагимова Р.С. "Француз ва ўзбек тилларида аёл концептининг лингвокогнитив тадқиқи: Филол.
фан.номз…дисс.автореф". –Тошкент, 2012.
Лай Л. Концепт «Женщина» в русской фразеологии и паремиологии: ценности и антиценности //
nccu.edu.tw
Худойберганова Д. "Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати". – Тошкент, 2015.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 43

Aktamkul SAMADOV,
Samarkand State University, professor
of the department of Philosophy and

National Ideology

PHILOSOPHICAL ANALYSIS
OF THE SYNTHESIS OF MORALITY AND

AESTHETICS IN SPIRITUAL LIFE

Annotatsiya: Ushbu maqola axloq va estetika shaxsning maʼnaviy borligʼidagi rolini, ularning
sintezini falsafiy tahlil qilishga bagʼishlangan. Shaxs ongida idealni shakllantirish va rivojlantirish
muammolari, tuzilishi, shaxsning axloqiy va estetik ongi darajalari, Shaxsning maʼnaviy borligʼida
axloq va estetika bir vaqtning oʼzida uzviy boʼlib qolishi yoritilgan. Аxloqiy ong, estetik faoliyat bir-
biri bilan chambarchas bogʼliq boʼlib, voqelikka estetik munosabat bilan bogʼliq jihatlari
oʼrganilgan.

Kalit soʼzlar: shaxsning maʼnaviy mavjudligi, axloq, estetika. estetik ong, did, shaxs, sanʼat,
estetik tuygʼu, did, axloqiy ideal, maʼnaviyat, estetik madaniyat, haqiqat, yaxshilik, goʼzallik,
ajralmaslik.

Abstract: This article is devoted to the philosophical analysis of the role of morality and aesthetics

in the spiritual existence of the individual, their synthesis. Problems of formation and development
of the ideal in the mind of the person, structure, levels of moral and aesthetic consciousness of the
person are analyzed. It is analyzed that in the spiritual existence of the individual, morality and
aesthetics become inseparable at the same time. Ethical consciousness, aesthetic activity are
closely interrelated, aspects related to the aesthetic attitude to reality are analyzed.

Keywords: the spiritual existence of the person, the ideal, the morality, the aesthetics. aesthetic
consciousness, taste, personality, art, aesthetic feeling, taste, moral ideal, spirituality, aesthetic
culture, truth, goodness, beauty, inseparability.

INTRODUCTION MATERIALS AND METHODS

We know from the history of philosophical There are also researchers who have defined

thought that the trinity, such as truth, goodness, the unity of morality and aesthetics with the
and beauty, was accepted as valuable, concept of "perixoresis", which reflects the

objective aspects of the spiritual existence of dialectical-antinomic relationship between
the individual. According to a number of truth, goodness and beauty - the traditional

authors, although people's perceptions, ideals, trinity. The results of these social relations,
and criteria of beauty, goodness, and truth which embrace the spiritual culture of man, in

change, there will always be standards that contrast to the original, are concentrated in a
summarize the ideas, criteria, and norms that modern "unbroken-integral" unity and are

regulate and generalize them. These standards expressed through the moral essence, the
crystallize in the process of developing human aesthetic sense. In the spiritual existence of

imaginations, shaping the spiritual existence man, the idea that morality and aesthetics are a
of the individual on the basis of national and whole, a whole, a two-sided whole with a single

universal values. Indeed, the three ideas that basis, is becoming increasingly important.
are the spiritual value of mankind have been Instead of the concepts of "perixoresis" and

the main topic of debate, from the Avesta to the "unconnected", which represent the internal
Qur’an, from the ancient Greek philosophers to relations that arise as a result of the interaction

modern philosophy. of different views of the three ideas mentioned

44 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

above, it seems appropriate to use the concept morality and logic, that is, to "justify aesthetics
of "architecture" from the outside.
as an independent principled science
Theconceptofperixoresishasaphilosophical independent of psychological, metaphysical,
basis for the trinity of truth, goodness and and epistemological foundations" [2,297]. To
beauty. That is, the tragic-antinomic nature of achieve this, Shpet seeks to move away from
the spiritual existence of man is that the trinity rational principles and metaphysics, as
of truth, goodness and beauty is in a state of opposed to normativeism, which does not
"disunity", and the union of this trinity in
ethical-aesthetic unity (inseparability) forms allow the discovery of the “specific subjectivity
an ideal existence in cultural architecture. At of aesthetics”. Speaking of the construction of
the same time, one's spiritual existence is "aesthetic ontology" that differs from pure
closely connected with the ideas of unity and aesthetics, the philosopher referred to pure
non-coincidence of one's higher goals. aesthetics - prima aesthtica ("consideration of
aesthetics as a subject in its ontological forms,
This state of inseparability means that close- analysis of permissible and existing forms of
aesthetic reality") emphasizes the need to
knit twin concepts bring human knowledge overcome reduction.
into one system, seek to build its architecture,
and that there are unstable states in the In real life, the taboos promoted ideas
systematization of knowledge. In Kant's words, such as the creation of an autonomous
“human thought is by nature architectural. aesthetic, the avoidance of aesthetics based on
Since the architectural interest of thought reductionism, and the exclusion of certain
includes a natural benevolence to the thesis of norms or interdisciplinary concepts. Attempts
to limit the obedience of pure aesthetics to
the thesis ”[1,], this human aspiration can be ontological, epistemological, and rational
called a true philosophical aspiration principles are common. Because in its time, the
reduction of the categories of aesthetics to the
In other words, the essence of inseparability concepts of other disciplines (e.g., ethics, art
is, on the one hand, the recognition of truth, history, cultural studies, logic) was often
goodness, and beauty as the inseparability of observed. They tried to express the accepted
culture in its present state, and, on the other truth in aesthetics, which is a philosophical
hand, the ideal expresses its striving for
inseparability in cultural architecture. This science, with the concept of "aesthetic
metaphysical trinity of the spiritual unity of pleasure", to include aesthetic pleasure in a
man plays the role of some norm of pure "aesthetic ontology", in contrast to the
philosophical thinking, the essence of which is utilitarian interpretation of hedonistic ethics.
the perception and understanding of the ideal In it, the abstract being through the subject
existence of the individual in philosophy, connection with transcendental and eternal
spiritual values in culture. This internal things requires the formation of a separate
dialectical and antinomic relationship is field of concepts of synthetic knowledge. In

therefore expressed by philosophers with the particular, it is emphasized that beauty and
concepts of perichoresis or architectonics. truth, which are the main central categories of
morality and aesthetics, enter into dialectical,
The scientific views of GG Shpet, G.A. ontological relations in the forms of "abstract
Zavalko, who conducted research on the being" and "reality". Pure aesthetics see the
“synthetic and antisynthetic ideas” of ethics content of beauty as the “filling of abstract
and aesthetics, can serve as a theoretical basis forms of being” and the reality as the fruit of
for this topic. In GG Shpet's "Art is a form of
knowledge" and GA Zavalko's "Philosophical scientific research into reality. "If 'truth' is an
existing concept, 'beauty' is a state of neglect"
Problems of Aesthetics" there are two different [2, 310].
views on the obedience and non-obedience
to the trinity law of moral and aesthetic The above analytical considerations show
knowledge. These authors seek to "build a that morality and aesthetics in the spiritual
new building of free aesthetics" beyond

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 45

existence of the individual are based on that it combines a state of pleasure, relaxation,
philosophical dualism, which emerges as a unit
of comparative simultaneous action, emotional, relaxation, relaxation. “Beauty in art is like
rational cognitive experience. Because the truth in science. It is the relationship between
individual consciousness of a person is a whole content and form, the harmony of one with the
in a trinity that includes logic (mental- other, which allows access to the invisible
depths of life and other worlds ”[3,8­9]. Art
rational), morality, and aesthetics. Therefore, is the object of aesthetic research, in which
the specific subjective aspect of aesthetics is
that it has a deep ontological interaction with current issues of ethics and aesthetics are
the sciences of ethics and logic. In our view, it analyzed in harmony. The work of art reflects
is not necessary to put a “great Chinese wall” the positive and negative qualities through the
between the identification of these two fronts, image, the plot, the logical arrangement of the
but to study in more depth the interaction of artistic composition beautifies the work,
these two fronts. Failure to understand the gradually reflects the aesthetic categories in
the mind of the reader. This means that “a work
true meaning of ethics, aesthetics, and logic of art studied in the field of art will be studied
threatens our knowledge of the subject. This from the point of view of ethics at the same
leads to a misinterpretation of the true features time. However, such closeness does not mean
of goodness and beauty, to immorality, and exactness in terms of meaning ”[4,81].
then to “pure” aesthetics.
The ancient Greek philosopher Aristotle was
Sometimes one of the components of the right when he said that goodness is manifested
concepts of goodness, justice, beauty, which only in action, and beauty is also manifested in
are the eternal truths encountered in social life, inaction [5,326]. Morality and aesthetics are
takes precedence, and the remaining concepts
play a dominant role as content- manifested in the form of content and form,
complementing, meaningful. Thus, the central generality and specificity, disproportion and
concept in religious belief is understanding harmony, and are studied as a dialectical,
goodness and truth as true religious doctrine. synergetic phenomenon in the spheres of life.
In logical knowledge, science is seen as a belief,
and in human life, beauty as a creator. Based on In this part of our study, we sought to make
the demands of rationalism, in the field of a conceptual analysis of the synthesis of ethics
science, truth was brought closer to the true and aesthetics. At the same time, firstly, ethics
criterion of reasoning and theory, goodness to and aesthetics have a separate object of study
utility and purposefulness (utilitarianism), and and subject, and secondly, morality and
beauty to a straight line structure, smoothing aesthetics are a kind of understanding of the
out natural disparities and bringing it into spiritual world of a person, from an ontological,
geometric shape. Hence, our rational epistemological point of view, a single space
and time. to study the two inseparable aspects
knowledge may have incorporated our of the object under study, thirdly, to keep in
epistemic knowledge of truth, goodness, and mind that these two inseparable concepts
beauty into the sciences of ethics and
aesthetics, while at the same time limiting their simultaneously study the spiritual existence of
development. As long as the human heart is man, the movement and inaction of a being,
above knowledge and experience at the and fourthly, the inevitability of aesthetics in
theoretical level, it must understand beauty on the spiritual world of the individual it is
the basis of moral balance, and the truth emphasized that aesthetics or inversion
without violating the harmony of reality. remains the object of research in these fields of
science.
Nowadays, the centralization of beauty in
the field of art and sports, freeing it from The globalization of the twentieth century
"utilitarian objects and various goals and has led to national-ethnic, social, religious
interests", brings the art closer to such a type conflicts. Conflicts, socio-class conflicts, and in
some ideological environments the fields of
aesthetic and ethical sciences became mutually

46 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

antagonistic in nature, and even continued to acquired methodological significance. These
be recognized as opposing fields. Now the
approximation of these is being evaluated in early views, expressed as metaphysics, are also
an incomprehensible way, as if combining present in the new philosophy of the present
religious knowledge with the achievements of day. “They have no basis in either the Bible or
science. The interpretation of the German in Church texts, and are therefore not protected
from various revolutions, annexations, and
classical philosopher I. Kant in this regard changes in boundaries. There were times when
can have some common denominator for all
humanistic, democratic currents and bring it seemed to us that the three dimensions of this
universal opportunities in the philosophical hierarchy of the ideal universe were arbitrary.
thinking of the XXI century. Why should there be three kingdoms, not four,
five, or two. Therefore, attempts to reconsider
At present, trends in the synthesis of these are frequent ”[7,321].

two concepts, namely, morality and aesthetics, GP Fedotov, based on the idea of the
can be observed in Russian and European "inseparable-inseparable" unity of truth,
goodness and beauty, explained the state of
philosophical schools in the form of “Virtue "non-union" in order to avoid false substitution
and Truth: Classical and Non­Classical and interference. There is mutual attraction
Regulators”. They devote the discussion to one and disintegration in the middle, as the three
of the eternal themes of philosophy - the kingdoms are not at all close to each other. But
this cannot be a basis for a definitive denial of
relationship between truth and goodness. It synthesis and unity. In order to leave the unity
analyzes the moral and epistemological aspects of the trinity, especially the importance of
of the interpretation of truth and goodness in unity, it is necessary to clearly understand the
the history of philosophy, with a special focus qualitative stratification of these concepts and
on the issue of disagreement between truth the logical boundaries between them.
and goodness, which leads to a gap between
the ethics, epistemology, axiology of science. The fields of ethics and aesthetics have
An important discontinuity in the history of a philosophical methodology that studies the
philosophy is that “the main vector in the foundations of the emotional-rational, valuable
interpretation of the relationship between truth world of mankind in the fields of ethics and
and goodness is the disagreement between the aesthetics. Human cognition and its value
two forms of debate, ethical and cognitive aspects are stratified in epistemology. We
discourses. This disagreement eventually led to a know this from the existence of areas of
gap between ethics and epistemology, to the research such as ethics, aesthetics, cognitive
theory, and values. It should not be forgotten
idea of value neutrality of scientific truth, and that the moral laws in society are universal, the
to the fact that the criteria of true knowledge laws of philosophical cognition are general, the
were not placed in an ethical discourse. There individuality of aesthetic pleasure. On the
is another interpretation, which is moral and other hand, “ethics and aesthetics are sisters,
as they deal with the world of necessity and
epistemological debates and the search for the cognition with the world of existence. There
unity of goodness and truth ”[6,3]. are also differences: Art and morality build
their world, and science finds it ”[7,323].
Thoughts and views on the synthesis of
morality and aesthetics today have given rise to In general, the above analyzes recognize the
diversity. They provide an in-depth explanation unity of ethics and aesthetics, the quality of the
of the validity of the three units (goodness, truth, system of important legitimate connections.
and beauty), and the unity (inseparability) of The opposition of aesthetics to ethics, or vice
these concepts defines the boundaries of the versa, means that a particular social system is
undergoing an escalation of global problems,
methodological and ontological connection
between them. Originally established in the
works of the ancient Greeks, the three
kingdoms: truth, goodness, and beauty

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 47

indicating a drastic change, a weakening. The who feels it is a person who is proud, ashamed,
period of rapprochement of ethics and
aesthetics, the emphasis on the similarity and sympathetic, sad, flattering, jealous, afraid,
unity between them, the period when the jealous" [10,69]. The conclusion to be drawn
human heart recognizes the tendency to from this is that man himself is by nature an
antitheticality, is a period of ascension. Through aesthetic being. His feelings and activities are
studied only in areas. The primary common
their structural analysis of moral and aesthetic subject area of ethics and aesthetics is located
consciousness, researchers can see an attempt
to construct a dialectical relationship between in the human mind as a single whole - syncretic
ethics and the science of aesthetics, to show the unit, in which there is no analytical distinction
true complexity and contradictions of these of morality, aesthetics, epistemology. Man is
relationships, to limit their scope, and to a creature of both moral and aesthetic nature
determine their true real space. who is amazed and angry, hated and respected,
afraid of the truth, and unable to feel.
There are also proponents of the idea of a
The unity of morality and aesthetics, the
synthetic understanding of high spiritual union of two inseparable forces in the human
values, first of all to understand the ideal (A.V. mind, is reflected in research. The study of two
Guliga) and to connect knowledge with closely related forms, emotional states, in the
practice in the context of reaching it. “Truth human mind, divided into ethical and aesthetic,
is not only knowledge, it seeks to embody "is the moral state not an aesthetic state, or vice
the reality of the world built in accordance versa: is the aesthetic state like the moral
with this knowledge. In this case, knowledge is state?" - raises the question. The connection
between morality and aesthetics is very clear:
combined with practice, which is an active
transformer of the world and man. Thus, it "Aesthetic state reflects the moral state more
seeks to resemble the realized truth, goodness productively, more clearly, more clearly"
and beauty ”[8,72]. Hence, the concepts of truth, [11,30]. Fiction provides an aesthetic
goodness, and beauty have an ideal character description of the subtlety of human creativity.
and are embodied as three images of the ideal In fiction, the poetic process, in the dramatic
in the layer of high human spiritual value. Can process, the emotional experiences of the poet
the subject and object of the sciences of ethics or writer are manifested on the basis of high
moral rules, on the basis of great elegance.
and aesthetics fully realize that this ideal fully "Aesthetic aesthetics itself is an initial synthetic
encompasses human spirituality? It is natural act" [12,30].
to have questions. These are the questions that
modern researchers need to pay serious In general, a more classical approach to
attention to. problems can be observed in modern
researchers. In studying the concept of reality,
According to the opponents (KG Isupov), researchers approach three units. Truth and
formed in the history of aesthetics as a "history goodness reflect a higher, divine view of the

of synthetic spirituality", the subject of world. "Impressions of truth form the basis of
aesthetics is "emotional man", ie "mentally a rational approach to life, the idea of goodness
distressed being" [9,9]. In this synthetic is based on morality, and the idea of beauty is
analysis, human aesthetics is interpreted as based on aesthetics" [13,623].
“moral self-organization”. The anthropological
structure of man exists in its "inseparable" Many researchers have considered the
unity with other, similar, contiguous, different whole nature of truth in its interrelationship
facets. According to another source, ethics and with goodness and beauty. As a result of the

the aesthetics in it, the moral debate interdependence of morality and aesthetics in
introduces man as a homo aesthetikos (A.E. the spiritual existence of the individual, in
Zimbuli). The profound unity of ethics and scientific research, different ideas and views
aesthetics is embodied in the meaning of the have emerged. There are ontological,
word "Aesthetikos", which means "a person epistemological and axiological approaches

48 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

to the problem, most of which are about the mankind;
inseparability of human consciousness and third, modern researchers focus on the
spirituality, culture. It is emphasized that the
general view from the metaphysical point of classical view of the fundamental concepts of
view on the unity and uniqueness of morality truth, goodness, and beauty that form the basis
and aesthetics to modern views reflects the of any process of studying the values of being
notions of truth, goodness, beauty for man in and culture;
the spiritual world of man.
fourth, that morality and aesthetics
CONCLUSION
The following conclusions can be drawn are attributes of the spiritual world of the
from the research conducted on the synthesis individual, reflecting the two inseparable
of morality and aesthetics in the spiritual being aspects of the object studied in space and time
of a person: from the ontological, epistemological point
first, the moral-aesthetic in the spiritual- of view, the two inseparable concepts also
spiritual structure of the person has express the spiritual existence of the individual
inseparable-integral parts, the study of which fifth, the inseparability of the individual’s
provides a one-sided solution to the problem;
secondly, the study of the content and consciousness can be a positive factor in the
criteria of goodness, beauty and truth, the solution of today’s ethical, environmental
determination, separation, unification of their problems, reflecting the first ontological state
place in the spiritual culture of the individual
has become a valuable eternal movement of of human spirituality. The logical solution to
global, local problems, the way to overcome the
escalation of ethical problems is to combine
the content of morality and aesthetics in the

mind of the individual.

REFERENCES:
1. http://philosophystorm.org/books/immanuil­kant­kritika­chistogo­razuma.
2. Shpet G. G. Art as a type of knowledge. Selected works on the philosophy of culture. ­ M .: 2007. ­ 297­b.

3. Arutyunova N. D. Truth. Of good. Beauty: Interaction of concepts // Logical analysis of language. Languages
of aesthetics: conceptual fields of beautiful and ugly. ­ M .: Indrik, 2004 .­­ s­8­9.

4. Nurmatova M. The combination of moral and aesthetic values in the development of the individual. T.
University. 2009, p.81.

5. Aristotle. Works in 4 T., T­1, ­M .: Thought. 1988 p. 326.
6. Ogurtsov A.P. Good and Truth: Classical and Non­Assassin Regulators. M .: IFRAN, 1998 .­­ S­3.
7. Fedotov G.P. In the protection of ethics // Fedotov G.P. Sobr.soch: 12 vol. ­ M.: Martis, 1998 .­­ 2­vol. ­WITH.
321.
8. Gulyga A.V. The principles of aesthetics. ­ M .: Politizdat, 1987. ­ P.72.

9. Isupov K.G. History of Aesthetic Thought: A Study Guide. ­ St. Petersburg: Publishing House of the Russian
State Pedagogical University A.I. Herzen 2000. –S. 9.

10. Zimbuli A.E. Lectures on ethics. Issue 2.­SPb .: “Petersburg Institute of Printing”, 2006. ­ P.69.
11. Golik N.V. Aesthetic as a manifest ethical // Aesthetics today: prospects: Proc. conf. SPb .: St. Petersburg.
Philosophical Society, 1999. ­ P.30.

12. Golik N.V. Aisthesis of ethics and the possibilities of its description // Aesthetics in the interparadigm
space: the new century: Materials of scientific. conf. SPb .: St. Petersburg. Philosophical Society, 2001. ­ P.30

13. Levontina I.B. “Starry sky above your head” // Logical analysis of language. Favorites. 1988­1995. ­M.:
Indrik, 2003 .­­ S.613.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 49