Журнал 1-сон_merged

Ёркиной САДИКОВА,
СамДУ ҳуқуқшунослик ва ҳуқуқий
таълим кафедраси ўқитувчиси, ю.ф.н.

БМТ ХАЛҚАРО

ХАВФСИЗЛИКНИ
ТАЪМИНЛАЙДИГАН
УНИВЕРСАЛ ТАШКИЛОТ

Аннотация: Мазкур мақолада тинчлик ва барқарорликни таъминлашда, мамлакат
манфаатларига мос келган ҳолда БМТнинг ўрни, аҳамияти ва роли, шунингдек, мил-

лий тараққиётимизнинг бугунги кундаги босқичи халқаро ташкилотлар билан узвий
алоқадорликда қандай амалга ошаётгани тўғрисида ёритиб берилган.

Калит сўзлар: Марказий Осиё минтақаси, глобаллашув жараёни, халқаро ташкилот-
лар, низом, юридик белгилар, умуминсоний манфаатлар.

Аннотация: В данной статье рассматривается семантическое пространство кон-
цепта «женщина» в узбекской лингвокультуре. В паремиях концепт «женщина» относит-
ся к одному из наиболее значимых первообразных концептов любой культуры, поскольку
женщина является ключевой фигурой человеческого бытия, присущей картине мира лю-
бого языка.

Ключевые слова: узбекское языкознание, лингвокультурология, паремия, семантиче-
ское пространство, концепт, концепт «женщина».

Annotation:This article discusses the semantic space of the concept "woman" in the Uzbek
linguistic culture. In proverbs, the concept of "woman" is one of the most significant primitive
concepts of any culture, since a woman is a key figure of human existence, inherent in the worldview
of any language.

Key words: Uzbek linguistics, linguoculturology, proverb, semantic space, concept, concept
"woman".

Маълумки, Ўзбекистон Республика- си билан ер юзида тинчлик­барқарорликни
истиқлолга эришгандан сўнг мамла- кат
манфаатларига мос келадиган, унинг сақлаш, аҳоли фаровонлиги, унинг муносиб
жаҳон ҳамжамиятидаги обрў­эътиборини турмуш даражаси, ижтимоий­иқтисодий
мустаҳкамлашга хизмат қиладиган, Мар-
тараққиётни таъминлаш, таълим, тиббиёт
казий Осиё минтақасида хавфсизлик, тин- ва атроф­муҳитни муҳофаза қилиш каби
члик ва барқарорликни таъминлайдиган,
халқаро терроризм, сепаратизм ва экс- умумбашарий вазифалар тобора муҳим
тремизмнинг барча кўринишларига, шу- аҳамият касб этиб, уларни амалга ошириш-
нингдек наркотрафик ва оммавий қирғин
қуролларининг тарқалишига қарши да халқаро ташкилотларнинг роли кучай-
ҳамкорликда курашадиган ҳамда уларни иб бормоқда.
бартараф этишга қаратилган ўз ташқи си-
Халқаро ташкилотлар, деб бутун ин-
ёсатининг устувор йўналишларини ишлаб
чиқди ва уни оғишмай ҳаётга тадбиқ қилиб соният учун умумий бўлган мақсадларга
келмоқда . эришиш йўлида давлатлар, миллий жами-

Ҳозирги пайтда бутун жаҳонда глобал- ят уюшмаларининг ижтимоий­иқтисодий,
лашув жараёнларининг кучайиб бориши сиёсий, маданий ва илмий­техник асослар-

да бирлашувидан ташкил топган ташки-
лотларга айтилади. Халқаро ташкилотлар-

нинг умумий хусусияти шундан иборатки,
уларнинг фаолияти аниқ бир миллий дав-

50 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

лат чегарасидан четга чиқиб, давлатлара- да давлатлараро ташкилотлар “Халқаро
ро вазифалар ва муаммоларни ҳал этишга
қаратилган бўлади. Бундай тузилмалар ҳукуматлараро ташкилотлар” деб юрити-
бугунги кунда давлатлар ўртасидаги кўп лади. Халқаро ҳукуматлараро ташкилот-
томонлама муносабатларнинг энг муҳим ларнинг давлатлараро ташкилотлардан
ва самарали шаклларидан бири бўлиб фарқи шундан иборатки, улар доимий
қароргоҳига, халқаро фуқаровий хизматга,
қолмоқда. ўз бюджетига эга бўлиб, унга аъзо давлатлар
Халқаро ташкилотларни ташкил этиш
халқаро ҳуқуқ субъектлари ҳисобланади.
борасидаги ҳаракатлар нисбатан қадимий Шунингдек, ушбу ташкилотлар ўз ваколат-
даврлардан маълум бўлса­да, асосан, ХIХ лари доирасида халқаро шартномалар ту-
асрнинг иккинчи ярмидан эътиборан таш- зиши, турли мажбуриятларни ўз зиммасига
кил топа бошлаган. Айниқса, Иккинчи олиши мумкин.
жаҳон урушидан сўнг бундай ташкилотлар
фаолиятига бўлган эҳтиёж кучайди ва улар Бунда халқаро ташкилот тушунчасини
ташкил этувчи қуйидаги беш белгида на-
кенг ривожлана бошлади. моён бўлади:

Халқаро ташкилотлар бу муайян шартномага асосланганлик;
мақсадларни амалга ошириш учун халқаро муайян мақсадларнинг мавжудлиги;
шартнома асосида тузилган, давлатлар аъ- ташкилий тузум;
золарининг ҳуқуқ ва мажбуриятларига эга мустақил ҳуқуқлар ва мажбуриятлар;
бўлган ҳамда халқаро ҳуқуққа биноан таъ- Халқаро шартноманинг одатда кўп то-
сис этилган давлатларнинг умумлашмаси- монлама таъсис акти, халқаро ташкилот-
дир. нинг низоми ҳисобланади. Лекин халқаро
шартнома асосида эмас, балки халқаро таш-
Ҳозирги кунда дунёда ҳар хил мазмун ва килот органининг қарори асосида ташкил
мақсадга бўйсундирилган 2,5 мингдан этилган ҳоллар ҳам юз берган. Бу БМТнинг
ортиқ халқаро ташкилот мавжуд. Жаҳонда Савдо ва ривожланиш (ЮНКТАД), БМТнинг
350 дан ортиқ ҳукуматлараро ташкилот Саноатни ривожлантириш бўйича (ЮНИ-
фаолият кўрсатмоқда . Уларни ҳудудий ДО) ўтказилган конференциялари ташкил
жиҳатдан (универсал, минтақавий), этилиши билан боғлиқ. Мазкур ташкилот-
қатнашчилар сонига кўра (икки томонлама,
лар Бош Ассамблеянинг ҳуқуқига биноан
кўп томонлама), ваколат доираси–компе- БМТ Низомининг 22­моддасидаги ёрдам-
тенциясига кўра (масалан, Жаҳон соғлиқни чи органлар тузиш ҳақидаги қоидага асо-
сақлаш ташкилоти, Жаҳон сайёҳлик таш- сан ташкил этилган эди. Шунга қарамай,
килоти), фаолият соҳасига кўра (масалан, ЮНКТАД ва ЮНИДОни оддий ёрдамчи ор-
сиёсий, иқтисодий, маданий) ва аъзолик ганга киритиш мумкин эмас. Бу органлар
хусусиятига кўра (очиқ ва ёпиқ ташкилот- БМТ таркибида оддий вазифани бажармай-
лар)га бўлиб таснифлаш мумкин. Халқаро ди, балки халқаро ташкилотлар тизимига
ҳуқуқ қоидаларига кўра, ҳукуматлараро эга бўлган органлардир. Бош Ассамблея-
ташкилотлар ҳамда бу соҳада фаолият нинг 2152­қарори (1966­йил 18­ноябри)
кўрсатадиган мансабдор шахслар, дипло- тўғридан­тўғри ривожлантириш бўйича
матлар сингари, алоҳида имтиёз ва имму- ташкилот БМТ Бош Ассамблеяси органи си-
нитетга эгадир. Ҳукуматлараро ташкилот- фатида тузилди ва БМТ доирасида мухтор
ларнинг халқаро ҳуқуқдаги ўзига хос ўрни ташкилот сифатида иш олиб боради.
шундан иборатки, жумладан, улар Иккин-
чи жаҳон урушидан кейинги даврда дунё- Халқаро ташкилот тушунчасини белги-

нинг турли минтақаларидаги можаролар- лашда муҳим белги ҳисобланади. Ташки-
ни тинч йўл билан ҳал қилиш воситалари лотнинг мақсадлари халқаро ташкилот-
бўлиб хизмат қилмоқда. нинг тўла ҳуқуқлилик характерини, унинг
ташкилий тизимини, унга бериладиган
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ҳуқуқларни белгилашда муҳимдир. Ташки-
фаолиятида қўлланадиган атамалар-

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 51

лотнинг мустақил ҳуқуқ ва мажбуриятлари улар қаторига БМТ, 16 та ихтисослашган
унга аъзо бўлган давлатларнинг ҳуқуқ ва ташкилот, атом энергияси бўйича халқаро
мажбуриятларидан фарқ қилади. Халқаро агентлик (МАГАТE) БМТнинг халқаро
ташкилотларнинг таъсис ҳужжатлари ташкилотлар тизимига эга бўлган ёрдам-
унинг Низомларида белгиланган бўлиб, чи ташкилотлар, ЮНКТАД, ЮНИДО, БМТ
тараққиёт режаси БМТТД, шунингдек,
баъзи моддалар бевосита аъзо бўлган дав- БМТнинг атроф­муҳитни ҳимоя қилиш
латларга, бошқа моддалар эса, халқаро таш- бўйича конференцияси ЮНБП киради.
килотнинг ўзига тегишлидир. Халқаро ташкилотлар халқаро тизимнинг
таркибий қисмидир. Ва, табиийки, халқаро
Мисол учун БМТ Низомининг 19­мод- тизимнинг ривожланиши ҳал қилувчи таъ-
дасида шундай қайд этилган: Ташкилот- га сир кўрсатаётган ижтимоий тараққиёт
пул бадалларини тўлаш бўйича қарзи қонунлари умумий тарзда халқаро ташки-
бўлмаган ташкилот аъзоси, агар қарзининг лотлар тараққиётини, уларнинг ижтимоий
жами ўтган икки йил учун тўланиши ке- ва ҳуқуқий табиатини ҳам белгилаб беради.
рак бўлган бадал миқдорига тенг бўлса ёки
ошиб кетса, Бош Ассамблеяда овоз бериш Турли ижтимоий тузумдаги давлат-
ҳуқуқидан маҳрум қилинади. БМТ Низоми- лар иштирокидаги ташкилотлар жамият
нинг 21­моддаси эса аксинча бевосита таш- тараққиётининг умумий қонунлари, шу-
килотнинг ўзига тегишли: Бош Ассамблея
ўзининг ички қоидалари ва иш тартибини нингдек турли ижтимоий тузумдаги ри-
ўзи белгилайди. У ҳар бир сессияга раисни вожланиш қонунларининг тўқнашуви
ўзи сайлайди. Халқаро ташкилотнинг унга таъсири остида иш олиб боради. Бир ижти-

аъзо бўлган давлатлар ҳуқуқлари ва мажбу- моий тузумдаги давлатлар иштирокидаги
риятларидан фарқ қилувчи мустақил ҳуқуқ ташкилотлар эса, аксинча, шу ижтимоий
ва мажбуриятларга эга бўлиш имконияти, тузум тараққиёти қонунлари таъсири асо-
биринчидан, ўз ҳуқуқига эга бўлган юридик
шахс сифатида шаклланади, иккинчидан, сида ҳаракат қилади.
агар ташкилотлар халқаро ҳуқуқ субъектла-
ри билан бевосита алоқадор бўлса, халқаро Ҳозирги замон халқаро ташкилотлар-
ҳуқуқнинг субъекти бўлиб қолади. Уларга нинг юридик табиати, яъни асосий юри-
дик тавсифи халқаро ҳуқуқни ривожлан-
асосан, битимлар тузиш ҳуқуқи, имтиёз ва тиришга ҳал қилувчи таъсир кўрсатаётган
иммунитетларга бўлган ҳуқуқ, ваколатлик- ўша жамият тараққиёти қонунларига кўра
ка бўлган ҳуқуқ, халқаро ҳуқуққа биноан белгиланади. Хусусан, унинг илмий техни-
халқаро ташкилотнинг тўла ҳуқуқийлик ка тараққиёти, иқтисодий ҳаёти ва бошқа
хусусиятини билдиради. Бу ташкилотнинг жиҳатларининг байналмилаллашуви, суве-
Низоми ва фаолиятида халқаро ҳуқуқнинг рен давлатларнинг мавжудлиги мустамла-
ка тузумининг йўқ қилиниши натижасида
кенг эътироф этилган принциплари ва нор- халқаро майдонда кўпдан­кўп янги дав-
маларига, аввало, принципига мос келиш латларнинг пайдо бўлишига сабаб бўлди.
заруратини билдиради. Юқоридагиларга асосланиб, ҳозирги за-
мон халқаро ташкилотларни давлатлараро
Халқаро давлатлараро универсал таш- уюшма сифатида қуйидаги асосий юридик
килотларнинг мақсадлари ва фаолият мав- белгилар билан фарқлаш мумкин:
зулари барча давлатлар учун манфаатли
бўлади. Чунончи, БМТнинг мақсади ва фа- 1. Улар қоида тариқасида давлатлар то-
олият йўналиши жаҳондаги барча давлат- монидан халқаро шартнома тузиш йўли би-
лар учун муайян манфаатга дахлдор ва шу лан ташкил этилади ва мана шу шартнома-
туфайли бу ташкилот унинг Низомини тан лар асосида иш олиб боради;
олган барча давлатлар учун очиқ бўлиши
керак. Ҳозирги вақтда БМТнинг халқаро 2. Аъзо давлатлар ўзларининг ташкилот-
ташкилотлари тушунчаси кенг тарқалган, дан чиқиш ҳуқуқини сақлаб қолади;

3. Халқаро ташкилотларнинг энг муҳим

52 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

тамойилларидан бири аъзо давлатларнинг асосий ва ёрдамчи органларга бўлинади.
Халқаро ташкилотларнинг ҳуқуқ до-
суверен тенглик тамойилидир. Бу тамойил
ираси унинг органлари ҳуқуқ доирасида
халқаро ташкилотларнинг ҳуқуқ доираси,
намоён бўлади. Халқаро ташкилот билан
унинг Низоми, яъни суверен давлатлар то- унинг органлари ҳуқуқ доирасидаги икки
жиҳатни фарқлаб олмоқ лозим: ташкилот
монидан тузилган эркин шартнома билан қарамоғида бўлган масалалар доирасида

белгиланади; ташкилотнинг аъзоси бўлган белгиловчи мавзу бўйича ҳуқуқ доира- си
ва ташкилотнинг унинг мавзу бўйича ҳуқуқ
ҳар бир давлат муҳокама қилиш учун та- доирасига кирувчи масалаларга оид
ҳужжатларини белгиловчи ҳуқуқ доираси-
клифларни киритишда, муҳокамада иш- дир .

тирок этишда тенг ҳуқуққа эга, ташкилот- Шунга асосан таъкидлаш керакки,

нинг органларига тенг ҳуқуқ асосида вакил ҳозирги кунда жаҳонда халқаро ташкилот-
ларнинг энг йириги ва муҳими, ижтимоий,
қилинади; ҳар бир давлат битта овозга эга
сиёсий, ҳуқуқий, иқтисодий ва маданий
бўлади. кўламига кўра унверсал ташкилот бу Бир-
лашган Миллатлар Ташкилотидир.
4. Давлатлар иштирокида тузилган
БМТ бош мақсади глобал хавфсизликни
халқаро ташкилотларда турли ижтимо- ий таъминлаш ва ушбу йўналишда ташкилот
Низомига кўра БМТ халқлар ва миллатлар
тузумдаги давлатларнинг тинч­тотув ҳаракатларини мувофиқлаштириш марка-

яшаш тамойили ҳал қилувчи рол ўйнайди. зи ҳисобланади . Шунга кўра БМТ – дунёда-
ги умуминсоний манфаатлар асосида фао-
Бу тамойил умумий халқаро ташкилотлар- лият олиб борадиган энг нуфузли халқаро
ташкилотдир.
га тааллуқли даражада бу ташкилотларга
Хулоса сифатида шуни таъкидла­
янги аъзолар каби қабул қилиш чоғида ту- моқчимизки, БМТнинг мавқеи ва обрўси
йил сайин ошиб бормоқда. Унга аъзо
зумнинг хилма­хиллиги асосида камситиш- бўлишни ва аъзоликка қабул этилишини

ни тақиқлашни билдиради; ҳар бир мустақил давлат ўзи учун тарихий
ва фахрли бир масала, деб билади. Чунки
5. Халқаро ташкилотларнинг бундай воқеа ушбу давлат жаҳон демо-

қарорлари тавсия характерида бўлади. кратик давлатлар ҳамжамиятига қабул
қилинганидан, унинг сафидан муносиб жой
Фақат шу ташкилотлар фаолиятининг ички эгаллаганидан далолат беради.

масалалари бўйича қабул қилган қарорлар

уларнинг Низомига биноан мажбурийлик

характерига эга;

6. Халқаро ташкилотлар уларнинг Ни-

зоми асосида халқаро ҳуқуқий субъектли-

ликнинг муайян ҳажмига эга бўлади.

Халқаро ташкилотлар одатда олий орган;

ижарачи орган; маъмурий орган; махсус ма-

салалар бўйича қўмита ва комиссияларни

ўз ичига олади. Бир қатор ташкилотларда

юридик органлар тузилиши ҳам кўзда ту-

тилади. БМТ тизими ўз хусусиятига эга, у

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:

1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2019.
2. Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами, 2017, 6­сон.
3. “Халқ сўзи” газетаси, 2017 йил, 9 декабрь.

4. Саидов А.Х. "Ўзбекистон ва инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси". – Тошкент: Адолат, 2018, 240
бет.

5. Саидолимов С. "Умумий тараққиёт ва хавфсизлик сари" // Жамият ва бошқарув. ­Тошкент: Ўзбекистон, 2010.
6. Назарова Г.Ғ., Ахмедов И.А., Хамидов О.Б., Иминов З.М. "Халқаро иқтисодий ташкилотлар". Тошкент – 2011. –Б.20.
7. "Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низоми ва Халқаро суд Статути". –Т.: БМТнинг Ўзбекистондаги ахборот мар-
кази, 2002. –Б.4.
8. Мартенс Ф. "Современное международное право цивилизовнных народов". –Т.1.–М., 1996.–С.167
9. "Xalqaro huquq: Ma’ruzalar kursi". //Mas’ul muharrir yuridik fanlar doktori, professor A.X.Saidov. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. –B.232.
10. "Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низоми ва Халқаро суд Статути".–Т.: БМТнинг Ўзбекистондаги ахборот мар-

кази, 2002. –Б.15.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 53

Абдуғафур ҲОТАМОВ Жасур НУРМУРОДОВ
ТАТУ Самарқанд филиали ТАТУ Самарқанд филиали

доценти ассистенти

ЎЗБЕКИСТОН ТЕЛЕРАДИОКАНАЛЛАРИНИ

СУНЪИЙ ЙЎЛДОШ ОРҚАЛИ УЗАТИШНИНГ
ЖОРИЙ ЭТИЛИШИ

Аннотация: Ушбу мақолада бугунги кунда республикамизда FМ диапазонда ишлов-
чи радиоканаллар учун частоталар танқислигини инобатга олиб, республикамиз- да
DAB+(Digital Audio Broadcasting) рақамли радиоэшиттиришлар стандарти тест
тариқасида жорий этилганлиги, “Радиоалоқа, радиоэшиттириш ва телевидение марка-
зи” давлат унитар корхонаси маблағлари ҳисобидан Тошкент шаҳри учун лизинг асосида
рақамли радиоузаткич қурилмалари харид қилинганлиги баён этилган.

Калит сўзлар: мультимедия, радиоканаллар, бузилган сигнал, тагликлар, электро-

магнит сигналлар, мултиплекс.
Аnnotation: In this article, taking into account the lack of frequencies for radio channels

operating in the country today, in order to test the DAB + (Digital Audio Broadcasting) digital
broadcasting standard, it is indicated that digital radio transmitters were purchased on lease for
the city of Tashkent at the expense of the State Unitary Enterprise “Radio Broadcasting Center and
television”.

Keywords: multimedia, radiocanals, distorted signal, diapers, electromagnetic signals,
multiplex.

Аннотация: В данной статье, принимая во внимание нехватку частот для радиока-
налов, действующих в стране на сегодняшний день, в целях апробации стандарта цифро-
вого вещания DAB+ (Digital Audio Broadcasting) указано, что цифровые радиопередатчики
были приобретены в лизинг для города Ташкента за счет средств ГУП «Центр радиове-
щания и телевидения».

Ключевые слова: мультимедиа, радиоканалы, искаженный сигнал, подгузники, элек-
тромагнитные сигналы, мультиплекс.

Ўзбекистон Республикаси Марказий сонини ошириши мумкин.
Осиё давлатлари орасида биринчилардан
бўлиб DAB+ стандартида радиоэшитти- DAB+ стандарти орқали битта рақамли
ришни тест режимида эфирга узатилиши-
ни йўлга қўйди. FМ узаткичдан 16 та радиоканал-
лар (“Ўзбекистон”, “Ёшлар”, “Маҳалла”,
DAB+ Европадаги биринчи DAB стандар-
тининг замонавий ишланмаларидан бири- “Ўзбекистон 24”, “Ориат Доно”, “Ориат FМ”,
дир. DAB тизими MPEG­4 HE AAC v2 аудио “Водий садоси”, “Пойтахт (ўзб.)”, “Пойтахт
кодлаш усулидан фойдаланади, бу овоз
сифатини сақлаб қолган ҳолда рақамли ау- (рус)”, “Гранд”, “Ёшлар овози”, “Максима”,
“Авторадио Ҳамроҳ”, “Наврўз”, “Носталгия”,
дио сигнал узатиш тезлигини тахминан 3
баробарга камайтириши, шунингдек, бит- “Ўзбегим таронаси”) 199,360 МҲз часто-
та сигналда узатиладиган аудио дастурлар тада 1,7 МҲз полоса кенглигида тест ре-

жимида эфирга узатилиши таъминланди.
Ҳозирда тест синовлари олиб борилмоқда.

54 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

1 - расм. DAB+ стандартининг МГц VHF диапазонида радиочастота ре-
ишлаш схемаси.
сурсининг тугаши ва янги радиостанция-
DAB+ нинг асосий афзалликлари: ларнинг радиотўлқинларини ташкил этиш
­каналлар ўртасида шовқиннинг зарурати;
йўқлиги;
­тинглашда шовқин йўқ; ­ рақамли радиоэшттириш аналоги- га
­CD­аудио билан таққосланадиган энг нисбатан яхшироқ, радио сигналларни
юқори сифат (трансляторга қараб); қабул қилиш, шунингдек, автоуловдагилар-
­автоматик станцияни манзил бўйича
қидириш: ҳудуддаги DAB+ станциялари га кенгроқ маълумот хизматларини тақдим
рўйхатидан станцияни номидан қидириш этиш имкониятини беради;
(сақлаш учун частота рақами йўқ);
­кенгайтирилган мультимедия хизмат- ­ аналог стандарт билан солиштирганда,
лари: DAB+ станциялари ижро пайтида битта радиостанцияни эшиттириш нархи
"тагликларни" (янгиликлар услубидаги паст. ҒМда ҳар бир станция мустақил ра-
матнни айлантириш) кўрсатиши мумкин; вишда эфирга узатилади, DAB+ да эса бар-
бошқа станциялар ҳам трек ёки концентда ча станциялар “мультиплекс”га бирлаш-
слайдларни (SLS) кўрсатиши мумкин; тирилган бўлиб, уларнинг ҳар бирида 18
­варақлаш учун фойдали маълумотлар тагача ёки ундан кўп станция бўлиши мум-
каналлари (Тпег); кин.
­эфирни тўхтатиб туриш ва уни қайта
тинглаш имконияти (Кейинроқ тинглаш); Рақамли радиостанцияни синовдан
­электромагнит сигналларининг кам ўтказишни амалга ошириш.
қувват сарфи: 1 DAB+ антенна бир вақтнинг
ўзида 16 тагача дастурни узатиши мумкин. Ўзбекистон Республикасида DAB+
Технологиянинг баъзи бир камчиликла- рақамли эшиттириш стандартининг жо-
ри бор: рий этилиши нафақат радиодастурлар ва
­заиф сигнал билан DAB эшитилмайди; аҳолига кўрсатилаётган қўшимча хизмат-
­автомобил тизимини ўзгартириш ёки лар сони ва сифатини сезиларли даражада
уни жиҳозлаш керак; оширишга, балки радиочастота спектридан
­агар сигнал жуда паст бўлса, бизнинг янада самарали фойдаланишга, энергия
DAB тизимимиз ҳеч қандай товушни сарфини камайтиришга, фавқулодда вази-
чиқара олмайди (ёки у "бузилган" товуш- ятларда эса барча радиоканаллар орқали
ларни ўйнайди). аҳолини хабардор қилишга олиб келди.
FМ радиоси орқали биз шовқинни эши-
тишимиз мумкин, лекин радио жуда ифлос Эслатиб ўтамиз, ҳозирда Ўзбекистон Ре-
ва бузилган сигналда ҳам "эшитилади", бу спубликасида 174­230 МГц диапазонидаги
DAB сезгир (худди рақамли ер усти каби). частота ресурслари аҳолига ишлатиш учун
Аналог РТдан рақамли стандартларга бепул тақдим этилмоқда.
ўтишнинг асосий сабаблари:
1­босқич. Тошкент телеминорасида
ҳисоблагич диапазонидаги (9 ТВК ёки 11
ТВК) аналог телеузаткичларни модерниза-
ция қилиш учун қўзғатгичлар ва Тошкент
шаҳрида DAB+ стандарти бўйича ер усти
рақамли эшиттиришлар учун 16 та канал
шакллантирувчи ускуналар сотиб олин-
ди. Ускуналар нархи тахминан 1,6­2,0 млрд
сўмни ташкил қилди.

2­босқич. 2022­йилда Самарқанд шаҳри
учун ягона частотали тармоқдан (SFN) фой-
даланадиган янги DAB+ рақамли эшитти-
риш узатгич­қабул қилгич харид қилинади.
Антенна тизимига эга рақамли радио узат-
гичларнинг бир тўплами 130 000 АҚШ дол-

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 55

ларини ташкил қилади. етиб келмаслиги сабабли “Ўзбекистон”,

Ўзбекистон телерадиоканалларини “Ёшлар”, “Тошкент”, “Спорт”, “Наво”, “Дунё
бўйлаб”, “Маданият ва маърифат”, “Бола-
сунъий йўлдош орқали узатишнинг жорий
жон”, “Кинотеатр”, “Оилавий”, “Маҳалла”,
этилиши билан, 2021 йилнинг 28 декабрь “Ўзбекистон 24”, “Онлайн мактаб” теле-
куни Ахборот технологиялари ва комму- каналлари ва “Ўзбекистон”, “Ёшлар”",
“Маҳалла”, “Ўзбекистон 24” радиоканаллар
никацияларини ривожлантириш вазири
ҳамда ходимлари “Радиоалоқа, радиоэшит- дастурларини NSS­12 сунъий йўлдош алоқа
тизими орқали кам қувватли телеузаткич-
тириш ва телевидение маркази” давлат
унитар корхонаси фаолияти билан таниш- лар ёрдамида аҳолига телевидение хизмат-
лари етказилмоқда.
ди.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки,
Ташриф давомида 2022 йил учун усту-
2022 йил давомида кам қувватли станци-
вор вазифалар тўғрисида маълумот бе- яларга “Радиоалоқа, радиоэшиттириш ва
рилди. “Радиоалоқа, радиоэшиттириш ва
телевидение маркази” ДУКнинг ички имко-
телевидение маркази” ДУК олдида турган ниятларидан келиб чиққан ҳолда қўшимча

асосий вазифалардан бири нодавлат теле- қурилма ўрнатиш орқали “Миллий ТВ”,
каналларнинг қамровини 100 фоизга етка- “УзРепорт”, “Зўр ТВ”, ““MY5”, “Севимли ТВ”

зиш эканлиги таъкидланди. Бугунги кунда ва “Футбол ТВ” нодавлат каналлари
Республикамизнинг туманлар марказла-
кўрсатувлари ҳам сунъий йўлдош орқали
рида жойлашган телерадиоузатиш стан- аҳолига етказилиши таъминланади.
циялари орқали тарқатилаётган телеради-

осигналлар узоқ, бориши қийин ва тоғли
ҳудудларда яшовчи аҳолига тўғридан тўғри

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 5 октябрдаги ПФ­6079­сон ““Рақамли Ўзбекистон
— 2030” стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чора­тадбирлари тўғрисида”ги Фар-
мони// www.lex.uz.
2. Ш.З.Тожибоев. "Телевидение" (Дарслик). – Тошкент: Алоқачи, 2011. – Б. 236.
3. М.З.Зупаров, Т.Г.Рахимов. "Радиоэшиттириш" (Ўқув қўлланма). – Тошкент: Алоқачи, 2013, – Б. 264.
4. Р.Р.Ибрагимов, Д.А.Давронбеков, Ш.У.Пулатов, А.Ҳотамов. "Спутниковие системи связи и приложение"
(Учебник). – Т.: Алоқачи, 2012, – Б. 320.

56 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Сухроб ЭРГАШЕВ,
Имом Бухорий халқаро илмий-
тадқиқот маркази илмий ходими

XX АСР БОШЛАРИДА
ТУРКИСТОН

МАКТАБ ВА МАДРАСАЛАРИНИ
СОВЕТЛАШТИРИЛИШИ

Аннотация.Ушбу мақолада совет ҳукуматининг Туркистон мактаб ва мадрасаларини
совет меҳнат мактабига айлантириши тўғрисидаги фаолияти ёритилган. Совет
ҳукуматининг Маориф халқ комиссарлиги таркибида Бош Вақф Бошқармасини ташкил этиб,
советлаштириш ишини амалга оширгани илмий таҳлилларга асосланган ҳолда баён этилган.

Таянч сўзлар: таълим-тарбия, вақф, маориф, инқилоб, Маориф халқ комиссарлиги, Бош
вақф бошқармаси, ҳуррият, советлаштириш, ягона совет меҳнат мактаби.

Annotation.This article describes the activities of the Soviet government to transform Turkestan
schools and madrasas into Soviet labor schools. On the basis of scientific analysis, it is stated that
the Soviet government organized the Main Vakuf Directorate under the People’s Commissariat of
Education and carried out work on sovietization.

Key words: education, vakf, enlightenment, revolution, People’s Commissariat of Education, Main
Vakf Directorate, freedom, sovietization, unified soviet labor school.

Аннотация. В данной статье описывается деятельность советского правительства
по преобразованию туркестанских школ и медресе в советские трудовые школы. На основе
научного анализа констатируется, что Советская власть организовала Главного Вакуфного
Управления при Наркомпросе и провела работу по советизации.

Ключевые слова: образование, вакуф , просвещение, революция, Наркомпрос, Главного
Вакуфного Управления, свобода, советизация, единая советская трудовая школа.

Октябрь тўнтаришидан сўнг мат- буот берган бўлса, муболаға эмас [9; Б.16]. Зи-
ёлийлар бу инқилоб миллий таълимни
саҳифаларида озодлик, адолат, ҳуррият қайта тиклаб, замонавий фан­техника
каби сўзлар иштирокидаги ши- орлар кўп ютуқларини ўрганишга шароит яратишига
ишонишган. Улар янги усул ўқув дастурла-
тилга олина бошланди. Турки- стон
минтақасида ҳам халқ томонидан рини мактаб ва мадраса таълимига жорий
қилиш учун барчани атрофларига бирлаш-
кўтаринки руҳда қабул қилинган бу хил тиришга киришган.
шиорлар, миллий ўзликни идрок этиш- га
1918 йил июнь ойи ўрталарида бутун
катта туртки бўлди. Маърифатчилар- га Туркистонда халқ таълимини назорат
1917 йил 3 декабрь Халқ комиссарлар қилиш учун Маориф халқ комиссарлиги
ташкил этилган [6; Б.215]. Комиссарлик-
совети томонидан “Россия ва Шарқнинг нинг вазифаси қуйидагилардан иборат
барча мусулмон меҳнаткашларига” бўлган:

йўлланган мурожаатномада “дин ва урф­ а) Республика учун халқ таълимини
одатларингиз, сизнинг миллий ва маданий
ташкил этишнинг бош режасини ишлаб
муассасаларингиз бундан буён эркин ва чиқиш;
дахлсиз, сизнинг ҳуқуқингиз ҳам Россияда-

ги барча халқларнинг ҳуқуқи каби ҳимоя
қилинади”, – деб қайд этилгани катта куч

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 57

б) Таълим ишларини маҳаллий даражада соҳани большевиклар эгаллаб олишгач,
бирлаштириш;
динга қарши курашни кучайтиришди. Ма-
в) Умумхалқ таълим сметасини тузиш ва ориф соҳасида ҳукуматнинг олиб борган бу
таълимга ажратилган маблағларни
тақсимлаш; қатъий назорат ва чеклов сиёсати маъ-
рифатпарварларнинг норозиликларига
Чор Россияси ҳукмронлиги даврида эски
мусулмон мактаб ва мадрасалар фао- сабаб бўлди. Ҳукуматнинг муддаолари- ни
лиятига тазйиқлар ўтказилганидек, Шўро англаган жадид маърифатпарварлари:
ҳукумати замонида бу типдаги мактаблар-
ни ёпиб, ягона совет меҳнат мактабини Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдуқодир Шаку-
ташкил этишга киришилган. Марказ кор- рий, Мунаввар Қори Абдурашидхонов ва
чалонлари РСФСР ХКСнинг 1918 йил, 23 ян-
вардаги “Черковни давлатдан ва мактабни бошқалар халқ саводини чиқариш учун ди-
черковдан ажратиш тўғрисида” декретини ний дарс билан дунёвий фанларни бирга-

жойларда мувофиқлаштириб, кучга кирит- ликда ўқитиб бориш зарур, деб билишган.
ди [10]. Мисол учун, 1918 йил 20 ноябрида Мисол учун, Мунаввар Қори Абдурашид-
Туркистон АССР Халқ комиссарлар сове- ти
диний мактаб ва мадрасаларда диний хонов 1920 йилнинг майида халқ таълими
фанларнинг ўқитилишини тақиқлаб қўйди бўлим бошлиқларининг I съездидаги маъ-
[4]. Эски мактаб ва мадрасаларни ёпиш
учун ўқувчиларга шароит йўқлиги, улар- рузасида диний таълим муассасаларини
нинг қоронғи жойда ўқиши, дарс давомида йўқ қилиш эмас, балки дастур ва услубни
қизиқтирувчи услубларнинг мавжуд эмас-
лиги асос қилинган [7; с.43]. замонавийлаштириш орқали таълим тизи-
мини ислоҳ қилиш кераклигини сўзлаган
1919 йилнинг 26 декабрь куни Халқ
комиссарлари советининг “РСФСР [12]. Мутафаккир ўрта асрларда ҳам Ўрта
аҳолиси орасида саводсизликни тугатиш Осиё мадрасаларида диний билимлар би-
тўғрисидаги” декрети имзоланади. Бу де-
крет Туркистонда 1920 йил сентябрь ойида лан бир қаторда араб тили, мантиқ, гео-
графия, астрономия, математика, тиббиёт
маълум ўзгартиришлар билан (8 ёшдан 40
ёшгача; нафақат рус ёки миллий тил, бал- каби дунёвий фанлар ўргатилгани боис,
ки хоҳлаган туб жой тилини ўрганиш мум- таълим даргоҳларида буюк алломалар ети-
кинлиги; иш ҳақини сақлаш шарти билан
иш вақтидан 2 соат ажратиб бериш ва б. шиб чиққанига алоҳида урғу берган. 1920
йилнинг 30 июнида Мунаввар Қори Абду-
– муаллиф) қабул қилинган [7; с.468]. Жо-
рий қилинган тартиб саводсизликни туга- рашидхонов Туркистон АССР халқ таъли-
ми бўлими бошқарувчилари қурултойида
тиш билан бирга социалистик ғояга даъват,
эски мактаб ва мадрасалар фаолиятига зар- ҳам Туркистондаги вақфлар тўғрисида
ба беришнинг бошланиши ҳам эди. маъруза қилиб, «Вақфлар диний ва хайрия

ХХ аср бошларида сиёсий ва ҳарбий эҳтиёжлари учунгина эмас, аксинча, мада-
ний тараққиёт ва халқ маорифи учун ҳам

зарурдир. Миллий мактаб ва мадрасалар
умумий маълумот берадиган фан ва санъ-

атимизнинг моддий манбаси вақфлар экан-
лигига, уларни фақатгина диний нуқтаи

назардан қарашни ҳоли қилади», ­ деб вақф

мулкини қайта тиклаш ҳақида маълумот бе-
ради [11; B.162­166]. Аммо совет ҳукумати

№ Ўқув Рўйхатга Бундан Мавжуд Умумий Хизмат Умумий
муассасанинг олинган қайта аҳоли қатнашувчилар кўрсатувчилар дарс
номланиши конфессионал ташкил миллий соати
мактаблар этилганлари 845 108
1 Мадраса мактаблари 2530 124 3960
2 Мактаблар сони 14 - 7936
3 1-босқич Совет 212 42 13 5232
181 42
мактаблари
- - 27 3710

58 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

ўз қараш ва истакларини амалга ошириш рининг қурилиши ва моддий таъминоти
бўйича қатор етишмовчиликларга учраб,
учун тиш­тирноғи билан ислоҳотларини вақф маблағи сарф­харажатидан манфаат
давом эттирган.
кўрмаётган эди.
1922 йил 22 октябрдаги 164­сонли ва Моддий жиҳатдан оғир аҳволдаги cовет

1922 йил 28 декабрдаги 173­сонли фармон- мактаблари вақф маблағлари ҳисобидан
лар билан маҳаллий ижроия қўмиталарида фаолият олиб бораётган эски мусулмон
махсус вақф бўлимлари ташкил эттири-
лади [13]. Ташкилот ўз фаолияти даво- мактабларидан бутунлай фарқ қиларди.
мида эски мактабларни рўйхатга олиб, Ҳукумат совет мактаблари молиявий му-
советлаштириш вазифасини босқичма­ аммосини бартараф қилиш учун қатор
босқич амалга ошириб боради. Мисол учун, ҳуқуқий норматив ҳужжатларни расмий-
Самарқанд уезди волостларида 1923 йил 1 лаштиришга мажбур бўлган. Тадқиқот да-
апрель ҳолатида 16 та 1­босқич мусулмон вомида ўрганилган Туркистон Республи-
мактаблари рўйхатга олинган [1; ст­23]. каси Халқ комиссарлари советининг 1923
Самарқанд вилоятининг барча мактабла- йил 19 апрелдаги № 71­сонли қарори айни
рида 30 та синф бўлиб, aксарият мактаблар- шу муаммони ҳал қилишга қаратилган [5].
да 2 та синф мавжуд бўлган. Мактабларда Қарорда ҳар бир таълим муассасасида ушбу
таълим муассасасининг махсус фондлари,
ўқувчиларнинг умумий сони 446 тани таш- деб номланган махсус фондни шакллан-
кил этиб, ўртача ҳар бир синфда 15 нафар тиришга имкон қаратилади. Белгиланган
дастлабки маблағ қуйидагича шаклланти-
ўқувчи таҳсил олган. рилади:

Эски мактаб ва мадрасаларни совет- а) ўқитишда белгиланган тўловлари

лаштириш жараёни ҳукумат мулозимлари мавжуд бўлган йиғимдан.
томонидан босқичма­босқич амалга оши- б) поликлиникалар, устахоналар, совхоз-
рилган. Қуйидаги жадвалда 1923­1924
ўқув йили Сирдарё, Самарқанд ва Фарғона лар (давлат хўжалиги) ва таълим муассаса-
вилоятларида рўйхатга олинган конфес- ларининг бошқа ёрдамчи иқтисодий фой-
сионал мактаблар сони, уларнинг янги даланиш соҳа даромадларидан;
ташкил этилган дастурга мувофиқ қайта
ташкил этилгани ҳамда вақф маблағлари с) таълим муассасалари томонидан таш-
кил этилган саноат корхоналари даромад-
сақланадиган бошқа таълим муассасалар ларидан;
кўрсатилган [2; ст­2­5].
д) жамоат ташкилотлари давлат муасса-
Архив манбаларини таҳлил қилиш да- саларидан олинадиган нафақадан;
вомида 1923 йили Туркистонда эски анъ-
е) жисмоний шахсларнинг хайрия
аналар таъсирида диний дунёқарашни маблағлари ва бошқа тасодифий даромад-
назарий асослашга интилувчи аҳоли ларидан.
қатлами кўпчиликни ташкил этгани ёзиб
қолдирилганига гувоҳ бўлдик. Масалан: Қарордаги тартибдан келиб чиқиб,
“Ўтган даврда Туркистонда эски услуб-
даги мактаблар сони 5600 та бўлиб, унда кўрсатилган махсус воситалар таълим му-
ўқувчилар сони 70 минг нафарга етган. ассасасининг даромад бюджетига кири-
тилиб, даромадлар смета бўйича ҳисобга
311 та мактаб вақф таъсирида бўлиб, 9000 олинганида, мавжуд маблағларнинг ка-
нафар ўқувчи диний назария таъ- сирида майишига олиб келмаслиги керакли- ги
улғайган” [3; ст­8]. Шунингдек, ҳужжатда алоҳида огоҳлантирилади. Тўпланган
вақфларнинг соф даромади йилига махсус маблағлардан ўқув ва ёрдамчи
2.000.000 рублни ташкил этгани қайд
муассасаларнинг жиҳозларини бутлаш,
этилган. Бу ҳолат совет ҳукумати си- ёсий иқтисодий операцион эҳтиёжлар, бюджет
ходимларини ташвишда қолдириши аниқ маблағларини тўлдириш кўзланган. Шу-
эди. Чунки, XX аср 20­йиллари бо- шида нингдек, ўқув бўлимида қўшимча иш ва
совет ҳукумати таълим муассасала- ортиқча ўқитувчилар ҳамда техник ходим-

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 59

ларни сақлаш учун сарфланиши белгилаб битирган ёшлар сараланиб, кўпчилик ўша

қўйилади. даврда амалга оширилган коллективлаш-
тириш сиёсати замирида аграр тармоққа
Марказий Осиёдаги таълим жараё-
бириктирилган.
ни ўтмиш ва келажакни англаш, руҳий по-
кланиш, Ватанпарварлик ва меҳр­оқибатга Хуллас, XX аср бошларида эски мактаб ва

даъват этса, совет ҳукумати таълим жараё- мадрасалар фаолиятига қарши кураш
нида ўзининг хомашё базасига айлантирган олдинги вақтларга нисбатан анча кучай-

ўлка аҳолисини ишчилар армиясига бирик- тирилиб, қатъий тартиб ва эҳтиёткорлик
тиришни кўзлаган. Аммо маориф тизимини билан амалга оширилган. Бу вазифа ижро-

социалистик ғояга бўйсиндирмасдан туриб сини таъминлаш дастлаб Ички ишлар халқ
бунга эришиш амри маҳол эди. Бу йўлда комиссарлиги, сўнг Маориф халқ комиссар-

ҳукумат давлат миқёсида маблағни аямай, лиги таркибидаги Бош вақф бошқармасига
йилдан­йилга ошириб боради. 1924­1925 юклатилган. Марказ ҳукумат вакиллари

ўқув йилида Ўзбекистон ССР Маориф халқ гоҳида норозилик ҳаракати авж олиши- дан
комиссарлигига ажратилган маблағлар ре- хавфсираб, маҳаллий аҳолининг ай- рим

спублика умумий бюджетининг 24 фоизи- талаблари қондирилган бўлсада, ўз
ни ташкил этиши бунга далилдир [8; Б.82]. мақсадларидан чекинмаган. Эски мактаб ва

Бу маблағлар халқ маорифи моддий базаси- мадрасаларни қайта ташкил этиб, ягона
ни қайта жиҳозлаш ва социалистик меҳнат совет меҳнат мактабларига айлантириш-

мактаблари сифатини яхшилаш учун ишла- ган. Шу аснода советлаштириш сиёсати
тилиши белгиланган. Мактаб таълимини босқичма­босқич амалга оширилди.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р­34, рўйхат ­1, иш­1859, 136 б.
2. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р­34, рўйхат ­1, иш­2318, 204 б.
3. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р­34, рўйхат ­1, иш­2133.
4. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р­34, рўйхат­1, иш­41, 123 б.
5. Самарқанд вилоят давлат архиви. Фонд­95 рўйхат­1. иш­2. 78 б.
6. "Ўзбекистонда таълимнинг ривожланиш тарихи ва тарихшунослиги" (Очерклар). –Т.: Таfakkur qanoti,
2015.
7. Бендриков К. "Очерки по истории народного образования в Туркистане (1865­1924 годы)". – М.: Из-
дательство Академии педогогических наук РСФСР, 1960.
8. "Самарқанд тарихи". Иккинчи жилд. – Т.: Фан, 1970.
9. Ражабов С. "Ўзбекистонда совет мактаби тарихига доир". –Т.: Ўқув пед. давнашр,1957. – Б.16.
10. "Собрание узаконений и распоряжений рабочего и кресьтянского правительства". – М.,1918. № 18.

11. А. Салмонов, М. Болтабоев. "Туркистонда вақф мулклари ва мадрасалар фаолиятининг советлар
тазйиқига олиниши оқибатлари" // Madrasa oliy ta’lim tarixini o‘rganishning dolzarb muammolari mavzusida
respublika miqyosidagi ilmiy­amaliy konferensiya materiallari. –Samarqand, 2020.

12. https://arabic.uz/maqolalar/802­uzbda­arab­tili­talimi.html.
13. http/ essayon.top/ru/Вакуф.

60 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Ixtiyor YOQUBOV,
Turkiya Respublikasi Mugla Sitki Kochman

Universiteti doktoranti

RAHIM BOBO MASHRAB
ASARLARINING TIL XUSUSIYATLARI

Annotatsiya: Rahimbobo Mashrab o’zbek klassik (Chig‘atoy tili) adabiyoti namoyondalaridan
biridir. Xalq orasida asosan, Boborahim yoki Rahimbobo nomi bilan mashhur. Rahimbobo Mashrab
o’z davrida ham, bugungi kunda ham tasavvufga yo’g’rilgan va hikmatga boy she’rlari, g‘oyaviy
qarashlari bilan shuhrat qozongan. Afsuski, bugungi kunda turkiy tilli davlatlar xalqlari orasiga
shoir ijodi bo’yicha yetarlicha tadqiqot ishlari olib borilmaganligi sabab u unchalik tanilmagan.

Rahimbobo Mashrabnıng ıjodı Fariduddin Attor, Jaloliddin Rumiy, Ahmad Yassaviy va Yunus
Emrolar ijodi kabi tasavvufiy falsafa bilan sug’orilgan. Asarlarinıng til xususıyatlariga nazar
tashlasak, mumtoz adabiyotning bu nodir namunalari eski o’zbek tili (Chıg‘iatoy turkchsi)da yozilgan.

Kalit so‘zlar: Rahimbobo Mashrab, Devon, qo‘lyozma, til, sheva
Аннотация: Рахим Баба Машраб - один из последних поэтов чагатайской эпохи. Его часто
называют Баборахимом или Рахимом дедом. Хотя Рахим Баба Машраб прославился своими
мудрыми стихами, важными для того времени взглядами, мистическими знаниями, к
сожалению, до сих пор его творчество не изучено полностью. Известно, что стихи Рахима
Баба Машраба глубоко связаны с мистической народной литературой, такими как Фаридуддин
Аттар, Джалалиддин Руми, Ахмед Ясави, Юнус Эмре. Учитывая орфографические и языковые
особенности его произведений, подразумевается, что они были написаны на классическом
позднем чагатайском тюркском языке.
Ключевой слова: Рахим Бобо Машраб, Девон, рукопись, язык, диалект
Annotation
Rahkim Bobo Mashrab is one of the last poets of the Chigatay period. He is often called Bobo
Rakhim or Rakhim Bobo. Although Rahim Bobo Mashrab was famous with his wise poems, important
views which was related to that time and his mystical knowledge, unfortunately, his work has not yet
been fully explored. It is known that the poems of Rakhim Bobo Mashrab are deeply connected with
mystical folk literature, such as Fariduddin Attar, Jalaliddin Rumi, Akhmad Yassavi, Yunus Emre. If
we pay attention to the spelling and linguistic features of his works, it is understood that they were
written in Chigatay Turkish which was after the classical period.
Keywords: Rahkim Bobo Mashrab, Devan, hand writing, vowel sounds, linguist, dialect

Ajdodlarimiz tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv va bitiklar, xalq og‘zaki
ijodi namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonamiz xazinasida saqlanayotgan ming-minglab
qo‘lyozmalar, ularda mujassamlashgan tarix, adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, va
boshqa sohalarga oid qimmatbaho asarlar bizning buyuk ma’naviy boyligimizdir[1]. Ana shunday
qimmatbaho asarlar muallifii, o‘zbek mumtoz she’riyatining yorqin va o‘chmas siymolaridan biri,
mutasavvuf ijodkor bu, shubhasiz Rahimbobo Mashrabdir.

Mashrab o‘zbek adabyoti tarixida ijtimoiy va siyosiy falsafiy va diniy masalalarni o‘zida aks ettirgan
ilg‘or g‘oyali g‘azallar muallifi sifatida munosib o‘ringa ega.

Keyingi yillarda Mashrab adabiy merosiga bo‘lgan munosabat nafaqat O‘zbekistonda, balki butun
turk dunyosida yani turkiy tilli davlatlarda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, Turkiyada shoir
ijodiga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda[2]. Chunki, Mashrab asarlarining ham adabiy, ham tasavvufiy
jihatdandan rang-barang ekanligi, mavzularining xilma-xilligi, serqirraliligi jihatdan Yunus Emro va

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 61

Ahmad Yasavviy ijodidan ustunlik qiladi.
Shoirning hayoti va ijodiga bo‘lgan qiziqish adib yashagan davrdanoq boshlangan bo’lib, hozirga

qadar davom etib kelmoqda. O‘zbekistonda shoir hayoti va faoliyati haqida ma’lumot beruvchi tazkira,
esdalik mazmunidagi asarlar bilan birga “Devonai Mashrab”, “Qissasi Mashrab”, “Mashrab Devoni”
kabi yigirmaga yaqin qo‘lyozma va toshbosma nusxalari mavjud[3]. O‘zbekistonda Mashrab asarlari
adabiy va falsafiy jihatdan o‘rganilgan bo‘lsa-da, til xususiyatlarining rang-barangliklari hali
o‘rganilmagan. Devon nusxalari ko‘zdan kechirilganda ulardagi voqea-hodisalar, so‘z qo‘llash bilan
bog‘liq bir-biridan farq qiluvchi har xilliklar ko‘zga tashlanadi. Bazi she’rlari esa haligacha ilmiy
jamoatchilikka ma’lum emas. Ularning ichida to‘liq va tarixiy mezonlarga yaqin keladigan nusxasini
aniqlash mashrabshunoslik oldida turgan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mashrabshunos olim
Jaloliddin Yusufiy Mashrab asarlari ustida yillar davomida ilmiy izlanishlar olib borib mukammal
devon nusxasini yaratdi[4]. Bu jihatdan olimning mashrabshunoslik oldidagi xizmatlari beqiyosligini
ta’kidlash joiz. Ammo olimning e’tboridan chetda qolib, devonga kiritilmagan ba’zi she’rlar ham
mavjud ekanligini aytmoq joiz.

Ushbu maqolada Mashrab Devonining Samarqand nusxasi[5] misolida shoir she’rlarida shevalarga
qaratilgan e’tibor va jonli xalq so‘zlashuv tili bilan bog‘liqlik xususiyatlari haqida ma’lumot berishga
qaror qildik.

Shoirning asl ismi Rahimbobo bo’lib, unga “Mashrab” taxallusini Koshg‘arlik ustozi Ofoqxo‘ja
bergan. “Mashrab” arabcha bo‘lib shrub-ichmoq ya’ni suv ichiladigan yer, kishini rohatlantiruvchi,
ma’nolarini ifodalaydi. Rahimbobo Mashrab zullisonayn (ikki tilda ijod qiluvchi) shoirdir. Forsiy
tildagi she’rlari ham, turkiy tildagi she’rlari ham sodda va ravon. Chunki u she’rlarni barcha turkiy
xalqlarga tushunarli bo‘lishi uchun, asosan, xalqning ichida qalandar sifatida kezib, xalq so‘zlashuv
tilidan foydalangan holda ijod qilgan. Shoir she’rlarining ko‘pchiligi xalq hayoti bilan bog‘liq bo‘lib,
tasavvufiy mavzularga bag‘ishlangan.

Mashrab asarlarining muhim lingvistik xususiyati shundaki, uning turkiycha (o’zbekcha) asarlarida
har uchchala lahja - qarluq, qipchoq va o‘g‘uz lahjalari elemetlari ko‘plab uchraydi. Mashrabning
birgina “Keldim” radifli g‘azali misolida yozuv va til xususiyatlari orqali xalq tiliga naqadar yaqin
ekanligini ko‘rishimiz mumkin:

Mashrab Devoni [5 a]

62 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Transkripsiyasi: oy ul yǖzün͡ gni körgali kėldim
1. ‘ışḳın͡ g otiġa küygali kėldim sendin savālım sörgali kėldim
2. sevdā-yi zulfun͡ g başıma tüşti
ḥamd-u ѕanā’ni aytganı kėldim
3. āsı̄̇y ḳulun men yandım gunāhdın bir dürr-i maḳṣūd algalı kėldim
4. baḥrga kirip ġavvāṣ boldum men hem baray dėp kėtgali kėldim
5. ḳāfile kėtti manzilga yeti mecnūn-i şeydā bolgalı kėldim
6. kördüm cemālin͡ g kėttim ȫzdin
vaḥdet-i maydin içgani kėldim
7. sāḳı̄̇ -i davrān ḳılġıl muheyyā’ ‘ışḳın͡ g kūyında kirgali kėldim
8. raḥmet ėşikin maşrabga açġıl

Yuqorida keltirilgan parchada matnning yozilish qunun-qoidalari (imlosi) sof o‘zbek tilida
yozilganligiga guvoh bo‘lamiz. Shuningdek, matnda eski o‘zbek tili (Chig‘atoy tili) yozuv an’analarini
ko‘rishmiz mumkin. Ayniqsa, asarning Samarqand nusxasi boshqa nusxalariga qaraganda imlo jihatdan
ancha mukammaldir. Matndagi /ng͡ /, /ḳ/ /ė/ harflarining yozilishi va turkiycha so‘zlarda arabcha va
forscha so‘zlarda ishlatiladigan sod (‫)ص‬, zod (‫ )ض‬va (‫ )ط‬to harflarining qo‘llanilmaganligining o‘zi
ham shoir she’rlari xalq so‘zlashuv tilida yozilganligini ko‘rsatib turibdi. Shuningdek, bugungi kunda
o‘g‘uz lahjasida mavjud pronominal /n/ (zamir n’si) [6] tovushining qo‘shib aytilishi ham Mashrab
asarlarida uchraydi:

raḥmet ėşikin Meşrebge açġıl

‘ışḳın kūyında kirgeli kėldim.

Bugungi kunda bu holat ya’ni o‘rin-payt va chiqish kelishik qo‘shimchalari oldidan /n/ tovushini
qo‘shib talaffuz qilish asosan, Xorazm va Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida yashaydigan
o‘zbeklar shevasida uchraydi [7]. Diqqatimizni tortgan yana bir jihati shundaki, asardagi qaratqich va
tushum kelishigi qo‘shimchalarining qo‘llanilish xususiyatlari o‘ziga xos. Chig‘atoy davri o‘zbek tili
qonun-qoidalariga ko‘ra qaratqich kelishigi qo‘shimchasi +ning, +nung͡ tarzda ishlatilgan. Asarda
ba’zan bu qo‘shimchaning vazifasini tushum kelishigi +ni bajargan:

Şāh Meşrebni anaları iki dirhemni alıp baḳḳālnı aldılarıga kėldiler.

Meshreb Divani [1 b]

Jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi qarluq lahjasiga oid +ga tarzida hamda og‘uz lahjasiga oid +ġa

va +a tarzida ham ishlatilgan:

‘ışḳın otiġa küygeli kėldim

sevdā-yi zulfun başıma tüşti va b.

Mashrab ijodining jonli xalq so‘zlashuv tiliga yaqin ekanligini isbotlovchi ko‘plab misollar

keltirish mumkin.

Ko‘rinadiki, Mashrab asarlarida adabiy tildan ko‘ra so‘zlashuv xalq tilining ta’siri ko‘proq seziladi.

Demak, XVII asr va undan keyingi davrlardagi shevaga xos so‘zlarning o‘rganilishida, eskirgan leksik

birliklarning yozma adabiy tilga o‘tish holatlarini ochib berishda, o‘sha davrga xos arabcha va forscha

so‘zlarning qo‘llanilish chastotasini aniqlashda, toponimik joy nomlarini aniqlashda Mashrab

asarlarining ahamiyati kattadir. Shuningdek, shoir she’rlarini qiyoslab o‘rganishning ilmiy qiymati

shundaki, ham adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan, ham tilshunoslik, lug‘atshunoslik, dialektologik

nuqtai nazardan ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Mashrab asarlarini chuqur o‘rganishnnig muhim

xususiyatlaridan biri XVII-XVIII asrlarda qo‘llanilgan jonli xalq so‘zlashuv tiliga oid birliklarni

o‘rganish orqali eskirgan so‘zlarni aniqlash, shu bilan birga bugungi kunda iste’moldagi so‘zlarning

turli fonetik variantlarini o‘rganishimizda

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 63

turkologiya fani uchun ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Mashrab o‘zining she’rlari bilan butun Markaziy Osiyoda va Sharqiy Turkistonga mashhur bo‘lgan

o‘zbek shoiridir. Shu bois uning asarlari xalq orasida keng yoyilgan, she’rlari eng ko‘p o‘qiladigan
ijodkor hisoblanadi. Hatto bugungi kunda ham nafaqat O’zbekiston, balki Afg‘oniston o‘zbeklari
orasida ham uning asarlari sevib o‘qiladi va o‘quvchi-talablarga o‘qitilib kelinadi. Shu nuqtai nazardan
ona yurtimizda yashab ijod qilgan buyuk mutafakkir bobomiz Mashrab asarlarining tilini nafaqat
o‘rganish, balki uning ijodini xalqqa yetkazish, butun dunyoga tanitish zaruriy holdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Karimov. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent, Ma’naviyat, 2008 y.
2. MÜNİRE, Kevser BAŞ, “Son dönem Çağatay şairi Baba Rahim Meşreb’in manzum fâtiha tefsiri”.

Toplum Bilimleri, Ocak, Haziran, 7 (13) İstanbul, 2013 y.
3. E.Musurmonov. “Rahimbobo Mashrab faoliyati va ruhiyat talqini”. Monografiya. Samarqand

davlat universiteti nashriyoti. Samarqand, 2015 y.
4. Jaloliddin Yusufiy. “Mashrab Devoni”. Yang asr avlodi nashriyoti. Toshkent, 2006 y.
5. E.Musurmonov shaxsiy kutubxonasida saqlanadigan XVIII asrda yozilgan “Devonai Mashrab”

nomli qo‘lyozma nusxasi, 234 varoq.
6. https://www.google.com/search?q=%C3%A7a%C4%9Fatay%C3%A7ada+zamir+n+si&oq=

%C3%87a%C4
7. %9Fatay%C3%A7ada+&aqs=chrome.1.69i57j35i39j69i59l2.7950j0j15&sourceid=chrome&i

e=UTF­8
8. B.To’ychiboyev, B.Hasanov. “O’zbek dialektologiyasi”. A.Qodiriy nomidagi xalq merosi

nashriyoti, Toshkent, 2004 y.

64 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Умид МАХМУДОВ,
Тошкент давлат юридик университети

магистранти
Самарқанд вилояти юридик техникуми

ўқув-методик бўлими бошлиғи.

АДВОКАТЛАР ТОМОНИДАН
ЮРИДИК ЁРДАМ КЎРСАТИШНИ
ТАРТИБГА СОЛИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация: Мақола адвокатлар томонидан юридик хизмат кўрсатиш бўйича
шартнома(келишув)ларни тузиш ва бажаришни ҳуқуқий тартибга солишнинг хусуси-
ятларини ўрганишга бағишланган. Мақолада “юридик хизмат” ва “юридик ёрдам” каби
тушунчалар таҳлил қилинади ва қиёсланади. Хулоса қилинадики, юридик хизматлар энг
мураккаб ва назарий жиҳатдан етарли даражада тадқиқ қилинмаган хизмат турла-
ридан бири бўлиб, амалдаги қонунчиликда мавжуд бўлган бўшлиқларни бартараф этиш
бўйича тавсиялар беришни талаб қилади. Адвокатлар томонидан тузиладиган юридик
хизматлар кўрсатиш ва топшириқ шартномаларининг амалий қўлланилиши бўйича
таҳлили ўтказилди. "Адвокатура тўғрисида”ги қонунга ўзгартиришлар киритиш бўйича
аниқ таклифлар белгиланди, бу бизнинг фикримизча Ўзбекистон Республикасида адво-
катлик институтининг мустақиллигини мустаҳкамлашга ёрдам беради ва ҳуқуқий ёр-
дам кўрсатиш тўғрисидаги шартномани тоифалашда айрим тафовутларни бартараф
этади.

Калит сўзлар: юридик ёрдам, ҳуқуқий хизмат, юридик хизмат, шартнома, топшириқ
шартномаси, адвокат, ҳақ эвазига юридик хизмат кўрсатиш тўғрисида шартнома.

Abstract: Lawyers devote the article to the study of the peculiarities of the legal regulation of
the conclusion and execution of contracts for the provision of services. The paper analyzes and
compares such concepts as “legal service” and “legal assistance”. The conclusion is made that legal
services are one of the complex and undeveloped in the theory of types of services that require
recommendations to address gaps in the current legislation. An analysis is made of the practical
application of contracts for the provision of legal services and contracts of commission concluded
by lawyers. Concrete proposals are identified for amendments to the Law “On the Advocacy and the
Bar of the Republicussian Federation”, which, in our opinion, will help strengthen the independence
of the institution of the bar in the Russian Federation and eliminate differences on the qualification
of the legal aid agreement.

Key words: legal aid, legal service, legal service, contract, order of assignment, lawyer, contract
for the provision of legal services on a fee.

Аннотация: Статья посвящена исследованию особенностей правового регулирования
заключения и исполнения договоров (соглашений) в процессе юридических услуг адвока-
тов. В статье анализируются и сравниваются такие понятия, как "юридическая услуга"
и "юридическая помощь". В заключение отмечается, что юридические услуги являются
одним из наиболее сложных и теоретически недостаточно запрещенных видов услуг,
требующих предоставления рекомендаций по устранению пробелов, существующих в
действующем законодательстве. Был проведен анализ практического применения юри-
дических услуг и соглашений о передаче полномочий, заключенных адвокатими. Внесены
конкретные предложения по внесению изменений в закон "Об адвокатуре", которые, на
наш взгляд, помогут укрепить независимость Института адвокатуры в Республике
Узбекистан и устранить некоторые несоответствия в категории договора в оказании
юридической помощи.

Ключевые слова: юридическая помощь, юридическая услуга, юридическая услуга, дого-
вор, договор поручения, адвокат, договор о юридическом обслуживании с уплатой.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 65

Юридик хизмат кўрсатишни ҳуқуқий асосида вакиллик қилади.

тартибга солиш ҳақида гапиришдан ол- Ушбу модданинг 2­қисмига юридик ёр-

дин "юридик ёрдам" ва "юридик хизмат" дам кўрсатиш бўйича шартнома фуқаролик­
ҳуқуқий шартнома эканлиги белгиланган.
тушунчаларига аниқлик киритиб олиш ло- Шундай қилиб, мазкур норматив­
зим бўлади.
ҳуқуқий ҳужжатда “ҳуқуқий (юридик)
Уларнинг бир­бири билан қандай ёрдам” тушунчаси очиб берилмаганини
боғлиқлик ва улар ўртасида қандай уму-
мийлик борлигини ва бу тушунчаларда кўрамиз.

фарқлар мавжудлигини аниқлаш лозим. "Юридик хизмат" тушунчасига келсак,
фуқаролик қонунчилик, Ўзбекистон Респу-
Aмалдаги қонунчилик нормалари ҳамда бликаси Фуқаролик кодексининг 703­мод-
уни қўллаш амалиёти таҳлили шуни
дасида, ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шар-
кўрсатадики, ҳозирги вақтда “юридик ёр- тномасини ҳуқуқий тартибга солишни
дам” ва “юридик хизмат” тушунчалари
тўлиқ очиб берилмаган. белгилаб қўйган, аммо “хизмат” тушунча-

Норматив­ҳуқуқий ҳужжатларда сининг таърифи келтирилмаган.
Бундан ташқари, фанда юридик ёки
юқоридаги атамаларни фарқлаш имкони- ҳуқуқий хизматлар нима эканлиги ҳақида
ни берадиган асосий белгиларни топиш
умумий тушунча мавжуд эмас. Қонунчилик
жуда қийин. ушбу тушунчалар ўртасидаги фарқларни
Фуқаролик қонунчилиги ва Ўзбекистон
Республикасининг “Адвокатура назарда тутмайди.
Ҳуқуқий таълимотда
тўғрисида”ги қонунининг бугунги кундаги қонунчилигимизнинг энг долзарб муам-
ҳолатидан келиб чиқиб, шуни айтиш мум-
моларидан бири – унификацияни талаб
кинки, ушбу масала, яъни умуман “юри- дик қилувчи атамаларнинг кўплиги муҳокама
хизмат” кўрсатиш, жумладан “адвокат
томонидан кўрсатиладиган юридик хиз- қилинаётганда, ушбу атамалар ўртасидаги

мат” тушунчалари аниқлаштирилмаган ва муносабат масаласи кўриб чиқилади.
Шу билан бирга, айрим муаллифлар (Т. И.
тўғри тартибга солинмаган. Ильина, A. И. Муранов, Д. В. Новак, Г. К.
Мазкур қонун ҳужжатлари қабул
Шаров) бу тушунчалар бир­биридан фарқ
қилинган даврда бошқача бўлиши мум- кин қилмаслигини қайд этадилар.
эмас эди. Сабаби, ўша даврда юридик
хизматлар кўрсатиш соҳаси етарли дара- Бошқалари эса, аксинча, уларга қарши

жада ривожланмаган эди. Шунга қарамай, туриб, ўз позициясини асослашга ҳаракат
қилмоқда. Масалан, О. С. Понасюк “адво-
ўша пайтдан қонунчиликда иккита асосий катура доирасига кирадиган ҳамма нарса
ҳуқуқий категориялар қўлланилиб келин-
малакали юридик ёрдамдир, бу соҳага кир-
ган – "ҳуқуқий ёрдам" ва "юридик хизмат". майдиган нарса эса юридик хизматлардир”,
"Юридик хизмат" тушунчаси ҳеч
бўлмаганда шартномаларни тузиш бўйича деб ҳисоблайди. Р. Р. Ленковская ҳуқуқий

тавсияларда унинг турлари санаб ўтилган ва юридик хизматларни малакали юридик
ёрдамдан фарқлаш керак, деб ҳисоблайди.
бўлса, “ҳуқуқий ёрдам” тушунчаси хусу- [3, с. 59].
сида олимлар ва амалиётчилар ўртасида
Юридик ёрдам тушунчаси кўплаб муал-
ҳамфикрлик йўқ ва ҳаттоки, қонунчиликда лифлар: О. Н. Бондар, М. В. Кратенко, Р. Г.
ҳам ушбу тушунча ўз ифодасини топмаган.
"Aдвокатура тўғрисида"ги қонуннинг Мелниченко, К. Е. Михайленко, В. Ю. Панчен-

91­моддасида "юридик ёрдам кўрсатиш ко, A. С. Плетен, Е. В. Януш ва бошқалар то-
монидан ўрганилганлиги муҳим аҳамиятга
тўғрисида келишув (шартнома)" атамаси эга. Aйрим назарий ишланмалар мавжудли-
белгилаб берилган ва ушбу турдаги "кели-
гини қайд этишимиз мумкин.
шув (шартнома)" тушунчаси очиб берил- Қонун ҳужжатларини, суд ва адвокатлик
ган.
Қонуннинг 91­моддаси 1­қисмига кўра, амалиётини, махсус адабиётларни ўрганиш

адвокат вакил билан тузилган шартнома асосида адвокат томонидан юридик хизмат-

66 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

лар кўрсатиш шартномаси ва юридик ёр- кўрсатувчи шахсларнинг (адвокатлардан
дам кўрсатиш тўғрисидаги шартноманинг ташқари) фаолиятини тартибга солувчи,
хусусиятлари (умумий, бошқача ва махсус) уларнинг касбий тайёргарлиги ва касбий
тўғрисида баъзи хулосалар чиқариш мум- этикасига, шунингдек, сифатсиз хизмат
кин. кўрсатганлик учун жавобгарлик механиз-
мини белгиловчи махсус қонун ҳужжати
Юридик хизматлар ва юридик ёрдам қабул қилинмаган.
тушунчалари ҳуқуқий табиати билан
фарқланади (биринчи ҳолатда иқтисодий Умуман олганда, “юридик хизмат” ҳам,
маънода ишлатилса, иккинчи ҳолатда кон- “юридик ёрдам” ҳам алеатор (исталган нати-
ституциявий ҳуқуқни таъминловчи маъно- жага эришилмаслик хавфи мавжуд) сифат-
да). ларга эга бўлиб, фидуциар (ишончга асос-
ланган) характерга эга. Шартнома амалда
Бу тушунчалар бир­биридан фарқ бажарилгандан ва хизмат кўрсатилгандан
қилганлиги сабабли, қонунчиликда тегиш- кейин ҳам бундай хусусиятларни ҳуқуқий
ли тартибга солинишини талаб қилади. нуқтаи назардан баҳолаш қийин.

Малакали юридик ёрдам махсус ваколат- Шунингдек, юридик ёрдам кўрсатиш
ли шахс бўлган адвокат томонидан амалга тўғрисидаги шартноманинг предмети ту-
оширилади шунчасининг ҳуқуқий тартибга солин-
маганлиги ушбу шартноманинг квали-
Юридик хизматлар, қоида тариқасида, фикациясида ҳуқуқий ноаниқликка олиб
муомалага лаёқатли шахслар томонидан келади ва натижада судлар юридик ёрдам
кўрсатилади. Хизмат кўрсатиш, шу жумла- кўрсатиш тўғрисидаги шартномани ё ҳақ
дан юридик хизмат фуқаролик ҳуқуқининг эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси ёки
объекти ҳисобланади. Aммо, "юридик хиз- топшириқ шартномаси сифатида квалифи-
мат" на тушунчаси, на атамаси Ўзбекистон кациялайди.
Республикаси Фуқаролик кодексининг уму-
мий ва махсус қисмларида мавжуд. Буни Aмалда, ҳимоя зарур бўлган вази- ятда,
қонунчиликдаги бўшлиқ ва, хусусан, ҳақ ҳуқуқ соҳасидаги мутахассис кўпинча
эвазига хизмат кўрсатишни тартибга со- топшириқ шартномасини туза- ди.
лувчи нормаларни тўлиқ эмаслигидан да- Топшириқ шартномаси бўйича адво- кат
лолат беради. ишонч билдирувчи номидан ва унинг
ҳисобидан муайян юридик ҳаракатларни
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси- амалга оширади. Унинг тарафлари шартно-
нинг фуқаролик қонунчилигида юридик манинг моҳиятини, яъни пуллик ёки бепул
ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартнома- бўлишини аниқлашга ҳақли (Ўзбекистон
ларни тузишда ­ юридик хизмат истеъмол- Республикаси Фуқаролик кодексининг
чилари дуч келадиган иккита асосий муам- 818­моддаси 1­қисми).
мони ажратиб кўрсатиш керак.
Ушбу шартнома ва юридик хизмат
Биринчидан, фуқароларга “ёрдам кўрсатиш тўғрисида шартнома ўртасида
кўрсатувчи” субъектнинг малакасини сезиларли фарқлар мавжуд бўлиб, улар-
аниқлаш қийин, чунки уларда махсус би- нинг фарқи ва индивидуал нюанслари ама-
лим ва тажриба йўқ. лиётни ўрганиш жараёнида аниқланади.

Иккинчидан, фуқароларда “ёрдам Шундай қилиб, амалдаги фуқаролик
кўрсатувчи” субъектни танлаш ҳуқуқи йўқ, қонунчилигига кўра, юридик хизмат
сабаби ушбу ҳолатда нафақат олий юридик кўрсатиш шартномасининг ҳуқуқий хусу-
маълумот етарли, балки айнан малакали сиятлари қуйидагилардан иборат:
юридик ёрдам кўрсатиш ҳуқуқи тегиш- ли
юридик ихтисосликни мавжудлигини ­ Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
тақозо этади. Кодексининг 39­боби билан тартибга со-
линган;
“Юридик ёрдам” ўзида жамоат манфаат-
ларини ифода этади, “юридик хизмат” эса ­ тарафлар пудратчи ва буюртмачи
оммавий­ҳуқуқий аҳамиятга эга. Шу билан ҳисобланади;
бирга, давлат томонидан юридик хизмат

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 67

­шартнома предмети ­ юридик хизмат- фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ
лар кўрсатиш, яъни буюртмачи тўловини бўлса, топшириқ берувчи, агар шартномада
амалга оширган ҳаракатлар ёки фаолиятни бошқа ҳол назарда тутилган бўлмаса, ҳақ
амалга ошириш ҳисобланади; тўлаши шарт.

­ижро этиш усули – пудратчи томонидан Aгар шартнома тадбиркорлик фаолияти
шартнома мажбуриятлари шахсан бажари- билан боғлиқ бўлмаса, норматив­ҳуқуқий
лиши; ҳужжатларда ёки шартномада назарда ту-
тилган бўлса, ҳақ тўланади.
­шартномада тўлаш тартиби ва муддат-
лари белгилаб қўйилган; Юқоридаги шартномаларнинг ҳуқуқий
хусусиятларини таҳлил қилиш натижаси-
­буюрмачига боғлиқ сабабларга кўра да улар ўртасидаги асосий фарқни кўриш
хизматлар кўрсатилмаган тақдирда, уму- мумкин. Шартномаларнинг бирида ишонч
мий қоидага кўра, тўлов тўлиқ амалга оши- билдирувчи ўз кўрсатмаларини бажариш
рилади. учун ўз ваколатларини вакилга топшира-
ди, иккинчисида эса буюртмачи эса ижро-
Aгар хизматлар томонларга боғлиқ чига ўз ваколатларини топширмайди.
бўлмаган сабабларга кўра кўрсатилмаса,
буюртмачи, қоида тариқасида, ҳақиқий ха- Шундай қилиб, шартномалар ўртасидаги
ражатларни тўлайди; асосий фарқ уларнинг ҳуқуқий тартибга
солиш предмети билан белгиланади. Ва-
­ буюртмачи шартномадан бир томонла- кил бажариши керак бўлган аниқ юридик
ма воз кечган тақдирда, у ҳақиқий харажат- ҳаракатлар рўйхати мулкни сотиб олиш
ларни тўлайди. Пудратчи бир томонлама ёки бегоналаштириш, тўловларни амалга
рад этган тақдирда, у етказилган зарарлар- ошириш ва ҳоказоларни ўз ичига олиши
ни қоплайди; мумкин.

­ юридик хизмат кўрсатишдан келиб Шу муносабат билан топшириқ шартно-
чиқадиган муносабатларга пудрат ва маи- масини қўллаш амалиётининг айрим нюан-
ший пудрат тўғрисидаги амалдаги қонун сларини ҳисобга олиш керак:
ҳужжатларининг қоидаларини қўллашга
рухсат этилади. ­ топшириқ шартномасига кўра, ад-
вокат (вакил) ишонч билдирувчи номи- дан
Топшириқ шартномасининг хусусиятла- ва унинг ҳисобидан муайян ҳуқуқий
ри: ҳаракатларни амалга ошириш мажбурия-
тини олади. Aдвокат (вакил) томонидан
­Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик тузилган битим бўйича ҳуқуқ ва мажбури-
кодексининг 46­боби қоидалари билан тар- ятлар бевосита ишонч билдирувчида пайдо
тибга солинган; бўлади;

­тарафлар – вакил ва топшириқ берувчи; ­ ишончноманинг берилиши шар-
тнома тузилганлигининг автоматик
­адвокат вакил сифатида топшириқ тасдиқланишини англатмайди. Чунки,
берувчи (ишонч билдирувчи) номидан юқорида айтилганлар бир томонлама
қонуний ҳаракатларни амалга ошириш ҳаракатни (ишонч билдирувчининг вакилга
мажбуриятини олади; ваколат бериш ниятини англатади), лекин
иккинчи вакилнинг ушбу ваколатлардан
­ҳаракатлар топшириқ берувчи (ишонч фойдаланган ҳолда ҳаракатларни амалга
билдирувчи) ҳисобидан амалга оширила- ошириш истагини билдирмайди. Топшириқ
ди; шартномасида ушбу масала бўйича кели-
шувга эришилганлиги кўрсатилган. Бундай
­топшириқ берувчи (ишонч билдирув- ҳолда, ишончномани бермаслик автоматик
чи) адвокатнинг ҳаракатлари учун ҳуқуқ ва равишда топшириқ шартномаси тузилма-
мажбуриятларни олади; ган, деб ҳисобланмайди;

­шартномада адвокат вакил сифатида ­ишончноманинг амал қилиш муддати
топшириқ берувчи (ишонч билдирувчи)
номидан ва унинг манфаатларини кўзлаб
иш юритишига муддат белгиланиши мум-
кин;

­агар топшириқ шартномани иккала та-
раф ёки улардан бирининг тадбиркорлик

68 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

тугаши ва янги ишончномани берилмаган- Юридик хизматлар кўрсатиш шартно-
лиги ­ шартномани бекор қилинганлигидан масини ҳуқуқий тартибга солинган шун-
далолат беради; дай салбий томони борки, бу кўрсатилган
хизматнинг қонунда белгиланган аниқ на-
­ишончнома берилганлиги томонлар тижасининг йўқлиги ­ ушбу шартномани
ўртасидаги топшириқ шартномасидан ке- тузишда буюртмачи маълум бир натижа
либ чиқадиган муносабатлар шаклланга- мавжудлигини белгилаши қийин. Чунки,
нидан далолат беради ва ушбу муносабата- қонунда, ушбу шартнома ижрочисининг
ларга Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик хизмат кўрсатиш маълум бир натижасини
Кодексининг топшириқ шартномасига буюртмачига топшириш бўйича аниқ маж-
доир нормалари қўлланилади бурияти кўрсатилмаган.

Қоида тариқасида, амалда фуқаролар ва Бундан ташқари, юридик хизматнинг
юридик шахслар ёрдам сўраб адвокатларга ўзи нисбий тушунча бўлиб, ҳар бир вакил
ёки юридик хизматларга мурожаат қилиб, ёки адвокат ўзининг ҳуқуқий билими ва иш
ўзларини юридик ёрдам кўрсатиш натижа- тажрибасига кўра юридик хизматлар ёки
сида юзага келадиган салбий оқибатлардан юридик ёрдам кўрсатиш тартиби би- лан
ҳимоя қилиш учун қайси шартномани туз- боғлиқ ҳаракатларни мустақил равиш- да
сак яхшироқ, деб уйлашади. Бугунги кун- ҳал қилади. Келажакда юридик хизмат
даги вазиятдан келиб чиқиб, шартнома ту- кўрсатувчи вакил ўз ҳаракатларида хатога
рини танлаш зарур. Топшириқ шартномаси йўл қўйганлигини исботлаш жуда қийин,
аксар ҳолларда алеатор­фидуциар (ишонч- деярли имконсиз.
га асосланган) характерга ега. Бизнинг
фикримизча, топшириқ шартномасининг Юқорида келтирилганларни умум-
шахсий­махфийлик характерга эга экан- лаштирган ҳолда, шуни айтиш мумкин- ки,
лиги белгиси субъект таркибидан қатъи юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги
назар, барча ҳуқуқий муносабатларни тав- шартноманинг батафсил, кенгайтирил-
сифлайди. Aдвокатлар томонидан тузилган ган предмети ва юридик ёрдам кўрсатиш
юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шар- тўғрисидаги шартнома турининг квалифи-
тнома топшириқ шартномасига энг яқин кацияси ҳуқуқий тартибга солинмаганли-
ҳисобланади. Иккинчисининг топшириқ ги Ўзбекистон Республикаси "Адвокатура
шартномасидан фарқи шундаки, агар унинг тўғрисида”ги қонундаги бўшлиқ сифатида
предмети жиноий ҳимоя бўлса, адвокат- қараш ва уни бартараф этиш чораларини
нинг ўзи юридик ёрдам кўрсатишдан воз кўриш лозим.
кеча олмайди.
Биз “Aдвокатура тўғрисида”ги қонунда
Ҳақ эвазига юридик (ҳуқуқий) хизмат- юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шар-
лар кўрсатиш шартномасининг ўзига хос тнома фуқаролик­ҳуқуқий шартноманинг
хусусияти судда ёки бошқа юрисдикция ор- мустақил тури эканлигини кўрсатишни ва
ганида хизматдан фойдаланувчининг ман- ушбу 91­моддани "юридик ёрдам кўрсатиш
фаатларини ҳимоя қилишга қаратилган тўғрисидаги шартноманинг предмети"
"муайян ҳаракатларни бажариш ёки муай- тушунчаси билан тўлдиришни таклиф
ян фаолиятни амалга ошириш"дан иборат- қиламиз.
дир. Ушбу органлар белгиланган талаблар
бўйича қарор қабул қилишлари шарт. Шу “Aдвокатура тўғрисида”ги қонуннинг
сабабли, буюртмачининг манфаатлари ­ те- 91­моддаси 5­қисмининг 2­бандида юри-
гишли юридик хизматлар кўрсатиш билан дик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартно-
чекланмасдан, ижрочи фаолиятининг ижо- ма предметини квалификация қилишда
бий натижасига эришишдан иборат (даъ- “топшириқ предмети” атамаси қўлланган.
вони, шикоятни қондириш, бошқа ижобий Яъни юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги
қарорни олиш), бу эса шартноманинг тар- шартнома предмети нуқтаи назаридан
тибга солиш предмети доирасидан четга топшириқ муносабатлари назарда тутил-
чиқади. ган. Аммо негадир ушбу модда Ўзбекистон
Республикаси Фуқаролик кодексининг

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 69

46­бобига ҳавола қилинмаган. муникация технологияларини адвокатура
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик ко- соҳасига қуйидагиларни татбиқ этиш юза-
сидан таклиф ва тавсия сифатида кўрсатиб
дексининг 818­моддасида топшириқ шар- ўтишимиз лозим бўлади:
тномаси ­ бу фақат ишончнома билан амал-
га ошириладиган ҳуқуқий ҳаракатларни 1. Адвокатура тизимидаги ортиқча ҳуж­
бажариш тўғрисидаги битим. Лекин ҳар жатбозликдан воз кечиб, электрон тизим
доим ҳам адвокатнинг ваколатлари орқали фаолиятларини олиб боришни
ишончнома шаклида ифодаланмайди. Жи- йўлга қўйиш;
ноят процессида адвокат ҳимоя қилиш
учун қабул қилинган топшириқни фақат 2. Адвокат ўз ҳимояси остида бўлган ми-
гувоҳнома ва ордер (Ўзбекистон Респу- жозини ҳимоя қилиш мақсадида, судлар- га
бликаси Жиноят­процессуал кодексининг онлайн шаклида мурожаатлар тақдим
49­моддаси 2­қисми) асосида, шунингдек этишга ва уни онлайн шаклида кўриб
адвокат фуқаролик процессига кирган чиқишлари учун имконият яратиб беришга
тақдирда ҳам ордер асосида ва ишонч бил- кўмаклашиш;
дирувчининг бевосита иштирокида бажа-
ради. Бундан чиқди, ишончнома юридик 3. Имкон қадар яқин оралиқда жойлаш-
ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартнома ган уч­тўрт маҳаллаларда ҳам адвокатлик
бўйича топшириқни бажаришда адвокат- маслаҳатхоналарини ташкил этиб, унга
нинг ваколатларини тасдиқловчи мажбу- навбатчилик асосида адвокатларни бирик-
рий ҳужжат ҳисобланмайди. Шунинг учун тириб боришни йўлга қўйиш орқали одам-
биз қонун мазмунини, яъни "Aдвокатура лар сарсон бўлишининг олдини олишга
тўғрисида"ги қонуннинг 91­моддаси кўмаклашиш орқали, аҳолига тезкор ва си-
мазмунини "юридик ёрдам кўрсатиш фатли хизматлар кўрсатилишини таъмин-
тўғрисидаги шартноманинг предмети" лаш;
тушунчаси билан тўлдиришни зарур, деб
ҳисоблаймиз. 4. Адвокатлик хизматидан фойдала-
нувчиларга қулай шароитлар яратиш,
Ушбу ўзгаришлар, бизнинг фикримиз- давлат хизматларидан фойдаланишда
ча, Ўзбекистон Республикасида адвока- ортиқча тартиб­таомиллар ва муддатларни
тура институтининг мустақиллигини қисқартириш;
мустаҳкамлайди ва ҳуқуқий амалиётдаги
юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шар- 5. Адвокатлик хизматларидан фойда-
тноманинг квалификациясига оид келиш- ланишда қулай ва ортиқча бюрократи-
мовчиликларни бартараф этади. ядан ҳоли бўлган тизим яратиш ҳамда
фойдаланувчиларнинг вақтини тежашга
Бундан ташқари, мавзумиз “Адвокат- лар кўмаклашиш;
томонидан юридик ёрдам кўрсатишни
тартибга солиш хусусиятлари” деб ном- 6. Адвокатлар хизматларининг си-
ланган экан, агар биз адвокатлар томо- фатини (рейтингини) аниқлаб бориш,
нидан юридик ёрдам кўрсатишни тар- юқори кўрсатгичга эга адвокатларни
тибга солиш механизми бўйича тўхталиб рағбатлантириб бориш, паст кўрсатгичга
ўтадиган бўлсак, ҳозирги кунда судлар эга адвокатлар ўртасида тушунтириш иш-
фаолиятини рақамлаштиришга эътибор ларини олиб бориш;
қаратилаётган бир даврда, Ўзбекистон
Республикаси Президентининг 2018 йил 7. Адвокатлик фаолияти билан
12­майдаги “Адвокатура институти сама- шуғулланиш учун бериладиган лицензия-
радорлигини тубдан ошириш ва адвокат- ни олиш бўйича соддалаштирилган тизим
ларнинг мустақиллигини кенгайтириш яратиш;
чора­тадбирлари тўғрисида”ги фармони
талабларидан келиб чиқиб, адвокатлик фа- 8. Адвокатларни халқаро стандартлари
олиятида ҳам инновацион ва ахборот­ком- бўйича тайёрлаш тизимини яратиш;

9. Адвокатлар рейтингини ташкил этиш,
бу билан аҳоли учун қайси адвокат қандай
мавқега эгалигини билиб, ўзига мос дара-
жадаги адвокатни танлаш имкониятига эга
бўлиш;

70 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

10. Ҳар бир туманда ҳар ойда бир марота- таъминлашга эришишимиз мумкин, деб
ба адвокат билан юзма­юз аҳоли ўртасида ҳисоблаймиз..
(кела олмайдиганлар учун видеоконфе-
ренция шаклида) савол­жавоб мулоқотини Юқоридагиларга асосланган ҳолда,
уюштириш; тадқиқот мавзусининг долзарблиги имкон
қадар очиб берилди, деган хулосага келиш
11. Адвокатлар учун хизмат ҳақи мумкин. Сабаби “юридик ёрдам” ва “юри-
тўловини электрон тизим орқали амалга дик хизмат” терминлари, улар ўртасидаги
ошириш имкониятини яратиш; боғлиқлик ва фарқлар очиб берилди. Шуни
алоҳида таъкидлаш лозимки, бугунги кун-
12. Адвокат ва мижоз ўртасида электрон да судлар фаолиятини рақамлаштиришга
ижро тизимини, агар тарафлардан бири ўз алоҳида эътибор қаратилаётган бир давр-
вақтида талабни бажармаган тақдирда, да, ҳуқуқшунос олимларимиз томони- дан
уларга нисбатан чора кўриш имкониятини адвокатлик фаолиятидаги мавжуд
яратиш орқали, томонлар ўз мажбуриятига бўшлиқларни бартараф этиш юзасидан
масъулиятли бўлишига чақириш. батафсил таклиф ва тавсияларни шак-
ллантириш борасида янада кенг қамровли
Ушбу таклиф ва тавсияларимиз асоси- да тадқиқот ишларини олиб боришни тақозо
биз малакали адвокатлар тизимини этади.
яратиш билан биргаликда, аҳолига тез- кор
ва сифатли хизматлар кўрсатилишини

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Ўзбекистон Республикаси 1996 йил 27 декабрдаги “Адвокатура тўғрисида”ги қонун.

2. Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси. 1996 йил 29 август.
3. Ленковская Р. Р. "Понятие и правовая природа правовых и юридических услуг" // Пробелы в рос-
сийском законодательстве. 2015.
4. Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодекси. 1994 йил 22 сентябрь.
5. Занковский С. С. "Правовое регулирование и практика оказания возмездных юридических услуг"
// Юридический мир. 2017.
6. Астапова Е. В. "Договор возмездного оказания услуг и проблемы его исполнения" // Юристъ­Пра-
воведъ. 2017. № 4 (83).

7. Панченко В. Ю. "Подходы к понятию «юридическая помощь в современном отечественном право-
ведении" // Российский юридический журнал.

8. Штырина Н. С. "Договор возмездного оказания юридических услуг" // Viascientiarum – Дорога зна-
ний. 2018. № 2.

9. Конюх Е. А. "Невозможность исполнения договора возмездного оказания услуг, возникшая по вине
исполнителя" // Российская юстиция 2. 2017. № 8.

10. Горелышева Е. М. "Некоторые проблемы договора возмездного оказания юридических" // Сфера
знаний в вопросах культуры, науки и образования сборник научных трудов. Казань, 2018.

11. Журкина О. В. "Критерии оценки качества оказания юридических услуг" // Юрист. 2018. № 10.
12. Ализаде Э. А. оглы "Соглашение об оказании юридической помощи" // Юстиция. 2017. № 4.

13. Самодуров А. С. “Отличие договора возмездного оказания юридических услуг от иных договоров
оказания услуг и проблемы его реализации” // Вестник экспертного совета. 2016. № 2 (5).

14. Третьякова В. П. "Форма договора возмездного оказания юридических услуг" // Вестник Томского
государственного университета. Право. 2018. № 30.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 71

Munira ABDURAXMONOVA,
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand

davlat universiteti
Filologiya fakultet 3-bosqich talabasi

BOLALAR MAVSUM-MAROSIM
VA O‘YIN QO‘SHIQLARIDA
MAGIK KO‘RINISHLAR

Annotatsiya: Mazkur maqolada dastlab kattalar tomonidan yaratilgan, keyinchalik

kichkintoylar folkloridan qat’iy o‘rin olgan «Boychechak», «Laylak keldi», «Barot keldi»,
«Yo ramazon» kabi mavsum-marosim qo‘shiqlari va “Oq terakmi, ko‘k terak”, “Sanamalar”,
“Matashmachoqlar” kabi o‘yin qo‘shiqlarida aks etgan sehr-magiya bilan bog‘liq tushunchalar
haqida so‘z yuritiladi. Bolalar folklori, asosan, o‘yin ritmida, oddiy shakl va mazmunda bo‘lib,
hajman kichikligi bilan o‘ziga xoslik kasb etadi. U bolalar ruhiyati va kayfiyatini aks ettiradi,
eshituvchida ma’lum bir ruhiy holatnini hosil qiladi. Bunday og‘zaki ijod namunalari bolalar ijodiy
qobiliyatlarini o’stirishda, shubhasiz, amaliy ahamiyat kasb etadi.

Kalit so‘zlar: bolalar folklori, mavsum-marosim qo‘shiqlari, o‘yin folklori, sehr-magiya, ruhiy
ta’sir.

Аннотация: В этой статье мы изучим такие сезонно - ритуальные песняи, как "Бой-
чечак", "Пришел аист", "Пришел Барот", "Эй, Рамадан", которые изначально были созданы
взрослыми, а позже прочно вошли в фольклор самых маленьких, и понятиях, связанных с
магией, отражены в таких игровых песнях, как "белый тополь -голубой тополь", "Маташ-
мачак". Детский фольклор, преимущественно в ритме игры, будучи простым по форме и
содержанию, приобретает оригинальность при небольшом объеме, отражает психику и
настроение детей, формирует у слушателя определенное душевное состояние. Примеры
такого словесного творчества, несомненно, имеют практическое значение для овладе-

ния творческими способностями детей.

Ключевые слова: детский фольклор, сезонно-обрядовые песни, игровой фольклор, ма-
гия-волшебство, духовное влияние.

Annotation: In this article we will study such seasonal ritual songs as "Boychechak", "Stork
Came", "Barot Came", "Hey, Ramadan", which were originally created by adults, and later firmly
entered the folklore of the youngest, and concepts related to magic are reflected in such game
songs, like "white poplar -blue poplar", "Matashmachak". Children's folklore, mainly in the rhythm
of the game, being simple in form and content, acquires originality with a small volume, reflects
the psyche and mood of children, forms a certain state of mind in the listener. Examples of such
verbal creativity are undoubtedly of practical importance for mastering the creative abilities of
children.

Keywords: children's folklore, seasonal ritual songs, game folklore, magic-magic, spiritual
influence.

Xalq og‘zaki ijodining ajralmas qismi uchun aytiladigan onalarning erkalovchi

bo‘lgan bolalar folklori nihoyatda rang- qo‘shiqlari.
barang janrlardan iborat. Bolalar folklorini 2. Kattalar folkloridan bolalar tomonidan

mazmuniga ko‘ra uch turga bo‘lish mumkin: o‘zlashtirilgan mavsum - marosim qo‘shiqlari.
1.Chaqaloqlarni tinchlantirish-erkalash 3. O‘yin va o‘yindan tashqari vaqtda

72 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

aytiladigan bolalar qo‘shiqlari. bo‘lib, «Yo Ramazon» kabi marosim qo‘shiqlari
Kattalar folklorida mavsum-marosim
nisbatan kam aytiladi. Bu qo‘shiqlarda ham
qo‘shiqlari bolalar mavsum-marosim aslida oddiy lirik his-tuyg‘ular bilan birgalikda
folkloridan farqlanib ular ham mavsumiy, ham ma’lum ma’noda so‘z sehri orqali ma’lum bir
marosim mazmunida bo‘ladi. Agar mavsumiy narsa-hodisaga ta’sir ko‘rsatish, yoki undan
folklorga «Sust xotin», «Yo Haydar», estetik, ruhiy quvvat olish istagi ham aks etadi.
Bolalar orasida, asosan, Navro‘z bayrami
«Choy momo» kabi qo‘shiqlar mansub bo‘lsa,
marosim folkloriga “O‘lan”, «Yor­yor», «Kelin oyligida o‘yinlar boshida aytiladigan:
salom» qo‘shiqlari nikoh to‘yi marosimlari
bilan bog‘liqdir. “Kel - ho.
Yugur – ho.
Folklorshunos olim B. Sarimsoqov o‘zining Amalim, ha,
o‘zbek marosim folkloriga bag‘ishlangan Hamalim, ha,
monografik tadqiqotida marosimlarni Sayil berda,
turkumlashtirar ekan, so‘z sehri (magiyasi) Tezda etib kel!
Otda etib kel!
bilan bog‘liq marosimlar folklorini ko‘rsatib O‘ynagani kel!
o‘tadi va qadimgi baxshichilik (qamchilik,
shomoniylik) e’tiqodiga oid marosimlar Tortishgani kel!
borligini ham qayd qiladi [3;170]. Bellashgani kel!
Kelmasang, ham kel!”
Folklorshunos olim: “So’zning jodu Singari chorlovlari ham shunchaki lirik
qudratiga asoslangan o‘zbek marosim folklori qo‘shiq emas, balki ularda bolalarga ruhiy ta’sir
janrlar tabiatini hamda ijrochilar shaxsiyatini ko‘rsatib, bir joyga jamlash, ularni o‘yinga ruhan
e’tiborga olgan holda quyidagi uch guruhga tayyorlash, g‘alabaga bo‘lgan ishonchni
bo‘lish mumkin: orttirish kabi ruhan ta’sir qilish elementlari
ham bor.
1. Homiy ruhlar tomonidan tanlangan
iqtidorli shaxslar ijro etuvchi janrlar: shaman Folklorshunos olim E.S.Novik “Sibir
aytimlari, kinna, badik va h.k. shomonligida marosim va folklor” nomli
tadqiqotida shomon folklori janrlarini bejizga
2. Alohida qobiliyati uchun ijrochi shomon chorlovlari, shomon afsonalari va
professionallar tomonidan tanlangan shaxslar shomon nasri kabi ichki tiplarga
ijro etuvchi janrlar: avrash, burey­burey ajratmaydi[2;237].
kabilar.
Yuqoridagi bolalar chorlovida (boshqa nomi
3. Keng ommaviy ijro etiluvchi janrlar: “Jarchilar qo‘shig‘i”), so‘z yordamida bolalar
olqish, qarg‘ish[3;171], ­ deb kinna, badik, psixikasiga ta’sir ko‘rsatish jarayoni ham aks
olqish, qarg‘ish, afsun kabi irim-sirimlar bilan etgan. E’tiborimizni tortgan «hamalim»,
bog‘liq aytimlarni o‘zbek marosim folkloriga
kiritadi. «amalim» so‘zlari shunchaki qofiyali iboralar
emas, ularning o‘zagi “hamal” va “amal” bo‘lib,
Shunisi e’tiborliki, bolalar mavsum-
marosim folklorida ham aynan olqish (1. ularko’klamgataalluqlibo‘lgantushunchalardir.
Yaxshilik tilab aytilgan, aytiladigan so‘zlar, Yoshi ulug‘lar orasida haligacha o‘tmish yil
maqtov, duo: “Olqish olgan omondir, qarg‘ish taqvimini yaxshi tushunadiganlar bor bo‘lib,
olgan yomondir”. Maqol. 2. Mamnunlik, tahsin ular arabcha “hamal” atamasi yilning birinchi
bildiruvchi qarsaklar. “Mirsoatning hisob oyi ekanligini, u 21 mart -21 aprel oralig‘iga
ma’ruzasidan keyin uzoq olqish bo‘ladi”. A. to‘g‘ri kelishini bilishadi. Hamal oyida kunlar
Qodiriy, «Obid ketmon».), afsun, da’vat kabi iliydi. Borliqqa jon kirib, ekinlar uyg‘onadi,
irimlar bilan bog‘liq qo‘shiqlar bor bo‘lib, bu amalga kiradi, yaproqlar nish uradi. Tabiatdagi
jihat haligacha o‘zbek folklorshunosligida bunday o‘zgarishlarni yaxshi tushungan
maxsus, alohida monografik darajada o‘rganilib chorvador va dehqonlar «Hamal kirdi ­ amal
chiqilgan emas. kirdi» o‘gitini ijod qilishgan.

Bolalar folklorida «Boychechak», “Laylak Bu o‘git esa kattalar tomonidan musobaqaga
keldi” kabi mavsumiy qo‘shiqlar keng tarqalgan

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 73

chorlovni ijod qilishga sabab bo‘lgan. Bu chorlov Bolajonlar deyarli barcha o‘yinlarini
aytilganda teatrga xos barcha komponentlar
(senariy, sahna, aktyor, tomoshabin) yuzaga “Sanama”lardan boshlashadi. Sanamalar
kelgan. Bunda turli musobaqa jarayonlari bilan orqali so‘z yoki bo’g‘in yordamida o‘yin
birga qo‘shiqlar kuylangan, do’mbira, doira- shartini bajaruvchi bola aniqlanadi. Jumladan,
chanqovuz chalingan, odamlar ommaviy va «berkinmachoq» o‘yinida sanama oxirida
qolgan bola devorga qarab, ko‘zini yumib
yakka holda raqsga tushishgan. Bolajonlar esa belgilangan sonni sanaguncha yashiringan
bu qo‘shiqni o‘zlariga moslab olib, o‘rtoqlarini
turli o‘yin va bellashuvlarga chaqirib, ularda bolalarni topish shartini amallashi lozim,
faol bo‘lish hissiyotini o‘yg‘otuvchi «Jarchilar «Quvlashmachoq» o‘yinida esa qochgan
qo‘shig‘i» aytishgan. bolalarni quvib ushlash sanoqdan so’ng talab
etiladi. Sanamalar mavzusi turli xildir, ayrimlari
Qo‘shiq mohiyatan juda qadimgi davrlarning mavsumiydir:

mahsulidir. Bunda Yilboshi (Navro‘z) Laylak keldi,
bayramidagi kurash, arqon tortish (Tortishgani Tuxum qo‘ydi.
Nechta?
kel!) yoki ko‘pkari (Otda etib kel!) musobaqasi Beshta.
nazarda tutilgan. Bolalarni baqirib o‘yinga Bir, ikki, uch, to‘rt, besh.
chorlash jarayonida kuchli ruhiy ta’sir ham yuz Ayrimlari esa “salom­alik” mazmunida:
bergan, uni eshitgan bola beixtiyor musobaqa Omonmisiz - esonmisiz?
Tog‘dan kelgan mehmonmisiz?
bo‘layotgan joyga qarab yura boshlagan, Uyga kiring, choy iching,
bahsdagi do‘stlarini yengishga harakat qilgan. Choy ichmasangiz safdan chiqing.

Biz yuqorida «Boychechak» qo‘shig‘ini eslab Sanamalarga sanoq sonlarining tartibi
(ya’ni, 1,2,3,4,5 va h.k) bilan keltirilishi xos
o‘tdik. Qish tugab, kunlar iliy boshlaganda emas, ularda qofiyali so‘zlar yoki bo‘g‘inlar
ko’klam elchisi - boychechak qor orasidan o‘nib sanoq vazifasini bajaradi. Sonlarning o‘rnini
chiqadi. Bolajonlar boychechakni tuprog‘i bilan so‘zlar egallashi ko‘hna tarixdagi tushunchalar
avaylab qazib olishadi va tomirini nam lattaga bilan bog‘liq.
o’rab mahalladagi uylarga xabarchi bo‘lib olib
borishadi, odamlarni ko‘klam kelganligidan Ming yillar davomida ajdodlarimiz o‘z
ogoh qilishadi. Kattalar bolalarga suyunchi
sifatida sovg‘alar ulashadi. Buning evaziga istaklarini har xil salbiy kuchlardan, hayvon va
qushlardan sir tutishi, narsalarni o‘z nomi
bolajonlar uy egalarini olqishlaydilar: bilan emas, balki o‘zga nomda aytishni lozim
bilishgan, shu sabab raqamli tartibli sanoqdan
Boychechak olib keldik eshigingizga, ham ehtiyot bo‘lishgan. Fayz-barakasini
Xudoyim o‘g‘il bersin beshigingizga... qochirmaslik uchun chorvadorlar mollarini,
ovchilar o‘ljalarini, bekalar tovuq tuxumlarini
Marosim folklorining namunasi bo‘lgan sanashni hosiyatsiz, deb bilishgan. Ayrim
“Ramazon” qo‘shig‘i matnida bu olqish biroz
o‘zgargan holda keltirilgan. Bolajonlar bu safar hollarda bolalarning soni ham aniq aytilmagan.
erta bahorda emas, balki har yili vaqti o‘zgarib Biroq sanoqsiz ham qiyin bo‘lganligi uchun
turadigan ramazon oyi vaqtida qo‘shiqning odamlar sanashning boshqa turlarini
naqoratini mana bu tarzda ijro qilishgan: to’qishgan. Zamonlar o‘tib bunday irimlar,
sanamalar ko‘rinishida bolalar o‘yinlarga
Ramazon aytib keldik eshigingizga, o‘zlashgan.
Allohim o‘g‘il bersin beshigingizga...
«Boychechak» qo‘shig‘ida kuchli magik Gohida o‘yin uchun to‘plangan bolalarni
mazmun va sehr bor. Bolalar bahor elchisi
bo‘lgan gulni ta’riflab qo‘shiq aytish jarayonida ikki guruhga ajratib olish kerak bo‘lgan. Bunda
uy egalariga yangilinish va bahoriy, qayta sanamalar o‘rniga matashmachoqlar
tirilish kayfiyatini singdirib, ilohiy istak qo‘llanilgan. Bolalar ikkita-ikkita (matashib)
“Allohim o‘g‘il bersin ...” olqishini aytib, sovg‘a uzoqroqqa borishgan, o‘zlariga sirli nom
bergan insonlarga yaxshilik quvvatini hadya qo‘yib, yoki qo‘llariga nimanidir yashirib ikki
qilishadi, bolajonlarning bu duosi tabiiyki
kattalarning kayfiyatini ham ko’taradi.

74 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

o‘yinboshi oldiga kelishgan. Ayrim holatda bo‘lgan. Bolalarning nutqini rivojlantirish va

o‘yin ishtirokchilari faqatgina matashib, hech eslash qobiliyatini oshirish maqsadida tez
aytishlar va sirli til (tarabar tili- so‘z bo‘g‘inlari
narsani berkitmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
o‘yinboshilarning savollariga javob berishgan. orasiga «b», «z», «p» tovushlarining orttirilishi.
Masalan: Dazadaza hozormazang – z. Ibishgaba
Savol-javob tugagach, o‘yin boshlangan.
bobormabang – b. Mezenizi ko‘zutazarizing
Bolalarningmavsum-marosimvao‘yinlardan
– z. Kabakaba obolibib beberibing – b.) ijod
tashqari aytiladigan ijod namunalari ham turli
yurak kechinmalari, orzu-istak aks etadi. Bolalar qilingan.

atrof-borliqni, tabiatni, turli yangiliklarni, har Bolalar folklorida ham kattalar og‘zaki ijodi
bir hodisani kuzatadilar. Do’stining “a’lo” xulqi
kabi aytiladigan ijod namunalari ma’lum bir
yoki «ikki» olishi, biron bir masalada o’rtog’i
bilan bahslashishi, akasining uylanmaganligi, magik ta’sirlarni, irim-sirimlarni o‘zlarida aks
ettiradi. Biz buni mavsum-marosim folklori va
yangasining xom non yopishi, tikish-bichishni
bilmasligi (masalan: Yangamsan­a, yangamsan. o‘yin qo‘shiqlari misolida ko‘rib chiqdik. Balki
bolajonlarning o‘zlari har vaqt ham bunga
Ko’ylak bichar bilmaysan, Qirk ignani sindirib,
Hech ham xotin bo‘lmaysan), osmonda e’tibor berishmas. Biroq bilib-bilmay aytilgan
yaxshi istak yoki ma’lum bir irim-sirim
samolyot uchishi, ariqda qurbaqaning
vaqillashi, ertalab xoʻrozning qichqirishi qo‘shiqni eshitgan yoki olqishni olgan kishida
ijobiy ruhiy kayfiyatni, o‘zgarishlarni keltirib
bolalarning diqqatini tortgan. Shu sababli turli
chiqargan. Folklordagi bunday fenomen,
mazmundagi aytishuvlar, chandishlar, yanada keng tarzda, ilmiy tadqiqot darajasida
tegishmachoqlar va to‘rtlik she’rlar paydo
o‘rganilishi maqsadga muvofiq.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Jahongirov F. ”O‘zbek bolalar folklori”, ­T.:O‘zbekiston,1975.
2. Новик Е.С. “Обряд и фольклор в Сибирском шаманизме”.–Москва, 1984. –С. 237.
3. Sarimsoqov B. “O‘zbek marosim folklori”. –Toshkent, Fan, 1986. – B.170.
4. “O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi”: un­t va ped. in­t stud. uchun darslik. K.Imomov, T.Mirzaev,
B.Sarimsoqov, O.Safarov.­T. :O‘qituvchi 1990. ­ 287­303­B.
5. “O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi”: un­t va ped. in­t stud. uchun qo‘llanma. H. Razzoqov, T.
Mirzaev, O. Sobirov, K. Imomov. ­ T.: o‘qituvchi 1980. ­ 268­277­B.
6. Safarov O. ”O‘zbek bolalalar poetik folklori”. ­T.: 1985.
7. ”Boychechak: Bolalar folklori va mehnat taronalari”. (To‘plovchilar: O.Safarov va K.Ochilov).
­ T.:ASN, 1984.
8. Mahmud Koshg’ariy. “Devoni lug‘otit turk”. 1­3 jildlar. ­ Toshkent, 1960.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 75

Shodiya MURADOVA,

Samarqand davlat universiteti 1-bosqich
magistranti

LAYLI TIMSOLINING
DOSTONLARDAGI TALQINLARI

Annotatsiya: Maqolada buyuk xamsanavislar - Alisher Navoiy, Nizomiy Ganjaviy hamda
Abdurahmon Jomiylarning «Layli va Majnun» dostonlaridagi Layli obrazining qiyosiy tahlili
haqida so‘z boradi. Bunda dostonlardagi bosh qahramon Laylining o‘xshash va farqli tomonlari
tahlil qilingan. Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiyning «Layli va Majnun» dostonidagi ayol
qahramon ruhiyati va tashqi go‘zalligini tasvirlashdagi badiiy chizgilari ham e'tiborga olingan.

Kalit so‘zlar: «Layli va Majnun», Layli, ilohiy go‘zallik, xoslar ishqi, qahramon, syujet, portret,
tahlil.

Annotation: the article provides a comparative analysis of the image of the Great khamsanavis
Alisher Navoi and Nizami Ganjavi, Laili and Majnun of Abdurahman Jami in the epic «Laili and
Majnun». Similar and different sides of the protagonist Layla in the Bunda epics were analyzed.
The artistic drawings of Alisher Navoi and Abdurahman Jami on the depiction of the female hero‘s

spirit and external beauty in the dostani «Leyli and Majnun» were also taken into consideration.
Keywords: «Layla and Majnun», Layla, divine beauty, the work of Khos, hero, plot, portrait,

analysis.
Аннотация: Статья посвящена сравнительному анализу образа Лейли в эпосе «Лейли

и Меджнун» великих писателей Алишера Навои и Низами Гянджеви, Абдурахмона Джами.
Анализируются сходства и различия главной героини Лили в былинах. Эпос Алишера На-
вои и эпос Абдурахмона Джами «Лейли и Меджнун», также привлекают внимание к худо-
жественным линиям, изображающим психику и внешнюю красоту героини.

Ключевые слова: «Лейла и Меджнун», Лейла, божественная красота, любовь персона-
жей, герой, сюжет, портрет, анализ.

Ulug‘ mutafakkir, sharq mumtoz Shirvonshoh Axsatanning I topshirig‘i bilan),
adabiyotining buyuk xamsanavisi Alisher
Navoiyning «Layli va Majnun» dostoni undan keyin Xusrav Dehlaviy(1298­1299­yillar
musulmon xalqlari adabiyotida keng shuhrat
«Majnun va Layli»), Abdurahmon Jomiy
topgan. Bu dostonda ishqiy mavzu yoritilgan
bo‘lib, unda haqiqiy ishq, ya'ni Allohga bo‘lgan (Alisher Navoiyning «Layli va Majnun»idan bir
ishq qalamga olingan. Buyuk «Xamsa»
turkumlaridan joy olgan bu doston o‘zida sof yil keyin 1484-yilda yakunlangan), Ashraf
ishqiy tuyg‘u, vafodorlik, sadoqat kabi yuksak Tabriziy (1438­yil «Ishqnoma»si bizgacha
tushunchalarni singdirgani bilan boshqa
dostonlardan alohida ajralib turadi. Hajman yetib kelmagan), Shayxim Suhayliy hisoblanadi.
Bu ijodkorlarning yaratgan dostonlari
«Layli va Majnun» boshqa dostonlardan kichik
kompozitsiyasi, syujeti, qahramonlariga ko‘ra
bo‘lishiga qaramay, mukammal g‘oya va chuqur umumiylikka ega. Ammo voqealar bayonining
mazmunga ega.
keng ko‘lamliligi, qahramonlar portretidagi
Bu dostonning ilk yaratuvchisi - Nizomiy turli tasvirlar, obrazlar ruhiyatini ochib
Ganjaviy («Layli va Majnun» 1188­yilda
beruvchi lavhalaridagi badiiy chizgilarda har
bir adib o‘ziga xos tarzda yondoshgan. «Alisher

Navoiy dostonni yaratishdan avval Nizomiy
Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Ashraf Marog‘iy

76 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

va Shayxim Suhayliy dostonlarini chuqur voqealar rivojiga olib kirishda, dastlab ilm olish
o‘rgandi» [D.Yusupova. 2013:118­b]. Navoiy bu
dostonga yangicha mazmun bag‘ishladi. Buni uchun Qaysning qabilasiga olib kelishganligini
shoir doston xotimasida shunday izohlaydi: bayon etadi:

Yozmoqta bu ishqi jovidona, Bir qiz bor edi go‘zal, marg‘ub,
Maqsudim emas edi fasona. Oqil kabi ezgu nomga mansub.
[Nizomiy Ganjaviy, «L.M», 58­b].
Mazmunig‘a bo‘ldi ruh mayli, Xusrav Dehlaviy dostonida Laylining
Afsona edi aning tufayli.
Lekin chu raqamga keldi mazmun, bolaligi tasviri berilmagan. Abdurahmon
Afsona anga libosi mavzun... [A.Navoiy, Jomiyda Qaysning 14 yoshdan keyingi hayoti
«L.M», 299­b]. tasvirlarida Layli obrazi voqealarga kirib
Navoiy dostonida ayol qahramoni Layli keladi. Alisher Navoiy dostonida Laylining
obraziga ham yangicha talqinda yondashdi, maktabda o‘qishi bilan bog‘liq tasvirlar mavjud
Layli ishqi va iztiroblari, fojialari boshqa bo‘lib, Ganjaviy asaridan farqli ravishda Qays
dostonlarga nisbatan chuqurroq yoritildi. o‘z qabilasida maktab yo‘qligi uchun Layli
Laylining ishqi ham xoslar ishqi, pok nazar
bilan boqilgan ishq edi. Shu o‘rinda xoslar qabilasiga maktabga boradi va ilk marotaba
ishqiga to‘xtaladigan bo‘lsak, Navoiy o‘zining Laylini maktabda ko‘radi. Alisher Navoiy bu
«Mahbub ul­qulub» asarida «Ishq zikri»ga dostonni yaratish jarayonida faqat syujet va
kompozitsiyaga emas, obrazlar xarakteriga
bag‘ishlangan bobida xoslar ishqiga shunday ham o‘zgartirishlar kiritadi. Laylini maktabdagi
ta'rif berib o‘tadi: «Ul pok ko‘zni pok nazar eng yaxshi «hunarvor ustod»ning o‘quvchilari
ichida eng bilimdoni, ustozining faxrlanuvchi
bilan pok yuzga solmoqdir va pok ko‘ngul ul duri, «ko‘zining munavvari», deya tasvirlaydi.
pok yuz oshubidin qo‘zg‘almoq va bu pok
mazhar vositasi bila oshiqi pokboz haqiqiy Navoiy bu tasvirni kiritishidan ham shoirning
kamolidin bahra olmoq». Demak, Majnundek Laylini har tarafdan mukammal qilib yaratishga
Laylining ishqini ham Navoiy ta'rif bergan pok harakat qilganligini ko‘rishimiz mumkin:
xoslar ishqi, deya ayta olamiz. Chunki Navoiy
yaratgan Layli ham ishq yo‘lida o‘zligidan Bo‘stonida yuz gul erdi xudro‘y,
kechgan va ishqning hijronlarini o‘ziga qismat
Bir guldin aning dimog‘i xushbo‘y.
deb bilgan, haqiqiy ishqqa intilgan qahramon Bir mash'al ila ko‘zi munavvar,
sifatida gavdalanadi. Kim, uchquni erdi mehri xovar... [A. Navoiy,

Layli timsolini yaratishda boshqa «L.M», 61­b].
xamsanavislar ham o‘ziga xos takrorlanmas Shoir 9­bobda Laylinining tashqi go‘zalligini
yondashuv usulini tanlagan. Layli barcha
asarlarda ilohiy xilqatning mahzarini o‘zida tasvirlash davomida uni husn-malohatda
mujassam etgan obraz bo‘lib gavdalanadi. U beqiyos qilib ko‘rsatadi:

asarda Layli ­ «tun» ma'nosini bildirgan. Unga Nahli-yu ne nahl, sarvi ozod,
oshiq bo‘lgan Qays (Majnun) Laylida Haqning Sarvi-yu ne sarv, rashki shamshod.
mahzarini ko‘radi va asarda oliy ishqqa intilish Oyu-yu ne oy, badri tole,
jarayonlari, Ollohga intilish yo‘lidagi oshiqning Badri-yu, ne badr mehri lome.
hijron-iztiroblari yoritilgan. Lekin asar
davomida Layli timsoli voqealar markazida Shahd ikki labi, vale ratabnush,
Majnundan ko‘p o‘rinlarda yoritib boriladi. Badr ikki yuzi, vale qasabpo‘sh.
Asarda oshiqlikda Majnundan kam Zulfi tunida uzori xurshed,
Xurshed uza zulfi shomi ummed [A. Navoiy,
tasvirlanmagan, asosiy voqealar markazida «L.M», 65­b].
ishtirok etuvchi Laylini barcha ijodkorlar Hay Uning qaddi sarvdek, sarv bo‘lganda ham
qabilasining qizi, deya kiritib o‘tadi. Bu
qahramon haqidagi ilk dostonni yozma shunday sarvki, unga shamshod ham rashk
adabiyotga olib kirgan Nizomiy Ganjaviy uni bilan boqadi; u xuddi oy kabi, oy bo‘lganda ham
to‘lin oydek; ikki labi asal, lekin xurmodek
mazalik; ikki yuzi to‘lgan oy-u, lekin niqobda.
Zulf tunida xuddi yuzi quyosh kabi, quyosh uzra
esa uning zulflari umid shomidir. Bu misralarda

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 77

Laylining go‘zalligini tasvirlar ekan, shoir ruju Ganjaviy, «L.M», 58­b].
(musalsal) san'atidan unumli foydalangan. U oy yuzli agar yuzini ochsa, turkiydan tortib
Bunda shoir o‘z fikrini bayon etish uchun turli
obraz, o‘xshatishlardan foydalanadi va ajamlargacha bo‘lgan dillar ko‘nglini egallar
tasvirlash davomida o‘zining oldingi fikridan edi. Agar uning sochi tun bo‘lsa, yuzi shu tunni
qaytib uni rad etib, undan kuchliroq yangi yoritadigan chiriqdir yoki uning sochi zog‘
tasvir usulini keltiradi. (qarg‘a-yu) yuzi uning oldidagi uni yorituvchi
mash'ala (chiroq) edi.
Keyingi o‘rinlarda Navoiy Layli tashqi
go‘zalligining tasvirlarida uning ikki egma Abdurahmon Jomiy Layli go‘zalligining
qoshi, ular o‘rtasidagi xoli, kofirga o‘xshash, ta'rifini Majnun uni izlab topib,
odamni behush qiluvchi ko‘zlari, qon to‘kuvchi ko‘rishganlaridan so‘ng keltiradi:
qo‘shin kabi kipriklari, Laylining jon
bag‘ishlovchi, jon zaxiralari yig‘ilgan lablari, Yuzi ta'rifidan qalam edi lol,
Pardoz-u andozsiz yanoqlari ol.
jon shirasi yig‘ilib insonga hayot beruvchi Peshonasi edi kumush kabi sof,
og‘zini ta'riflaydi: Oyparcha desak ham bo‘lmas edi lof.

Boshkim qo‘shub ikki egma qoshi, Qoshlari anbardin egilgan kamon,
Husn ichra ekin aning taloshi. Yurakka sanchilar o‘q kabi mujgon
Chun voqif o‘lub bu mojarog‘a, Bir shahlo ko‘zlidir degaysan ohu... [A.Jomiy,
Mushkin xutaba kirib arog‘a. «L.M»,21­b].
Chun vusma berib alarg‘a tazyin, Abdurahmon Jomiy Laylining Majnun bilan
Miynoyi o‘lub hiloli mushkin... suhbatining ilk tasvirida Laylining so‘zlarini
Ko‘zlar iki sho‘x kofiri mast, keltirmaydi, ikkinchi marta Layli Majnun
uchrashuvda bu suhbatni keltiriladi. Jomiyda
Har qaysig‘a boqsa uyqu hamdast. Navoiydan farqli o‘laroq Layli o‘z ishqini
...La'lidin yig‘ib zaxirai jon, oshiqqa ochiqroq bildiradi:
Og‘zi suyi anda shirai jon.
Jon topibon ulki o‘psa oni, Ey yuzim ishqida so‘zlagan chunon,
Mundin debon obi zindagoni [A. Navoiy, Sening orzuingda dog‘ bo‘ldi bu jon.
«L.M», 64­b]. Dardlarki yig‘ilmish pora etib dil,
Ko‘ksingni o‘ziga aylamish manzil [A.Jomiy,
Ijodkor Laylining ikki qora sochi ikki «L.M» 26­b]
qorong‘u (baroat va qadr) kecha, deya
ta'riflaydi. Bu orqali uning ismi Layli (tun) Navoiy «Xamsa»sida Layli bog‘dagi Qays
ekanligiga ham ishora qiladi: bilan ilk suhbatida uning holini so‘raydi. U
Majnunning o‘ziga bo‘lgan ishqidan xabardor
Yo‘q ikki sochi tuniga g‘oyat, bo‘lsada, Majnunning bu g‘amli holati sababini
Ya'ni ikki layli benihoyat. bilishni istaydi:
Andin bo‘lib oti jilva oroy,
Andoqki baroat-u qadr aro oy. Key turfa yigit, ne holating bor,
Kimniki bo‘lub demakki mayli, Ne nav g‘am-u malolating bor?
Malfuz o‘lmay beg‘ayri Layli [A.Navoiy, Kim shodlig‘ing yo‘q o‘zgalardek,
«L.M», 64­b]. Obodlig‘ing yo‘q o‘zgalardek [A. Navoiy,
Nizomiy Laylining go‘zalligini tasvirlashda «L.M», 79­b].
mumtoz adabiyotdagi tashbehlardan unumli Navoiy Ibn Salomning Laylini o‘z nikohiga
foydalanadi. Zohiriy go‘zalligini yaratishda olish taklifini otasi qabul qilishi voqeasini
an'anaviy tasvirda yorning barcha a'zolarini (Jomiy dostonida ham) qahramon dard bilan
birma­bir ta'riflab o‘tadi: qabul qiladi. Lekin Jomiyda Laylining hijron
Mohi arabiy yuz ochsa gar ul, iztiroblari holati uning nutqida monolog
Turkiy ajamiy olurda ko‘ngul.
Zulfi tunu yuzi charog‘e, sifatida keltirilmaydi. Voqealar ma'shuqaning
Yo mash'ala ul chu rangi zog‘e... [Nizomiy iztirobli «rozilik alomati» deya tushunilgan
sukutidan so‘ng nikoh lavhalariga ulanib ketadi.
Navoiyda Laylining bu holatga munosabatiga

78 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

nisbatan keltirilgan monologida ma'shuqaning Bir mahd ila yotqur ikki farzand [A. Navoiy,
pok muhabbati, hijronlari oshiqnikidan kam «L.M», 163­b].
emasligi, ayriliq azobidagi ruhiyati yorqin
ochib berilgan: Sen ginani qo‘yib unga (Qaysga) mehr

Debkim: «Nedur, ey spehri zolim, ko‘rsat va joning pardasini unga kafan qil. Uni
Solmoq bu shikastalikka holim. farzandingdek ko‘r, farzanding bilan bir yerga
Naxlimgaki erdi zeridasting, qo‘y, ruhlarimiz ulansin, ikki farzanding bir
Ne erdi shikast uzashikasting...
tobutda yotsin.
Do‘zax manga emdi bu xabardur,
Kim jonima o‘tidin sharardur, Alisher Navoiy va boshqa fors va turkiy
Yo‘q, yo‘q ne shararki barqi ofat, ijodkorlar yaratgan Layli obrazi bir-biriga juda
Andin bori dahr g‘arqi ofat… [A. Navoiy, o‘xshasada, ularning qahramonni ichki va
«L.M», 129­b]. tashqi chizgilarini uslubiy yaratish mahorati,
yondashuv mezonlari bilan bir- biridan ajralib
Laylining o‘limi bilan bog‘liq voqealarda ham turadi. Navoiy yaratgan Layli chin ma'noda o‘z
oshig‘iga ya'ni haqiqiy ishq bilan tug‘ilgan,
har bir ijodkor o‘ziga xos tasvir uslubini kiritdi. insoniy qusurlardan holi Majnuniga munosib
Nizomiyda Layli kuz fasli kelib, xastalanib vafot obraz sifatida shakllantirilgan. Buni biz
etadi. Dehlaviyda Majnun o‘lganligini haqida Navoiyning Laylining statik portretini
yolg‘on xabarni eshitgan Layli vafot etadi. yaratishdagi tengsiz ilohiy go‘zallikni
Jomiyda Majnunning o‘limini eshitib xastalanib tasvirlashidan yoki ichki go‘zalligini
vafot etadi va u vasiyatida o‘zini Majnun oyog‘i
ostiga qo‘yishlarini aytadi: ko‘rsatuvchi misralarda, onasiga qilgan
murojaatidagi samimiy jumlalarida, ota-ona
Oyog‘i ostidan kavlagin chuqur, qarshi chiqmagan voqealar tasvirida
Menga makon bo‘lsin ul dilkusho go‘r. ko‘rishimiz mumkin. Natan Mallayev ta'biri
Boshim poyiga qo‘y topib bir iloj, bilan aytganda: «Layli tashqi qiyofasi bilan
Tovoni boshimda tursin, misli toj! ham ma'naviy dunyosi va xulq-atvori bilan
Mahsharda qo‘zg‘algum to vafoyida, ham nihoyatda go‘zal qiz Layli fazilatlari bilan
Ungacha yotayin xoki poyida. muhitining saviyasidan yuqori ko‘tariladi. Sevgi
Boshim poyiga qo‘y topib bir iloj! [A.Jomiy, uning dunyosini yanada boyitadi, to‘ldiradi».
«L.M», 170­b].
Jomiyda tasvir etilgan qahramon insoniy
Navoiy 35-bobda ruhiy ahvoli yomonlashib kamchiliklar, bandaga xos fe'l-atvorda
qolgan Layli onasiga Majnun kelsa uni qabul uchrovchi nuqsonlarga ega. Unda ayollarga
qilishlarini va uni ham o‘z farzandidek mansub gina qilish, kimnidir jazolash,
ko‘rishini vasiyat qilib vafot etadi:
hayotdagi hodisalarda kimnidir aybdor qilish
Qo‘y kina-yu lutfu mehr fan qil, kabi holatlar uchraydi. Ammo Navoiyning
Jon pardasin anga kafan qil. ilohiy go‘zallikni tasvirlagan Laylisi bunday
Chirma meni dog‘i ul kafang‘a, xislatlardan holi, u Allohning unga bergan ishqi

Bir jins kafan iki badang‘a. va bu ishq yo‘lidagi hijron, ayriliqlarda kimnidir
Farzanddek aylab anga asbob, ayblamaydi, ishqiga sadoqat, ma'naviy poklik
Farzanding ila qil uni hamxob. kabi tushunchalar unda ustun.
Chun ruh ila ruh topti payvand,

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Alisher Navoiy. "Layli va Majnun". ­ Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1992.

2. Abdurahmon Jomiy. "Layli va Majnun". ­ Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san'at, 1989.
3. Mallayev N. "So‘z san'atining gultoji". ­ Toshkent: Adabiyot va san'at, 1991.
4. "Navoiy asarlari lug‘ati". ­ Toshkent: G‘afur G‘ulom, 1972.
5. Nizomiy Ganjaviy. "Layli va Majnun". Forsiydan Olimjon Bo‘riyev tarjimasi. – Texron, 2005.

6. Yusupova D. "O‘zbek mumtoz va milliy uyg‘onish adabiyoti". (Alisher Navoiy davri). ­ Toshkent:
Tamaddun, 2013.

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 79

Gulshan ABDURAXMONOVA,
ToshDO‘TAU magistranti

“QORA” LEKSEMASI ISHTIROK
ETGAN AYRIM TOPONIMLAR HAQIDA

Annotatsiya: Ushbu maqolamizda “qora” so‘zi ishtirok etgan joy nomlari xususida to‘xtalamiz.
Respublikamizning turli hududlarida joylashgan ayrim tuman, mahalla, qishloq va ovullarning
nomlari tarixi, “qora” leksemasining bu hududlarda anglatadigan ма’nоlari yoritilgan.

Kalit so‘zlar: qishloq, mahalla, qora, Qoraqishloq, Qoracha, Qoradaryo, Qorako‘l, Qoraqamish,
Qorasuv.

Annotation: And this state speech will be about toponymy with the word "black". The story is
covered and named after some districts, microdistricts, villages and villages located in different
regions of our republic, the meaning of the lexeme "black" in these regions.

Keywords: Village, neighborhood, Black, Spruce, Spruce, Spruce, Spruce, Spruce, Spruce.
Аннотация: В этой статье речь пойдет о топонимах со словом «черный». Освещена
история названий некоторых районов, микрорайонов, сел и деревень, расположенных в
разных регионах нашей республики, значения лексемы «черный» в этих регионах.
Ключевые слова: село, махалля, Кара, Каракишлок, Карача, Карадарё, Каракул, Карака-
мыш, Карасув.

Bugungi kunda Respublikamiz bo‘ylab vaqtlar to‘satdan bu hududda qishloq paydo
bo‘lib qolgan emish va karvondagilar yangi
sayohat qilar ekansiz, turli xil nomdagi tuman, paydo bo‘lgan qishloqni uzoqdan ko‘rib, “ana u
ko‘rinayotgan Qora narsa nima ekan”, deb
shahar, mahalla, qishloq va ovullarga duch qiziqishgan, keyin yaqinlashib kelib bilishsa
ko‘ringan “Qora” katta qishloq ekan. Shundan
kelasiz. Nomlarning, aynan, o‘sha hudud buyon bu joy “Qoraqishloq” deb atala
boshlangan emish. Lekin: “Qora” so‘zi bilan
geografiyasi, o‘ziga xos jihatlaridan kelib bog’lik bir qancha tarixiy faktlar mavjudki, ular
haqida to‘xtalmasdan turib, qishlog’imiz nomi,
chiqib qo‘yilishi bejiz emas, albatta. Har bir ma'nosini to‘liq anglash qiyin. VIII-IX asrlarda
arablar Qora dengiz atrofidagi hududlarni
qishloq, shahar, mamlakatlarning nomlanishi, bosib olganlarida, Qora dengizni bosib oldik
deya, keyinchalik Qorako‘lni. (Zarafshon
dengiz, okean, daryo va tog’larning nomlanishi daryosining kuyilishidan hosil bo‘lgan Buxoro
viloyatidagi ko‘l) bosib olganlarida Qorako‘lni
ma'lum bir ma'no, mazmunga ega. Shu
| ham olishgani to‘grisida xalifalikka,
jihatdan qishlog’imizning Qoraqishloq, deb Arabistonga xabarnomalar jo‘natishgan

atalishi to‘g’risida bir necha yil avval tarix “Qora” so‘zi keng, ulkan, katta, buyuk,
degan ma'nolarni ham anglatadi. Qorako‘l
kitoblarida o‘qib qolmagunimcha men ham nomi ham aynan ko‘lning keng va katta
ekanligi bilan bog’liq. Qora dengizning ham
keksalarimiz aytgan rivoyatdan boshqa biror qora rangga aloqasi yo‘q bo‘lib, bu dengiz juda

bir ma'lumotga ega emas edim.

Qoraqishloq qishlog’i, Ishtixon tumanida,

Buyuk Ipak yo‘li o‘tgan hududda joylashgan.

Bu yo‘l Toshkent, Samarqand, Buxoroga

qatnovchi va ular orqali G’arb bilan Sharqni

bog’laydigan karvonlar yaqin yuz

yilliklargacha u yoqdan bu yoqqa tinimsiz o‘tib

turgan ulkan magistraldir.

Qoraqishloq qishlog’i to‘g’risida

keksalarimiz tilida bir rivoyat bo‘lib, go‘yo bir

80 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

ulkan hududni o‘z ichiga oladi. Qadimgi turkiy jumlasidan, deb hisoblaydilar. Baykant aholisi
biron kishini Baykantni qishloq, deb atashiga
tilda katta-ulkan “qara” shaklida ishlatilgan. rozi boʻlgan emas. Baykandda katta
Masjidi­Jomeʼ va oliy imoratlar boʻlgan. 240
Jumladan “Qora mol”- katta, shoxli mol, rangi hijriy(milodiy 854-855) yilgacha Baykant
darvozasi oldida koʻp rabotlar boʻlgan. Baykant
qora mol emas, “Qora qozon” - to‘y-marakasi aholisining hammasi savdogarlar boʻlgan. Ular
Xitoy va dengiz bilan boradigan mamlakatlar
bir bo‘lgan 2,3 ta qo‘shni qishloqlar. (rangi bilan savdo qilishgan, juda boy boʻlishgan.
Qutayba ibn Muslim Baykand juda mustahkam
Qora qozon emas, balki - katta to‘y qozon) boʻlgani uchun bosib olishga juda qiynaldi.
Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon oʻz
“Qorasuv”,- sersuv katta ariq va h.k. Qoraqum, davrida Baykantdni qayta qurishni buyuradi.
Shundan so’ng koʻplab oliy imoratlar va Xoqon
Qoraqamish, Qoradaryo, manglayi qora (Arslonxon) uchun juda hashamatli saroy
qurildi. Baykandda juda koʻplab qamishzorlar
iboralari ham o‘sha davrlardan yetib kelgan va suv havzalari tutashgani uchun uni „Keng
havza“ deganlar, Qorakoʻl ham deb atashgan.
bo‘lsa ajab emas. Qorakoʻldagi koʻplab tarixiy obidalar mustabid
Qizil imperiya davrida vayron qilindi. 1926­yil
Qoraqishloq qishlog’i Respublikamizning 29 — sentabrda Buxoro viloyati tarkibidagi
tuman sifatida Qorakoʻl tumani qayta tashkil
turli viloyatlarida mavjud. Bunday nomdagi qilindi.

qishloqlar asosan dehqonchilikka qulay Qoracha toponimi turli viloyatlarda
uchraydi. Shulardan biri Samarqand viloyati
hududlarda joylashgan. Olimlarning Ishtixon tumanida joylshgan “Qoracha”
qishlog’i bo‘lib, qora rangga aloqasi bor yoki
ta'kidlashlarichaqayerdaQoraqishloqqishlog’i yo‘qligini tekshirib ko‘rganimizda “O‘zbek
tilining izohli lug’atida” qoracha so‘ziga bir
bo‘lsa, o‘sha joylarda aholi ko‘p bo‘lgan va bu nechta ta’riflar berilgan.

joylarda tepalar ham ko‘p bo‘lgan. Bu hududda Masalan: 1. Qoraga moyil; qorato‘r(i),

yashovchi har bir urug’, har bir sulola o‘zlari qoramag’iz. Shu payt eshikdan qorachadan
kelgan bir bolakay kirib keldi.
bunyod etgan tepalariga ega bo‘lgan. Bu tepalar
2. tar. O‘rta asrlarda aholining zodagon
urush, bosqinchilik, suv toshqinlari sodir bo‘lmagan tabaqasi.

bo‘lganda qal'a, qo‘rg’on vazifasini o‘tagan. 3. etn. Ayrim turkiy xalqlarda urug’ nomi
(masalan, o‘zbeklarning qatag’on, laqay, qirq,
Ular xavf to‘grisida tepalarga gulxanlar yoqib saroy qabilalari tarkibida qoracha urug’i
bo‘lgan).
bir-birlarini ogohlantirishgan. Ular yana tepa
Bundan kelib chiqadiki, qorachaning urug’
etagiga tuproq tashib yassi tepaliklar ham ma’nosi toponimga ko‘proq mos keladi. Bu
nomdagi qishloqlar respublikamizning turli
barpo qilishgan va bu tepaliklarda to‘y, va hududlarida uchrashi yuqoridagi fikrimizga
isbot bo‘la oladi. Chunki, o‘zbek urug’lari
boshqa marosimlarini o‘tkazishgan. Bundan yurtimizning turli hududlariga tarqalib ketgan.

tashqari tepalikning bir chetiga har bir urug’ Rus tilshunos olimi A.Kononov qora

o‘zlariga tegishli mayitlarini ko‘mishgan.

Urush paytlari, bosqinchilik sodir bo‘lganda

ular mudofaa inshooti sifatida shu tepaliklarga

chiqib dushmanni qarshi olishgan.

Bugungi kunda qoraqishloqliklar istiqomat

qilayotgan hududda 7-8 ta tepa mavjud.

Ularning ko‘pchiligi o‘z nomiga ega. Jumladan:

“Kindikli tepa”, “Qo‘shtepa”, “Biytepa”,

“Changaltepa”, “Chorshanbatepa” va h.klar.

Qorakoʻlni tarixda Paykent, Baykand va

Qorakoʻl, deb ham atashgan. Bir necha ming

yillik „Zamon bobo“ madanyati ham Paykentda

joylashgan. Paykent Islom dini kirib kelishidan

oldin Turk xoqonliklari davrida saltanat

markazlaridan biri boʻlgan. Arab tilida „p“ harfi

mavjud boʻlmagani uchun uni Arab

manbalarida „Baykand“ deb atay boshlashgan.

An-Narshaxiy (X asrda yashab ijod qilgan

tarixnavis olim) Paykent haqida quyidagicha

yozadi: Baykant (Paykant) — buni shaharlar

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 81

so‘zining ma’nolarini tadqiq etib, ushbu so‘z “Qora” leksemasining ko‘pchilikka ma’lum
bilan «katta», «yirik», «muhtasham», «ulug‘», bo‘lgan salbiy semalari, qorong’ulik, qo‘rquv,
«qudratli», «kuchli», «pokiza», «musaffo», dahshat, yovuzlik kabilaridan tashqari ,
ijobiylikni ifodalovchi katta, keng, ulkan, buyuk
«quruqlik», «yer», «zulmat ko‘ki», «shimol» singari ma’nolarni ham anglatishi haqida
kabi mazmunlar ifodalanganligini ko‘plab ayrim toponimlar misolida qisqacha keltirib
misollar vositasida izohlab bergan. Uning o‘tdik.
keltirishicha, A.Ja’far o‘g‘li «Kitobi Dada
Qo‘rqut» dagi qahramonlarning nomidagi qora Xulosa qilib aytganda, “qora” leksemasi
sifatlashini jasorat va kuchlilik sinonimi, deb turkiy xalqlarda qadimdan ijobiy ma’nolarda
ta’kidlagan. qo‘llanilib kelingan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Haqqulov I. “Yana qora rang talqini haqida” maqolasi. www.kh-davron.uz
2. Matyoqubova T. “Alisher Navoiy hayoti va ilodi”.—Toshkent,2009.­B.64.
3. “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”.­Тошкент, 2008.­В.340.
4. Ўтанова С. “Алишер Навоий ғазалиётида ранг символикаси”. Филология фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати. – Т.: 2007, 11 б.
5. Шомақсудов Ш, Шораҳмедов Ш. “Ҳикматнома”.­Тошкент,1990.­ Б.496.

82 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

Шуҳрат СИРОЖИДДИНОВ,
Алишер Навоий номидаги Тошкент

давлат ўзбек тили ва адабиёти
университети ректори.

ХОКИСОРЛИК ТИМСОЛИ

Абдураҳмон Жомийнинг овозасини эшитиб, узоқ юртлардан унинг суҳбатида
қатнашиш учун келган мухлислар уни ўтирганларнинг орасидан таниб ололмас экан-
лар. Унинг хокисорлиги шу даражада эканки, юриш-туриш, гапириш-тинглаш, кийиниш
ва ейиш-ичишда ўз хизматкорлари билан ўрталарида фарқ бўлмас экан.

Алишер Навоийнинг
“Хамсат ул-мутаҳаййирин” асаридан

Хокисорлик ­ ҳақиқий инсонийлик ме- Юбиляримиз
зони. Хокисорлик ­ кибрнинг тескари- си.
андишани ўзининг шиори деб билган ки-
Қаноатли инсон бировдан кам жойи шини хокисор, бошқача айтганда, юксак
бўлмаса ҳам ҳамиша камтарона юриш­ маданият ва маънавият соҳиби дейиш мум-
кин. Яшириб нима қиламиз, бойлик ва ман-
туришни афзал билади. Инсон табиати саб инсон обрўси ва улуғлиги кўрсаткичи
шундайки, улуғлангани сари кибрланиш бўлган жамиятда кўпчилик хокисор инсон-
лар Аллоҳнинг азиз бандалари эканлигини
пайдо бўлади. Атрофдагиларнинг мулоза- хаёлларига ҳам келтирмайдилар ва уларга
мати, унинг фикри билан ҳисоблашиш ва ачиниш билан қарашади. Гўёки улар бечо-
ра, омадсиз одамлардек. Аслида­чи? Шун-
ҳоказо масалалар инсонни ҳаволантиради, дай муносабатлар гирдобида ўзининг маъ-
у ўзига бино қўя бошлайди. Агар мансабдор нан юксак фазилатларини сақлаб қолиш
инсоннинг ботиний руҳий олами илоҳий
бўлса, кибр, хизмат мавқеини суиистеъ-
мол қилиш, атрофдагиларга паст назар би-

лан қараш, “оёғи ердан узилиши”га сабаб
бўлади. Бой ёинки жамиятда улуғ мансаб ва

мартабага эришган одамлар орасида хо-
кисор инсонлар жуда кам учрайди. Хоки-

сор бўлиш туғма эмас, балки тарбиянинг
мукаммаллиги, ҳаёт фалсафасини чуқур

тушуниши ва маданияти, маънавиятининг
юксаклигидан далолат беради.

Бундай улуғ инсонлар ҳамма замонда
кўп учрайди. Инсон уларга ибрат кўзи би-

лан қарайди, ўз хатти­ҳаракатини тузата-
ди, камчиликлари бўлса, хулоса қилади,

бир сўз билан айтганда, улардан хокисор-

ликни ўрганади. Хокисорлик, яъни ўзини
тупроқ қадар паст тутиш деганда нимани

тушунамиз? Албатта, ўта камтаринлик,
тавозуъ, беозор бўлиш, катталарга ҳурмат

ва кичикларга иззат кўрсатишнинг олий
намунаси, эришган муваффақиятидан

“дам урмаслик”, балки уни яшириш, ҳаётда
қаноат, саховат, эзгулик, камсуқумлик ва

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 83

нурдан баҳраманд эканидан далолат бера- қатнашиш жадвалини назорат қилиш,
ди. Боз устига, муайян мансаб эгаси бўла
туриб, шундай фазилатларга эга инсонни йиғилиш баённомалари ва ҳужжатларни
учратсанг, уни қанча улуғласанг, шунча кам. расмийлаштириш, хуллас, кафедра- нинг
Чунки иззат ва шуҳрат шоҳсупасида туриб,
хокисор бўлиш қаҳрамонликдир. барча “қора” ишлари зиммамда эди.
Ўқитувчилар фақат танаффус пайтлари
Самарқандда яшаб ўтган Ўзбекистонда кафедрага кирар, бошқа пайтлари аудито-
хизмат кўрсатган фан арбоби, бир қанча рияда дарс бериш билан банд бўлардилар.
давлат мукофотлари, орден ва медаллар
соҳиби, филология фанлари доктори, про- Фақат мен ва мудир кафедрада муқим
фессор, академик Ботирхон Валихўжаев ўтирар эдик. Дарсга кириб­чиқишларини
шаҳар маънавий ҳаёти тарихида сезилар-
ли из қолдирган сиймолардан. У кишини ҳисобга олмаганда, домла ҳар куни эр-
Абдураҳмон Жомийга ўхшатаман. 26 ёшим- тадан кечгача кафедрада ўтирарди. Бо-
да, 1987 йил Самарқанд давлат универси-
тетига ишга келганимдан то умрларининг тирхон домланинг ёнида бўлиш менга завқ
сўнгги кунларигача ул зот билан яқин му- бағишларди. Ҳар бир гаплари менга
носабатда бўлдим. Ҳаётимда икки фариш-
тасифат одамни учратганман. Бири отам йўлланмадек туюларди. У кишининг ҳеч
бўлса, иккинчиси устозим Ботирхон домла вақт бекор ўтирганларини кўрмаганман.
эди.
Доим ё ректорат топшириқларини бажариш
...Домла Самарқанд давлат университети билан ёки диссертация ўқиш билан банд
ўзбек ва тожик филологияси факультетида
декан, ўзбек мумтоз адабиёти тарихи кафе- бўлардилар. Ректорат топшириқларини
драсида мудир, университет проректори, ҳозиргиларга ўхшаб, кимларгадир топши-
бир пайтнинг ўзида вилоятдаги бир қанча риб қўймасдан ўзлари бажарарди. Кимлар-
жамоат ташкилотларида фахрий раис бўлиб дир лаборантни қул каби ишлатар, ўзининг
ишлаганлар. Қаерда ишламасин, қилган
қарорлари, тутган тутумлари барча ёшу қоғозлари­ю эски маърузаларини машин-
қарининг баъзан очиқ, баъзан хуфиёна эъ- када кўчириб келишга мажбур қиларди. До-
тирофига сазовор бўларди. Айрим пайтлар
кимлардир кўнгилларини ғашлар, сабаб­ мла ҳеч қачон бундай юмушни менга берма-
бесабаб озор берар, кўрсатган лутфларини ганлар. У кишининг ҳар бир хатти­ҳаракати
фаросатсизларча қадрсизлар эди. Шундай
пайтларда домла бошини эгиб, хаёлга бо- мен учун тарбия намунаси эди.
тарди, қўллари кетма­кет сигарет қутисига
бориб келаверар эди. ... Бир куни кафедрага салобатли бир

ОДДИЙЛИК ВА КАМСУҚУМЛИК... киши кириб келди. Одоб билан кутиб олиб,
У даврларда кафедра мудирлари алоҳида
хонада ўтирмасди. Хона тўрида турган раҳматли академик Воҳид Абдуллодан ка-
каттароқ стол кафедра мудирига тегишли федрага мерос қолган баланд суянчиқли
бўларди. Ҳозир эса кафедра мудирларига
алоҳида хона бермасанг, ўзини камситилган диванга ўтирғиздим. Чой таклиф этдим.
ҳисоблаб юради. Лаборантга эса хона осто- Меҳмон узоқ вилоятдан келгани, Ботир-
насига яқин жойда стол қўйиб бериларди. хон ака билан танишиб, қизининг илмий
Мен лаборант эдим. Кун давомида кафедра ишини маслаҳатлашиш учун келганини
ёзув­чизув ва деканат топшириқларини
бажариш, ўқитувчиларнинг дарсларга айтди. Гапдан гап чиқиб, кичик бир кор-
хонага раҳбар экани, вақти тиғизлигини

рўкач қилиб, домла билан тезроқ учрашти-

ришни сўради. Домла дарсда эдилар. Мен
яқин орада бўладиган танаффус пайти бар-

ча ўқитувчилар кафедрага кириши ва до-
мла билан ҳам шу ерда гаплашиб олишини

айтиб, бир юмуш билан деканатга чиқдим.
Танаффусга қўнғироқ чалинди. Кетатуриб

домланинг кафедрага кириб кетаётганига
кўзим тушди. Ҳартугул бугун ўқитувчилар

кам, бемалол меҳмон билан гаплашиб
оладиган бўлишди, деб бамайлихотир де-

канатда ишларимни бажардим. Дарсга
киришга қўнғироқ чалингач, домла яна

84 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

дарсга кириб кетганлари ва меҳмоннинг телефон қилишимга тўғри келди. Домла
ҳам иши битганига ишонч ҳосил қилган кабинетда қоғозларни ўқиш билан банд
ҳолда кафедрага кириб бордим. Қарасам, эдилар. Секин хонага бош суқдим­да, “теле-
меҳмон ҳали ҳам диванга ястанганча чой- фон қилсам, майлими”, дегандек телефонга
дан ҳўплаб ўтирибди. “Қалай, муродингиз ишора қилдим. Домла “бемалол, марҳамат”,
ҳосил бўлдими?”, дедим яна чой узатиб. “До- дедилар. Кириб гўшакни кўтардим. Теле-
мла келмадилар­ку ҳалиям”, деди меҳмон. фон ишламас экан. “Телефон ишламаётган
“Ахир, ҳозиргина олдингиздан чиққан экан, домла, узр, сизни безовта қилдим”, де-
одам академик Валихўжаев бўладилар”, сам, кўзойнаклари остидан маъноли қараб
ажабландим мен. Меҳмонннинг авзойи “Ие, ишламай қолибдими, мен узр сўрайман
ўзгарди: “Наҳотки, шу инсон академик сиздан”, деб қўйдилар. Ташқарига чиқдиму,
бўлса, мен у кишини оддий домлалардан домланинг гапларидан таъсирландим: “ана
бири деб ўйлабман. Чойнакдаги чой ту- фаросату, мана назокат, ана улуғлигу, мана
гаган экан, чой дамлаб бердилар. Туриб, беозорлик! Домла бу телефоннинг ишла-
бурчакдан қанд­қурс олиб келиб, манзи- маслигини, чамамда, билардилар. Агар
рат қилдилар. Чой қуйиб бердилар. “Хўш, менга тўғридан­тўғри “телефон ишламаяп-
хизмат деб сўраганлари ҳам йўқ. Қайтага ти” деганларида “менга халақит берма”, де-
“йўлдан толиқиб келган бўлсангиз керак, ган маъно чиқиши ва кўнглимда озурдалик
Шуҳратжон ҳозир келиб қолади. Ўз уйин- пайдо бўлишини ҳисобга олиб, ўзим ишонч
гиздагидек бемалол ўтиринг”, десалар, мен ҳосил қилишимга имкон бердилар.
шу кафедранинг оддий ўқитувчиларидан
бири деб ўйлабман. Бир оғиз гапирмадим. АНДИШАЛИЛИК...
Ҳатто Валихўжаевни кутяпман демабман ... Султон Ҳусайн Бойқаронинг хаёлига
ҳам”. Ўшанда меҳмоннинг аҳволини кўринг Алишер Навоийга амирлик лавозимини бе-
эди. Меҳмон ҳай­ҳайлаганимга қарамай, риш келди. Шунда Навоий кўнмай: “мен сиз-
шартта туриб, уятдан бошини сарак­сарак нинг эътиборингиз туфайли обрўим барча
қилиб, чиқиб кетди. Менимча, домла кир- амирлардан юқоридур. Қолган умримни
ганда ўрнидан турмаган ҳам бўлса керак. сизнинг ҳаёт йўлингиз ва мадҳингизни та-
Домла жуда камтарона кийинар, муноса- рих саҳифаларида қолдиришга бағишлашга
батларда тавозеъни ўрнига қўяр, ҳеч қачон ижозат берсангиз”, деди. Мир Алишер учун
ўзини катта тутмас эди. мансаб эмас, илм ва ижод завқ берар, ҳаёти
мазмуни эди. Аммо султоннинг таклифини
... Менимча, ўша куни меҳмон катта рад этиш, ношукрлик деб билиб, ушбу ман-
ҳаётий сабоқ олган эди... сабни қабул қилишга мажбур бўлди. (Хон-
дамир. “Хулосат ул­ахбор” асаридан)
БЕОЗОРЛИК....
Факультетимизни янги бинога кўчи­ ... Университет ректори қўярда­қўймай,
ришди. Ректоримиз домланинг академи- домлани маънавий­тарбиявий ишлар
клигини ҳисобга олиб, кафедра ёнидан бир бўйича проректор лавозимига тайинла- ди.
кичиккина хонани ажратиб берди. Ҳатто Домла жуда қаттиқ ўйландилар. Таби-
алоҳида телефон ҳам ўтказиб берилди. Ҳар ийки, бу лавозим илмий иш билан мун-
тўкисда бир айб деганларидек, кафедрада тазам шуғулланиш, севимли машғулоти
мавжуд бўлган телефон узиб қўйилди. Нима – талабалар билан доимий мулоқотдан
эмиш, кафедра мудирига берилган теле- узоқлаштирар эди. Домла жуда қаттиқ
фондан бошқалар фойдаланса, етарли экан. сиқилиб юрдилар, аммо наилож, билдирил-
Майли, нима ҳам дердик. Зарур пайтларда, ган ишончнирад этиш ўзига кўрсатилаётган
гарчи ноқулай бўлса­да, домладан рухсат юксак эътиборни қадрламаслик, деб қара­
олиб, олдиларида телефонда гаплашиш- га лишидан безовта бўлиб, рози бўлдилар.
мажбур бўлардик. Бир куни ректоратга Домла ҳар бир кирган одам, ёшми, қарими,

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 85

талабами ёки профессорми, қатьи назар, Бир куни домланикига бордим. Дарвоза-
ўрнидан туриб, кутиб олар, эшиккача куза-
тиб қўярди. Проректорнинг иши кўп, ҳали дан кириб, ҳовли ўртасида овоз чиқардим.
йиғилиш, ҳали юқоридан топшириқ, бу ёғи Домла болохона деразасини очиб, бош
ректор чақириб қолади, қаердадир тад- бир
ўтказиши режалаштирилган, бир сўз билан чиқардилар­да, юқорига кўтарилишимни
айтганда, ҳар бир куни соатма­соат айтдилар. У киши доим болохонада ижод
режалаштирилган. Бу билан қабулига кел- билан вақт ўтказарди. Мен зинадан
ган одамнинг не иши бор. Кимдир шунчаки кўтарилиб, хонага кираверишдаги ойна-
қадрдонимдан ҳол­аҳвол сўрагани келдим,
деб тезда чиқишни хаёлига ҳам келтирмай- ванд даҳлизчага оёқ кийимимни ечиб, ич-
ди. Кимдир қандайдир муаммо билан, яна карига кирдим. Суҳбат анча чўзилди. Ҳатто
кимдир узоқ ўйлаб юрган ғоясини амалга ўртада янгапошшо (умр йўлдошларини
оширишга ёрдам сўраб, дардини достон шундай деб чақирардик) ҳам қаердандир
қилади. Домла йиғилишга кечикаётганини етиб келиб, ярим косадан овқат ҳам торт-
қандай айтишни билмас, суҳбатдошининг дилар. Кетар маҳал бўлди. Ҳаққимга яхши
кўнглига қараса, кеч қолади, узр сўраб тилаклар айтиб, дуо қилдилар. Хонадан
хайрлашса, меҳмон уни такаббурликда ай- даҳлизга чиқар эшикка етганимизда “қани,
блаши мумкин. Ўтирса, юқорида унга нис- марҳамат”, деб менга йўл бердилар. У киши
батан нотўғри фикр билдирилишидан без- уй эгаси, мен меҳмонман. Мен чиқай де-
овта. Қабулхона эса ҳамиша одам билан лиқ
тўла... Домла минг азоб билан ичидаги из- сам, устозимдан олдин чиқиш ­ беодоб­ лик.
тиробни билдирмас, имкон қадар ким кир- Чиқмай десам, у киши мени кузатиб
са, фикрини бўлмай, охиригача тинглар, чой
узатар, стол устида турган қанд­қурсдан қўяётганлари учун мени олдин чиқишимни
татиб кўришга ишора қиларди. Хуллас, до- кутиб турибдилар. У киши академик, ёш-
мла икки ўт орасида жуда қийналди ва бу у лари улуғ инсон, мен эса бор­йўғи бир ёш
кишининг соғлигига путур етказди. тадқиқотчи, шогирдча. “Домла, узр, сиздан
бўлсин”, дея орқага тисарилдиму, устозга
ХОКИСОРЛИК... йўл бердим. Тушундимки, домлани ҳам ол-
Домлани камтарликда ҳеч ким билан динга ўтишдан бошқа иложи қолмаганди.
қиёс қила олмайман. У киши факультет Шу пайтда содир бўлган бир ҳолат бир умр
эшигидан кириб борар экан, эшик олдида кўз олдимда қолди. Домла даҳлизчага
бир тўхтаб оладиган одатлари бор. Ёнлари- қадам ташладилару, энгашиб, чеккада тур-
да турган одамга, қандай ёшда бўлишидан
қатьи назар, бу кўпинча талабалар бўларди, ган туфлимни олиб, тўғрилаб, оёғим остига
“қани, марҳамат”, деб қўл билан олдинга қўйсалар бўладими. Пешонамдан тер чиқиб
ўтишга ишора қилардилар. Таниганлар кетди. “Ҳай­ҳай”, деб домланинг қўлларини
“йўғ­э, домла, сиздан кейин” деса, айримлар ушлаганча қолдим. Зинадан қандай тушга-
индамай ўтиб ҳам кетаверарди. Танимаган- нимни ҳам, домла билан қандай хайрлаш-
лар домлани, билмадим, оддий ходим деб ганимни ҳам эслолмайман. Кўчага чиқиб,
ўйлар эдилар, шекилли. Биз эса домланинг ўзимга келдим... Ана, хокисорликнинг олий
бу фазилатларини кўриб, ичимизда тасан- намунаси...
нолар айтардик.
... Ҳар гал Самарқандга йўлим тушса,
устозим қабрини зиёрат қиламан. Хаёлан у
киши билан мулоқотда бўламан. Қилган ду-
олари мустажоб бўлганини айтиб, кўзимга
ёш оламан. Шундай инсонни менга нафақат
илмда, балки ҳаётда ҳам устоз қилган Ярат-
ганга шукрлар қиламан.

86 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

BUYUK IPAK YO‘LI XABARNOMASI

MUALLIFLAR DIQQATIGA!

Hurmatli mualliflar, maqola muallif tomonidan qog‘ozda chop etilgan va elеktron shaklda taqdim qilinishi shart.
Maqolada quyidagi bandlar: UDK, ishning nomi (o‘zbеk, rus va ingliz tillarida), maqola hammualliflarining
ro‘yxati (to‘liq familiya, ismi, otasining ismi –o‘zbеk, rus va ingliz tillarida), muallif haqida ma'lumotlar: ish joyi,
lavozimi, telefon raqami, pochta va elеktron pochta manzili; maqola annotatsiyasi (300 bеlgigacha, o‘zbеk, rus va
ingliz tillarida), kalit so‘zlar (5­7, o‘zbеk, rus va ingliz tillarida) bo‘lishi lozim.

MAQOLALARGA QO‘YILADIGAN TALABLAR!

Maqolalarning nashr etilishi uchun shartlar nashr etilishi mo‘ljallangan maqolalar dolzarb mavzuga bag‘ishlangan,
ilmiy yangilikka ega, muammoning qo‘yilishi, muallif tomonidan olingan asosiy ilmiy natijalar, xulosalar kabi
bandlardan iborat bo‘lishi lozim;

ilmiy maqolaning mavzusi informativ bo‘lib, mumkin qadar qisqa so‘zlar bilan ifodalangan bo‘lishi kеrak va unda
umumiy qabul qilingan qisqartirishhlardan foydalanish mumkin;

“Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi” jurnali mustaqil (ichki) taqrizlashni amalga oshiradi.

MAQOLALARNI YOZISH VA RASMIYLASHTIRISHDA QUYIDAGI
QOIDALARGA RIOYA QILISH LOZIM:

Maqolalarning tarkibiy qismlariga: kirish (qisqacha), tadqiqot maqsadi, tadqiqotning usuli va obyеkti, tadqiqot
natijalari va ularning muhokamasi, xulosalar yoki xotima, bibliografik ro‘yxat.

Maqola kompyutеrda Microsoft Office Word dasturida yagona fayl ko‘rinishida tеrilgan bo‘lishi zarur. Maqolaning
hajmi jadvallar, sxеmalar, rasmlar va adabiyotlar ro‘yxati bilan birgalikda doktorantlar uchun 0,25 b.t. dan kam
bo‘lmasligi kеrak.

Sahifaning yuqori va pastki tomonidan, chap va o‘ng tomonlaridan ­ 2,5 sm; oriyеntatsiyasi ­ kitob shaklida. Shrift
­ Times New Roman, o‘lchami ­ 12 kеgl, qatorlar orasi intеrvali ­ 1,0; bo‘g‘in ko‘chirish ­ avtomatik. Grafiklar va
diagrammalar qurishda Microsoft Office Excel dasturidan foydalanish lozim.

Matndagi bibliografik havolalar (ssilka) kvadrat qavsda ro‘yxatda kеltirilgan tartibda qayd qilish lozim. Maqolada
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati kеltirilishi lozim.

Bibliografik ro‘yxat alfavit tartibida ­ GOST R 7.0.5 2008 talablariga mos tuziladi.

Jurnal ikki oyda bir marta chiqadi.

“Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi”dan ko‘chirib bosish faqat tahririyatning yozma roziligi bilan amalga oshiriladi.

Mualliflar maqolalardagi faktlar, raqamlarning haqqoniyligi va imloviy-uslubiy jihatlariga shaxsan mas’uldirlar.

MAQOLAGA QUYIDAGILAR ILOVA QILINADI:

Yo‘llanma xati.

Ekspеrt xulosasi.

Samarqand davlat universiteti «Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi» jurnali manzili:
140104, Samarqand shahri, Universitet xiyoboni, 15­uy.
Тelefonлар: +99866 240 38 43

+99899 068 48 25

E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 87

ТРЕБОВАНИЯ К ОФОРМЛЕНИЮ СТАТЬИ для научного журнала
“ВЕСТНИК ВЕЛИКОГО ЩЕЛКОВОГО ПУТИ”

УСЛОВИЯ ПУБЛИКАЦИИ СТАТЕЙ.

Материалы статьи должны соответствовать тематическим областям и быть представлены в бумажном
и электронном виде. К публикации принимаются статьи на узбекском, русском и английском языках.

Для набора текста используется редактор Microsoft Word 97­2019, поля ­ по 2 см; шрифт Times New
Roman, размер – 14 pt; межстрочный интервал – 1,5; выравнивание по ширине; абзацный отступ 1,25 см;
ориентация листа – книжная. Уплотнение интервала не допускается. Нумерация страниц не проставляется.
Допустимые выделения в тексте – курсив. Переносы слов в тексте и интервалы между абзацами не допуска-
ются. Используемые в статье изображения должны быть формата jpg, gif, bmp.

При оформлении ссылок руководствоваться государственным стандартом. Допустимы подстрочные би-
блиографические ссылки. Все статьи проходят обязательную проверку на плагиат. Оригинальность текста
должна составлять не менее 75% от объема статьи. Перед названием статьи автор указывает классифика-
тор УДК.

НАЗВАНИЕ СТАТЬИ – прописными буквами, выравнивание по центру строки. Далее – шрифт курсив,
выравнивание по правому краю: Ф.И.О. автора статьи, ученая степень, ученое звание, название вуза, подраз-
деление (кафедра), должность, страна, город, E­mail (размер шрифта 12).

Если авторов статьи несколько, информация повторяется для каждого автора и разделяется точкой с
запятой. Аннотация на русском и английском языках: не более 500 знаков (с пробелами).

Ключевые слова на узбекском, русском и английском языке, слова отделяются друг от друга точкой
с запятой. Через 1 строку – текст статьи. Через 1 строку после текста статьи ­ название по центру «Спи- сок
использованных источников». Первыми в списке располагаются нормативно­правовые документы и акты.
Библиографические записи должны быть пронумерованы и размещены в алфавитном порядке. При
оформлении списка используется государственный стандарт.

Библиографические ссылки в тексте должны быть указаны в квадратных скобках в порядке их пере-
числения.

Библиографический список составляется в алфавитном порядке в соответствии с требованиями ГОСТ Р
7.0.5 2008.

Редакционная коллегия оставляет за собой право отклонять материалы: ­ не соответствующие требова-
ниям к их содержанию и оформлению; ­ не прошедшие проверку на плагиат.

Рукописи статей не рецензируются и не возвращаются авторам.

ЖУРНАЛ ВЫХОДИТ РАЗ В ДВА МЕСЯЦА.

Никакая информаци этого сайта не может быть воспроизведена без нашего письменного согласия.
Авторы несут личную ответственность за факты в статьях, точность цифр, орфографию и стиль.

К СТАТЬЕ дожны быть ПРИЛОЖЕНЫ:
Рекомендательное письмо.
Мнение эксперта.
Адрес журнала «Вестник Великого шелкового пути» Самаркандского государственного университета:
140104, г. Самарканд, проспект Университетский, 15.
Телефоны: +99866 240 38 43

+99899 068 48 25

E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).

88 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz

REQUIREMENTS FOR ARTICLE DESIGN for the scientific journal
"BULLETIN OF THE GREAT SLICK ROAD"

CONDITIONS FOR THE PUBLICATION OF ARTICLES.

The materials of the article should correspond to the thematic areas and be submitted in paper and electronic
form. Articles in Uzbek, Russian and English are accepted for publication.

For typing, the Microsoft Word 97­2019 editor is used, the margins are 2 cm; font Times New Roman, size – 14
pt; line spacing - 1.5; width alignment; paragraph indent 1.25 cm; sheet orientation is portrait. Compaction of the
interval is not allowed. Pages are not numbered. Allowed selections in the text are italics. Word hyphenation in the
text and intervals between paragraphs are not allowed. Images used in the article must be in jpg, gif, bmp format.

When making references, be guided by the state standard. Subscript bibliographic references are allowed. All
articles are subject to a mandatory plagiarism check. The originality of the text should be at least 75% of the volume
of the article. Before the title of the article, the author indicates the UDC classifier.

TITLE OF THE ARTICLE ­ in capital letters, alignment in the center of the line. Next ­ italic font, right alignment:
Full name author of the article, academic degree, academic title, name of the university, subdivision (department),
position, country, city, E-mail (font size 12).

If there are several authors of the article, the information is repeated for each author and separated by a
semicolon. Abstract in Russian and English: no more than 500 characters (with spaces).

Key words in Uzbek, Russian and English, words are separated from each other by a semicolon. After 1 line - the
text of the article. 1 line after the text of the article - the title in the center "List of used sources". The first in the list
are legal documents and acts. Bibliographic records should be numbered and placed in alphabetical order. When
compiling the list, the state standard is used.

Bibliographic references in the text should be indicated in square brackets in the order they are listed.
The bibliographic list is compiled in alphabetical order in accordance with the requirements of GOST R 7.0.5
2008.
The editorial board reserves the right to reject materials that: ­ do not meet the requirements for their content
and design; - not checked for plagiarism.
Manuscripts of articles are not reviewed and are not returned to the authors.

THE MAGAZINE IS PUBLISHED EVERY TWO MONTHS.

No information on this site may be reproduced without our written consent.
The authors are personally responsible for the facts in the articles, the accuracy of figures, spelling and style.
THE ARTICLE MUST BE APPLIED TO:
Letter of recommendation.
Expert opinion.
Address of the journal "Bulletin of the Great Silk Road" of Samarkand State University:
140104, Samarkand, University Avenue, 15.
Phones: +99866 240 38 43

+99899 068 48 25

E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).

E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 89

Sharof Rashidov nomidagi
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI

BUYUK IPAK YO‘LI XABARCHISI,
ТHE GREAT SILK ROAD HERALD,
ВЕСТНИК ВЕЛИКОГО ШЕЛКОВОГО ПУТИ
Ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy-adabiy, nazariy-uslubiy jurnal

Mas’ul kotib H.I. JO’RAYEV

Musahhih M. I. ABDURAXMONOVA

Sahifalovchi-dizayner A. A. ISMOILZODA

Bosishga 29.09.2022 yilda ruxsat etildi.
Qog‘oz o‘lchami A­4. Nashriyot hisob tabog‘ 5,00.

Buyurtma raqami 248 . Adadi 50 nusxa.
SamDU bosmaxona manzili: 140104,

Samarqand viloyati, Samarqand shahri,
Universitet xiyoboni, 15.

Tahririyat manzili:
140104, Samarqand viloyati,
Samarqand shahri, Universitet xiyoboni, 15.

E-mail: Silk-road.samdu.uz
Web-sahifa: http://silk-road.samdu.uz/

Telefon: (+998 66) 240-38-43

❗ Maqolalarda keltirilgan ma’lumotlar uchun mualliflar mas’ul.
Jurnaldan ko‘chirib bosilganda manba qayd etilishi shart.
Tahrir hay’ati fikri mualliflar fikridan farq qilishi mumkin.
Bir yilda to‘rt marta chop etiladi.

90 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz