นิทานคำกลอนพระอภัยมณี

รหู้ รือไม่ ครูภาษาไทยถกู ใจส่งิ น้ี

พระอภัยมณี

รวมสาระนา่ รู้เก่ยี วกบั นทิ านคากลอนเรอื่ งพระอภัยมณี

คานา

หนังสืออินโฟกราฟิก (Infographic) นิทานกลอนเรื่องพระอภัยมณีเป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาวรรณคดี
ในหนังสือเรียนภาษาไทย รหัสวิชา ๒๑๕๔๒๔๐๑ ซึ่งเป็นวิชาเอกบังคับตามหลักสูตรครุศาสตรบัณฑิต (ค.บ.๕ ปี)
วชิ าเอกภาษาไทย อนิ โฟกราฟิกนิทานคากลอนเรือ่ งพระอภยั มณมี เี น้อื หาเก่ยี วกับ ความเป็นมา คุณคา่ ความสาคัญ
ของวรรณคดี

เพื่อให้ผ้อู า่ นได้รจู้ ักวรรณคดชี ิน้ เอกของสนุ ทรภู่ ได้ทาความเขา้ ใจเกย่ี วกับเน้ือหาที่แฝงไปด้วยข้อคิดและคุณธรรม
ตลอดเรอ่ื งซ่งึ หนังสอื เล่มนเ้ี ป็นการ วเิ คราะหเ์ นือ้ หา คุณค่าและความสาคัญในดา้ นตา่ ง ๆ ในนิทานคากลอนเรือ่ งพระอภยั
มณี เนื่องจากเป็นวรรณคดีท่ีอยู่ในหนังสือเรียนวิชาภาษาไทยของช้ันประถมศึกษาและช้ันมัธยมศึกษา รวมถึง
เป็นวรรณคดที ี่ได้รบั การยกยอ่ งจากวรรณคดีสโมสรวา่ เป็นยอดของนทิ านคากลอน

ดังน้ันคณะผู้จัดทาจึงขอบคุณเป็นอย่างสูงยิ่งสาหรับเจ้าของ หรือผู้เขียนเอกสารตารา ท่ีผู้เรียบเรียงได้ใช้แหล่ง
คน้ คว้า และขอบคุณ อาจารยพ์ ฤฒชิ า นาคะผวิ ที่กรณุ าใหค้ าแนะนาและช่วยเหลือในการจัดทา หากรวบรวมและเรียบ
เรียงเอกสารเล่มนผ้ี ดิ พลาดบกพรอ่ งประการใด คณะผ้จู ัดทาขอนอ้ มรับขอ้ ชแี้ นะด้วยความเคารพยิง่

คณะผู้จดั ทา

สารบญั หนา้

เรอ่ื ง ๑
คานา ๕
สารบญั ๗
ท่าน(สุนทรภ)ู่ ผนู้ ีท้ ่ีแตง่ พระอภัย ๘
ยุคสมัยที่ประพันธ์เปน็ คากลอน ๑๕
ทา่ นสุนทร(ภ)ู่ ใชฉ้ ันทลักษณ์ใดสร้างสรรค์ ๑๙
มาดูกันว่าเร่ืองยอ่ เป็นอยา่ งไร ๒๒
งามไฉไลตวั ละครอนั โดดเดน่ ๒๕
อีกท้งั เหน็ ตวั ละครช่างแปลกตา ๒๗
ก่ีครงั้ หนาเพลงปท่ี ่ีขบั ขาน ๓๐
ฉากตระการเมืองใหญร่ ายทะเล ๓๒
แล้วมาเสวนาถึงแก่นเรอื่ ง ๓๘
งามลอื เลื่องคุณคา่ วรรณศิลป์ ๔๐
มายลยนิ คณุ ค่าอืน่ ท่ีสอดแทรก ๖๘
คงไม่แปลกท่ปี รากฏในบทเรยี น ๗๑
นามาเขยี นวิเคราะหข์ อ้ ปุจฉา
รวมท่มี าเอกสารนา่ สรรหา
น่ีแหละหนาหนา้ ตาผจู้ ัดทา

๑

ทา่ น(สุนทรภู่)ผู้น้ที ่แี ต่งพระอภยั

๒

สุ น ท ร ภู่ เป็ น ส า มั ญช น ค น ธ ร ร ม ด า ท่ี มี พ ร ส วร ร ค์ แ ล ะ
ความสามารถในการแต่งกลอนทาใหไ้ ด้เป็นกวีสาคญั คนหนึ่งของชาติไทย มี
ชอื่ เดมิ วา่ “ภู่”

เกดิ ในสมัยรชั กาลที่ ๑ เมือ่ วนั จนั ทร์ ท่ี ๒๖ มิถนุ ายน
พ.ศ.๒๓๒๙ เวลา ๘.๐๐ น.

ประวัติสกุลวงศ์ของสุนทรภู่ ไม่ปรากฏชื่อบิดาและมารดา
เพยี งแตท่ ราบว่าบดิ าเปน็ ชาวบา้ นกร่า อาเภอแกลง จังหวัดระยอง มารดาเป็น
ชาวเมอื งอน่ื มาอยู่ด้วยกันในกรงุ เทพฯ

ประวัติ สุนทรภู่มีภรรยา ๒ คน และมีบุตร ๒ คน คือหนูพัดซึ่งเป็น
บุตรทเ่ี กดิ จากแม่จันผู้เป็นภรรยาคนแรก และหนูดาบซึ่งเป็นบุตรที่เกิดจาก
แม่นิม่ ผู้เปน็ ภรรยาคนท่ีสอง

๓

การรับราชการ

ในสมยั รัชกาลท่ี ๑ ในสมยั รัชกาลท่ี ๒

ได้รบั ราชการเป็นเสมยี นนางระวาง กรมพระคลัง ไดร้ ับการแต่งต้งั ให้เปน็ ขุนสุนทรโวหาร เพราะได้
ตอ่ มาถูกจองจา หลงั จากถูกจองจา เลยไดถ้ วายตัว แสดงความสามารถในเชงิ กลอนได้ถกู พระทยั จึงเปน็
เปน็ มหาดเลก็ กรมพระราชวงั หลัง ที่โปรดปรานของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้า
นภาลยั
ในสมัยรัชกาลที่ ๓
ในสมยั รัชกาลท่ี ๔
สุ น ท ร ภู่ ไ ด้ อ อ ก บ ว ช เ พ ร า ะ ห ว า ด ห วั่ น ร า ช ภั ย
เน่อื งจากไดก้ ระทาการเป็นท่ีขัดเคืองพระราชหฤทัย พระบาทสมเดจ็ พระปนิ่ เกล้าฯ ทรงต้ังให้สุนทรภู่
สมเด็จพระเจ้าอยหู่ วั เรือ่ งบทพระราชนพิ นธ์ บางทา่ น เป็นเจ้ากรมพระอาลักษณ์ฝ่ายบวรราชวัง มีศักดิ์
วา่ ยุคน้ถี ูกถอดจากขนุ สนุ ทรโวหาร เป็นพระศรีสุนทรโวหาร ขณะนั้นสุนทรภู่มีอายุได้
๖๖ ปี รับราชการอยู่ ๕ ปี ก็ถึงแก่กรรม เมื่อ
พ.ศ. ๒๓๙๘ มอี ายุได้ ๗๐ ปี

๔

บทประพันธ์ของสนุ ทรภู่

บทละคร ๑ เรื่อง ได้แก่ อภัยณุราช นิราศ ๙ เรื่อง นิราศเมืองแกลง นิราศพระบาท

บทเสภา ๒ เรื่อง ได้แก่ ขุนช้างขุนแผน นริ าศภูเขาทอง นิราศเมืองสุพรรณ นิราศอิเหนา
นิราศวัดเจ้าฟ้า นิราศพระแท่นดงรัง (บางท่านว่า
ตอนกาเนิดพลายงาม และเสภา พระราช เป็นฝปี ากนายม)ี นิราศพระประธม และนริ าศเมือง
พงศาวดาร เพชรบุรี

บทเห่กลอ่ ม ๔ เร่อื ง ได้แก่ เห่เร่ืองจับระบา เห่เรื่อง นิทาน ๕ เรือ่ ง ได้แก่ โคบตุ ร พระอภัยมณี

กากี เหเ่ ร่อื งพระอภยั มณี และเหเ่ รอ่ื งโคบุตร พระไชยสรุ ิยา ลกั ษณวงศ์ และสิงหไกรภพ

สภุ าษติ ๓ เร่อื ง ไดแ้ ก่ สวสั ดิรกั ษา

เพลงยาวถวายโอวาท และสุภาษติ สอนหญงิ

๕

ยคุ สมยั ทป่ี ระพันธ์เป็นคากลอน

๑ ๒

เริม่ แต่ง พ.ศ.๒๓๖๔ ในสมัยรชั กาลท่ี ๒
ขณะตดิ คุก แตพ่ อปลายปีพน้ โทษก็เลกิ แต่ง

แต่งตอ่ สมยั รชั กาลท่ี ๓ แตง่ เรอ่ื งพระอภยั มณรี ะหวา่ ง
พ.ศ.๒๓๗๔-๒๓๗๘ เพอื่ ถวายพระองคเ์ จ้าลกั ขณานุคุณ
ตามทีม่ พี ระประสงค์ เมื่อพระองคส์ ิน้ พระชนม์ใน พ.ศ.๒๓๗๘

๓ สนุ ทรภูก่ ็หยดุ แตง่ เร่อื งพระอภยั มณอี กี ครง้ั หน่ึง

แต่งตอ่ สมัยรชั กาลท่ี ๓ อกี คร้ัง ระหวา่ ง พ.ศ.๒๓๗๘-๒๓๘๓
แต่งขน้ึ เพือ่ ขายฝีปากหาเลยี้ งชวี ติ ของสนุ ทรภู่เองและของบตุ รชายอกี
๒ คน

๖

ยุคสมยั ทปี่ ระพันธ์เปน็ คากลอน

๕ ๔

ในสมัยรัชกาลที่ ๔ สนุ ทรภู่แต่งเรอ่ื งพระอภัยมณี แต่งตอ่ สมัยรัชกาลท่ี ๓ อกี ครง้ั ระหวา่ ง
ถวายกรมหมน่ื อัปสรสดุ าเทพ พระองคท์ รงขอให้สุนทร พ.ศ.๒๓๘๕-๒๓๘๘ หลังจากสุนทรภู่สกึ
ภู่แตง่ ถวายเดอื นละ ๑ เลม่ สมดุ ไทย สุนทรภู่กแ็ ต่งตาม จากการเป็นพระครง้ั ที่ ๒ ใน พ.ศ.๒๓๘๕
รบั สงั่ จนถงึ ตอนที่ ๖๔ และประสงค์จะจบเรอื่ งไวเ้ พยี ง
เทา่ นัน้ แต่กรมหมนื่ อัปสรสดุ าเทพไมท่ รงอนญุ าต
สุนทรภู่จงึ ใหก้ วีอน่ื ช่วยกันแต่งตอ่ ไป

ทา่ นสุนทร(ภู่)ใชฉ้ ันทลกั ษณ์ ๗

ใดสร้างสรรค์

สนุ ทรภใู่ ช้รูปแบบคาประพนั ธ์ กลอนสุภาพ
ในการประพนั ธน์ ทิ านคากลอนเรอื่ งพระอภัยมณี

ซึ่งมีฉนั ทลกั ษณ์ ดงั น้ี

๘

มาดกู นั ว่าเรื่องย่อ

เป็นอยา่ งไร

๙

ณ เมอื งรัตนา ทา้ วสทุ ศั นแ์ ละนางปทมุ มโี อรส ๒

พระองคช์ ื่อพระอภยั มณแี ละศรีสุวรรณ ท้าวสทุ ัศน์กใ็ หไ้ ปศกึ ษาวิชา
สาหรบั กษตั รยิ ์ แต่พระอภยั มณีและศรสี ุวรรณกลบั ไปเรยี นวิชาที่
ทา้ วสทุ ศั นเ์ ห็นวา่ ไม่ใชว่ ชิ าสาหรบั กษัตรยิ ์ คอื วชิ าป่ีและกระบ่ี

กระบอง จึงไล่โอรสทัง้ สองออกจากเมือง

จนมาวันหนง่ึ ได้พบกับพราหมณห์ นุ่มสามคน คือ
โมรา สานน และวิเชียร พราหมณ์ทัง้ สามไม่เช่อื ว่าเพลงป่ีของ
พระอภัยมณีจะมปี ระโยชน์ไดจ้ รงิ พระอภยั มณีจงึ พิสูจน์
ความวิเศษของเพลงป่ี โดยเป่าให้ฟงั จนศรีสวุ รรณและ
พราหมณท์ งั้ สามเคลมิ้ หลบั ไป

๑๐

นางผเี ส้อื สมทุ รซงึ่ เป็นใหญ่ในท้องทะเลอโนมานไดย้ นิ

เสียงปี่ จึงตามมาจนได้เหน็ พระอภยั มณเี กิดหลงรกั จึงเอาตัว
พระอภยั มณีไปไวใ้ นถ้า พระอภยั มณีจาใจอยู่กบั นาง และมีโอรส

คือ สินสมทุ ร

เม่อื สนิ สมทุ รอายไุ ด้ ๘ ปไี ด้จับเงอื กมาใหพ้ ระอภัยมณดี ู
พระอภัยมณีจงึ ใหเ้ งือกพาหนจี ากนางยักษ์ เงือกพาพระอภยั มณี
และสินสมทุ รหนไี ปอาศัยอยกู่ ับพระฤๅษที เ่ี กาะแก้วพสิ ดาร
พระอภยั มณไี ด้นางเงือกเปน็ ชายา

ฝา่ ยศรีสวุ รรณและสามพราหมณ์ คร้ันต่ืนขน้ึ ไมเ่ หน็
พระอภยั มณจี ึงออกตามหา ท้งั หมดหลงทางไปถึงเมอื ง
รมจกั ร ศรีสวุ รรณจงึ ไดอ้ ภเิ ษกกับนางกษราและไดค้ รอง
เมอื งรมจกั ร มธี ิดาคอื นางอรุณรัศมี

๑๑

กลา่ วถงึ ท้าวสลิ ราชเจ้าเมืองผลึก มีธดิ าช่อื นางสวุ รรณมาลีซึ่ง

เป็นคูห่ มั้นของอศุ เรน โอรสเจา้ กรุงลังกา ท้าวสิลราชไดพ้ านางสุวรรณ
มาลีออกไปเทีย่ วทะเล เกดิ พายุใหญ่เรอื ท้าวสลิ ราชไปเกยตดิ ฝั่งทเ่ี กาะ
แก้วพิสดาร ท้าวสลิ ราชและนางสุวรรณมาลไี ดร้ จู้ กั กบั พระอภัยมณีและ
สนิ สมทุ ร สินสมทุ รฝากตวั เป็นลกู ของนางสวุ รรณมาลี เมอ่ื ทา้ วสิลราช
และนางสุวรรณมาลีเดนิ ทางกลบั เมือง พระฤๅษจี งึ ฝากพระอภัยมณี
สินสมุทรใหโ้ ดยสารเรอื กลบั มาดว้ ย

นางผีเส้ือสมทุ รทค่ี อยเฝา้ พระอภัยมณีจงึ ล่มเรอื ทา้ ว
สลิ ราช ทา้ วสลิ ราชจมนา้ ตาย พระอภัยมณแี ละบรวิ ารหนี
นางผีเสื้อมาจนถงึ เกาะมหงิ ษะ พระอภยั มณจี งึ เปา่ ป่จี น
นางผีเสอื้ สมุทรขาดใจตาย

๑๒

อุศเรนคร้นั ได้ทราบวา่ นางสุวรรณมาลหี ายไปกอ็ อก

ตามหา มาจนถึงเกาะมหิงษะพบพระอภยั มณี เรอื อุศเรนพบเรอื
ของสินสมทุ รทกี่ ลางทะเล สินสมทุ รและศรีสวุ รรณไดพ้ บ
พระอภัยมณี อศุ เรนขอนางสวุ รรณมาลีคนื สนิ สมทุ รไมย่ อม
ให้จงึ เกิดการตอ่ สกู้ ัน อุศเรนถกู สนิ สมุทรจับได้แตพ่ ระอภยั มณี
ของดโทษอุศเรนไว้ อศุ เรนจึงกลับไปกรงุ ลังกา

เม่ือพระอภัยมณีกลับไปถงึ เมืองผลกึ พระอภยั มณไี ด้
ครองเมอื งผลกึ กับนางสวุ รรณมาลี โดยมนี างวาลีช่วยคดิ
อุบายให้นางสุวรรณมาลมี าเขา้ พิธอี ภิเษกสมรส และมีธดิ า
ฝาแฝดชอ่ื สรอ้ ยสุวรรณกับจันทรส์ ุดา

๑๓

ฝา่ ยนางเงอื กคลอดลกู เปน็ ชายช่ือ สุดสาคร พระฤๅษี

เลยี้ งดูสุดสาครจนอายุได้ ๓ ขวบ จงึ ออกเดนิ ทางตามหาบดิ า
โดยมมี านิลมงั กรเปน็ พาหนะ ระหว่างทางสุดสาครถกู ชเี ปลือย
หลอกผลักตกเหวชงิ ไมเ้ ท้าวเิ ศษหนีไปยงั เมอื งการะเวก
พระฤๅษีมาชว่ ยให้ขึน้ จากเหวได้ สดุ สาครตดิ ตามไปเอาไมเ้ ท้า
และม้านลิ มงั กรคนื เจา้ เมอื งการะเวกรับสุดสาครเป็นโอรสบญุ
ธรรมให้เป็นเพอื่ นเล่นกับธดิ าและโอรส คอื
นางเสาวคนธ์และหสั ไชย

กลา่ วถึงอุศเรนคดิ แกแ้ คน้ ทร่ี บแพส้ ินสมทุ ร
จึงยกทัพมาแกแ้ คน้ แตพ่ า่ ยแพถ้ ูกจบั ได้ นางวาลีใช้อบุ าย
พูดยว่ั จนอุศเรนกระอักเลอื ดตายกลายเปน็ ปีศาจเข้าสงิ
นางวาลจี นตายตกตามกัน เจ้ากรุงลงั กาเสียใจเรอื่ งอุศเรน
จนตรอมใจตาย

นางละเวงวณั ฬาน้องสาวของอุศเรนไดค้ รองราชยเ์ ป็น
กษตั ริย์กรุงลังกาต่อ นางคิดแก้แคน้ ให้พอ่ และพี่ชาย

๑๔

นางละเวงวณั ฬาทาศกึ กับพระอภัยมณี ไม่ว่าจะเป็นการ

ทาเสนห่ ์ใส่รปู วาดแลว้ ส่งไปยังเมืองต่าง ๆ เพ่อื ใหไ้ ปรบแทน
การทาเสนห่ ์จนพระอภยั มณีหลงใหล ทาใหน้ างสุวรรณมาลี
หึงและเกิดสงครามยืดเยอื้ จนกระทงั่ พระฤๅษเี กาะแกว้ พิสดาร
มาชว่ ยเทศนโ์ ปรดกองทพั ทัง้ สองฝา่ ย สงครามยุติ นางละเวง
วัณฬาเชิญทุกคนเข้าเมืองลงั กา นางเสาวคนธ์ไดโ้ อกาสขอขุด
โคตรเพชรกลบั ไปเมอื งตน

นางละเวงวัณให้กาเนดิ มงั คลา นางราภาสะหรี นางละเวงวัณฬากับพระอภยั มณที าสงคราม
กับฝา่ ยมังคลา และจับวลายุดา วายพุ ฒั น์ หสั กนั
ให้กาเนดิ วลายดุ า นางยพุ าให้กาเนดิ วายุพฒั น์ และ ได้ แต่อาจารยข์ องคนท้ังสามมาช่วยพาหนีไป
นางสุลาลีวนั ใหก้ าเนดิ หัสกนั เม่ือโอรสเจริญวัย พระอภัยมณีจงึ เขา้ เมืองลงั กา
นางละเวงวัณฬาจึงอภเิ ษกใหม้ งั คลาครองเมืองลังกา
ได้นางสนุ ีเป็นชายา บาทหลวงยุให้มังคลาไปชงิ เมื่อสงครามสงบ พระอภัยมณอี อกบวชสอง
โคตรเพชรคนื วายพุ ฒั น์กบั หสั กันอาสายกทพั ไป นางคือนางสุวรรณมาลีและนางละเวงจึงบวชตาม
ชิงโคตรเพชรจากเมืองการะเวกมาถวายมงั คลา สดุ สาครกับนางเสาวคนธไ์ ด้ครองเมอื งลังกา หสั ไชย
ครองเมอื งการะเวก สินสมุทรครองเมืองผลึก
ศรีสุวรรณกลบั ไปเมอื งรมจักร

งามไฉไลตัวละครอันโดดเดน่ ๑๕

นิทานคากลอนเรอ่ื งพระอภัยมณีมตี วั ละครมากมายทสี่ นุ ทรภู่สรรค์สรา้ งข้นึ มา
เพ่ือสรา้ งสีสนั ภายในเร่ืองให้เปน็ เอกลักษณ์ จดจาง่าย ซง่ึ ตัวละครเด่น ๆ ที่ควรรู้จกั มีดงั นี้

พระอภยั มณี : พระเอกแห่งวรรณคดีสมัยใหม่

เปน็ โอรสท้าวสุทศั น์และนางปทมุ เกสรแหง่ เมืองรตั นา
อุปนสิ ยั : เปน็ คนจิตใจดี พดู จาออ่ นหวานเสมอ ปฏิบัตติ ่อผอู้ ่ืนอยา่ ง

สภุ าพ รักในดนตรี ไมแ่ สดงตนว่าเปน็ กษัตรยิ ์อยเู่ หนือผ้ใู ด
ความหมายของชื่อ : ให้อภัยคนอืน่ เสมอ สมชอื่ พระอภยั มณี
ความสามารถ : ความรู้ของพระอภยั มณกี ็ตา่ งจากความรขู้ องพระเอกทวั่ ไป

พระเอกท่วั ไปมกั รอบรศู้ ลิ ปะศาสตรต์ า่ ง ๆ ครบ ๑๘ ประการ

แต่พระอภยั มณีมคี วามเช่ียวชาญเฉพาะคือ “เพลงปี่”

ศรสี ุวรรณ : บทบาทตวั ละครตามขนบวรรณคดไี ทย

เป็นโอรสท้าวสุทัศน์และนางปทุมเกสร อนุชาของพระอภัยมณี เป็นตัวละครเอก
ของเร่ืองอีกตวั ทส่ี ุนทรภู่แต่งใหเ้ ปน็ ตวั ละครตามขนบชายในวรรณคดี
ลกั ษณะ : มีรูปรา่ งหน้าตางดงาม มีวิชาความรู้ ความสามารถ เป็นกษัตริย์พรอ้ มท้ัง

รูปสมบัติได้อภเิ ษกกบั นางเกษรา ซึง่ เปน็ ธิดาของเจา้ เมืองรมจักร

งามไฉไลตวั ละครอันโดดเดน่ ๑๖

สนิ สมทุ ร : บตุ รแห่งยักษ์สื่อรักพระอภยั

บิดามารดา : บตุ รของนางผีเสอ้ื สมทุ รกบั พระอภยั มณี
ลกั ษณะ : เปน็ ตัวละครคร่ึงคนคร่ึงยักษ์ มรี ปู ร่างท่ีงามเหมือนบิดา มีผมหยิก ตาแดง
ฉานดงั เพลงิ เหมอื นมารดา
อุปนิสยั : เชื่อฟังบิดา มคี วามเฉลียวฉลาด มทุ ะลุ กลา้ หาญ

สนิ สมุทรอยากมีมารดาท่ีเป็นมนษุ ยซ์ ่งึ กค็ ือนางสวุ รรณมาลี เป็นผู้ที่นา
แหวนของพระอภัยมณไี ปแลกสงั วาลของนางสุวรรณมาลี

สุดสาคร : บตุ รมัจฉาข่มี า้ กะเทย

บิดามารดา : สุดสาครเป็นบตุ รท่ีเกิดจากพระอภยั มณกี บั นางเงอื ก
ความหมายชอ่ื สดุ สาคร : เพราะ แมพ่ าพ่อหนีนางผีเสือสมุทรมาในทะเล
อุปนสิ ยั : มีความกล้าหาญ มคี วามเพยี รพยายาม และความกตญั ญ
พาหนะคกู่ าย : ม้านิลมังกร

งามไฉไลตัวละครอันโดดเด่น ๑๗

ผีเสอ้ื สมทุ ร : ต้นตารับผูห้ ญงิ ชัดเจน

เปน็ ตัวละครทีม่ สี ีสนั โดดเด่นมาก เพราะนางแสดงอารมณห์ ลากหลายทั้งเกรย้ี ว
กราด โมโห หวาดหวัน่ อ่อนหวาน และแสดงพฤตกิ รรมดรุ า้ ยโหดเหยี้ มสมกับเป็นยักษ์
เม่อื ครั้งนางเห็นพระอภัยมณจี งึ เกดิ หลงรกั และถาโถมเขา้ จับพระอภยั มณจี นสลบแลว้ พา
ไปไวใ้ นถ้า เปน็ ชายาองคแ์ รกของพระอภัยมณี และมีบุตรดว้ ยกันชอ่ื สนิ สมุทร

นางเงือก : รกั สนองคณุ

นางเงือกกับพอ่ แม่ของนางไดช้ ่วยพาพระอภยั มณกี บั สินสมทุ รหนนี างผีเสอ้ื
สมทุ รไปที่เกาะแกว้ พิสดาร แต่พ่อแม่ของนางหนีไมท่ นั จงึ โดนนางผเี สอ้ื สมทุ รจับกนิ
แลว้ นางเงือกก็ตกเป็นชายาองค์ท่ีสองของพระอภยั มณี และมบี ตุ ร ชื่อสดุ สาคร

งามไฉไลตัวละครอันโดดเด่น ๑๘

สุวรรณมาลี : กลุ สตรผี มู้ ีใจเดด็ เด่ยี ว

เป็นธดิ าของทา้ วสิลราชกษัตรยิ ์เมอื งผลกึ กับนางมณฑา มีรปู โฉมงดงามมาก

อปุ นสิ ยั : มีนสิ ัยข้หี งึ มั่นคง พดู คาไหนเป็นคานน้ั ใจเด็ดเดี่ยว

มีความร้คู วามสามารถในการรบ และตาราพิไชยสงคราม

พระสวามี : พระอภยั มณี

ธิดา : นางสรอ้ ยสวุ รรณ และจันทร์สดุ า

นางละเวงวณั ฬา : ผเู้ ป็นมานะกษัตรีย์

เปน็ ธดิ าท้าวสิงหลและเปน็ ขนิษฐาของอศุ เรน ภายหลังไดข้ น้ึ เป็นกษตั รยิ แ์ หง่ เมอื งลังกา

อาวธุ ประจากาย : มตี ราราหเู ป็นของวิเศษประจากาย

อปุ นสิ ยั : ดว้ ยฐานะท่ีเปน็ ธิดากษัตริย์ จึงเปน็ ผูท้ ี่ยดึ มน่ั ในอดุ มการณ์

เป็นกษัตรีย์ท่ีเก่งกาจ มีเสนห่ แ์ ละเลห่ ์เหลีย่ มแพรวพราว

พระสวามี : พระอภยั มณี (มเหสอี กี องค์หนึ่ง รองจากนางสุวรรณมาลี)

โอรส : มงั คลา

๑๙

อกี ทั้งเหน็ ตัวละครชา่ งแปลกตา

ชีเปลอื ย ฤๅษแี หง่ เกาะแกว้ พสิ ดาร

เป็นชายชราไม่สวมเสอื้ ผ้า แตเ่ ดิมเปน็ เปน็ นกั บวช มีอายุไดพ้ นั ปีเศษ บาเพญ็
พราหมณ์ ลงเรือเดินทางมากลางทะเลแล้วเรอื ศีลอยูท่ เี่ กาะแกว้ พสิ ดารมาเปน็ เวลานาน
แตก จึงข้นึ ไปอยู่บนเกาะพนม แลว้ ทาตวั เป็น ความสามารถ : มีมนตว์ เิ ศษหลายอย่าง
ผวู้ ิเศษ ไม่นุ่งหม่ เสื้อผ้าชาวบ้านจงึ เคารพนบั สามารถปราบภตู ผีปีศาจได้
ถือมาก จนสร้างกฏุ ใิ ห้เปน็ ท่ีอยู่ เมื่อเหน็ ไม้เท้า อปุ นสิ ยั : ให้การอบรบขอ้ ธรรมะเหมอื นกัน
หมด ไมเ่ ลือกฝ่ายผิดฝา่ ยถูก
กบั ม้านิลมังกรของสดุ สาครกอ็ ยากได้ ใชห้ ลักธรรมเปน็ พ้ืนฐานของสนั ตภิ าพ
จงึ หลอกสุดสาครไปผลกั ตกเหว พยายามใหค้ กู่ รณเี ป็นมติ รที่ดีต่อกนั

๒๐

อีกท้งั เหน็ ตัวละครช่างแปลกตา

อศุ เรน มหงิ ขส์ ังขรเทวราช

เป็นโอรสท้าวสิงหลแหง่ เมอื งลังกา ปรากฏในตอนพระอภัยเป่าป่ี
เปน็ สายเลือดกษัตรยิ ช์ าตินักรบและ สังหารนางผีเสื้อสมทุ รแลว้ กาลงั จะเผา
ศพ แต่มหิงขส์ งั ขรเทวราชเขา้ มาหา้ มไว้
เปน็ คู่หม้ันของนางสุวรรณมาลี เพราะจะทาให้นางผเี สอ้ื ฟื้นคนื ชีพ
ตัวละครชาวตา่ งชาตทิ ี่มบี ทบาท ลักษณะ : เปน็ ชายรา่ งกายแกช่ รา แต่
โดดเด่นในเรอื่ ง ใบหนา้ อ่อนเยาวค์ ล้ายทารก นุ่งขาว
ผมยาว ถือไมเ้ ท้าและพดั ขนนก

ย่องตอด

เป็นทหารของนางละเวงวัณฬา
มีความเกง่ กาจดา้ นคาถาอาคม อดตี น้นั
ยอ่ งตอดเปน็ ลกู เศรษฐี มนี ิสยั ข้อี ายและ

โงเ่ ขลา พอ่ แมห่ าภรรยาให้ แต่ย่องตอด
อาย จึงไม่ไดเ้ ขา้ หอ คนื หนึง่ ตดั สนิ ใจ
เข้าไปปลุกปลา้ นางตกใจดน้ิ รนและถบี
ย่องตอดไปถูกตาขา้ งขวาจนตาบอด

๒๑

อกี ท้ังเหน็ ตัวละครชา่ งแปลกตา

นางวาลี ม้านิลมงั กร

เป็นสนมเอกของพระอภยั มณี มลี ักษณะ “เขีย้ วเป็นเพชร
นางมีสติปัญญาเป็นเลิศและมี เกล็ดเป็นนิลล้ินเปน็ ปาน”
ความรู้ดี มรี ปู รา่ งหนา้ ตาอปั ลกั ษณ์ หัวเหมอื นมงั กรท่ีเป็นพ่อ มรี ปู กาย
ตัวดา ใบหนา้ มีแตร่ อยแผลเปน็ เปน็ ม้าเหมอื นแม่ และมีหางเหมอื น
หางนาคหรอื หางมงั กรเหมอื นพ่อ

กค่ี รัง้ หนาเพลงปที่ ี่ขบั ขาน... ๒๒

การเป่าป่ขี องพระอภยั มณีแบ่งได้ ๗ ลกั ษณะ ตามที่ปรากฏในเรอ่ื งทั้งหมดมี ๑๑ ครง้ั
พระอภัยมณเี ป่าปี่ ๑๐ ครง้ั และสินสมุทร เปา่ ปี่ ๑ ครง้ั

ลกั ษณะที่ ๑ การเป่าปเี่ พอื่ ขับกลอ่ มปลอบประโลม ลกั ษณะที่ ๒ การเปา่ ป่เี พ่ือฆา่ ทาลาย

มี ๒ เหตุการณ์ คือ มี ๑ เหตกุ ารณ์ คือ
การเปา่ ปี่ครั้งท่ี ๑ พระอภยั มณเี ป่าป่ใี หพ้ ราหมณท์ ง้ั สามฟัง การเปา่ ป่คี ร้ังท่ี ๓ พระอภยั มณีเป่าป่ฆี ่านางผีเส้ือสมทุ ร
การเป่าปี่คร้งั ที่ ๒ เป็นการเปา่ ป่ขี องสนิ สมทุ รให้ทา้ วสลิ ราชฟงั

๒๓

ก่คี รง้ั หนาเพลงปีท่ ่ขี บั ขาน...

ลักษณะที่ ๓ การเป่าปี่เพอื่ สะกดจติ ให้งงงวยลมื สติ

มี ๓ เหตกุ ารณ์ คือ
การเปา่ ปคี่ ร้งั ท่ี ๔ พระอภยั มณเี ป่าปี่สะกดทัพเจา้ ละมาน
การเปา่ ปีค่ รั้งที่ ๘ พระอภัยมณเี ป่าปี่สะกดทัพของตนเอง
การเปา่ ปคี่ รั้งท่ี ๑๐ พระอภยั มณีเปา่ ป่ีจบั วลายดุ า วายุพัฒน์ และหสั กนั

ลักษณะที่ ๔ การเปา่ ป่ีเพือ่ สงบจิตใจ

มี ๒ เหตกุ ารณ์ คอื
การเปา่ ปี่ครง้ั ที่ ๕ พระอภัยมณีเปา่ ป่หี ้ามทพั
การเปา่ ปีค่ รั้งที่ ๑๑ พระอภัยมณีเปา่ ปี่ห้ามปลามใิ หห้ นุนเรอื

ก่ีครั้งหนาเพลงปีท่ ข่ี บั ขาน... ๒๔

ลกั ษณะที่ ๕ การเปา่ ปี่เพอ่ื เกี้ยวพาราสี ลักษณะที่ ๖ การเปา่ ป่ีเพื่อปลกุ ให้ตื่นคนื สติ

มี ๑ เหตุการณ์ คือ มี ๑ เหตุการณ์ คอื
การเป่าป่คี รง้ั ท่ี ๖ พระอภัยมณเี ป่าป่ีเกยี้ วนางละเวงวณั ฬา การเปา่ คร้ังท่ี ๗ พระอภัยมณีเปา่ ปีป่ ลกุ ทัพตนเอง

ลักษณะท่ี ๗ การเปา่ ป่เี พือ่ แสดงความโศกเศรา้

มี ๑ เหตกุ ารณ์ คอื
การเป่าครั้งที่ ๙ พระอภยั มณีเปา่ ปี่เรยี กนางละเวงวณั ฬาและกองทัพทัง้ หมด

ฉากตระการเมืองใหญ่รายทะเล ๒๕

- ท้าวสทุ ัศน์
- นางปทมุ เกสร
- พระอภัยมณี
- ศรีสวุ รรณ

เมืองรตั นา

- ท้าวสิลราช
- มณฑา
- นางสุวรรณมาลี

เมืองผลกึ

๒๖

- ทา้ วสงิ หล
- อุศเรน
- นางละเวงวัณฬา

เมอื งลังกา

- ท้าวทศวงศ์
- เกษรา

เมอื งรมจักร

เมืองการะเวก - ท้าวสุริโยทัย
- จันทวดี
- นางเสาวคนธ์
- หสั ไชย

๒๗

แลว้ มาเสวนาถงึ แก่นเรือ่ ง

นิทานคากลอนเร่ืองพระอภัยมณีไม่มีแก่นเร่ืองใดที่สาคัญและชัดเจนพอท่ีจะระบุว่าเป็นแก่น
ของเรื่อง ดังน้นั จงึ ไดก้ ลา่ วถึงแกน่ เร่ืองยอ่ ยว่ามแี กน่ เร่อื งย่อยทน่ี ่าสนใจอยู่ ๔ แกน่ เรือ่ ง คอื

๑. การเดินทางผจญภัยเพ่อื หา
ประสบการณ์และเพ่ือสร้างคณุ ลกั ษณะ
เด่นให้แก่ตวั ละครเอก จะเห็นได้จากเริ่มตั้งแต่

การที่พระอภยั มณเี ดินทางเพื่อศกึ ษาหาความรู้
สาหรบั การปกครองบา้ นเมือง ทาใหพ้ ระอภยั
มณมี ีคุณลักษณะเดน่ ดา้ นเพลงปี่ ซึ่งแตกต่าง
จากตวั ละครเอกเรอ่ื งอนื่ ๆ

๒๘

แลว้ มาเสวนาถงึ แกน่ เร่อื ง

๒. ความสาคัญของ ๓. ความขัดแย้งและการตอ่ สู้
วิชาความรู้ เป็นแก่นเรื่องย่อย ระหว่างพอ่ แม่ และลูก ความขดั แยง้

อี ก แ ก่ น ห นึ่ ง ที่ ป ร า ก ฏ ชั ด เ จ น ดงั กล่าวไดแ้ ก่ การต่อสูร้ ะหวา่ งนางละเวง
สุ น ท ร ภู่ ไ ด้ ต้ั ง ใ จ แ ต่ ง แ ท ร ก ไ ว้ วณั ฬากับมังคลา ดังเมอื่ ครง้ั นางละเวง
ต ล อ ด ทั้ ง เ ร่ื อ ง เ พื่ อ ย้ า ถึ ง วัณฬาทราบว่ามังคลาชิงโคตรเพชร
ความสาคญั ของวิชาความรู้ กลับมาจากเมอื กการะเวกก็โกรธและ
ประกาศถอดยศมังคลาทาใหท้ หารฝ่าย
เมืองลังกาแตกเป็นสองฝา่ ย

ละเวงวณั ฬา มงั คลา

๒๙

แลว้ มาเสวนาถงึ แก่นเร่อื ง

๔. ความวา้ เหว่และการขาดความอบอุ่น
ภายในครอบครวั ความสมั พันธ์ภายในครอบครวั

ของตวั ละครเอกมลี กั ษณะเดน่ อยา่ งหน่งึ คอื การขาด
ความอบอนุ่ ภายในครอบครวั ซ่ึงเกดิ จากการท่ีตัวละคร
มกั จะตอ้ งพลัดพรากจากกนั เสมอ โอกาสทีพ่ ่อ แม่ ลูก
จะได้อย่พู รอ้ มหน้ากันมนี ้อย สงิ่ ทต่ี ามมาในกรณนี ีค้ ือ

ลักษณะของตวั ละครมคี วามว้าเหว่แฝงอยู่
ซง่ึ พระอภยั มณเี ปน็ ตัวอยา่ งที่
ชดั เจนในกรณนี ี้ เชน่
ชีวิตของพระอภัยมณี
สนิ สมุทร สุดสาคร เป็นตน้

งามลือเล่อื งคุณค่าวรรณศลิ ป์ ๓๐

จากการทีว่ รรณคดีสโมสรได้ยก ฉันทลกั ษณ์ สมั ผสั นอก
ยอ่ งให้พระอภยั มณเี ปน็ ยอดของนิทาน กลอนสุภาพ สมั ผัสสระภายในวรรค
คากลอนนั้นแสดงว่า นิทานคากลอน สมั ผัสพยญั ชนะ
เร่ืองพระอภัยมณีมีความงามทางด้าน การใช้ภาพพจน์
วรรณศิลป์ คอื แต่งโดยใช้คาประพันธ์ การใชภ้ าพพจน์
ประเภทกลอนสุภาพ ซึ่งสุนทรภู่ได้
ประพันธ์ตามฉนั ทลกั ษณ์ ได้แก่ โวหาร
รสในวรรณคดี

งามลือเลอื่ งคณุ คา่ วรรณศิลป์ ๓๑

๏ กระโดดโครมโถมถงึ เข้าทงึ้ หนวด ดังน้ันคุณค่าด้านวรรณศิลป์ของนิทาน
มงั กรหวดหางกระหวดั ทั้งกัดขบ คากลอนเรื่องพระอภัยมณีที่โดดเด่น คือ
พอหลดุ มือร้ือกลับเขา้ รบั รบ สุนทรภู่ใช้จินตนาการในการแต่ง โดยภาษา
โจนประจบจับหนวดกระหมวดรง้ั จากการใช้จินตภาพ กล่าวคือ การใช้คาท่ี
เอาวงหวายสายสญิ จนส์ วมศรี ษะ แสดงการเคลอ่ื นไหวท่สี วยงาม เพื่อเพ่ิมความ
ด้วยเดชะพระเวทวิเศษขลัง งดงามในภาษาและเพ่ือให้ผู้อ่านเห็นภาพตาม
ม้ามังกรออ่ นดนิ้ สนิ้ กาลัง เช่น จากตอน กาเนิดสุดสาคร
ขน้ึ นง่ั หลังแลว้ กุมารก็อา่ นมนต์

๓๒

มายลยนิ คณุ ค่าอ่นื ทีส่ อดแทรก

๑. คณุ คา่ ด้านสงั คม ทาให้ผู้อา่ นนิทานคากลอนเรอ่ื งพระอภัยมณเี ข้าใจวถิ กี ารดาเนนิ

ชีวิตและสภาพสังคมของไทย เกิดความภาคภูมิใจในความเป็นไทย

ความรเู้ กี่ยวกบั คติชาวบ้าน

มีการเลา่ ตานาน คอื ตานานการกาเนดิ นาง
ผเี สอื้ สมทุ รว่า เมอ่ื กอ่ นนางผเี ส้อื สมุทรเปน็ ก่อนหินอยู่
ท่กี ระสนิ ธ์ุสมุทร นางไดร้ ับพรจากพระลักษมี และได้
ถอดดวงใจไว้ทแ่ี ผ่นศลิ า จากนนั้ จงึ ไดข้ ึ้นฝ่ังไปทา้ รบ
กบั พระเพลงิ จนไฟกรดเผาไหมท้ ้ังตัว แตเ่ น่ืองด้วยนาง
ไดฝ้ ากดวงใจไวท้ ี่แผ่นศลิ าจงึ ไม่ตาย เมื่อระยะเวลาผา่ น
ไปไดห้ มน่ื ปี แผน่ ศลิ าก้อนนน้ั ได้งอกออกเป็นร่างกาย
ของนางผีเส้อื สมทุ รอกี ครง้ั

๓๓

มายลยนิ คุณคา่ อ่นื ที่สอดแทรก

ความเชือ่ ทางไสยศาสตร์

ไสยศาสตร์ประเภทการกระทาต่อผู้อ่ืน
ไดแ้ ก่ การทาเสนห่ ์ คอื ตอนพระอภยั มณีหลง
เสน่ห์ภาพวาดของนางละเวงวัณฬา ซึ่งเจ้า
ละมานนาตดิ ตวั มาเมื่อถูกพระอภัยมณีจบั ได้

๓๔

มายลยนิ คุณค่าอน่ื ที่สอดแทรก

ความเชอื่ เรอื่ งความฝัน

ตอนพระอภัยมณีคิดหนีนางผเี สอื้ สมุทร
ทาให้นางผีเสอ้ื สมทุ รฝันรา้ ย นางฝนั วา่ เทวดา
ที่อยูบ่ นเกาะนนั้ เหาะลงมาทาลายถา้ จนยบั เยนิ
และทาร้ายนางจนปางตาย แล้วควักเอาตาท้งั
สองขา้ งของนาง จากนนั้ ก็เหาะหายไป ซึ่งเปน็
ฝันแบบจิตนิวรณ์ เพราะจิตใจผกู พัน

๓๕

มายลยนิ คณุ คา่ อ่ืนท่ีสอดแทรก

๒. คณุ ค่าด้านภาษติ คาสอน ภาษิตคาสอนเหล่านน้ี ่าจะมาจากประสบการณข์ อง

สนุ ทรภู่และสนุ ทรภู่นามาแทรกไวเ้ ปน็ เรอ่ื ง ๆ เหมาะสมแก่แตล่ ะสถานการณ์ เป็นประโยชน์
แกค่ นฟังคนอ่านทจี่ ะไดน้ าไปใช้ในชีวติ ประจาวันของตนได้เป็นอยา่ งดี

สอนเรอื่ งคณุ ประโยชน์ของความร้วู ่า มนั แสนสดุ ลึกล้าเหลอื กาหนด
แล้วสอนวา่ อย่าไว้ใจมนษุ ย์ ไม่เคย้ี วคดเหมือนหนงึ่ ในน้าใจคน
ถงึ เถาวลั ย์พนั เก่ียวทเ่ี ลี้ยวลด บิดามารดารกั มกั เปน็ ผล
มนุษย์น้ีมีรกั อยู่สองสถาน เกดิ เป็นคนคดิ เห็นจึงเจรจา
ทพ่ี งึ่ หน่ึงพง่ึ ไดแ้ ต่กายตน ให้รอบคอบคดิ อ่านนะหลานหนา
แม้ใครรกั รกั มัง่ ชงั ชงั ตอบ รรู้ กั ษาตวั รอดเป็นยอดดี
สง่ิ ใดไมส่ ้รู ้วู ิชา

๓๖

มายลยนิ คุณค่าอ่ืนทสี่ อดแทรก

๓. คณุ ค่าด้านวรรณคดี

๑. การดัดแปลงนิทานคากลอนเรื่องพระอภัยมณีเป็นภาพวาด ในพระอุโบสถวัดหัวลาโพง มีภาพวาด

จติ รกรรมฝาผนงั เร่ืองพระอภยั มณี วาดโดย นิตยา ศกั ด์ิเจริญ

๒. การดดั แปลงนิทานคากลอนพระอภัยมณเี ป็นวรรณกรรมเพลง

๒.๑ เพลงไทยสากล เช่น เพลง “คามน่ั สญั ญา” จากเรือ่ ง พระอภัยมณี ของสุนทรภู่
๒.๒ เพลงไทยลูกทุ่ง เช่น เพลง ผีเสือ้ สมทุ ร (รักเกินจะหักใจ) จากเร่อื ง พระอภัยมณี ของสุนทรภู่ ซ่ึง
เพลงน้ีไดถ้ า่ ยทอดอารมณค์ วามรกั ของนางผีเสอ้ื สมุทร ขับรอ้ งโดย มินตรา นา่ นเจ้า

๓. การแปลนิทานคากลอนเร่ืองพระอภัยมณีเป็นภาษาต่างประเทศ เช่น พระอภัยมณี แปลเป็น

ภาษาอังกฤษใชช้ ื่อเร่ืองว่า The Story Of Phra Abhai Mani เปรม ไชยา เปน็ ผู้แปล แตแ่ ปลเพียงแค่ ๑๐ ตอน

๔. การดดั แปลงนทิ านคากลอนเรอื่ งพระอภัยมณเี ปน็ การต์ นู คอมมคิ มที ้งั หมด ๓ เรอ่ื ง ได้แก่

๔.๑ การต์ ูนวรรณคดี ชุดนทิ านไทย พระอภัยมณี (๒๕๓๔) ของสานักพมิ พต์ น้ ออ้
๔.๒ อภัยมณีซากา้ (๒๕๔๕) โดย สุพจน์ อนวัชกชกร
๔.๓ การผจญภยั ของสดุ สาคร (๒๕๕๑) โดย อมั รินทร์ เดชณรงค์ และศิรศิ ักดิ์ เชาว์ศริ ิ

๓๗

มายลยินคุณคา่ อื่นท่สี อดแทรก

๓. คุณค่าด้านวรรณคดี

๕. การดดั แปลงนทิ านคากลอนเรอ่ื งพระอภยั มณเี ป็นภาพยนตร์ มที ้งั หมด ๒ เร่อื ง ได้แก่

๕.๑ พระอภยั มณี (๒๕๔๕) ของซอฟต์แวร์ ซัพพลายส์ อนิ เตอร์เนชัล่ แนล
๕.๒ สดุ สาคร จะ๊ ทิงจา (๒๕๔๙) บรษิ ัทโมโน ฟิลม์

๖. การดัดแปลงนิทานคากลอนเรอ่ื งพระอภยั มณเี ป็นอนเิ มชน่ั มที ัง้ หมด ๒ เรื่อง ไดแ้ ก่

๖.๑ พระอภัยมณี (๒๕๔๕) โดย ปยตุ เงากระจา่ ง
๖.๒ สดุ สาคร จ๊ะทงิ จา (๒๕๔๕) โดยแฟนตาซที าวน์

๗. การดัดแปลงนิทานคากลอนเร่ืองพระอภัยมณเี ป็นนิทานภาพ มีท้ังหมด ๖ เร่ือง ไดแ้ ก่

๗.๑ สุดสาคร (๒๕๒๙) โดย ปยุต เงากระจา่ ง และคณะ
๗.๒ พระอภยั มณีฉบบั การต์ นู ๔ สี (๒๕๔๗) เลา่ เรอื่ งโดย สุภฤกษ์ บญุ ทอง
๗.๓ หนังสือชดุ นทิ านไทย เรือ่ งสุดสาคร (๒๕๔๗) โดย น้านกฮูก
๗.๔ สดุ สาคร (๒๕๕๐) ของสานกั พิมพ์หอ้ งเรียน
๗.๕ วรรณคดีไทยสาหรบั เยาวชน เลา่ เรื่องพระอภยั มณี (๒๕๕๔) โดย กูเ้ กียรติ มานพ
๗.๖ วรรณคดกี ่อนนอนเรอื่ ง พระอภัยมณี (๒๕๕๖) ของสานกั พมิ พ์สกายบุก๊ ส์

๓๘

คงไม่แปลกทป่ี รากฏในบทเรียน

เห็นไดว้ ่านิทานคากลอนเร่ืองพระอภัยมณมี คี วามสนกุ สนานเพลิดเพลิน ซึ่งเกิดจากมตี วั ละครท่แี ปลก
ใหม่ หลากหลายและเปน็ ตวั ละครเดก็ ซงึ่ เหมาะสมกบั นกั เรยี นระดบั ช้ันประถมศกึ ษาปที ี่ ๖

ตวั ละครหลากหลาย นิทานคากลอนเร่ืองพระอภัยมณมี ตี วั ละครที่หลากหลาย
มนุษย์ เชน่ พระอภัยมณี ศรสี วุ รรณ นางสวุ รรณมาลี ฯลฯ
สตั ว์ เชน่ มา้ นลิ มงั กร สงิ โต ผเี สอื้ ค้างคาว
ยกั ษ์ เช่น นางผีเสื้อสมุทร
เงอื ก เชน่ นางเงอื ก พอ่ เงือก แมเ่ งือก

ตวั ละครที่เป็นเดก็ เชน่ สุดสาคร สนิ สมทุ ร หัสไชย เสาวคนธ์ ฯลฯ ทาใหเ้ ดก็ อา่ นแล้วคล้อย
ตามความสนกุ ไดแ้ ละทาให้วรรณคดเี รื่องน้ีไมน่ ่าเบ่ือจนเกนิ ไป

๓๙

คงไมแ่ ปลกที่ปรากฏในบทเรยี น

เป็นตวั อยา่ งของกลอนสุภาพที่ไพเราะและตรงตาม
ฉนั ทลักษณ์

ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาข้ันพ้ืนฐาน
พุทธศักราช ๒๕๕๑ ในระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ ๖
จึงได้บรรจุนิทานคากลอนเรื่องพระอภัยมณีไว้ใน
วรรณคดวี ิจกั ษ์ เพราะนิทานคากลอนเรอื่ งน้แี ต่งด้วย
คาประพันธ์ประเภทกลอนสภุ าพทสี่ ามารถเปน็ แมแ่ บบ
ให้กบั นักเรยี นชน้ั ประถมศึกษาปที ่ี ๖ ได้เรียน

๔๐

นามาเขยี นวเิ คราะห์ข้อปจุ ฉา

พระอภยั มณีมีลูกกคี่ น ชอ่ื ว่าอะไร พระอภยั มณีมีลกู ๕ คน ชอ่ื ว่า สินสมุทรเป็นลกู นางยกั ษ์
เป็นลกู ใครบา้ ง และคนไหนมบี ทบาททสี่ ดุ สดุ สาครเปน็ ลกู นางเงอื ก สร้อยสุวรรณและจนั ทร์สดุ าเป็น
ลูกนางสวุ รรณมาลี และมงั คลาเปน็ ลกู นางละเวงวณั ฬา

ผวู้ จิ ยั มีความคดิ เห็นวา่ ลกู ทีม่ บี ทบาทมากท่ีสดุ มี ๓ คน
คอื สนิ สมทุ ร สดุ สาครและมงั คลาแต่จะมบี ทบาททสี่ าคญั แตกต่าง
กนั ไปในแตล่ ะตอน

ชว่ งตน้ เรือ่ งสนิ สมทุ รมีบทบาทมาก เพราะ พาพระอภยั มณี
หนีนางผเี สื้อสมทุ ร และชว่ ยเป็นส่อื รกั ให้กับนางสวุ รรณมาลีกบั
พระอภยั มณี ต่อมาคนท่มี ีบทบามมากท่สี ุดคอื สุดสาคร เพราะ
เป็นตอนท่สี ุดสาครตามหาพระอภยั มณี และช่วยกนั ปกป้องเมือง
ผลกึ สว่ นช่วงท้ายเร่ืองคนทมี่ ีบทบาทมากคอื มังคลา เพราะ
มังคลาชิงโคตรเพชรจึงทาให้เกิดสงคราม

๔๑

พระอภยั มณมี เี มยี กคี่ น เป็นมนษุ ย์ก่ีคนและเป็นอมนุษยก์ ค่ี น

อมนษุ ย์

ผีเสือ้ สมุทร นางเงอื ก

มนษุ ย์

สุวรรณมาลี ละเวงวณั ฬา วาลี

๔๒

หากกลมุ่ ผ้วู ิจัยเปน็ พระอภยั มณีจะตดั สินใจ
ไปกบั นางผีเสอื้ สมทุ รหรอื ไม่ เพราะอะไร

กลมุ่ ผู้วิจัยขออธบิ ายวา่ พระอภยั มณีไม่มสี ทิ ธิ์
ตดั สินใจ เพราะนางผีเส้อื สมทุ รมาลกั เอาตัวพระอภัยมณี
ไปในตอนทพ่ี ระอภัยเปา่ ปใ่ี ห้สามพราหมณ์ฟงั

จากเมยี ทง้ั ๕ คนของพระอภยั มณีใคร ๔๓
คอื คนท่นี ิสยั ดีทีส่ ดุ

จากมุมมองของผวู้ ิจยั มองวา่ นางเงือกคือคนท่นี ิสัยดที ส่ี ดุ เพราะนางเงือก

ไม่เคยทาใหพ้ ระอภยั มณยี ุ่งยากใจเหมอื นกับเมยี คนอืน่ ๆ
เช่น ตอนพระอภัยมณจี ะโดยสารเรอื ไปกบั ท้าวสิลราช นางเงือกรวู้ ่าตนเองทอ้ ง

แต่ก็ไม่ได้ขดั ทพ่ี ระอภัยมณีจะไป

ตัวละครนางผีเสือ้ สมุทรสามารถสอนคน ๔๔
ในปัจจุบันได้อย่างไร

ตวั ละครนางผีเสื้อสมุทรสามารถสอนคนไดห้ ลายเรอ่ื ง เชน่

๑. ในเร่ืองความเอาแต่ใจตนเอง ๒. ในเรอ่ื งความปลอ่ ยวาง

เพราะจะทาให้เกดิ ความยงุ่ ยากใน เพราะ หากนางผเี ส้อื สมุทรเลือกที่
ภายหลงั เหมอื นตอนท่ีนางยักษ์ จะปล่อยพระอภัยมณไี ปกจ็ ะไมท่ าให้
ไปลักเอาตัวพระอภัยมณีมาอยู่ดว้ ย ตนเองตอ้ งตาย

๔๕

ชนดิ ป่ีทีพ่ ระอภัยมณีเป่าคือชนิดใด

ใชป้ ีช่ นดิ นนั้ ในบทประพนั ธก์ ไ็ มไ่ ด้บอกไว้เปน็ ปีอ่ ะไร กลา่ วแต่เพยี งวา่ คา่ เล่าเรียนทพี่ ระอภยั มณตี ้องจ่ายนัน้ สูง

ถึงหนึ่งแสนตาลึงทอง ทาให้นา่ จะสนั นฐิ านไดว้ า่ น่าจะเปน็ “ปใี่ น”

เพราะการเรียนปก่ี ารเปา่ ปใี่ นจะยากท่ีสดุ ด้วยความทร่ี ะบบการวางนิว้ และการไลเ่ สยี งไมเ่ หมอื นกบั ปี่ทัว่ ไป
ครูดนตรไี ทยจงึ มักให้ลูกศิษยห์ ดั เป่าปใ่ี นก่อน ถ้าเป่าไดแ้ ลว้ ป่ีอะไรกเ็ ปา่ ได้ทง้ั นัน้

ประกอบกับท่บี ทกลอนในตอนหน่ึงทีก่ ลา่ วว่า

“แลว้ หอมหวนชวนโหยโรยชวา พระแกล้งวา่ ไปในเพลงวังเวงใจ”

ซง่ึ คาว่า ชวา เปน็ ทางเสยี งหนึง่ ที่เมอ่ื ใชป้ ่ใี น จะใหค้ วามไพเราะเป็นอยา่ งมาก

พระอภยั มณมี จี ิตใจและพฤตกิ รรมอยา่ งไร ๔๖

จิตใจออ่ นโยน พูดจาดี
ปฏิบัติต่อผอู้ ่ืนอย่างสภุ าพ
ออ่ นนอ้ มถ่อมตน

เชน่ บอกให้สนิ สมทุ รขอโทษเงอื กนา้ ท่จี ับตัวมาและใหเ้ อาไปปลอ่ ยนา้ เหมอื นเดมิ

ผิดไหมที่พระอภยั มณีหนนี างผเี ส้อื สมุทร ๔๗
ถ้าผดิ ผิดเพราะอะไร หรอื ไมผ่ ดิ เพราะอะไร

ผวู้ จิ ยั มองว่าพระอภัยมณีไม่ผดิ ทห่ี นนี างผเี สอื้ เพราะพระ

อภยั มณไี ม่ไดเ้ ตม็ ใจที่จะอยู่กับนางผเี ส้ือสมทุ รแต่เปน็ นางท่ไี ปลกั พาตวั
พระอภยั มณีมาอยู่ด้วย