Modul Penjelajahan Hutan Tropika

SIRI PROGRAM PEMERKASAAN BELIA LANGKAWI UNESCO GLOBAL GEOPARK:
PENJELAJAHAN EKOSISTEM

PENJELAJAHAN
HUTAN TROPIKA

Oleh:
Dato’ Shaharuddin Mohamad Ismail
Dr. Shamsul Khamis

KANDUNGAN

01 APA ITU HU TAN? 02 PE R ANAN HU TAN

03 CIRI-CIRI HUTAN 04 PENGURUSAN HUTAN
TROPIKA SECARA LESTARI DI
M A L AY S I A

05 LANGKAWI 06 BAGAIMANA
GEOFOREST PARK MENGENAL POKOK?

01 APA ITU HUTAN?

PENGENALAN

• Hutan bukan hanya sekadar himpunan dirian pokok-
pokok, tetapi melibatkan perhubungan kompleks
antara komuniti organisma hidup dan bukan hidup
yang terdapat di sekelilingnya.

• Organisma hidup meliputi tumbuhan, haiwan, kulat,
bakteria dan mikro organisma yang lain manakala air,
tanah, cahaya dan udara melengkapkan ekosistem.

• Pada dasarnya, kita merujuk kepada interaksi antara
pokok-pokok, tumbuh-tumbuhan, haiwan dan
persekitaran geo-fizikal.

• Ciri-ciri unik yang terdapat di dalam hutan
menunjukkan keadaan hutan yang kompleks dan
sofistikated.

DEFINISI HUTAN

“Kawasan yang ditumbuhi pokok-pokok liar”

Mengikut definisi FAO:
• Kanopi > 10% dari sesuatu kawasan hutan;
• Luasnya > 0.5 hektar
• Ketinggian pokok pada kematangan > 5 meter
• Mengandungi apa-apa tumbuhan semulajadi termasuk ladang getah.

TANAH, HUTAN DAN LAUTAN DI DUNIA

70% 30%
Air Daratan

30% dari luas daratan
di dunia dilitupi oleh

kawasan hutan

KELUASAN HUTAN DI DUNIA

4.06Billion Ha*

*Sumber: FAO, 2020

JUMLAH KAWASAN HUTAN DUNIA

93% 45% 27% 16% 11%

Hutan Asli Hutan Tropika Hutan Boreal Hutan Temperate Hutan Sub-Tropika

7%

Ladang Hutan

Sumber: FAO, 2020

SUMBER HUTAN DI MALAYSIA

55.35%

(18.27 JUTA HEKTAR)*

JUMLAH KESELURUHAN TANAH

Sumber: Bagi tahun 2018 (DOSM, 2020)

PERBANDINGAN HUTAN DI MALAYSIA DENGAN
NEGARA-NEGARA LAIN

*Peratusan kawasan hutan adalah berdasarkan kepada keluasan keseluruhan tanah di negara masing-masing

CANADA NETHERLANDS CHINA

347.1 Juta Hektar 0.38 Juta Hektar 208.32 Juta Hektar
(38.2%) (22.1%)
(11.2%)
USA MALAYSIA
UNITED KINGDOM
310.1 Juta Hektar 18.27 Juta Hektar
(33.8%) 3.14 Juta Hektar (55.3%)
(12.9%)
Sumber: MTC (2016) INDONESIA
CAMEROON
91.72 Juta Hektar
19.04 Juta Hektar (50.6%)
(40.3%)

AUSTRALIA

124.75 Juta Hektar
(16.2%)

JENIS-JENIS HUTAN HUJAN DI MALAYSIA

HUTAN DARAT HUTAN PAYA HUTAN PAYA
GAMBUT LAUT
93%
5% 2%

PERANAN & 02
KEPENTINGAN
HUTAN

PERANAN & KEPENTINGAN HUTAN

ALAM SEKITAR EKONOMI

AIR PEROLEHAN EKSPORT
UDARA INDUSTRI
KEPELBAGAIAN BIOLOGI HASIL HUTAN
PEMULIHARAAN TANAH
KEBUDAYAAN & SOSIAL

PEKERJAAN
BUDAYA

HUTAN BEKALKAN AIR

HUTAN MEMBEKALKAN AIR BERSIH SECARA BERKEKALAN

Menyokong kehidupan asas, Sumber utama air untuk Masalah kekurangan
alam sekitar, ekosistem dan kegunaan domestik, industri dan kuantiti air atau
pengairan pertanian. Turut juga
pembangunan negara. digunakan untuk akuakultur dan pencemaran kualiti air
perlombongan serta penghasilan boleh menjejaskan aktiviti
kemanusian dan ekonomi
tenaga hidroeletrik
negara.

HUTAN – PUNCA UTAMA SUMBER AIR

Umumnya, sumber air berlaku menerusi satu
kitaran hidrologi yang kompleks.

Sungai sumber utama bagi 97% bekalan air
mentah negara di mana puncanya bermula
dari sungai-sungai di kawasan hutan.

3% bekalan air mentah dari sumber air KAWASAN HUTAN TADAHAN air
bawah tanah. membekalkan sebahagian besar

29.1% atau 1.3 juta ha Kawasan Tadahan air bersih untuk keperluan
Air dari Hutan Simpanan Kekal dikelaskan domestik, pertanian, industri
sebagai kawasan utama bagi bekalan air dan keperluan ekologi yang
mentah. diperlukan bagi kawasan hulu

dan hiliran.

AWAN BERHUJAN BANDAR

PEMELUAPAN PEMENDAPAN/HUJAN

HUTAN TANAH TINGGI TRANSPIRASI HUTAN PAYA

PENGEWAPAN AIR TERJUN/ LARIAN PERMUKAAN PENGEWAPAN
ANAK SUNGAI

HUTAN PAMAH

SUNGAI

PENYERAPAN

TASEK Kitaran Hidrologi

ALIRAN AIR BAWAH TANAH

ALIRAN AIR BAWAH TANAH

SIMPANAN AIR BAWAH TANAH

APAKAH HUBUNGAN HUTAN TERHADAP KUALITI DAN KUANTITI AIR?

Hutan bertindak sebagai penapis semulajadi
Hutan meningkatkan kepadatan vegetasi tumbuhan

Pokok-pokok di hutan membantu mengawal dan menstabilkan mendapan
Hutan meningkatkan taburan hujan – melalui proses penyejatan

Hutan dan pokok memberikan perlindungan pada kawasan pembiakan terutama
kepada hidupan akuatik dengan membekalkan nutrient

Hutan dan pokok menghalang kepada kerosakan atau bencana yang berkaitan
dengan air seperti runtuhan tanah, banjir dan kemarau.

Hutan mempengaruhi jumlah air sedia ada dan mengawal aliran air permukaan
dan air bawah tanah serta mengekalkan kualiti air yang tinggi.

KLASIFIKASI HUTAN PERLINDUNGAN
DI SEMENANJUNG MALAYSIA

No. Classification Areas (Ha)

1 Soil Protection Forest 523,489.33
2 Soil Reclamation Forest 6,470.32
3 Flood Control Forest 9,906.21
4 Water Catchment Forest
5 Forest Sanctuary for Wildlife 952,668.42
6 Virgin Jungle Reserves 68,995.46
7 Amenity Forest 32,950.93
8 Education Forest 72,257.00
9 Research Forest 18,217.91
10 Forest for Federal purposes 33,227.76
11 Forest State Parks 17,683.55
342,401.68

KAWASAN HUTAN DAN TADAHAN AIR DI PULAU LANGKAWI

JUMLAH HUTAN SIMPAN KEKAL

26,373 ha

Sumber: Jabatan Perhutanan Negeri Kedah

HUTAN SIMPAN KEKAL DI LANGKAWI

LEMBANGAN SUNGAI DI LANGKAWI

Gunung Machincang Bohor Ayer Hangat Pulau Langgun
Kilim
Padang Mat Sirat Ulu Melaka Pulau Timun

Pulau Rebak Gunung Raya
Besar
Kuah

Kedawang

Pulau Beras Pulau Tuba
Basah
Pulau Dayang
Pulau Singa Bunting
Besar

AIR TERJUN TELAGA TUJUH, AIR TERJUN TEMURUN,
PULAU LANGKAWI PULAU LANGKAWI

KAJIAN KUALITI AIR DI KAWASAN HUTAN TADAHAN AIR

Study Area Site Description Number of Monitoring
Station
Mandi Angin Protected Forest (hill forest) 22
Stong Protected Forest (hill forest) 12
Protected Forest (hill forest) 19
Gunung Jerai Recreation Forest (lowland forest) 22
Kenong
Protected & Recreational Forest (lowland) 13
Wang Kelian
Ulu Muda Protected forest (lowland forest) 19
Protected & Recreational forest
Endau-Rompin 12
Copue 99 (lowland forest)
Production forest (active logging) 9
Study done by Prof Mohd Kamil et al, 2007

KAEDAH ANALISIS

Parameter Method
pH pH meter
Dissolved oxygen (DO) DO meter

Biochemical Oxygen Demand (BOD) Modified winkler

Chemical Oxygen Demand (COD) Colorimetric method
Ammoniacal-Nitrogen (NH3-N) Salicyslate
Suspended solids (TSS) Gravimetric
Turbidity Absorption

Study done by Prof Mohd Kamil et al, 2007

AVERAGE WATER QUALITY PARAMETERS AND WATER QUALITY
INDEX FOR SELECTED STUDY AREAS

Parameter Unit Mandi Stong Gunung Kenong Wang Ulu Endau Coupe
Angin Jerai Kelian Muda Rompin 99
pH 6.43
DO Mg/l 6.43 7.16 4.35 7.36 8.82 6.91 5.75 5.83
7.93 7.14 4.83 4.55
8.11 5.13 5.60

Turbidity NTU 8.70 2.43 3.97 19.93 5.62 3.52 3.19 191.08

BOD Mg/l 0.53 0.76 1.14 0.78 0.35 1.80 0.31 0.75
COD
NH3-N Mg/l 3.50 1.92 28.00 4.33 1.00 26.16 2.17 30.75

TSS Mg/l 0.05 0.02 0.11 0.06 0.01 0.018 0.05 0.12

Mg/l 10.06 3.98 2.03 22.26 5.23 4.195 4.13 162.78

WQI 16.50+ 100.00* 1.21+ 5.12+ 1.65+ 1.50+ 88.42* 75.30*
Class I I I I I I II III

Study done by Prof Mohd Kamil et al, 2007 Note (*) – Water quality index was based on DOE-WQI
(+) – Water quality index was based on Harkin’s Index

KUALITI UDARA DI ATMOSFERA

Pokok-pokok di hutan membantu
dalam mengimbangi suhu dan iklim
di kawasan setempat atau sekeliling.
Memastikan hutan terus berfungsi
sebagai penyumbang utama kualiti
udara yang bersih di persekitaran.

Matlamat untuk terus mengekalkan
kawasan berhutan yang luas sedia
ada di negara ini iaitu pada 59.5%
atau pun lebih.

KEPELBAGAIAN BIOLOGI

Hutan mengandungi kepelbagaian biologi
yang unik, dan setiap spesis flora dan fauna
memainkan peranan penting di dalam
ekosistem hutan.

Memastikan pengiktirafan negara sebagai
negara megadiversiti ke-12 dunia.

Warisan kepelbagaian biologi sebagai
khazanah negara yang berharga serta
bernilai ini harus terpelihara sejajar dengan
arus pembangunan negara yang pesat.

PEMULIHARAAN TANAH

Mempastikan kesuburan Memastikan hakisan tanah dikawal pada tahap
dan produktiviti tanah minima walaupun perlu mengalami perubahan
terus kekal. persekitaran demi desakan pembangunan tanah.
Mengadakan pendekatan Contoh:
melalui perancangan
penggunaan tanah yang Pembalakan melalui Sistem Pengurusan
bersistematik. Hutan secara Berkekalan (SFM);
Tiada amalan pengusahasilan di kawasan
tadahan air dan kawasan > 1000m.

Paras tanah subur
6 inci – 1 kaki

SUMBANGAN EKONOMI

Pendapatan : Industri Berasaskan Kayu : Kutipan Hasil Hutan :
Eksport – RM 22 billion Utama – 1,000 Semua Negeri – RM 1.5 billion
Domestik – RM 17 billion Kecil dan Sederhana – 3,300

KEBUDAYAAN DAN SOSIAL

CARA HIDUP PEKERJAAN: 123,000

03

CIRI-CIRI HUTAN TROPIKA

CIRI-CIRI HUTAN TROPIKA

MALAR HIJAU STRUKTUR HUTAN TEBAL

Malar hijau sepanjang tahun Sangat kaya dengan pokok pemanjat
berkayu atau liana dan epifit
SUHU LEMBAP
KADAR HUJAN TINGGI
Suhu 18-30 °C
Menerima kadar hujan yang
tinggi - 200-300 cm setahun

Meter LAPISAN KANOPI HUTAN TROPIKA

40 SILARA UNGGUL
35
30 KANOPI
25
20 PERTENGAHAN
15 LANTAI HUTAN
10
5

NIC HAIWAN DI DALAM HUTAN TROPIKA DI MALAYSIA

KANOPI KANOPI

LANTAI HUTAN SIANG MALAM LANTAI HUTAN

TUMBUHAN HUTAN TROPIKA

KUMPULAN TUMBUHAN DI HUTAN TROPIKA

TUMBUHAN BERBUNGA TUMBUHAN TIDAK BERBUNGA

Durio zibethinus Rafflesia cantleyi Semua Jenis Semua Jenis
Paku Pakis Lumut
(Durian) (Bunga Pakma)

CIRI TUMBUHAN HUTAN TROPIKA

TUMBUHAN BERKLOROFIL TUMBUHAN TANPA KLOROFIL

TUMBUHAN BEBAS SECARA SAPROFIT
MEKANIKAL
TUMBUHAN BERGANTUNG
SECARA MEKANIKAL

Pokok Besar Strangler Fungi
Pokok Kecil Pepanjat PARASIT
Epifit
Herba Bunga Pakma



STRUKTUR HUTAN TROPIKA

SILARA UNGGUL
SILARA

AKAR PEPANJAT

PERTENGAHAN

ORKID

PAKU PAKIS STRANGLER PALMA
FUNGI
KAULIFLORI RENEK

PALAS

ROTAN

ANAK POKOK LANTAI HUTAN

KAYU MATI DAN SARAP HUTAN

04 PENGURUSAN HUTAN
SECARA LESTARI DI
MALAYSIA

AMALAN PENGURUSAN HUTAN SECARA LESTARI DI MALAYSIA

Hutan Terpulih Catuan Tebangan Tahunan Inventori hutan sebelum
tebangan (Pre-F)
Selepas 25 – 60 tahun Berdasar kepada inventori hutan
terperinci bagi pengurusan hutan
berkekalan

Inventori hutan selepas Tebangan Memilih
tebangan (Post-F)
• 7 – 12 pokok sehektar yang dikeluarkan
Rawatan silvikultur • 32 pokok dirian tinggal > 30 cm ppd

Berpandu kepada: untuk pusingan akan datang
- Rancangan Pengurusan • Had batas tebangan minima:

Hutan • Kaum Damar: 55cm ppd
- Garis Panduan Spesifikasi • Kaum Bukan Damar: 45cm ppd
• Tebangan berarah
Jalan Hutan • mengurangkan kesan tebangan
- Garis Panduan
ppd: perepang paras dada
Pengusahasilan Hutan

DASAR DAN PERUNDANGAN PERHUTANAN

• Akta Perhutanan Negara 1984 • Kaedah Hutan Negeri Kelantan 1986
• Akta Industri Berasas Kayu (Kekuasaan Badan Perundangan • Kaedah-kaedah Hutan Johor
• Kaedah-Kaedah Hutan Perak (Pindaan) 2016
Negeri) 1984 • Kaedah-kaedah hutan Perak 1988
• Akta 105 - Akta Lembaga Perindustrian Kayu Malaysia • Kaedah-Kaedah Hutan Perak Pindaan
• Kaedah-kaedah Tanah Putrajaya 2002
(Pemerbadanan) 1973 • Kanun Tatacara Jenayah CPC- BI
• Akta Had Masa 1953 • Panduan Pengendalian Kertas Siasatan Bil.1-2011
• Akta Kontrak Kerajaan 1974 • Pekeliling KPPSM Bil. 3-2018 –Geospatial
• Akta Kualiti Alam Sekitar 1974 • Penal Code
• Akta Orang Asli 1954 • Sabah Forest Enactment 1968
• Akta Pemuliharaan Hidupan Liar 2010 • Sabah Forest Rules
• Akta Tatacara Kewangan 1957 • Sarawak Forest Ordinance 2015
• Arahan Perbendaharaan • Sarawak Forest Policy
• Dasar Perhutanan Negara 1978 Pindaan 1992 • Sarawak Forest Rules
• Dasar Perhutanan Negara • Tarikh Kuatkuasa APN DI PUTRAJAYA 2017
• EIBK PERAK 1987 • Tatacara Menjalankan Pendakwaan Di Mahkamah
• EIBK (ibu)PERAK
• EIBK Perak (PINDAAN) 2010 Bil. 3-2009
• Enakmen Hutan (Penubuhan Hutan Simpan dan Pindaan) 1984 • Tatacara Pengendalian Operasi Penguatkuasaan

– Sabah Hutan Bil.2-2009
• Enakmen Hutan Perak Pindaan 2015 • Tatacara Siasatan JPSM
• Enakmen Hutan Selangor (Pindaan) 2018
• Enakmen Mineral Perak 2003
• Enakmen Perhutanan Negeri Perlis 1951 (Ibu)

PIHAK-PIHAK BERKEPENTINGAN DALAM
PENGURUSAN HUTAN DI MALAYSIA

SEKTOR KERAJAAN SEKTOR BADAN BUKAN KERAJAAN (NGO)

LANGKAWI

05GEOFOREST PARK

DEFINISI GEOFOREST PARK

• Geoforest Park merupakan suatu kawasan yang terletak di dalam Hutan
Simpanan Kekal yang mempunyai sumber warisan geologi dan landskap
bernilai tinggi untuk pemuliharan bagi tujuan, pendidikan dan penyelidikan,
rekreasi, tempat perlindungan kepelbagaian biologi dan untuk memberi
kesedaran kepada masyarakat mengenai perhutanan dan sumber warisan
geologi sebagai sebahagian daripada khazanah warisan alam semulajadi.

KONSEP GEOFOREST PARK

GEODIVERSITI LANGKAWI HUTAN SIMPANAN KEKAL

LANGKAWI GEOFOREST PARKS

MACHINCHANG KILIM KARST DAYANG
CAMBRIAN GEOFOREST BUNTING
GEOFOREST MARBLE
PARK PARK GEOFOREST

PARK

MACHINCHANG CAMBRIAN GEOFOREST PARK

• Located in the northwest of main Langkawi
Island and was formed 550 million years
ago. Machincang beauty lies in the majesty
of its mountain landscapes and
extraordinary diverse details of rocks.

• Unique landscape due to the different
properties between the hard sandstone
and quartzite of the Machincang
Formation.

• Machincang onshore landscape dominated
by mountains ranging from gentle slope to
vertically truncated cliff exposing the rock
sequence very nicely.

• Top of the mountain landscape dominated
by narrow ridges often with sharp crest.

LANDSCAPE DIVERSITY

FOSSIL DIVERSITY ROCKS AND MINERAL DIVERSITY

• Preserved ancient fauna are • Known as Machincang Formation
abundant • Represents the oldest rocks in Malaysia
• Come in various types of textures and
• Commonly found fossils;
trilobites, brachiopods and trace colors.
fossils. • Comprises of

sandstone,
conglomerate,
siltstone and
mudstone.