ลิลิตตะเลงพ่าย

ลิลิตตะเลงพา่ ย

นางสาว ปิยวรรณ หาญชยั
รหัสนักศกึ ษา ๖๑๘๑๑๖๓๐๒๙

รายงานนเ้ี ปน็ สว่ นหนง่ึ ของการศกึ ษาหลกั สตู รครศุ าสตรบัณฑิต สาขาวชิ านาฏยศิลป์ศกึ ษา
คณะมนษุ ยศาสตร์และสงั คมศาสตร์ มหาวิทยาลยั ราชภัฏบ้านสมเดจ็ เจา้ พระยา
ปีการศึกษา๒๕๖๓

ก

คานา

รายงานฉบบั นี้เปน็ สว่ นหนึ่งของวชิ า “วรรณกรรมสาหรับนาฏยศิลป์ศึกษา”
โดยมีจุดประสงคเ์ พอื่ ศึกษาวรรณกรรม ศกึ ษาถึงประวัติความเป็นมา เน้ือเรอ่ื ง
ของวรรณกรรม องค์ประกอบการแสดง บท ผจู้ ดั ทาได้เลอื กศึกษาเรอ่ื ง ลลิ ิต

ตะเลงพา่ ย ในการทารายงาน เนื่องจากเปน็ เรอ่ื งทนี่ ่าสนใจ ผู้จัดทาหวงั ว่า
รายงานเล่มนี้ จะให้ความรูแ้ ละประโยชน์แกผ่ ู้ทส่ี นใจศกึ ษาหรอื อ่านทุกๆ ท่าน

ปิยวรรณ หาญชัย

ผู้จดั ทา

สารบญั ข

เร่อื ง หนา้
คานา ก
สารบัญ ข
สารบญั รปู ภาพ ค
ประวัติความเป็นมาของวรรณคดเี ร่อื งลิลิตตะเลงพ่าย ๑
ประวตั ิผ้แู ตง่ ๒
เนื้อเร่ืองยอ่ ๓-๔
บทประพันธ์ ๕ – ๘๘
ตวั ละคร ๘๙- ๙๒
วเิ คราะหต์ ัวละคร ๙๓
อ้างองิ ๙๔

ค

สารบัญรูปภาพ หน้า
๒
ภาพท่ี๑ ๔
ภาพที่๒ ๘๘
ภาพท่ี๓ ๘๙
ภาพท่ี๔ ๙๐
ภาพท่ี๕ ๙๑
ภาพที่๖ ๙๒
ภาพที่๗

1

ความเปน็ มาของวรรณคดเี ร่ือง ลิลิตตะเลงพ่าย

ลิลิตตะเลงพ่ายพระนิพนธส์ มเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสเปน็ เพชรน้าหนงึ่ ผู้
ทรงพระนิพนธไ์ ดน้ าเหตุการณ์ทางประวตั ศิ าสตรใ์ นสมัยอยุธยาที่สมเดจ็ พระนเรศวรมหาราชทรงมีชัย
ชนะเหนอื พระมหาอปุ ราชาของพมา่ มาเรยี บเรยี งเปน็ วรรณคดียอพระเกยี รติ เรอื่ งนแี้ สดงถงึ พระปรีชา
สามารถของผู้ทรงพระนิพนธอ์ ยา่ งเด่นชัดหลายดา้ น เชน่ การผูกเรอ่ื ง การสร้างศัพท์ การใชส้ านวน
โวหาร ฯลฯ ทาใหล้ ลิ ิตตะเลงพา่ ยมคี วามงดงามสมบรู ณ์ คือ มคี งวามอลงั การท้ังเสียงและ
ความหมาย

ลิลิตตะเลงพ่ายเป็นที่นิยมอา่ นในหมู่เจา้ นายและผมู้ คี วามรู้ พระบาทสมเด็จพระมงกฎุ เกล้า
เจา้ อยหู่ วั สนพระราชหฤทัยลิลติ ตะเลงพา่ ยเปน็ พิเศษ ทรงพระราชนิพนธ์ไวใ้ นคานาหนงั สอื “
พงศาวดารยุทธศิลป ” ซง่ึ ทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มให้พิมพ์เป็นอนสุ รณใ์ นงาน
พระราชทานเพลงิ พระศพ สมเดจ็ พระอนุชาธริ าชฯ กรมหลวงพิศณโุ ลกประชานารถ ณ พระเมรุท้อง
สนามหลวง ความตอนหนง่ึ ว่า “ คร้นั เม่อื เธอไดม้ าส้นิ ชวี ติ ลงโดยด่วน ในเมอื่ อายุยงั นอ้ ย ข้าพเจา้ จะ
มคี วามเศรา้ โศกอาลัยปานใด ขอผ้ทู ไี่ ด้เคยเสยี พน่ี อ้ งและศภุ มิตรผู้สนทิ ชดิ ใจจงตรองดเู ถดิ ข้าพเจ้า
กลา่ วไดย้ ่อๆ แต่เพียงว่า ขา้ พเจา้ รสู้ ึกตรงกับความที่สมเดจ็ กรมพระยาปรมานชุ ิตชิดนรสไดท้ รงไว้ใน
ตะเลงพ่ายว่า ถนัดดัง่ พาหาเห้ยี น หนั่ ให้ไกลองค์ ” ลิลติ ตะเลงพ่ายเปน็ หนงั สืออ่านกวีนิพนธม์ าตั้งแต่
ปลายรชั กาลพระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกล้าเจ้าอย่หู ัว

2

สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส

ประวัติผแู้ ต่ง

สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชติ ชิโนรส (11 ธันวาคม พ.ศ. 2333 – 9 ธนั วาคม
พ.ศ. 2396) พระนามเดมิ พระเจา้ ลูกยาเธอ พระองค์เจา้ วาสุกรี เป็นสมเด็จพระสังฆราชไทย
พระองคท์ ่ี 7 แห่งอาณาจักรรัตนโกสินทร์ (สมยั สมบูรณาญาสิทธิราชย์) และเปน็ พระราชวงศ์
พระองคแ์ รกที่ทรงได้รบั สถาปนาใหด้ ารงตาแหน่งสมเดจ็ พระสงั ฆราช นอกจากน้ียังเป็นสมเด็จ
พระสงั ฆราชพระองค์แรกที่ประสูติในสมยั รตั นโกสินทร์ ทรงสถติ ณ วัดพระเชตพุ นวมิ ลมังคลา
รามราชวรมหาวหิ าร ในสมัยพระบาทสมเดจ็ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ดารงสมณศกั ดเิ์ ม่ือปี พ.ศ.
2394 ถึงปี พ.ศ. 2396 รวม 2 ปี สน้ิ พระชนม์เมือ่ พระชันษาได้ 62 ปี 364 วัน

3

เนื้อเรื่องยอ่

เริ่มตน้ ด้วยการชมพระบารมีและพระบรมเดชานุภาพของสมเดจ็ พระนเรศวรมหาราช แลว้
ดาเนินความตามประวตั ศิ าสตรว์ ่า พระเจ้าหงสาวดีนันทบเุ รงทรงทราบวา่ สมเดจ็ พระมหาธรรมราชา
เสดจ็ สวรรคต สมเดจ็ พระนเรศวรได้ครองราชสมบัติ พระองคจ์ ึงตรัสปรึกษาขนุ นางทง้ั ปวงวา่ กรุงศรี
อยุธยาผลัดเปลีย่ นกษัตริย์ สมเด็จพระนเรศวรและสมเดจ็ พระเอกาทศรถ พระพนี่ อ้ งทงั้ สองอาจรบ
พงุ่ ชงิ ความเปน็ ใหญก่ ัน ยังไมร่ เู้ หตุผลประการใด ควรส่งทัพไปดินแดนอยธุ ยา เปน็ การเตือนสงคราม
ไว้กอ่ น ถ้าเหตุการณ์เมอื งอยธุ ยาไม่ปกตสิ ขุ กใ็ หโ้ จมตีทันที ขุนนางทั้งหลายกเ็ ห็นชอบตามพระราชดาริ
น้นั พระเจ้าหงสาวดีจงึ ตรัสให้ พระมหาอุปราชเตรียมทพั รว่ มกับพระมหาราชเจา้ นครเชยี งใหม่ แต่
พระมหาอุปราชากราบทูลพระบิดาว่าโหรทายวา่ ชันษาของพระองค์รา้ ยนัก สมเดจ็ พระเจ้าหงสาวดี
ตรสั ว่าพระมหาธรรมราชาไม่เสียแรงมีโอรสลว้ นแต่เช่ียวชาญกล้าหาญในศึกมเิ คยย่อท้อการสงคราม
ไม่เคยพกั ให้พระราชบิดาใชเ้ ลยตอ้ งหา้ มเสียอีก ผิดกบั พระองค์ และให้พระมหาอุปราชาไปเอาภัสตรา
ภรณส์ ตรีมาทรงเสยี พระมหาอุปราชาทรงอบั อายและหวาดกลัวพระราชอาญาของพระบิดาย่ิงนัก จงึ
เตรียมจัดทพั หลวงและทัพหัวเมืองต่างๆ เพ่อื ยกมาตีอยุธยา ขณะนน้ั สมเดจ็ พระนเรศวรเตรียมทัพจะ
ไปตกี ัมพูชาเป็นการแก้แคน้ ท่ีถือโอกาสรุกรานอยุธยาหลายครั้งระหวา่ งที่อยธุ ยาตดิ ศกึ กบั พม่า พอ
สมเด็จพระนเรศวรทรงทราบขา่ วศึกกท็ รงถอนกาลงั ไปสูร้ บกับพมา่ ทันที ทพั หน้ายกล่วงหนา้ ไปต้งั ท่ี
ตาบลหนองสาหรา่ ย ฝ่ายพระมหาอุปราชาทรงคุมทัพมากับพระเจา้ เชยี งใหม่รี้พลรบ 5 แสน เขา้ มา
ทางดา่ นเจดีย์สามองค์ ทรงชมไม้ ชมนก ชมเขา และคร่าครวญถึงพระสนมกานัลมาตลอดจนผ่านไทร
โยคลากระเพนิ และเข้ายึดเมืองกาญจนบรุ ีได้โดยสะดวก

4

ต่อจากนั้นกเ็ คลือ่ นพลผ่านพนมทวนเกิดลางร้ายลมเวรัมภาพัดฉัตรหกั ทรงต้งั ค่ายหลวงทีต่ าบล
ตระพังตรุ ฝา่ ยสมเดจ็ พระนเรศวรและสมเดจ็ พระเอกาทศรถทรงเคล่อื นพยหุ ยาตราทางชลมารค
ไปขึน้ บกที่ปากโมก บังเกิดศภุ นมิ ติ ตอ่ จากนั้นทรงกรฑี าทัพทางบกไปตัง้ ค่ายท่ตี าบลหนองสาหรา่ ย
เมอื่ ทรงทราบว่าพม่าสง่ ทหารมาลาดตะเวน ทรงแน่พระทัยวา่ พม่าจะต้องโจมตีกรงุ ศรอี ยธุ ยาเป็น
แน่ จงึ รบั สัง่ ให้ทพั หน้าเข้าปะทะข้าศกึ แลว้ ล่าถอยเพ่อื ลวงขา้ ศึกใหป้ ระมาท แลว้ สมเดจ็ พระ
นเรศวรมหาราชกบั สมเด็จพระเอกาทศรถทรงนาทัพหลวงออกมาช่วย ช้างพระทีน่ ง่ั ลองเชือกตก
มันกลับเขาไปในหมูข่ า้ ศกึ แม่ทัพนายกองตามไมท่ ัน สมเด็จพระนเรศวรมหาราชตรสั ทา้ พระมหาอปุ
ราชาทายุทธหัตถแี ละทรงไดร้ ับชยั ชนะ โดยทรงใช้พระแสงของ้าวฟนั พระมหาอุปราชาขาดคาคอ
ช้าง พระแสงของ้าวน้นั ไดร้ บั การขนานนามในภายหลงั ว่า พระแสงของา้ วเจา้ พระยาแสนพลพ่าย
ทางด้านสมเด็จพระเอกาทศรถได้ทรงกระทายทุ ธหัตถมี ชี ยั ชนะแก่มงั จาปโร เมอื่ กองทัพพม่าแตก
พา่ ยไปแลว้ สมเด็จพระนเรศวรมาหาราชรบั ส่งั ใหส้ ร้างสถูปเจดีย์เพ่อื เปน็ การเฉลิมพระเกียรติพระ
มหาอุปราชา เสด็จแล้วจึงเลิกทัพกลับกรุงศรีอยธุ ยา

5

บทประพนั ธ์

ร่าย

๑ ศรีสวสั ดิเดชะ ชนะราชอรินทร์ ยนิ พระยศเกริกเกรียง เพยี งพกแผน่ ฟากฟ้ า หลา้ ล่มเล่ืองชยั เชวง เกรงพระ
เกียรติระยอ่ ฝ่ อใจหา้ วบมิหาญ ลาญใจแกลว้ บมิกลา้ บคา้ อาตมอ์ อกรงค์ บคงอาตมอ์ อกฤทธ์ิ ทา้ วทวั่ ทิศทว่ั เทศ ไทท้ ุก
เขตทุกดา้ ว นา้ วมกฎุ มานบ นอ้ มพภิ พมานอบ มอบบวั บาทวบิ ุล อดุลยานุภาพ ปราบดสั กรแกลนกลวั หวั หน่ั หายกาย
กลาด ดาษเตม็ ทง่ เตม็ ดอน พมา่ มอญพา่ ยหนี ศรีอโยธยารมเยศ พิเศษสุขบาเทิง สาเริงราชสถาน สาราญราชสถิต พิพิธ
โภคสมบตั ิ พิพฒั นโ์ ภคสมบูรณ์ พนู พิภพดบั เขญ็ เยน็ พิภพดบั ยคุ สนุกสบสีมา ส่าเสนานอบเกลา้ ส่าสนมเฝ้ าฝ่ ายใน ส่า
พลไกรเกริกหาญ ส่าพลสารสินธพ สบศาสตราศรเพลิง เถกิงพระเกียรติฟ้ ุงฟ้ า ลือตรหลบแหล่งหลา้ โลกลว้ นสดุดี ฯ

( ชมพระเกียรติยศ )

โคลง ๔

๒ บุญเจา้ จอมภพพ้ืน แผน่ สยาม

แสยงพระยศยนิ ขาม ขาดแกลว้

พระฤทธ์ิดง่ั ฤทธ์ิราม รอนราพณ์ แลฤๅ

ราญอริราชแผว้ แผกแพท้ ุกภาย ฯ

๓ ไพรินทรนาศเพ้ียง พลมาร

พระดงั่ องคอ์ วตาร แต่ก้ี

แสนเศิกห่อนหาญราญ รอฤทธ์ิ พระฤๅ

ดาลตระดกเดชล้ี ประลาตหลา้ แหล่งสถาน ฯ

๔ เสดจ็ เสวยศวรรเยศอา้ ง ไอศรู ย์ สรวงฤๅ

เยน็ พระยศปนู เดือน เด่นฟ้ า

เกษมสุขส่องสมบูรณ์ บานทวปี

สวา่ งทุกขท์ ุกธเรศหลา้ แหล่งลว้ นสรรเสริญ ฯ

6

ร่าย

๕ จกั ดาเนินในเบ้ือง เร่ืองราชพงศาวดาร บรรหารเหตุแผน่ ภู ชูพระยศเจา้ หลา้ อยคู่ ุงฟ้ าคุงดิน เฉกเพลงพณิ ไพเราะ
เสนาะโสตสานาน เป็นศุภสารเสาวนิศ เสนอบณั ฑิตทวยผอง เชิญช่วยตรองตริเติม เฉลิมพระเกียรติผา่ นเผา้ เจา้
จกั รพรรดิแผน่ สยาม สมญานามนฤเบศ นเรศวรนรินทร์ ปางบดินทร์บิตุราช พระบาทสู่สวรรคต จ่ึงเอารสโทไท้ ธให้
กอบการเมรุมาศ โดยขนาดบูรพป์ ระเพณี สองกษตั รียถ์ วายเพลิง เถกิงการมหรสพ คารบถว้ นสัตวาร เป็นมเหาฬารพนั ลึก
อธึกทานอานวย ทวยเนืองเนกบรรพชิต เป็นนิรามิษบรรณา ทลู บาทาสนองนบ พระศพราชบิตุรงค์ จ่ึงพระองคช์ ายเชษฐ์
นเรศวรสืบเสวยศวรรย์ ธปันพิภพสีมา แตเ่ อกาทศรุถ ดนุนุชนอ้ ยนาถ เนาอุปราชสมบตั ิ เถลิงถวลั ยรัตนร์ าชยั ไอศูรย์
สนั ตติวงศ์ สองธารงราชประยรู พนู โภไคยในกรุง ผดุงภูแผน่ สยาม นามสุทศั น์เทพนคร บวรทวาราวดี ศรีอยธุ เยศยง
ดิลกอลงกตภพ นพรัตน์ราชธานี บูรีรมยสถาน องคอ์ วตารสึงสถิต สุเรนทรประสิทธ์ิรังสรรค์ เป็ นมหนั ตมเหาฬาร ดว้ ย
ศฤงคารมหิมา สองกษตั ราบรรหาร แห่งเหตุการณ์อริราช ดว้ ยมวลมาตยม์ นตรี วา่ กรุงศรียโศธร นครอินทรปรัสถ์ กุรุรัฐ
ประเทศ กมั พุชเพศพสิ ยั ผวิ ผใู้ ดเถลิงถวลั ย์ มกั โมหนั ธ์เห็นผดิ ริทุจริตเรื่องพาล โดยสันดานแตป่ ระถม คร้ังบรมราชอยั กา
ผา่ นพสุธาถวลั ยรัช ฝ่ ายกรุงกษตั ริยก์ มั พุช ก่อประทุษหกั หาญ ราญรบหวั เมืองเน่ือง เบ้ืองบรู พทิศไปถิ่น จ่ึงพระป่ิ นปฐพี
ยาตรโยธีไปยทุ ธ์ เหยยี บกมั พุชประเทศ ถึงปราชเยศแลว้ เสร็จ ฝ่ ายนกั เสด็จผา่ นเผา้ เจา้ ละแวกถวายบุตร ธก็หยา่ ยทุ ธ์คืน
กรุง ผดุงสองยอดเยาวยศ เป็ นเอารสบุญธรรม์ คร้ันสวรรคาลยั ไซร้ พระมหินทร์ไดส้ มบตั ิ เสียเศวตฉตั รหงสา ศรีอยธุ ยา
พนิ าศ จ่ึงบรมราชบิตุรงค์ ทรงสืบเสวยศวรรเยศ ฝ่ ายประเทศกรุ ุรัฐ พูนพิบตั ิบีฑา นกั พระสตั ถามารบ โรมพภิ พชิงฉตั ร
ตดั เกลา้ เจา้ ธรณินทร์ ไดแ้ ผน่ ดินขอมเขต ฮึกเหิมเหตุอหงั การ ยกพยหุ หาญมาเยอื น เตือนเรารบถึงถิ่น จ่ึงพระป่ิ นบิตุราช
ยาตรแสนยาออกยทุ ธ์ เจา้ กมั พุชพกั พล ตาบลวดั สามพิหาร พลเราราญขอมแขก แตกตายตากพสุธา เสียพระจมั ปาเอารส
ขาดคอคชคืนเมือง ทวยหาญเปลืองไป่ หลาบ คอยขา่ วทราบศึกมอญ ติดนครคราใด พลอยชิงชยั แทรกซ้า ค้าเป็นศึกสอง
หนา้ กวาดเอาขา้ ขอบขณั ฑ์ ปันไปสู่ถ่ินตน กลบั ก่อกลสารสื่อ ส่งขา่ วซ่ือสมานมิตร คิดขอร่วมไมตรี ทา้ วธไป่ มีอาฆาต
เพ่อื บใหข้ าดทางธรรม์ ผนั ผกู มิตรประนอม ยอมยนิ สตั ยต์ ดั ศึก จนจารึกเสลา ปักสีมาหมายเขต ปันประเทศไทยขอม ไป่
แปลกปลอมปะปน บราญรณรบร้า ตราบชวั่ ฟ้ าดินดบั คร้ันมีทพั เชียงใหม่ ยกพยหุ ใหญม่ ายทุ ธ์ จ่ึงกมั พชุ ภูมินทร์ ยนิ ข่าว
ศึกธใช้ ใหพ้ ระสุพรรณมาธิราช ผกู้ นิษฐน์ าถนาพล มาช่วยรณปรปักษ์ ส่วนนอ้ งนกั พระสตั ถา เฉาปรีชาเชิงปราชญ์ เฉก
สิงคาลชาติโปดก เวน้ วติ กวจิ ารณ์ เกิดอหงั การทฤษฐิ ริชกั เชษฐช์ วนแช แปรประทุษดงั่ ก่อน ผอ่ นเอาพลมาลาด กวาด
นิกรประชา ขา้ สีมาเม้ือเมือง ก่อเขญ็ เคืองหลายคาบ จาบจว้ งหม่ินถิ่นแคลน แสนสาหสั กลดั กลุม้ คลุม้ กมลแคน้ คง่ั ดง่ั
หนามเหน็บเจบ็ ช้า ย้ายอกทรวงดวงแด แลบชื่นอื่นชม กรมเกรียมอกหมกไหม้ บร้างไดใ้ ครบ่ง ปล่งใจเจบ็ ฤๅมี หลายปาง
ปี คิดขวบ ประจวบจนจอมราช พระบาทไทท้ ิวงคต ไป่ ทนั ทดแทนตอบ ขอบแต่ขอมสกั ต้งั คร้ังน้ีตสู องตน ผา่ นสกลแผน่
หลา้ ควรไปร้ารอนเขญ็ เห็นมือไทยท่ีแกลว้ แผว้ ภพใหเ้ ป็ นเผอ่ื น เกล่ือนภพให้เป็นพง คงแตน่ ้ากบั ฟ้ า คงแตห่ ญา้ กบั ดิน
ยงั อรินทร์รู้ฤทธ์ิ อยา่ คืนคิดเหิ่มหาญ ผลาญจงเสร็จเด็ดเกลา้ เจา้ กมั พชุ ทุจริต เอาโลหิตลา้ งบาท แลว้ ธสงั่ มาตยม์ นตรี
เตรียมโยธีสิบหม่ืน ด่ืนแสนยากลากลาด ดาษพลชา้ งพลมา้ พอพิรุณแผว้ ฟ้ า จกั ผา้ ยพลจร ฯ

7

ร่าย

๖ ฝ่ ายพระนครรามญั ขณั ฑเ์ ขตดา้ วอสั ดง หงสาวดีบุเรศ รั่วรู้เหตุบมิหึง แห่งเอิกอึงกิดาการ ฝ่ ายพสุธารออกทิศ วา่
อดิศวรกษตั รา มหาธรรมราชนรินทร์ เจา้ ปัฐพนิ ผา่ นทวปี ดบั ชนมชีพพิราลยั เอารสไทนฤเบศ นเรศวรเสวยศวรรยา แจง้ กิจจา
ตระหนกั จ่ึงพระปิ่ นปักธาษตรี บุรีรัตนหงสา ธก็บญั ชาพิภาษ ดว้ ยมวลมาตยากร วา่ นครรามินทร์ ผลดั แผน่ ดินเปลี่ยนราช
เยยี วววิ าทชิงฉตั ร เพ่อื กษตั ริยส์ องสู้ บร้างรู้เหตุผล ควรยาตรพลไปเยอื น เตือนประยทุ ธ์เอาเปรียบ แมน้ ไป่ เรียบเป็นที โจมจู่ยี
ยา่ ภพ เสนีนบนึกชอบ ระบอบเบ้ืองบรรหาร ธกเ็ อ้ือนสารเสาวพจน์ แด่เอารสยศเยศ องคอ์ ิศเรศอุปราช ใหย้ กยาตราทพั กบั
นครเชียงใหม่ เป็นพยหุ ใหญ่หา้ แสน ไปเหยยี บแดนปราจิน บุตรท่านยนิ ถอ้ ถอ้ ย ขอ้ ยผขู้ า้ บาทบงสุ์ โหรควรคงทานาย ทายพระ
เคราะห์ถึงฆาต ฟังสารราชเอารส ธก็ผะชดบญั ชา เจา้ อยธุ ยามีบุตร ลว้ นยงยทุ ธ์เช่ียวชาญ หาญหกั ศึกบมิยอ่ ต่อสู้ศึกบมิหยอน
ไป่ พกั วอนวา่ ใช้ ใหธ้ หวงธห้าม แมน้ เจา้ คร้ามเคราะห์กาจ จงอยา่ ยาตรยทุ ธนา เอาพสั ตราสตรี สวมอินทรียส์ ร่างเคราะห์ ธตรัส
เยาะเยย่ี งขลาด องคอ์ ุปราชยนิ สาร แสนอปั ระมาณมาตยม์ วล นวลพระพกั ตร์ผอ่ งเผือด เลือดสลดหมดคล้า ช้ากมลหมองมวั
กลวั พระอาชญายอบ นอบประณตบทมลู ทลู ลาไทล้ ีลาศ ธก็ประกาศเกณฑพ์ ล บอกยบุ ลบมิหึง ถึงเชียงใหม่ตระบดั เร่งแจงจดั
จตุรงค์ ลงมาสู่หงสา แลว้ ธใหห้ าเมืองออก บอกทุกแดนทุกดา้ ว บอกทุกทา้ วทุกเทศ ทว่ั ทุกเขตทุกขอบ รอบสีมามณฑล ทราบ
นุสนธ์ิทุกแห่ง ต่างตกแตง่ แสะสาร แสนยาหาญมหิมา คลาบรรลุเวยี งราช แลสระพราศสระพร่ัง คงั่ คบั นบั เหลือตรา ต่างภาษา
ต่างเพศ พเิ ศษสรรพแต่งตน ขา้ ศึกยลแสยงฤทธ์ิ บพติ รธเทียบทพั หลวง โดยกระทรวงพยหุ บาตร จกั ยาตราตรู่เชา้ เสด็จคืนเขา้
นิเวศไท้ เกรียมอุระราชไหม้ หม่นเศร้าศรีสลาย อยนู่ า ฯ

โคลง ๒

๗ พระผาดผายสู่หอ้ ง หาอนุชนวลนอ้ ง

หนุ่มหนา้ พระสนม ฯ

๘ ปวงประนมนบเกลา้ งามเสงี่ยมเฟ้ี ยมเฝ้ า

อยถู่ า้ ทลู สนอง ฯ

๙ กรตระกองกอดแกว้ เรียมจกั ร้างรศแคลว้

คลาศเคลา้ คลาสมร ฯ

๑๐ จาใจจรจากสร้อย อยแู่ ม่อยา่ ละหอ้ ย

ห่อนชา้ คืนสม แม่แล ฯ

โคลง ๔

๑๑ สาวสนมสนองนาถไท้ ทูลสาร

พระจกั จรจากสถาน ถ่ินทา้ ว

เสดจ็ แดนทุรกนั ดาร ใดราช เสนอนา

ฤๅพระรานเสน่ห์ร้าว ด่วนร้างแรมไฉน ฯ

๑๒ จาใจจาจากเจา้ จาจร 8
จานิราศแรมสมร แม่ร้าง
เพราะเพ่อื จกั ไปรอน อริราช แลแม่
จาทุกขจ์ าเทวษวา้ ง สวาทวา้ หวนั่ ถวลิ ฯ
ภรรดา
๑๓ ยนิ สารสมเดจ็ ไท้ หยาดยอ้ ย
ดาลสุชลธารา ทางเทวษ
เศียรซบแทบบาทา สร่างสิ้นกนั แสง ฯ
ฤๅใคร่วายวา่ งสร้อย บูรพไ์ ฉน
จากหอ้ ง
๑๔ ทูลแถลงแห่งบาปเบ้ือง แดนราช
จ่ึงบดินทร์เด็ดใจ อยวู่ า้ วงั ขงั ฯ
พระเสด็จแตเ่ ดียวไกล นอนผลู
ฤๅพระจกั ละนอ้ ง แตไ่ ม้
ทลู บาท
๑๕ กลางไพรใครเพ่อื นทา้ ว นิราศร้างแรมสนม ฯ
จกั ผทมเดียวดู วนิดา
พระเคยคณะพธู ทา่ นใช้
ฤๅพระจกั ตกไร้ บิตุราช
สวาทเพ้ยี งเพลิงสุม ฯ
๑๖ กรมทุกขเ์ กรียมเทวษดว้ ย สนองนาง
คิดใคร่ขดั บญั ชา ศึกหนา้
หากเกรงพระอาชญา หมองรูป
ร้อนระบมบม่ ไหม้ ด่วนร้อนคืนหลงั ฯ

๑๗ ฝืนโศกปลอบน่ิมนอ้ ง
อยา่ พิลาปเยยี วลาง
โศกนกั จกั หมน่ หมาง
เรียมบร่ ้างรสชา้

9

๑๘ ใช่เชิงชงั แม่แลว้ จ่ึงจร
ขดั พระเดชอดิศร ห่อนได้
จาเรียมนิราสมร เสมอชีพ
เชิญแม่ดบั เทวษไห้ อยถู่ า้ คืนสม ฯ
แถลงพลาง
๑๙ บงั คมบรมบาทไท้ เถ่ือนทอ้ ง
ขอใคร่โดยเสดจ็ ทาง ไพรพฤกษ์ พระเอย
เป็ นเพื่อนบพิตรกลาง อยใู่ หใ้ ครถนอม ฯ
ห่างราชฤๅแรมหอ้ ง อยา่ หวงั
อยถู่ า้
๒๐ ไพรพนอมยอ่ มยากแท้ วลพ่ี นะแม่
เชิญเกษมเสวยวงั ติดนอ้ งหน่วงหาญ ฯ
จกั ไปจกั เป็นกงั แหนองค์
เมือศึกนึกต้งั หนา้ ห่อนได้
แลว้ นา
๒๑ การยทุ ธ์สุดท่ีหา้ ม ขา่ วทา้ วคอยถาม ฯ
คร้ันจกั โดยเสด็จดง กาสรวล
อยหู่ ลงั จกั ต้งั ทรงแต่โศก ละหอ้ ย
นอนจะเป็ นนอนไข้ แหนงเสน่ห์ นุชนา
อยา่ เศร้าเสียศรี ฯ
๒๒ ทรามรักอยา่ ร้องร่า
อยแู่ มอ่ ยา่ เสวยครวญ
บ่นานบ่หน่ายนวล
เสร็จทพั กลบั ถนอมสร้อย

10

ร่าย

๒๓ เสร็จเสาวนียส์ งั่ สนม เนืองบงั คมคาราช พระบาทบทนั นิทรา จวนเวลาล่วงสาง พ้นื นภางคเ์ ผอื ดดาว แสงเงินขาวขอบ
ฟ้ า แสงทองจา้ จบั เมฆ รังสีเฉกฉายฉนั ไก่แกว้ ขนั เจ้ือยแจว้ ดุเหวา่ แหวว้ เสียงใส จ่ึงบรมไทธิราช ยรุ ยาตรยงั ที่สรง ชาระองคบ์
นาน ทรงสุคนธ์ธารกล่ินตรลบ หอมอวลอบอายขจร ทรงบวรวภิ ษู ิต สนบั เพลาพิศพรายพร้อย ชายไหวยอ้ ยยะยาบ ชายแครง
ทาบเครือวลั ย์ รัตพสั ตร์พรรณยรรยง ฉลองพระองคเ์ พริศแพร้ว มกรแกว้ เกยรู ตาบไพฑูรยเ์ รืองจรัส สะอิง้ รัตนประพาล สอด
สงั วาลเฉวยี งองค์ มกฎุ ทรงเทริดเกศ อยา่ งอิศเรศรามญั สรรเป็นรูปอุรเคนทร์ เพญพะพานแผเ่ ศียร แสงวเิ ชียรช่อช่วง ธามรงค์
ร่วงรุ้งพราย รายนพรัตนช์ ชั วาล เคร่ืองอลงการโอ่อา่ งามสง่าขตั ติเยศ พระแสดงเดชผงั ผาย กุมแสงกรายกรนาด ยรุ ยาตรยา่ ง
ไกรสร จากศีขรคูหา ลีลายงั วงั ราช ไหวบ้ วั บาทบิตุรงค์ ขอลาองคท์ า่ นไท้ ไปเผด็จดสั กรให้ เหือดเส้ียนศึกสยาม สิ้นนา ฯ

โคลง ๒

๒๔ พระฟังความลูกทา้ ว ลาเสดจ็ ศึกดา้ ว

ดง่ั เบ้ืองบรรหาร ฯ

โคลง ๓

๒๕ ภูบาลอ้ืนอานวย อวยพระพรเลิศลน้

จงอยธุ ยอ์ ยา่ พน้ แห่งเง้ือมมือเทอญ พอ่ นา ฯ

โคลง ๔

๒๖ จงเจริญชเั ยศดว้ ย เดชะ

ชาวอยธุ ยอ์ ยา่ พะ พอ่ ได้

จงแพพ้ นิ าศพระ วริ ิยภาพ พอ่ นา

ชนะแด่สองท่านไท้ ธิราชเจา้ จอมสยาม ฯ

๒๗ สงครามความเศิกซ้ึง แสนกล

จงพอ่ อยา่ ยนิ ยล แต่ต้ืน

อยา่ ลองคะนองตน ตามชอบ ทานา

การศึกลึกเล่ห์พ้ืน ล่อเล้ียวหลอกหลอน ฯ

๒๘ จงแจง้ แห่งเหตุเบ้ือง โบราณ

เป็นประโยชนย์ ทุ ธการ กล่าวไว้

เอาใจทหารหาญ เริงรื่น อยนู่ า

อยา่ ระคนปนใกล้ เกลือกกล้วั ขลาดเขลา ฯ

11

๒๙ หน่ึงรู้พยหุ เศิกไส้ สบสถาน

เจนจิตวทิ ยาการ กาจแกลว้

รู้เชิงพิชยั ชาญ ชุมคา่ ย ควรนา

อาจจกั รอนรณแผว้ แผกแพพ้ งั หนี ฯ

๓๐ หน่ึงรู้บาเหน็จให้ ขนุ พล

อนั สมรรถมือผจญ จืดเส้ียน

อยา่ หยอ่ นวิริยยล อยา่ งเกียจ

แปดประการกลเท้ียร ถ่องแทท้ างแถลง ฯ

๓๑ จงจาคาพอ่ ไซร้ สงั่ สอน

จงประสิทธ์ิสมพร พอ่ ให้

จงเรืองพระฤทธ์ิรอน อริราช

จงพอ่ ลุลาภได้ เผดจ็ ดา้ วแดนสยาม ฯ

ร่าย

๓๒ เสร็จส่ังความโอวาท ไทธ้ ประสาทพระพร แด่ภูธรเอารส ธก็ประณตรับคา อาลาทา้ วลีลาศ ยรุ ยาตรยงั เกยชยั เสนาใน
เตรียมทพั สรรพพลหา้ สิบหมื่น ขนุ คชหื่นหาญแกลว้ ขบั ชา้ งแกว้ พทั ธกอ รอรับราชริมเกย ควาญเคยคดั ทา้ ยเทียบ เสด็จยา่ ง
เหยยี บหลงั สาร ทรงคชาธารยรรยง อลงกตแกว้ แกมกาญจน์ เคร่ืองพุดตานตกแต่ง แขง่ สีทองทอเนตร ปักเศวตฉตั รฉานฉาย
คลายคชบาทยาตรา คลี่พยหุ คลาคลาดแคลว้ คลา้ ยคลา้ ยนายทแกลว้ ยา่ งเย้อื งธงทอง แลนา ฯ

โคลง ๒

๓๓ เสียงฆอ้ งกลองคร่ันคร้ืน แตรสังขด์ งั ดงั่ พ้ืน

แผน่ หลา้ แหล่งไหว ฯ

โคลง ๔

๓๔ ไอยราฤทธิเลิศล้า ลือดิน

ดูดง่ั พาหนะอินทร์ เอี่ยมฟ้ า

อาจค้าคชอรินทร์ รอนชีพ
ชาญศึกฮึกหาญกลา้ กลน่ั แกลว้ กลางสมร ฯ

12

ร่าย

๓๕ หสั ดาภรณ์พรรณราย พรายข่ายกรองทองแกม แนมพพู่ ราวดาวมาศ รัตคนคาดควรชม ซองหางสมสวมเทริด วลยั เลิศ
สอดพลุก สุกสุพรรณโอ่อา่ ขุนคอง่าขอคา ควาญประจาเกี่ยวทา้ ย ขบั คชยา้ ยเย้อื งยาตร จตุลงั คบาทสี่ตน ลว้ นขนุ พลสามรรถ
พศิ จรูญจรัสพรายแพร้ว มยรุ ฉตั รแกว้ ชุมสาย อภิรุมรายเรืองรอง กรรชิงทองเถือกเนตร บงั พระสุริเยศยรรยง กลิ้งกลดทรงพนั
แสง บงั แทรกแซงหวา่ งฉตั ร จามรพดั ราพาย ธงชายปลายปลิวยะยาบ ทวนทองปราบยะยบั สรรพแสนยาดาดาษ สวมหมวก
มาศเกราะกราย แห่ซา้ ยหลายสระพร้อม แห่ขวาลอ้ มสระพรั่ง แห่หนา้ คง่ั เหลือนบั แห่หลงั คบั เหลือเนตร พลต่างเพศตา่ งพรรค์
พิศแน่นนนั ตห์ ลายแหล่ ดาเนินแห่เจา้ หลา้ ดูดง่ั พลเมืองฟ้ า ฝ่ ายดา้ วแดนสรวง ฯ

ร่าย

๓๖ ปวงคเชนทรพยหุ บาตร ดาษด้งั กนั แซงแทรก แปลกคา่ ยค้าพงั คา เมิลมหิมามาตงค์ อลงกตกาญจนาภรณ์ อลงกรณ์
กเรนทรศกั ด์ิ ลว้ นคชลกั ษณ์คชเลิศ ลว้ นคชเพริศคชแพร้ว ลว้ นคชแกลว้ คชกลา้ ลว้ นคชบา้ บ่มมนั สรรพเคร่ืองคชศึก ดูอธึก
เถือกเถกิง พลลอ้ มเชิงกญุ ชร สวมอาภรณ์แตง่ แง่ แผอ่ าตมโ์ อ่โอฬาร พศิ เครื่องสารพิลาศ กบู ดาวมาศจาลาย เขนทองพราย
จาหลกั ปักแพนหางยงู ยาบ ทวนทองปลาบปลิวธง ขนุ ศึกทรงหลงั สาร มีหมอควาญขี่ขบั เส้ือสลบั สีตา่ ง แลหลายอยา่ งหลาย
พรรณ สรรพคชหลากหลาย เหล่าคชพลายคชพงั คชจาบงั บา้ ศึก ลว้ นพนั ลึกไกรเกรียง ร้องกอ้ งเสียงพรรลาย เงยงาหงายยา้ ย
ยกั สองหูกวกั ไกวงวง แล่นทะลวงเล้ียวลด ขนุ คอกดของา้ ง ควาญเกี่ยวขา้ งขบั เดิน ถูกสะเทินบาทเบ้ือง แคลว้ แคลว้ พลคช
เย้อื ง ยา่ งยา้ ยโดยขบวน แลนา ฯ ( ชมกองทพั และชา้ งศึก )

โคลง ๔

๓๗ มากมวนเมิลหมู่ด้งั ดาษดา

กนั แทรกแซงซา้ ยขวา พร่ังพร้อม

คชค้าคา่ ยพงั คา โดดแล่น

โจมจบั ขบั ขี่หอ้ ม แห่ทา้ วจากสถาน ฯ

ร่าย

๓๘ ส่าแสะหาญหา้ วฮึก ลว้ นแสะศึกแสะทรง พงศส์ ินธพพาชี สีแดงดาขาเขียว ลางกระเลียวหลายหลาก มากมา้ ผา่ นมา้
แซม แกมมา้ ขาวมา้ ฟ่ าย ร่ายเรียงเคียงแขง่ คู่ ครบเจ็ดหมู่เจด็ พงศ์ อลงกตเคร่ืองมา้ ตาบติดหนา้ พรรณราย ผกู พพู่ รายสายง่อง
ถ่องสายถือดูเพรา สายเหาเนาหน่วงหลงั โกลนพนงั ยรรยง อานบรรจงบรรเจิด พานหนา้ เพริศดาวราย พานทา้ ยพรายดาวเรียง
เพยี งมา้ แมนมา้ เมฆ พศิ ฉายเฉกอาภรณ์ ผกู แล่งศรแกวง่ กวดั หางมยรุ ปัดปลิวปลาย นายมา้ ข่ีควบขบั ลว้ นประดบั ตนต่าง ดู
หลายอยา่ งหลายพวก สวมใส่หมวกโพกผา้ เส้ือสีจา้ จีบเฟ้ื อย ชายระเร้ือยอยา่ งเทศ พิเศษสรรพอ่าอาตม์ ถือทวนมาศฟ้ อนฟาย
ทายธนูเหน่ียวนา้ ว เง้ือหอกห้าวเห็นสยอน ง่างา้ วงอนเห็นแสยง พลอศั วแรงเริงเรี่ยว เช่ียวชาญชยั ในรงค์ ตรงศึกสู้บมิยอ่ ตอ่ สู้
ศึกบม่ ิยน่ กล่นมา้ ร้อยมา้ พนั เกล่ือนมา้ กนั มา้ กง กลาดมา้ ธงมา้ ทวน เดินแซงขบวนพยหุ บาตร ดูด่ืนดาษภูวดล พิศแต่พลหมมู่ า้
แห่บพิตรผา่ นหลา้ โลกเพ้ียงพิศวง ยงิ่ นา ฯ (ชมกองทพั ทหารมา้ )

โคลง ๔ 13

๓๙ ดุรงคเ์ ริงฤทธ์ิหา้ ว เห็จผยอง

หาญพยศลาพอง ผาดผา้ ย

เผน่ ผกหกเหินคะนอง ขนดั แน่น

ขนาบพยหุ คชยา้ ย ยา่ งนอ้ ยดาเนิน ฯ

ร่าย

๔๐ เมิลหมูพ่ ลบทจร สวมอาภรณ์ไพจิตร พิศหลายเพศหลายพวก ใส่เส้ือหมวกพนั ลึก สีหม่นหมึกม่วงเมฆ ชมพเู ฉกฉาด
แสง ขาวเขียวแดงดูดาษ ถือสรรพศาสตราวธุ เครื่องพิธยทุ ธ์ยรรยง พิศพลธงมากมวล พศิ พลทวนมากหมู่ พลดาบคู่สามรรถ
พลหอกซดั สามารถ ดาษพลโล่แลสระพร่ัง พลแหลนคง่ั สระพร้อม พลด้งั ดอ้ มดูสลอน พลกมุ ศรเนืองนนั ต์ พลกุมกุทณั ฑ์
เนืองนอง พลเขนทองเป็ นหลน่ั พลก้นั หยน่ั เป็นเหล่า พลเสน่าเหลือหลาย พลกริชกรายเหลือหลาก มากพลแสงศรเพลิง ดู
เถกิงเกริกฤทธ์ิ ดุจอาจปลิดเดือนตะวนั สรรพพวกใจผลา พลคาบศิลายว่ั ยทุ ธ์ พลคาบชุดยว่ั ศึก พิลึกเหล่าทองปราย รายจา่ รง
มนฑก นกคุม่ ขานกยาง ลางปื นหลกั หามแล่น แกวน่ ตามหมวดตามหมู่ ลากลอ้ คู่เขน็ ราง บางตระแบงบา่ แบก แจกกนั ขนลูก
ดิน หินปากนกตกแต่ง แบง่ บรรทุกหลงั ชา้ ง บา้ งใส่ตา่ งใส่เกวยี น สารวดั เวยี นวง่ิ ตรวจ มา้ ตารวจควบไขว่ ไล่ตอ้ นทพั ขบั พล
พากพหลพยหุ บาตร หวั หนา้ ยาตรจากเวยี ง เสียงคชสารกอ้ งกึก คะคึกเสียงแสะร้อง ซอ้ งเสียงโกลนเตือนพนงั ฟังดุจคลื่นใน
สมุทร อ้ืออึงอุดไกรเกรียง เสียงอธึกเทา้ พล พา่ งภวู ดลหวนั่ ไหว เสียงฆอ้ งชยั ฆอ้ งกระแต แซ่เสียงแตรเสียงสงั ข์ ดงั ดนตรีปี่
พาทย์ นฤนาทศพั ทส์ าเนียง เสียงกลองชนะโครมครึก เสียงพลฮึกเห่อึง เสียงปื นตึงเอาฤกษ์ กระเกริกลน่ั แหล่งฟ้ า พศิ พลเจา้
จอมหลา้ เลือกลว้ นเหล่าหาญ แลนา ฯ ( ชมกองทพั )

โคลง ๒

๔๑ ถบั ถึงทวารกรุงแกว้ เดียรดาษพลคลาดแคลว้

คล่าคลา้ ยคลาขบวน ฯ

โคลง ๓

๔๒ ด่วนเดินโดยโขลนทวาร พวกพลหาญแห่หนา้

ลว้ นทแกลว้ ทกลา้ กลาดกลุม้ เกลื่อนสถล มารคนา ฯ

โคลง ๔

๔๓ เสด็จพน้ ทวาเรศขา้ ม คูเวยี ง

หวนั่ ฤทยั ทา่ นเพียง จกั วา้

พระองคก์ อ็ ่อนเอียง เอนอาสน์

อกระรัวมวั หนา้ ส่นั ส้านเสียวแสยง ฯ

14

๔๔ ลางแสดงแห่งเหตุแพ้ ไพรี
กริ่งกมลฤๅดี เดือดร้อน
รันทดทุกขท์ วี หวน่ั เทวษ
ถวลิ บว่ ายขนุ่ ขอ้ น อกอ้นั ขวญั หาย ฯ
ศึกหลวง
๔๕ หลายครามาสู่สู้ เช่นน้ี
ไปบ่ไหวหวน่ั ทรวง แดพรั่น อยนู่ า
ยงิ่ นึกยงิ่ หนกั ดวง ก่อนไซร้ไป่ เคย ฯ
แหนงประหลาดแลว้ ก้ี รอยลาง
โทษแท้
๔๖ อกเอ๋ยเอะหลากโอ้ อริราช
ท้งั พระเคราะห์ขดั ขวาง เพล่ียงพล้งั ในสนาม ฯ
จกั ไปประยทุ ธ์กลาง ศรีหมาง
เกรงแตศ่ ึกจกั เเพ้ จกั ไหม้
ดูถิ่น
๔๗ ความฉงนหม่นพกั ตร์เศร้า ธเรศเพ้ยี งพงั สมร ฯ
ร้อนอุระราชพาง อาดูร
พระแปรพระปฤษฎางค์ ส่องแกว้
ดูพระมนเทียรไท้ รัตน์รุ่ง เรืองนา
เพริศพร้อยพรายฉาย ฯ
๔๘ จาจรจาจากอา้ หอทอง
ดูประสาทแสงสูรย์ ปราบเส้ียน
เรืองรัตนจ์ รัสจรูญ ฤๅแน่ ไฉนนา
เรืองมณีนพแพร้ว เทวษต้ืนตนั ทรวง ฯ

๔๙ เสียดายคฤหาสนห์ อ้ ง
ยามวโิ ยคยทุ ธ์ปอง
จกั คืนบ่คืนครอง
หนกั หฤทยั ทา่ นเท้ียร

15

๕๐ ระลวงราลึกนอ้ ง เนาวงั

ถวลิ บ่ลืมความหลงั ส่ังเจา้

ปานฉะน้ีสมรยงั จกั โศก อยนู่ า

ใครช่วยปลอบเปล้ืองเศร้า สวาทใหส้ ร่างศลั ย์ ฯ

๕๑ จาบลั รันทดเพ้ยี ง พงั ดวง แดนา

บงั บใ่ หใ้ ครปวง รั่วรู้

พระโศกแตใ่ นทรวง ซ่อนเทวษ

ทาดงั่ ผอ่ งพกั ตร์ผู้ อื่นเอ้ือมไป่ ถึง ฯ

ร่าย

๕๒ ไทธ้ คานึงนุชพลาง ทางระลุงลานถวลิ ขนุ คชินทร์ขบั คช บทจรโดยทางเถื่อน เคลื่อนแสนยากลากลาด ดาษแดนท่ง
แดนนา ดาดงไมด้ งเขา โดยลาเนาแนวพนสั ชระเดียดดษั ดาเนิน เมิลบ่หมายสิ้นสุด พลางธใหห้ ยดุ พกั พล ทุกตาบลทป่ี ระทบั
ยบั ย้งั ร้ังแรมร้อน แลว้ เตือนตอ้ นพลเตา้ แตย่ ามเชา้ ยามเยน็ บขบั เขน็ รีบรัด ผดั ผอ่ นใจผอ่ นแรง เอาแตแ่ ขงแตก่ ลา้ เอาแต่ร่าแตเ่ ริง
เร่งบาเทิงทุกผู้ บร้างรู้เหือดหาญ บแหนงนานเน่ินวนั อยา่ ทนั เหน่ือยเลื่อยลา้ ทวั่ ชา้ งมา้ ไพร่พล กเ็ สดจ็ ดลนที มีนามน้าสะโตง
เขาก็ต้งั โรงราชมาฬก ตกแตง่ คา่ ยถวายไท ตรงเวยี งชยั จิดตอง เกณฑท์ ุกกองต้งั ค่าย บ่ายหนา้ ลงคงคา ดูมหิมาดาดาษ พระบาท
เสดจ็ เรือนทพั สรรพเสนาเนืองนนั ต์ เฝ้ าคง่ั คลั เคียมคม ถว้ นทุกกรมทุกหมู่ อยอู่ ธึกท้งั ผอง ธก็ใหเ้ กณฑก์ องลาเลียง ผอ่ นเสบียง
ไปหนา้ ล่วงถึงท่าดินแดง จดั แจงปลูกยงุ้ ฉาง วางระยะค่ายเขา้ ทุกเหลา้ แหล่งตาบล แลว้ ธเกณฑพ์ ลทพั นา รีบไปทามรรคา ให้
พระยาจิดตอง เป็นนายกองไปก่อน ผอ่ นทพั หนา้ ไปถดั จดั พระยาอภยั คามินี คุมโยธีเป็ นขนุ ส่วนทพั หนุนน้นั ไสร้ ใหม้ างจาช
โร เป็นโบชุกที่สอง ยกทพั รองไปตาม ที่สามถึงทพั หลวง ตามกระทรวงพยหุ บาตร ใหพ้ ระมหาราชเชียงใหม่ เป็นกองใหญ่
ยกุ กระบตั ร เดินทพั ถดั ที่ส่ี ท่ีหา้ ทพั หลงั เตา้ เจา้ เมืองละเคิ่งคุมพล พวกพหลต่างเกวยี น เวยี นขนขา้ วส่งทพั เครื่องศึกสรรพดิน
ลูก แลว้ ธใหผ้ กู พว่ งแพ แปรพลขา้ มคงคา คลาส่าแสนเสนางค์ ร้อนแรมทางหลายวนั บรรลุเมืองเมาะตะมะ กะเกณฑข์ า้ มฟาก
ฝ่ัง กระทงั่ เมาะลาเลิง บาเทิงใจไพร่พล ด่วนจรดลโดยดบั ถบั ถึงเมืองสมิ ธก็ตริใหจ้ ดั กนั สรรคเ์ ป็นกองเสือป่ า ฝ่ าไปลอดสอด
แนม แกมสามหอกเจด็ หอก ออกแยกทพั จบั คน เอายบุ ลข่าวสาร แห่งเหตุการณ์กรุงไทย ยกรีบไปตามใช้ ธกใ็ หต้ รวจพลผอง
ส่งกองหนา้ ไปก่อน ผอ่ นกองหนุนไปตาม ที่สามถึงทพั ใหญ่ ทพั เชียงใหม่ยกุ กระบตั ร ถดั ทพั หลงั ดาเนิน เดินพยหุ ไต่เตา้ แห่
บพติ รผา่ นเผา้ ท่านทา้ วเสด็จดล ดื่นนา ฯ

โคลง ๒

๕๓ ยกพลผา่ นด่านกวา้ ง เสียงสนนั่ มา้ ชา้ ง

กึกกอ้ งทางหลวง ฯ

16

โคลง ๓ สามองคม์ ีแห่งห้นั
๕๔ ล่วงลุด่านเจดีย์ เพื่อรู้ราวทาง ฯ
แห่งอยธุ เยศหลา้
แดนต่อแดนกนั น้นั มืดคลุม้ มวั มล ยงิ่ นา ฯ
๕๕ ขบั พลวางเขา้ แหล่ง
บรู พา
แลธุลีฟ้ ุงฟ้ า ป่ าไม้
โคลง ๔ แกมลูก
หตั ถเ์ อ้ือมเอาถึง ฯ
๕๖ เสด็จดลแดนราชเบ้ือง นวลสมร
พิศพนสั เนินผา พ่ชี ้ี
รายเรียงรุกขผกา ออกชื่อ เฌอนา
แลตระการกลใกล้ โน่นโนน้ เเนวพนม ฯ
เหวธาร
๕๗ คานึงนุชนาฏเน้ือ หุบหอ้ ง
แมน้ แม่มาจกั วอน แถวเถ่ือน
จกั บอกแก่บงั อร ช่วยช้ีชมพลาง ฯ
เรียมจกั แนะนน่ั น้ี จากเวยี ง
ละหอ้ ย
๕๘ ชวนชมคูหาศหว้ ย ซึมซาบ ทรวงเอย
ทว่ั ทุกหนแห่งละหาน แมเ่ ศร้าสั่งเรียม ฯ
ชมไพรพศิ าลสถาน ฤๅควร
พลางพจี่ กั ชวนนอ้ ง นุชไว้
คร่าเนตร
๕๙ ถวลิ ปางบาราศเจา้ โทษแทเ้ รียมทา ฯ
ยงั เสนาะสาเนียง
ไพเราะมฤตเพียง
ไปบ่ลืมสารสร้อย

๖๐ เกรียมใจจกั โทษนอ้ ง
เพราะพี่หา้ มแหนนวล
มาเดียวอดูรครวญ
แหนงวา่ ทุกขใ์ ครให้

17

๖๑ ไป่ โดยคานุชไซร้ จ่ึงกา สรวลฤๅ
แมว้ า่ โดยดง่ั คา แม่พร้อง
ปานฉะน้ีจะเบิกบา เทิงช่ืน ชมนา
เพราะพี่มาดว้ ยนอ้ ง จกั ช้ีชวนเกษม ฯ
ไหรณ
๖๒ เปรมใจใคร่กลบั หอ้ ง ยา่ นไม้
รับสมรมายล เขาค่อน ขอดนา
เกรงราชกร่ิงเกรงคน ธเรศร้อนรนทรวง ฯ
นึกบล่ ุเลยไท้ แรมวงั
อยหู่ อ้ ง
๖๓ คิดปวงนาเรศร้ัง รึงเทวษ
ยามวโิ ยคเยาวย์ งั คงั่ แคน้ ใครโลม ฯ
จกั รุมอุระรัง เพญ็ ศรี
ถวลิ บ่วายข่นุ ขอ้ ง ดบั ร้อน
พนู เสน่ห์
๖๔ คิดโฉมนงโพธผู้ อกไหโ้ หยถวลิ ฯ
เคยร่วมรมยฤ์ ๅดี สารแสดง
ถนอมนุชแนบนาภี ขบั ร้อง
นึกนิรารสขอ้ น เนาเถ่ือน
พเ่ี พ้ียงขวญั หาย ฯ
๖๕ เคยยนิ เยาวเรศซ้นั ถนอมองค์
ผสานดุริยดาแคง อยซู่ อ้ ง
ยามร้างเสน่ห์แหนง แหนงโศก
สดบั แต่เสียงสตั วก์ อ้ ง แห่งหว้ ยเหวธาร ฯ

๖๖ เคยสายสมรแนบเน้ือ
ถวายสุคนธ์ธารสรง
ยามร้างคณะอนงค์
สรงแต่สายชลหอ้ ง

18

๖๗ เคยผทมฐานแกว้ ก่อง ทองแกม
เนืองอนุชนอนแนม แนบหนา้
ยามร้างสมรแรม ราวเถ่ือน
ผทมอยเู่ ออ้ งคอ์ า้ อกร้าวหนาวทรวง ฯ
เคียมเคย
๖๘ ปวงแสนเสาวลกั ษณ์ลว้ น แวดลอ้ ม
คิดเม่ือยามเรียมเสวย บอมเทวษ
ปางร้างนิราเสบย อยใู่ หเ้ ห็นโฉม ฯ
เสวยบ่ยลเยาวห์ อ้ ม กบั กร
อุ่นเน้ือ
๖๙ เคยตระโบมบวั มาศแกว้ มาเทวษ
เก้ียวตระกองบงั อร กอดเก้ียวก่ายเขนย ฯ
ปางร้างนิราสมร ก่าทรวง
ถวลิ บ่วายรสเก้ือ ทุม่ แท้
ปลงพกั ไดน้ า
๗๐ หน่ายเชยหนกั อกช้า เกี่ยงใหเ้ บาไฉน ฯ
ถนดั ดงั่ ภผู าหลวง ตามทาง
หนกั หาบที่พลปวง ทา่ นไห้
หนกั เสน่ห์นึกแก้ หน่ายเสน่ห์
ธิราชร้าวรานสมร ฯ
๗๑ ไยไ่ ยค่ ชไต่เตา้
พลางคะนึงนุชพลาง
แลไหนบ่ลืมนาง
นึกบว่ ายสวาทไท้

19

ร่าย

๗๒ พระอาวรณ์หวนั่ เทวษ ถึงอคั เรศแรมเวยี ง พลางเมิลเมียงไมเ้ ขา โดยลาเนาแนวเถื่อน เคล่ือนแสนยาโจษจน ลุตาบลสังค
ล่า ป่ าระหงดงดอน พศิ ศีขรรายเรียง เพียงสุดสายเมฆเมิล เนืองเนิ่นเนินแนวไศล สูงไสววา่ ยฟ้ า ชรอ่าอา้ หาวหน เห็นถกลกุก่อง
เชิงช้นั ช่องปล่องเปลว เหวหุบหว้ ยตรวยโตรก ชะโงกชะง่อนเง้ือมง้า ถ้าท่อธารธารา แสงเสลาหลากหลาย พรายพะแพร้ว
ไพโรจน์ ช่วงช่อโชติฉายฉนั สีสุพรรณเล่ือมเหลือง เรืองโมรารายเรียบ ขาวปูนเปรียบเพชรรัตน์ แดงดง่ั ปัทมราช ดาประหลาด
นิลกาฬ เขียวสีปานมรกต ขาบใสสดเสมอเมฆ ชมพเู ฉกโกเมน เพญพรรณรายรุ้งร่วง ช่วงส่องแสงสุริยา ดุจดาราเรืองจรัส

ประภสั สรโอภาส พิลาสล้าลานเนตร พิศศีขเรศชรอุ่ม พุม่ พนสั ยดั เยยี ด พฤกษาเสียดสีกิ่ง เสียงเสนาะยง่ิ อยา่ งพิณ พระยลยนิ
พศิ วง ถวลิ ถึงองคอ์ คั เรศ ยามดุริเยศจาเรียง บรรสารเสียงถวายซอ พงึ พอใจพอกรรณ ธก็จาบลั บมิเบื่อ เหงื่อเนตรตกอกช้า เหลือ
ทุกขเ์ หลือท่ีกล้า เทวษไวไ้ ป่ มี แมเ่ อย ฯ ( ชมภายในถ้า )

โคลง ๔

๗๓ อา้ ศรีเสาวภาคยเ์ พ้ียง เพญ็ แข

เรียมแต่ร้างรสแห ห่างเคลา้

ฤๅลืมสมรแล อื่นช่ืน ไปเลย

ถวลิ ทุกขย์ ามเยน็ เชา้ ชอกช้าก่าทรวง ฯ

๗๔ แมว้ ดวงกมลาศได้ มาดล

โดยสถานแถวสถล ที่น้ี

จกั ชวนแม่ชมบน บรรพต โพน้ แฮ

พลางแม่ชมเรียมช้ี แม่ช้ีเรียมชม ฯ

๗๕ ชมพนมพนาเวศหว้ ย เหวหิน

ทุกเซาะซอกศีขริน ร่องน้า

จกั ชวนแมส่ รงสินธุ์ แสนสนุก

สนานอุทกท่าถ้า เถื่อนทอ้ งแถวธาร ฯ

๗๖ ทุกสถานธาเรศแมน้ แมนผจง ไวฤ้ ๅ

หวงั จกั ไวใ้ หส้ รง เซาะน้า

ปางร้างอรอนงค์ แหนงโศก

สรงบส่ ร่างใจช้า เช่นน้าสระสมร ฯ

20

ร่าย

๗๗ พระภูธรถวลิ นาง พลางรันทวยรันทด ขนุ คอคชหมื่นควาญ ขบั คชาธารจรดล ลุตาบลสามสบ ธก็ปรารภราพงึ ถึงพกั ตร์
พาลพธู พลางพระดูดงเฌอ พิศพุม่ เสมอเหมือนฉตั ร เป็นขนดั เนืองนนั ต์ หลายเหล่าพรรณพฤกษา มีนานาไมแ้ มก หม่ตู ระแบก
ตระบาก มากกระเบากระเบียน ตะขบตะเคียนคูนแค สมอสมีแสมม่วงโมก ซากซึกโศกสนสกั รวกโรกรักรังรง ปริกปริงปรง
ปรางปรู ลาแพนลาพลู าพนั จิกแจงจนั ทนพ์ นั จา เกดระกากอกก่มุ กระทุม่ กระถินพมิ าน เหล่าเสลาลานโลดเลียบ เพียบพ้ืนแผน่
แดนไพร หมู่มะไฟมะฝ่ อ หมู่มะก่อมะกกั กระลาพกั กระลาพอ ยงู ยางยอกายาน แตว้ ตูมตาลตาดตอ้ ง ซอ้ งแมวโมงมกู มนั หาด
เหียงหนั กนั เกรา สะเดาดูกเด่ือดก กะทกรกรกฟ้ า มะขา้ มะขามขานาง ยา่ งทรายไทรไข่เหนา้ เปลา้ ประดู่ดูดาษ สนุ่นหนาดขนุน
ขนาน พวาหวานหวายหวา้ สะบา้ สะบกเขลงขลาย ประคาควายประคาไก่ ไผเ่ พกาตาเสือ มะเกลือมะกล่าลาไย ไกรกรดกร่าง
ชา้ งนา้ ว ขวดิ ขวาดขวา้ วตะโกตะกู พลบั พลวงพลูพลองสลา้ ง พลางบพิตรเจา้ ชา้ ง ชื่นช้ีชมเดียว ฯ ( ชมตน้ ไม้ )

๗๘ พระเหลียวแลไมด้ อก ออกช่อแซมแนมผล ไขสุคนธ์เสาวรภย์ เลวงตรลบเเหล่งพนสั วายพุ านพดั ราเพย ระเหยหอมฟ้ ุง
เฟ่ื อง เปล้ืองหฤทยั ราจวน เหล่าลาดวนดาษดง แกว้ กาหลงชงโค ยสี่ ุ่นยโี่ ถโยทะกา พุดจีบลาลานเนตร เกดพิกุลแบ่งกลีบ ปี บ
จาปาจาปี มะลุลีประดู่ดง ปรูประยงคย์ มโดย โรยเรณูร่วงเร้า เยา้ กมลชวนชื่น สุรภีร่ืนรสคนธ์ บุนนาคปนปะแปม การะเกดแกม
กรรณิการ์ มะลิวลั ยล์ าหลายหลาก มากเมิลหมู่แมกไม้ ถวลิ ถึงองคอ์ ่อนไท้ ธิราชร้อนทรวงเสียว อยนู่ า ฯ ( ชมดอกไม้ )

โคลง ๔

๗๙ มาเดียวเปล่ียวอกอา้ อายสู

สถิตอยเู่ ออ้ งคด์ ู ละหอ้ ย

พิศโพน้ พฤกษพ์ บู บานเบิก ใจนา

พลางคะนึงนุชนอ้ ย แน่งเน้ือนวลสงวน ฯ

๘๐ พระครวญพระคร่าไห้ โหยหา

พลางพระพิศพฤกษา ก่ิงเก้ียว

กลกรกนิษฐนา รีรัตน์ เรียมฤๅ

ยามตระกองเอวเอ้ียว โอบออ้ มองคเ์ รียม ฯ

๘๑ เฌอปรางเปรียบนาฏนอ้ ง นวลปราง

รักดง่ั รักนุชพาง พ่ีมว้ ย

ชอ้ งนางเฉกชอ้ งนาง คลายคลี่ ลงฤๅ

โศกพโี่ ศกสมดว้ ย ดง่ั ไมน้ ามมี ฯ

21

๘๒ อบเชยอบชื่นช้ี เฌอสม ญาฤๅ
อบวา่ อรอบรม รื่นเร้า
อบเชยพเ่ี ชยชม กล่ินอบ เฌอนา
อบดง่ั อบองคเ์ จา้ จกั ใหเ้ รียมเชย ฯ
ขาสมร
๘๓ ขานางนึกคู่คู้ แอบเคลา้
พลางพโี่ อบเอวอร ตีอก เรียมฤๅ
กระทุม่ ดงั่ ทุ่มกร กล่ินกล้วั เสาวคนธ์ ฯ
เกดวา่ เกศนุชเกลา้ นขา นางฤๅ
นิ่มนอ้ ง
๘๔ เล็บมือนางน้ีหน่ึง นุชนาฏ เหมือนฤๅ
ตอ้ งดง่ั ตอ้ งบุษบา ดงั่ ปลอ้ งศอสมร ฯ
ชงโคคิดชงฆา เฌอสม ญาฤๅ
เรียมระเมียรเดื่อปลอ้ ง รื่นเร้า
กล่ินอบ เฌอนา
๘๒ อบเชยอบชื่นช้ี จกั ใหเ้ รียมเชย ฯ
อบวา่ อรอบรม ขาสมร
อบเชยพีเ่ ชยชม แอบเคลา้
อบดงั่ อบองคเ์ จา้ ตีอก เรียมฤๅ
กล่ินกล้วั เสาวคนธ์ ฯ
๘๓ ขานางนึกคูค่ ู้ นขา นางฤๅ
พลางพี่โอบเอวอร น่ิมนอ้ ง
กระทุม่ ดง่ั ทุม่ กร นุชนาฏ เหมือนฤๅ
เกดวา่ เกศนุชเกลา้ ดง่ั ปลอ้ งศอสมร ฯ

๘๔ เลบ็ มือนางน้ีหน่ึง
ตอ้ งดง่ั ตอ้ งบุษบา
ชงโคคิดชงฆา
เรียมระเมียรเดื่อปลอ้ ง

22

๘๕ ซ่อนกล่ินกล่ินแกว้ ซ่อน นาสา เรียมฤๅ
ตาดวา่ ตาดพสั ตรา หนุ่มเหนา้
สลาลิงเล่ห์ซองสลา นุชเทียบ ถวายฤๅ
สวาดดง่ั เรียมสวาทเจา้ จากแลว้ หลงครวญ ฯ
แหนงนอน ไพรฤๅ
๘๖ สลดั ไดใดสลดั นอ้ ง เศิกไสร้
เพราะเพ่ือมาราญรอน เสมอช่ือ ไมน้ า
สละสละสมร แม่นแมน้ ทรวงเรียม ฯ
นึกระกานามไม้ รุมกาม
ลวกร้อน
๘๗ ไมโ้ รกเหมือนโรคเร้า เยาวย์ ว่ั แยม้ ฤๅ
ไฟวา่ ไฟราคลาม อกอ้นั กนั แสง ฯ
นางแยม้ หน่ึงแยม้ ยาม ยามสาย
ตูมดงั่ ตมู ตีขอ้ น ห่างเศร้า
วางเทวษ ราแม่
๘๘ สายหยดุ หยดุ กลิ่นฟ้ ุง หยดุ ได้ ฉนั ใด ฯ
สายบห่ ยดุ เสน่ห์หาย ไป่ มี
กี่คืนก่ีวนั วาย ห่อนเวน้
ถวลิ ทุกขวบค่าเชา้ เสาวภาคย์ พ่ีเอย
คลาดนอ้ งใครถนอม ฯ
๘๙ สุกรมกรมสุขไซร้ อรชร
กรมแต่ทุกขเ์ ทวษทวี ยว่ั แยม้
นมสวรรคน์ ึกบวั ศรี จงั หวดั ไพรนา
ถวลิ บเคยขาดเคลน้ เกศแกว้ กสู งวน ฯ

๙๐ โกสุมชุมช่อชอ้ ย
เผยผกาเกสร
รวยรื่นรสคนธ์ขจร
กล่ินตระการกลแกม้

23

โคลง ๒

๙๑ พระคราญถึงออ่ นทา้ ว หนกั อุระราชร้าว

ท่ีร้างแรมศรี ฯ

๙๒ ใครปรานีหน่ึงบา้ ง เชิญนุชมาแนบขา้ ง

ช่วยช้ีชวนชม พฤกษน์ า ฯ

๙๓ ร้อนอารมณ์หม่นไหม้ คิดฉนั ใดจกั ได้

สบนอ้ งนวลสมร แม่นา ฯ

๙๔ เหลืออาวรณ์หวาดแว้ ทุกขเ์ ผอื เหลือทีแก้

เกี่ยงร้อนราจวน ใจนา ฯ

๙๕ กาสรวลสุดท่ีพร้อง เจบ็ ปิ้ มปื นพิษตอ้ ง

พา่ งมว้ ยเมือมรณ์ แม่เอย ฯ

ร่าย

๙๖ พระยอกรก่ายพกั ตร์ พลางชาลกั ชาเลือง เนืองนิกรพิหค อเนกนกนานา หมู่มยรุ าฟ้ อนฟ่ าย กระเรียนร่ายร้องร่า คล่า
คลิ้งโคลงคลอแคล ฝงู แกจบั ก่ิงแมก แขวกขวานเคาะขดุ ไม้ ไส้กระสาแซง้ แซว เคา้ โมงแมวมา่ ยคู่ เคา้ ก่กู ่กู อ้ งดง เป็ ดน้าลงเล่น
น้า กาน้ากล้ากลืนปลา คบั คาคาบคาร่อน กระแวนวอ่ นบินบน เปลา้ ปลิงปนกระลิงลาง กางเขนเขาโคกมา้ สร้อยอีร้ารังนาน
กระไนขานเสียงเร้า แขกเตา้ กระเตน็ กระต้วั งว่ั เงือกงง่ั บงั รอก กระจอกกระจิบกระจาบ พริ าบร่าคราญคราง ยางกระหรอด
ตอดตอ่ แสกเสียงส่อสมช่ือ ออกเอ้ียงอ้ืออึงไพร เหยยี่ วตระไกรตระกรุม กระลุมพกู ระพอ้ กระทาถอ้ ทกั เพอ่ื น เกล่ือนกระทุง
ทอ่ งชล ดอกบวั ปนปลอมแปลก อญั ชนั แทรกนางนวล ฝงู กากวนจิกรุ้ง เทง้ ทูดถุง้ เถียงถอ้ ย ตอ้ ยติวดิ หวาดฟ้ า คลา้ คลาเคลา้ คู่
คลอ พญาลออีลุม้ ขมุ้ คบั แคเเลหลาก เหล่าจากพรากนกพริก อิกพระหิดคอ้ นหอย แอ่นลมลอยลมเลื่อน ไก่เถื่อนขนั จะแจว้
ดุเหวา่ แหวว้ เสียงหวาน สาลิกาขานจะจอ้ ไก่ฟ้ าฟ้ อหางเฟ้ื อย เจ้ือยกระแสงสาเนียง เสียงระวงั ไพรพร้อง ร้องระวงั ไพรพนานต์
ภบู าลช้ีชมเดียว เสียวอุระร้อนเร้า พลางคานึงหนุ่มเหนา้ แน่งเน้ือนวลผจง ใจนา ฯ ( บทชมนก )

โคลง ๔

๙๗ พิศวงสังเวชโอ้ อกตู

ยามวโิ ยคเยาวด์ ู ดงั่ ใบ้

บพานพกั ตร์พธู เทียมชีพ แลนา

เรียมจกั แนะนกไม้ บอกนอ้ งไหนนาง ฯ

24

๙๘ นางนวลนึกนิ่มนอ้ ง นวลปราง
จากพรากพรากจากนาง หน่ึงน้นั
พิราบพลิ าปคราง ครวญแข่ง ขา้ ฤๅ
บวั วา่ บวั นุชป้ัน อกนอ้ งเรียมถนอม ฯ
กลอยใจ เรียมฤๅ
๙๙ ไก่แกว้ คิดคู่แกว้ พี่เศร้า
แสกยง่ิ แสกหฤทยั พลดั แม่ เหมือนฤๅ
นกออกนึกออกไพร แขกนอ้ งนานคืน ฯ
ชมแขกเตา้ คู่เตา้ ชมพู แม่ฤๅ
ดงั่ เจา้
๑๐๐ ชมพพู ศิ พา่ งผา้ อ่าอาตม์
นกขมิน้ เหลืองดู พีเ่ คลา้ คลึงสมร ฯ
สร้อยทองเทียบสร้อยพธู รังนาน
แอน่ วา่ แอน่ องคเ์ คลา้ สื่อนอ้ ง
รอนอก เรียมฤๅ
๑๐๑ รังนานนึกหน่ึงร้าง เรียกเจา้ หาหาย ฯ
เทง้ ทูดทูตเทง้ สาร เขาขนั
แขวกขวานคู่ขวานราญ แซ่ซอ้ ง
กวกั ดง่ั กวกั หตั ถร์ ้อง เรียงร่าย อยนู่ า
จบั ไมเ้ มิลเมียง ฯ
๑๐๒ คบั แคเคียงคูข่ มุ้ แตกคน
เอ้ียงและออกอญั ชนั โยกยา้ ย
กระหรอดกระเรียนจรัล ปลอมแปลก กนั นา
กระจิบกระจาบจอ้ ง คู่เคลา้ คลอเคลีย ฯ

๑๐๓ กระเตน็ กระต้วั ตื่น
ยงู ยอ่ งยอดยงู ยล
นกเปลา้ นกปลีปน
คล่าคล่าคลิ้งโคลงคลา้ ย

๑๐๔ เนืองนกจบั ม่ิงไม้ เรียมยล 25
คุมคูอ่ ยทู่ ุกตน ตา่ งร้อง
ตูเดียวอดูรทน ทุกขท์ ุ่ม ทรวงนา
ฤๅบม่ ีเพอ่ื นพร้อง พีเ่ พ้ยี ง อดสู ฯ
หาวโพยม
๑๐๕ สัตวาวานเห็จหอ้ ง ฟ่ องฟ้ า
ยงั อนุชเฉิดโฉม ลาญเทวษ เรียมเอย
เชิญสมรแม่มาโลม แม่หนา้ นวลเฉลิม ฯ
จงพ่พี ลนั พบหนา้ เร็วบิน ไปเฮย
วากวา้
๑๐๖ เบญจวรรณวานเร่งร้อน กินโศก
แจง้ ที่แสนสุดถวลิ ชอกช้าทรวงสลาย ฯ
ยามกินบ่เป็ นกิน ลาพงั เลยนา
นอนดง่ั นอนป่ าชา้ สักนอ้ ย
เยาวเรศ แม่ฤๅ
๑๐๗ สาลิกาอยา่ พลอดเพอ้ สุดอา้ งอาดูร ฯ
วานประเวศสู่วงั นงพะงา หน่ึงรา
จาทลู ทุกขแ์ ถลงยงั ละหอ้ ย
จงแม่รู้เรียมสร้อย ระงบั โศก พ่ีเอย
หน่ึงใหส้ ร่างศลั ย์ ฯ
๑๐๘ แขกเตา้ เตา้ แขกนอ้ ง หาวหน
บอกวา่ เรียมโหยหา เถื่อนทอ้ ง
เชิญนุชเร่งเร็วมา เรียงรุ่น รุกขแ์ ฮ
ขอพพี่ บพกั ตร์นอ้ ย ร่ายไมไ้ ขเสียง ฯ

๑๐๙ ไก่ฟ้ าวานวา่ ยฟ้ า
หาสมรมายล
เชิญชมพนารญ
ชมพิหคเหินร้อง

26

๑๑๐ ห่อนเห็นสุโนกเอ้ือ เอาภาร

เรียมเร่งลรรลุงลาน สวาทไหม้

ราลึกวมิ ลมาลย์ บวั มาศ กเู อย

มือลูบทรวงไลไ้ ล้ เทวษล้าเหลือทน ฯ

๑๑๑ พระโหยพระไหร้ ่า ราจวน

พลางพระคานึงนวล หนุ่มเหนา้

บเ่ หือดบห่ ายครวญ ครางคร่า อยแู่ ฮ

พระแต่โศกแตเ่ ศร้า แตส่ ร้อยแสนทวี ฯ

ร่าย

๑๑๒ นฤบดีดาลรันทด พลางกาสรดกาสรวล ครวญถึงองคอ์ อ่ นไท้ พิศนกไมใ้ นมารค ดูหลายหลากหลายแหล่ ทวยหาญแห่
เป็นขนดั เถือกธวชั ปลายปลิว ทิวทวนถ่องทอ้ งฟ้ า พรู่ ะยา้ ระยบั สรรพพลแสะพลสาร แสนพลหาญพลหอ้ ม ลอ้ มนฤเบศเสด็จ
ดง พลางพระบงจตั ุบาท กลาดมฤครายเรียง กม้ กินเกลียงกลืนกล้า ย้าหญา้ เค้ียวเหลียวดู ส่าหมีหมูหมเู่ หมน้ กระต่ายเตน้ ตาม
ทาง กวางกระทิงเถ่ือนถึก ฮึกเห้ียมหาญชาญเช่ียว แล่นไล่เสี่ยวสู้กนั ชะมดฉมนั หมู่ทราย ควายคณาคลาคล่า ส่าโคเพลาะเหยาะ
เดิน ละมงั่ เมิลมา่ ยเมียง เยยี งผาโผนผกผงาด ระมาดเลาะเล็มหนาม ขลาคารามรนร้อง กอ้ งกึกดงพงพนานต์ เหล่าสุวาณในนอก
จิ้งจอกหอนซะซา้ ว สารเหน่ียวนา้ วชา้ งบง กระจงแล่นกระเจิง ลิงละเลิงโลดเหลน้ เตน้ ไต่ไมซ้ ะซอ้ ง ค่างร่ายร้องครอกคราง
ลางกระรอกกระแต แลวะวจู่ ู่โจน บา่ งเผน่ โผนโผผก ชะนีหกหวั หอ้ ย ยอ้ ยโยนไมไ้ กวตน ส่าสัตวบ์ นพฤกษา ตา่ งคณาเนือง

นนั ต์ บรู้กี่พรรคก์ ่ีเผา่ เหล่าจตั ุบททวบิ าท ดาษพนสั แนวเนิน พระบเพลินพศิ ช่ืน ตื่นกมลหวนั่ วา้ ถวลิ ถึงนุชหนุ่มหนา้ นิ่มเน้ือ
นวลจนั ทร์ แม่เอย ฯ( ชมสัตวส์ ี่เทา้ )

โคลง ๒

๑๑๓ เจบ็ จาบลั บม่ เศร้า ไปก่ีปางจกั เตา้

แขกนอ้ งคืนถนอม แม่นา ฯ

๑๑๔ ตรอมกระอุอกช้า ปาดปิ้ มฝีหวั ขว้า

บง่ ไดเ้ ยยี ไฉน น้ีนา ฯ

๑๑๕ ฉนั ใดจึงจ่ิมเจา้ จกั มาแอบแนบเคลา้

อยเู่ คล้ียคลึงโฉม ช่ืนนา ฯ

โคลง ๔ 27
๑๑๖ พระโทรมนสั ยเ์ ศร้า
แสนศลั ย์
พลางพระขบั พลขนั ธ์ เคล่ือนคลอ้ ย
พระพศิ อเนกนนั ต์ เนืองสตั ว์ น้นั นา
ไปบ่เหือดละห้อย ห่างไหห้ าศรี ฯ
๑๑๗ โยธีลีลาศแคลว้ คลาทาง
ทุกทว่ั สตั วต์ ่ืนตาง แตกเตา้
กาษรสุกรกวาง ทรายซุ่ม ซุม้ นา
ละมงั่ ระมาดผาดผงั เขา้ ป่ าล้ีหนีซอน ฯ
๑๑๘ กญุ ชรชกั พวกผา้ ย แฝงพง
ถึกกระทิงวง่ิ วง แหวกเร้น
ยองทองยอ่ งยรรยง ฝียา่ ง ยอ่ งนา
กระตา่ ยกระแตเตน้ ตื่นตอ้ นกนั หนี ฯ
๑๑๙ ภมู ีเมิลแมกไม้ ใจหวน โหยแฮ
เห็นแต่ลิงค่างชวน ท่านแยม้
ลูกกกอกแอบอวล เตน้ ไต่ ไมน้ า
บา้ งเก็บผลไพล่แกม้ กดั ปลอ้ นปลิดพลาง ฯ
๑๒๐ แลพลางทางเทวษไห้ หาศรี
ยามพระสุริยลี ลดฟ้ า
พระสดบั แต่เสียงผี เผอื นพูด กนั แฮ
ปั่นหฤทยั ทา่ นวา้ หวาดเพ้ียงจกั รผนั ฯ
๑๒๑ สายณั ห์หวนั่ สวาทไท้ ธเรศตรี ศวรแฮ
สดบั แต่เสียงชะนี ร่ายร้อง
เหวยเหวยเรียกสวามี มรณาศ
นึกดง่ั เสียงนุชพร้อง พร่าไหห้ าเรียม ฯ

28

๑๒๒ พระเกรียมกมเลศดว้ ย ดวงสมร

ฤๅใคร่วายอาวรณ์ วา่ งเศร้า

พระทุกขพ์ ระทอดถอน ใจเทวษ ถวลิ นา

ร้อนอุระราชเร้า ที่ร้างแรมขวญั ฯ

โคลง ๒

๑๒๓ พระจาบลั ดว้ ยนอ้ ง นึกปรานีนางหอ้ ง

ห่างเคลา้ จกั ตรอม ใจนา ฯ

๑๒๔ เคยถนอมนุชแนบเน้ือ เจบ็ นิรารสเก้ือ

เกี่ยงไหมห้ มองทรวง เรียมนา ฯ

๑๒๕ หนกั ดวงสมรพี่ร้าว คิดใคร่พบนอ้ งทา้ ว

ห่อนพอ้ งพานขวญั ใจนา ฯ

ร่าย

๑๒๖ ไทธ้ กระสันเสียวทรวง ดวงกมลหม่นหมาง พลางใหด้ ่วนเดินพล ลุตาบลไทรโยค พระดบั โศกสงั่ ทพั ยบั ย้งั ต้งั คา่ ยคู
โดยพยหู ์สรรพเสร็จ บพิตรเสดจ็ เลออาสน์ พลบั พลาราชเรือนศึก ตรึกตรองการโรมร้า ส่งทพั หนา้ ไปก่อน ผอ่ นทพั หนุนไปถดั
รัดไปยอไปยทุ ธ์ ชิงประทุษโรมโซรม โหมหกั กาญจนบุรี ตีใหแ้ ตกเป็ นฤกษ์ เขากเ็ ร่งเลิกทพั ชยั ไปโดยบรู พทิศ ทพั หลวงติดยก
ตาม งามสง่าพลทา้ ว ลว้ นทหารทหา้ ว หื่นเห้ียมในสมร ยงิ่ นา ฯ

โคลง ๔

๑๒๗ พลมอญเมิลมืดทอ้ ง รัถยา

อเนกนิกรอาชา ชาติชา้ ง

ทวนทองเถือกทอตา เปลือยปลาบ

เทียวธวชั แลสลา้ ง เฟื่ องฟ้ าปลิวปลาย ฯ

29

ร่าย

๑๒๘ ฝ่ ายนครกาญจน จดั ขนุ พลพวกด่าน ผา่ นไปสืบเอาเหตุ ในขอบเขตรามญั เขากพ็ ากนั รีบรัด ลดั เลด็ ลอดเลาะดง ตรงไป
ทางแม่กษตั ริย์ จดั กนั ซุ่มเป็นกอง มองเอาเหตุเอาผล ยลนิกรรามญั เดินแน่นนนั ตน์ องเถ่ือน เกล่ือนมาทวั่ ออกทิศ หวนั ก่อกิจ
ดสั กร แก่พระนครตระหนกั เห็นฉตั รปักหา้ ช้นั ก้นั บนเบ้ืองหลงั สาร เขากท็ ราบการโดยขนาด วา่ อุปราชขนุ ทพั เร็วรีบกลบั มา
บอก แดออกญาผา่ นเผา้ เจา้ นครกาญจนบุริน ยนิ ยบุ ลข่าวศึก พิลึกลาญขวญั แหลก แสกกมลทะทา้ ว ร้าวอุระขนุ เมือง เคืองใจ
ราษฎร์ทุกผู้ รู้ตรลอดไพร่นาย เขาท้งั หลายตริกนั ขวญั เกี่ยงกินเผอื นเผือด เลือดสลดหมดหนา้ บเห็นถา้ ต่อรบ รู้วา่ ทบบมิทาน รู้
วา่ ราญบมิรอด คิดเททอดครัวแตก แหกหนีหนา้ อยา่ พะ เขากม็ ละบา้ นเมือง เปลืองเปล่าผหู้ มู่ชน ชวนกนั ซนกนั ซุก บุกป่ าดงป่ า
แดง แฝงเอาเหตุเอาผล ยลกระแหน่เศิกไสร้ เพื่อลงลกั ษณะให้ ส่งทา้ วแถลงความ ทา่ นนา ฯ

โคลง ๔

๑๒๙ ชาวสยามคร้ามเศิกสิ้น ท้งั ผอง

นายและไพร่ไป่ ปอง รบร้า

อพยพหลบหลีกมอง เอาเหตุ

ซุกซ่อนห่อนใหข้ า้ ศึกไดไ้ ปเปน ฯ

ร่าย

๑๓๐ ส่วนนเรนทรสมญา มหาอุปราชรามญั ธกใ็ หเ้ ร่งผนั พลผา้ ย ยา้ ยมาโดยทางเถื่อน ทพั หนา้ เคลื่อนพลเดิน ลุลากระเพินบ

มิหึง จึงพระยาจิตรตอง ใหพ้ ลกรองเวฬู ปูเป็ นสะพานผา่ นชล เร่งเดินพลขา้ มฟาก มากนิกรคงั่ คาม พวกชาวสยามเห็นตระหนกั
จ่ึงลงลกั ษณ์สารสื่อ ใส่ช่ือทวั่ ตวั ขนุ ถว้ นทุกมุลทุกนาย รายเรื่องราชริปู ยกหยหู เหยยี บแดน แต่งขนุ แผนเป็ นทตู รูดเอาสารมา
บอก แดออกญามหาด ทลู บวั บาทมหิบาล เขากร็ ับสารข้ึนมา้ รีบมาเร็วฤๅชา้ บอกขอ้ เข็ญความ ทา่ นนา ฯ

โคลง ๒

๑๓๑ กองทพั ตามกนั เตา้ เสียงสนนั่ ลน่ั เทา้

พา่ งพ้ืนไพรพงั เพิกฤๅ ฯ

โคลง ๔

๑๓๒ ดลยงั เวยี งด่านดา้ ว โดยมี

เมืองช่ือกาญจนบุรี วา่ งวา้ ง

ผใู้ ดบ่ออกตี ตอบต่อ ทพั นา

ยลแต่เหยา้ เรือนร้าง อยไู่ ร้ใครแรม ฯ

30

๑๓๓ สอดแนมจกั จบั ถอ้ ย ไถ่ความ
ฤๅบไ่ ดช้ าวสยาม สกั ผู้
จกั สืบจกั เสาะถาม เหตุห่อน รู้แฮ
รู้วา่ ชาวเมืองรู้ เล่ห์แลว้ หลีกหนี ฯ
เนาเมือง
๑๓๔ ธก็กรีธาทพั เขา้ สวาทไหม้
ประทบั อยแู่ รมคืนเคือง จิตท่าน ถวลิ นา
คานึงนุชไป่ เปลือง ข่นุ แคน้ คบั ทรวง ฯ
เจบ็ อุระราชไข้ บงั อร
ถ่องฟ้ า
๑๓๕ ระลวงราลึกอา้ หมดเทวษ
ยลแตแ่ สงศศิธร แมแ่ มน้ นวลจนั ทร์ ฯ
แสงจนั ทร์บส่ ่องสมร จาจร มานา
ถวลิ บล่ ืมนวลหนา้ นอบนอ้ ม
ถ่องเมฆ แมน้ ฤๅ
๑๓๖ คิดวนั เรียมสัง่ เจา้ เล่ห์เพ้ยี งสาวสนม ฯ
เนืองพธูถวายกร โหยถวลิ อรเอย
นึกเชษฐเ์ ฉกจนั ทร จืดเจา้
พศิ ประกายรายลอ้ ม กินโศก
เสน่ห์ส้านเสียวสมร ฯ
๑๓๗ เรียมกรมเกรียมเทวษไห้
ฤๅใคร่จางใจจินต์ หนกั ดวงกมลราชร้าว
ปางกินบ่เป็ นกิน กลบั ไดเ้ ยยี ไฉน น้ีนา ฯ
นอนบ่เป็ นนอนเศร้า
โคลง ๓

๑๓๘ พระอาวรณ์หวน่ั ทรวง
คิดใคร่คืนครองดา้ ว

31

ร่าย

๑๓๙ หนกั หฤทยั ทา่ นพลาง ทางคานึงนวลสมร จนจนั ทรคลอ้ ยเคลื่อน ดาราเลื่อนลบั เมฆ แสงสุพรรณเฉกฉานฉาย พรายหิรัญ
เรื่อราง พลางธใหเ้ ดินทวยหาญ ออกจากกาญจนบุรี กรีธาพลคลาดคลา้ ย ยา้ ยมาตามมรรคา คลาพยหุ ์พลางทางชม พนมพนสั แนว
เนิน เทินแถวเถ่ือนเข่ือนเขา พฤกษาเนาเนืองนนั ต์ ดูเฉิดฉนั เฉกฉตั ร ระบดั ใบเขียวเหลือง เนืองผลแนมแกมดอก ออกเป็นพวง
เป็นพู่ อยเู่ ปรมตาเปรมใจ ไหวอุระท่านสนั่ หวน่ั อุระท่านร้าว ถวลิ ถึงองคอ์ ่อนทา้ ว ท่ีร้างฤๅคืน สมเลย ฯ

โคลง ๔

๑๔๐ พระฝืนทุกขเ์ ทวษกล้า แกล่ครวญ

ขบั คชบทจรจวน จกั เพล้

บรรลุพนมทวน เถื่อนที่ น้นั นา

เหตุอนาถหนกั เอ้ อาจใหช้ นเห็น ฯ

๑๔๑ เกิดเป็นหมอกมืดห้อง เวหา หนเฮย

ลมช่ือเวรัมภา พดั คลุม้

หวนหอบหกั ฉตั รา คชขาด ลงแฮ

แลธุลีกลดั กลุม้ เกลื่อนเพ้ียงจกั รผนั ฯ

๑๔๒ พระพลนั เห็นเหตุไซร้ เสียวดวง แดเอย

ถนดั ดงั่ ภูผาหลวง ตกตอ้ ง

กระหมา่ กระเหม่นทรวง ส่ันซีด พกั ตร์นา

หนกั หฤทยั ท่านร้อง เรียกใหโ้ หรทาย ฯ

๑๔๓ ท้งั หลายลว้ นจบแจง้ เจนไสย ศาสตร์แฮ

เห็นตระหนกั แน่ใน เหตุหา้ ว

จกั ทลู บท่ ลู ไท เกรงโทษ ท่านนา

เสนอแตด่ ีกลบร้าว เกลื่อนร้ายกลายดี ฯ

๑๔๔ เหตุน้ีผวิ เชา้ ชว่ั ฉุกเขญ็

เกิดเมื่อยามเยน็ ดี ดอกไท้

อยา่ ข่นุ อยา่ ลาเคญ็ ใจเจบ็ พระเอย

พระจกั ลุลาภได้ เผดจ็ เส้ียนศึกสยาม ฯ

32

๑๔๕ เวยี งรามฤๅอาจตา้ น ตอ่ มือ ทา่ นแฮ
พระจกั ชาญชยั ลือ ล่มฟ้ า
ทุกทา้ วบท่าวถือ ตนต่อ พระเอย
โอนมกฎุ กม้ หนา้ นอบนอ้ มถวายถวลั ย์ ฯ
ฉตั รหกั เห็นแฮ
๑๔๖ เห้ียมน้นั จ่ึงหากให้ เสื่อมไสร้
เพราะเพ่อื อุปราชยศกั ด์ิ ผดุงยศ พระนา
พระภูบดีจกั หน่อทา้ วเสวยศวรรย์ ฯ
เวนพภิ พพระให้ ฟังหู หน่ึงนา
ซ่ึงพร้อง
๑๔๗ คร้ันฟังบพติ รเพ้ียง ธรพรั่น อยนู่ า
หูหน่ึงแหนงคาสู แตแ่ พด้ สั กร ฯ
ไป่ ไวห้ ฤทยั ภู- ตื่นภยั
นึกเร่งกริ่งเกรงตอ้ ง วาบว้า
โศกนา
๑๔๘ พระร้อนอุระเตน้ กลดั กลุม้ รุมสมร ฯ
หวาดกมลไหวไหว พลจร มานา
กนั แสงเสนาะในทรวงซ่อน เล่ห์ร้าย
พลางพระกลืนเทวษกล้า ใจใหญ่ อยแู่ ฮ
ยา่ งเย้อื งเหยา่ เดิน ฯ
๑๔๙ ภธู รพลางใหเ้ ร่ง ไทถวลิ อยเู่ ฮย
แหนงกระลึงลางหลอน จืดสร้อย
รันทดระทวยถอน บิตุเรศ พระแฮ
พลางพระขบั คชยา้ ย เทวษไหโ้ หยหา ฯ

๑๕๐ สระเทินสระทกแท้
ฤๅใคร่คลายใจจินต์
คานึงนฤบดินทร์
พระเร่งลานละหอ้ ย

33

๑๕๑ อา้ จอมจกั รพรรดิผู้ เพญ็ ยศ
แมพ้ ระเสียเอารส แก่เส้ียน
จกั เจบ็ อุระระทด ทุกขใ์ หญ่ หลวงนา
ถนดั ดง่ั พาหาเห้ียน หน่ั กลิ้งไกลองค์ ฯ
ดสั กร
๑๕๒ ณรงคน์ เรศวร์ดา้ ว รบสู้
ใครจกั อาจออกรอน พลนั มอด มว้ ยแฮ
เสียดายแผน่ ดินมอญ อ่ืนตา้ นทานเข็ญ ฯ
เหตุบ่มีมือผู้ จอมถวลั ย์
ทดแท้
๑๕๓ เอน็ ดูภธู เรศเจา้ ครองภพ พระเอย
เปล่ียวอุระราชรัน เพลี่ยงพล้าศึกสยาม ฯ
พระชนมช์ ราครัน ใจเจบ็ ใจนา
เกรงบพติ รจกั แพ้ อกโอ้
ผฝี าก พระเอย
๑๕๔ สงครามคราน้ีหนกั ท่ีเพลใ้ ครเผา ฯ
เรียมเร่งแหนงหนาวเหน็บ เอองค์
ลูกตายฤใครเกบ็ คูร่ ้อน
ผจี กั เทง้ ท่ีโพล้ ฤๅลุ แลว้ แฮ
จกั แคน้ คบั ทรวง ฯ
๑๕๕ พระเนานคั เรศอา้ ภูวดล
ฤๅบม่ ีใครคง บอ่ นใต้
จกั ริจกั เร่ิมรงค์ ชุบชีพ มานา
พระจกั ขนุ่ จกั ขอ้ น กลบั เตา้ ตอบสนอง ฯ

๑๕๖ พระคุณตวงเพยี บพ้ืน
เตม็ ตรลอดแหล่งบน
พระเกิดพระก่อชนม์
เกรงบท่ นั ลูกได้

34

ร่าย

๑๕๗ ไทธ้ ตรึกตรองตรอมเทวษ ถึงบิตุเรศแรมเวยี ง เพียงอกไหวใจขว้า คล้าพระพกั ตร์มวั มล พลางเร่งพลด่วนเดิน ตามแถว
เทินทางเถ่ือน ทวยหาญเกลื่อนกลากลาด ดาษแดนท่งแดนนา ดามาโดยรัถเยศ ดลขอบเขตธานี ศรีสุพรรณพิศาล ธกบ็ รรหารให้

ลาด กวาดเอาครัวเอาครอก ซอกไปจบั ทุกบ่อน แลว้ ธใหผ้ อ่ นพลต้งั ย้งั ตาบลตะพงั ตรุ ลุแลว้ แตง่ คา่ ยเขื่อน เกล่ือนร้ัวหนามร้ัว
ขวาก มากค่ายขอบเป็นช้นั ก้นั คา่ ยหลวงเป็นกง วงดุจดาวลอ้ มเดือน สระเทือนเสียงมา้ ชา้ ง เสียงพลเกริกไพรกวา้ ง กึกกอ้ งใครยนิ
ยา่ นนา ฯ

ร่าย

๑๕๘ เมื่อน้นั เจา้ ธานินทร์ บุรินทรศกั ด์ิสีมา ทุกบุราราชอาณาเขต ประเทศนครสิงห์สรรค์ ศรีสุพรรณทุกพาย เขาก็ขยายครัว
ครอก ซอกไปซ่อนไปซุก บุกป่ าแดงป่ าดง แลว้ ก็ลงลกั ษณ์ขา่ วสาร ส่งอาการเหตุหา้ ว มาบงั คมทูลทา้ วธิราช ผผู้ า่ นถวลั ย์ แลนา ฯ

โคลง ๔

๑๕๙ ป่ างน้นั นฤเบศเบ้ือง บรู พา ภพแฮ

เฉลิมพิภพอโยธยา ยงิ่ ผู้

พระเดชดง่ั รามรา ฆพเขน่ เขญ็ เฮย

ออกอเรนทร์ร่ัวรู้ เร่งร้าวราญสมร ฯ

๑๖๐ ภูธรสถิตทอ้ ง โรงธาร ทา่ นฤๅ

เถลิงภิมุขพิมาน มาศแตม้

มนตรีชุลีกราน กราบแน่น เนืองนา

บดั บดีศวรแยม้ โอษฐเ์ อ้ือนปราศรัย ฯ

๑๖๑ ไตถ่ ามถึงทุกขถ์ อ้ ย ทวยชน

ต่างสนองเสนอกล แก่ทา้ ว

พระดดั คดีดล โดยเยย่ี ง ยกุ ด์ินา

เยน็ อุระฤๅร้าว ราษฎร์ร้อนห่อนมี ฯ

๑๖๒ นฤบดีดารัสดว้ ย การยทุ ธ์

ซ่ึงจกั ยอกมั พชุ แผน่ โพน้

พลบกยกเอาอุต ดมโชค ชยั นา

นบั ดฤษถีน้ีโนน้ แน่น้นั วนั เมือ ฯ

35

๑๖๓ พลเรือพลรบทอ้ ง ทางชลา
เกณฑแ์ ต่พลพารา ปักษใ์ ต้
ไปตีพุทไธธา นีมาศ เมืองเฮย
ตีป่ าสักเสร็จให้ เร่งลอ้ มขอมหลวง ฯ
อสั ดง
๑๖๔ พระห่วงแตศ่ ึกเส้ียน รั่วหลา้
เกรงกระลบั ก่อรงค์ ควรคู่ เขญ็ แฮ
คือใครจกั คุมคง ทพั ขอ้ ยคืนถึง ฯ
อาจประกนั กรุงถา้ ภกั ดี ทา่ นนา
กาจแกลว้
๑๖๕ พระพึงพเิ คราะห์ผู้ มอบม่ิง เมืองเฮย
คือพระยาจกั รี เกลือกชา้ คลาคืน ฯ
พระตรัสแด่มนตรี ตกไถง
กจู กั ไกลกรุงแกว้ เพ่มิ พอ้ ง
ครอเคร่า กเู ฮย
๑๖๖ เยยี วพ้นื ภพแผน่ ดา้ ว ปกหลา้ แหล่งสยาม ฯ
ริพิบตั ิพนู ภยั เสียที
สูกนั นครใจ ห่อนชา้
กจู กั พลนั คืนป้ อง มาขวบ น้ีเลย
แน่แทก้ ทู าย ฯ
๑๖๗ สงครามพ่ึงแผกแพ้ บรรหาร หนเฮย
แตกเม่ือตน้ ปี ไป ใส่เกลา้
บร้างกระลบั มี จนถบั ถึงแฮ
มีก็มีปี หนา้ บอกเบ้ืองเคืองเขญ็ ฯ

๑๖๘ ท้งั หลายสดบั ถอ้ ยทา่ น
ยงั บเ่ ย้อื นสนองสาร
บดั ทตู นครกาญ
พระยาอมาตยน์ าเฝ้ า

36

ร่าย

๑๖๙ ไทธเห็นลกั ษณ์ข่าวสาร เอ้ือนโองการใหอ้ ่าน หวา่ นยบุ ลเบิกอรรถ บดั เขาอา่ นเสนอไท ในลกั ษณะน้นั วา่ ขา้ พระพุทธเจา้
ผรู้ ้ัง ท้งั กรมการทว่ั ตน ดา้ วกาญจนบุรี ศรีสวสั ดิบุเรศ ขอโอนเกศวนั ทนา แด่ออกญามหาด ขานขอ้ ราชดสั กร ทูลภธู รผา่ นถวลั ย์
เพอื่ รามญั ผา้ ยพล ดลประเวศสีมา ผเู้ ป็นนายกไสร้ คือหน่อไทอ้ ุปราช ยาตรพยหุ แสนยา ยลโยธาทวยหาญ ประมาณหา้ สิบหม่ืน ดู

ดาษดื่นแดนดง ตรงขา้ มน้าลากระเพนิ เดินโดยสะพานเรือกรัด ตดั เขา้ กาญจนบุเรศ ขา้ คุมเขตเหลือป้ อง ขอสมเด็จพี่นอ้ ง ทา่ นรู้
ข่าวเขญ็ เทอญนา ฯ

โคลง ๒

๑๗๐ พระเปรมปราโมทยไ์ ซร้ ซ่ึงบดินทร์ดาลได้

สดบั เบ้ืองบอกรงค์ ฯ

๑๗๑ ธใหห้ าองคน์ อ้ งทา้ ว แถลงยบุ ลเหตุหา้ ว

ท่านแจง้ ทุกอนั แลนา ฯ

ร่าย

๑๗๒ แลว้ ธบรรหารตระบดั วา่ เราจดั จตุรงค์ จะไปยงยอยทุ ธ์ ยงั กมั พชุ พารา ศึกมอญมาชิงควนั กนั บใหไ้ ปออก บอกใหเ้ ตา้
โดยตก ควรจกั ยกไปยทุ ธ์ เป็นมหุสสวมหนั ต์ ปันเอาชยั ชิงชื่น แลว้ ธก็อ้ืนออกพจน์ พระราชกฎประกาศ แก่เมืองราชบุรี เกณฑ์
โยธีหา้ ร้อย คะคอ้ ยไปซุ่มซ่อน ดูศึกผอ่ นพลเดิน ผา่ นลากระเพินโดยสะพาน เพง่ พลหาญเห็นเสร็จ ใหร้ ะเห็ดเขา้ หนั่ บน่ั เรือกขาด
เป็นท่อน คอ่ นพวนขาดเป็นทุ่น เถกิงกรานกรุ่นพลวกเผา อยา่ ใหเ้ ขาจบั ได้ เขากระทาดง่ั ไท้ ธิราชเอ้ือนโองการ สง่ั นา ฯ

โคลง ๔

๑๗๓ นฤบาลสารเสร็จอา้ ง ไป่ ทนั หึงแฮ

ถบั ทตู ทุกเขตขณั ฑ์ ด่านดา้ ว

สิงห์สรรคส์ ุพรรณบรร ลุถ่ิน ทา่ นนา

เขาเร่งนาเฝ้ าทา้ ว ถงั่ ถอ้ ยแถลงทลู ฯ

๑๗๔ บดีศูรสั่งใหอ้ ่าน สารา

พระราชรับบญั ชา ท่านไซร้

แถลงลกั ษณะทุกธา นีบอก มานา

เสนอยบุ ลขา่ วใกล้ ศึกต้งั ในแดน ฯ

๑๗๕ บดั มอญแล่นมา้ ลาด เลยแขวง 37

วเิ ศษชยั ชาญแสดง ข่าวซ้า

เขานาอกั ษรแถลง ถวายดบั น้นั นา

พระเร่งชื่นฤๅช้า ท่ีขอ้ เข็ญความ ฯ

๑๗๖ จอมสยามขามศึกไซร้ ไป่ มี

บานกมลเปรมปรีด์ิ ปราบเส้ียน

สองสุริยกษตั รีย์ ตรัสต่อ กนั แฮ

หาเลศมลายศึกเห้ียน หนั่ หา้ วหายคม ฯ

๑๗๗ สมเด็จผายโอษฐอ์ ้ืน ปรึกษา

แด่ภิมุขมาตยา ทว่ั ผู้

จกั โรมอริรา มญั เม่ือ น้ีแฮ

รับท่ีถิ่นฤๅสู้ นอกไซร้ไหนควร ฯ

๑๗๘ ท้งั มวลหมมู่ าตยซ์ อ้ ง สารพลนั

ทูลพระจอมจรรโลง เล่ืองหลา้

แถลงลกั ษณะปางบรรพ์ มาเทียบ ถวายแฮ

แนะท่ีควรเสด็จคา้ เศิกไซร้ไกลกรุง ฯ

ร่าย

๑๗๙ ขา้ มุง่ เหตุเห็นผล ยลจิตเจา้ จอมศึก ห่อนหา้ วฮึกหาญรงค์ ปลงใจฝ่ อต่อไท้ ขดั ทา่ นใชฤ้ ๅอาจ จ่ึงตอ้ งยาตรพลเยอื น เตือน
ประยทุ ธ์ยว่ั เขญ็ โดยจาเป็นจาใจ ห่อนหวงั ชยั เชิงช่ืน ห่อนหวงั หื่นหนศึก นึกแตข่ ามนามราช ขลาดพระฤทธ์ิทุกต้งั คร้ังคลาศึก
รุมคงั ฝ่ ายเรายงั เป็นมิตร เขาเชิญบพติ รเสดจ็ ดล ช่วยโรมรณทพั หน่ึง ซ่ึงพลทพั หงสา อุปราชาเป็นใหญ่ ฝ่ ายเชียงใหม่ธใช้ ใหพั

ระสังขทตั ถือพล มาช่วยรณเวยี งรุม ชุมกนั โรมเวยี งคงั ท้งั สองเวยี งอยเู่ ขา เราเขา้ ต้งั ตีนพนม ศึกระดมหินทิ้ง ถูกมอญกลิ้งตาย
กลาด ลาวลงดาษด่ืนดา้ ว โททพั ทา้ วทอ้ ถอย ฝ่ ายเราคอยดูที เห็นเขาตีบมิแตก ธจ่ึงยกแยกพลยนื แยง้ ยงิ ปื นปรายเขา เอาขา้ ศึกซ่ึง
ทิ้ง กลิ้งตกตายก่ายกนั มนั บรอต่อติด เราประชิดชิงครัว จบั ไดต้ วั ขนุ เมือง พลศึกเปลืองปลดชนม์ สองทา้ วยลเยงราช ขยาดพระ
เดชเป็นประถม คร้ังหน่ึงบรมนฤบาล เจา้ จกั รพาลหงสา กบั พระมหาอุปราช ริอาฆาตปองร้าย ลวงเสดจ็ ผา้ ยสู่เมือง ขานขอ้ เคือง
เป็นเลศ วา่ ประเทศพกุ าม ก่อสงครามแขงดา้ ว ขอเชิญทา้ วช่วงรณ จ่ึงเสด็จดลเดองแครง ส่งสารแสดงขา่ วแขก แด่ซกั แซกยอถ่าง
เขาใหต้ ้งั ห่างเมืองเขา เนาอาวาสแห่งหน่ึง จ่ึงเขาส่งขา่ วไป ทลู แด่ไทหงสา ธก็ปรีดาดวงมาน เพอ่ื ตริการสมหมาย จ่ึงใหร้ ายซุ่ม
ทพั คอยจู่จบั โจมตี ตามวถิ ีแถวดง ตรงทางไปหงสาแลว้ ธบญั ชาใช้ ใหพ้ ระยาเกียรต์ิพระยาพระราม มาสื่อความไมตรี รับนฤบดี
เสดจ็ คลา สองพระยากากบั เขาจะเอาทพั ซ่ึงซุ่ม ออกกระทุม่ กระทบ รบกระหนาบชาวสยาม สองรับความแลว้ คลา

38

มาเจรจาแด่ไท้ ดง่ั เขาใชเ้ ป็นกล แลว้ พาพลไปพกั สานกั ในบริเวณ วดั มหาเถรคนั ฉ่อง ถ่องแถลงเลศแก่ชี เพือ่ พระบารมีมหิบาล
ดาลดลจิตจอมวดั กบั คฤหสั ถข์ นุ พล ท้งั สามตนพากนั มาเคียมคลั ไขเลศ แด่นฤเบศโดยสตั ย์ คร้ันธทราบรหสั บหึง จึงอ้ืนออกวร
วากย์ เป็นฉินทภาคแผน่ ไผท อุภยั ภพเผด็จมิตร หวงั ก่อกิจราบาญ สองพสุธารดงั่ เพรง ไทยตะเลงเล่ห์ขอม ไป่ แปลกปลอมปะปน
ริเร่ิมรณดุจก้ี แต่วนั น้ีจาเดิม จกั ต่อเติมประติยทุ ธ์ ชิงประทุษชิงแดน แลว้ ธส่งั แสนยากร กลบั กวาดมอญเมือดา้ ว เอาโททา้ วขนุ ทพั
กบั มหาเถรโดยเสดจ็ เห็จขา้ มน้าสะโตง แต่งท่วยโถงท่าสู้ รู้ถึงไทห้ งสา ธใหม้ หาอุปราช ยาตรพยหุ ตามติด หวั หนา้ ประชิดฝั่งชล
อยคู่ นละฟากคงคา อนั มหิมาไพศาล ภบู าลเพง่ ขนุ พล ยลสุรกามามาตย์ เส้ือสักหลาดสวมกาย หมายเทา่ ผลหมากพร้าว ขี่คชหา้ ว

เห็นหาญ ประมาณเหมือนสุกร ธใหซ้ อ้ งศรโซรมสาด บอาจขา้ มไปถึง จึงทรงแสงนกสับ แผลงขนุ ทพั ตอ้ งตาย ทวยตะเลงหลาย

แลหวาด องคอ์ ุปราชแสยงฤทธ์ิ คิดคะครั่นคร้ังสอง ซ่ึงเขาปองยทุ ธนา มาคราน้ีนึกแปลก เพ่ือศึกแตกเดือนเชษฐ์ ไป่ ทนั เขตอารุง
ผดุงพลใหห้ ่ืนหาญ กลบั ริราญโรมราช เบ้ืองบุษยมาศมาดล ดูพิกลการเศิก รอยอ้ือเอิกข่าวขจร ถึงนครเขาตระหนกั วา่ พระป่ิ นปัก
ภวู ดล ดบั พระชนมส์ ิ้นชีพ จ่ึงเร็วรีบมาเยอื น เตือนประยทุ ธ์เอาเปรียบ ฝ่ ายเราเทียบพลทพั รับเวยี งชยั ใช่เชิง ไพรีเริงใจอาจ เชิญนฤ
นาถยาตรา จากนคราราชฐาน แตง่ ทพั หาญไปหกั ถา้ เห็นหนกั เหลือทน จ่ึงเสดจ็ ดลดบั ห้าว มลา้ งชิพิตหน่อทา้ ว ธิราชดา้ วอสั ดง

แลนา ฯ

โคลง ๔

๑๘๐ โทไทท้ รงสดบั ถอ้ ย ทูลถวาย

ถูกหฤทยั ท่านผาย โอษฐพ์ ร้อง

สูตริกต็ รงหมาย เหมือนตริ ตูนา

ตริบ่ตา่ งกนั ตอ้ ง ต่อน้าใจตู ฯ

๑๘๑ ภธู รสงั่ ใหเ้ ทียบ โยธี ทพั แฮ

หา้ หม่ืนหมายบญั ชี เรียกได้

เกณฑเ์ มืองจตั วาตรี ไตรตรวจ เอานา

ยส่ี ิบสามเมืองใต้ เตรียบต้งั ต่อฉาน ฯ

๑๘๒ บรรหารใหจ้ ดั ผู้ อาจอง

เอาพระศรีไสนรงค์ ฤทธ์ิหา้ ว

เป็นจอมพยหุ ยง ไปยว่ั ยทุ ธ์แฮ

นานิกรทพั ทา้ ว ออกร้ารอนเขญ็ ฯ

๑๘๓ พระเห็นจกั เปลี่ยวขา้ ง ขนุ พล

เยยี วบ่มีเพอ่ื นผจญ จ่ึงใช้

พระราชฤทธานนต์ หน่ึงช่วย กนั นา

เป็นปลดั ทพั ให้ ศึกสู้ท้งั สอง ฯ

39

๑๘๔ กองหนา้ นฤนาทต้งั เสร็จสาร ส่งั แฮ

เร็วเร่งห้าหนั่ หาญ หกั กลา้

บแ่ ตกบ่ตา้ นทานมนั รอด ไซร้ฤๅ

กจู กั ออกโรมร้า ศึกร้ายภายหลงั ฯ

๑๘๕ ท้งั สองรับถอ้ ยทา่ น ทูลลา แลเฮย

ยกพยหุ แสนยา ยา่ งยา้ ย

โดนแดนทุราธวา วายถ่ิน

ถึงท่ีหนองสร่ายทา้ ย ทุ่งกวา้ งทางหลวง ฯ

๑๘๖ ปวงทพั ปลูกค่ายสร้าง กลางสมร

ภูมิพยหุ ไกรสร ศึกต้งั

เสนาพลากร ตา่ งร่ืน เริงแฮ

คอยจกั ยอยทุ ธ์ย้งั อยถู่ า้ ทางเขญ ฯ

ร่าย

๑๘๗ กษณะน้นั นเรนทร์ไท้ ธให้โหรหามหุติฤกษ์ ซ่ึงจะเบิกพยหุ บาตรา จ่ึงพระโหราผรู้ ู้โศลก หลวงญาณโยคโลกทีป รีบ
คานวณทานาย ถวายพยากรณ์แก่ไท้ ทา้ วธไดจ้ ตั ุรงคโชค อาจปราบโลกลาญรงค์ เชิญบาทบงสุ์เสดจ็ คลา จากอโยธยายามเชา้ เขา้
รววิ ารมหนั ต์ วนั สิบเอด็ ข้ึนค่า ย่ารุ่งสองนาฬิกา เศษสงั ขยาหา้ บาท ในบุษยมาสดฤษถี ศรีสวสั ดีฤกษอ์ ุดม บรมนรินทร์ดาลสดบั
ธใหต้ รวจทพั เตรียมพล โดยชลมารคพยหู่ ์ สู่ตาบลปากโมก คร้ันณวนั โชควนั ยาม พยหุ สงครามเขาตรวจ ทุกหมู่หมวดสรรพเสร็จ
จ่ึงสมเด็จภูวนาถ กบั บรมราชอนุชา ธกส็ รงธาราเสาวรภย์ ตรลบสุคนธกาจร ทรงบวรวภิ ูษา รัตพสั ตราตรูเนตร ชายแครงเทศเถือก

พร้อย ชายไหวหอ้ ยเห็นเพรา พศิ สนบั เพลายรรยง ฉลองพระองคแ์ ลเลิศ ทบั ทรวงเพริศพรายพริ้ง สะอิ้งรัตนไพฑูรย์ แกว้ เกยรู
สวมหตั ถ์ แสงนพรัตน์มลงั เมลือง เรืองธามรงคร์ ุ้งร่วง ช่วงพรรเหาเกา้ แกว้ แพร้วพรายนิ้วอษั ฎางค์ พลางสองกษตั ริยส์ วมทรง
อลงกตกาญจนมกุฎ แสงเพชรผดุ พุง่ แพร้ว แกว้ เกา้ กอบแกมมาศ นาดกรกรายทายธนู ดูสองเจา้ จอมสยาม เฉกลกั ษมณ์รามรอน
ราพณ์ ปราบอเรนทร์ทุกดา้ ว พลางบพิตรโททา้ ว ทา่ นเย้อื งยงั ฉนวน น้านา ฯ ( ชมเครื่องแต่งกายพระมหากษตั ริย์ )

โคลง ๔

๑๘๘ มหิศวรสองราชเจา้ จกั รพาล

เถลิงสมุทรพมิ าน มาศยอ้ ม

เฉกไพชยนตส์ ถาน ทิพยอาสน์ อินทร์เอย

แกว้ ก่องทองเถือกพร้อม เพริศพร้อยพรายแสง ฯ

40

๑๘๙ เสดจ็ แสดงยศยงิ่ หลา้ ลือไตร ภพแฮ
องคอ์ ดิศวรไท พี่ทา้ ว
ทรงศรีสมรรถชยั ชาญชื่อ เรือนา
เถกิงพระเกียรติอะคร้าว โลกลว้ นถวายกร ฯ
นฤบาล
๑๙๐ ภูธรวรนุชนอ้ ง ยอ่ งน้า
เถลิงชโลทกยาน มีช่ือ เรือนา
ไกรสรมุขพมิ าน เลิศแลว้ หลากศรี ฯ
เรืองมณีนพล้า ตอ่ ฉาน ชื่อแฮ
มาศแพร้ว
๑๙๑ นาววี รวหิ คต้งั ชยั ช่ือ พระนา
ชยั สุพรรณหงส์พมิ าน แผกพน้ ภยั เขญ็ ฯ
ทรงพระพชิ ยั ชาญ ปวงภยั โพน้ นา
เพราะพระชาญชเยศแผว้ เคล่ือนคลา้ ย
บงั ทพั ทา่ นแฮ
๑๙๒ เป็นมหาธวชั ปักป้ อง อยา่ ร้าโรมถึง ฯ
นานเรนทรไคล อภิรุม
กบี่ธุชโบกโบยใบ ฉตั รแพร้ว
หา้ มอมิตรหมู่ร้าย พลผา่ น ภพนา
ผอ่ งพ้ืนแผน่ โพยม ฯ
๑๙๓ พงึ พิศไพโรจน์ดว้ ย หาวไสว
บงั แทรกสุริยสายชุม เฉิดฟ้ า
กลิ้งกลดบดบงั จุม แลเลิศ แลว้ แฮ
จามเรศราเพยแผว้ โลกเพ้ยี งพศิ วง ฯ

๑๙๔ ดาษโคมเวหาสหอ้ ง
ประดบั รัตนนาวาชยั
ท้งั สามศุภพิไล
เพญ็ พระยศเจา้ หลา้

41

๑๙๕ ยรรยงพยหุ บาตรเบ้ือง เรือขนุ

ทวั่ ทุกนายทุกมุล เตรียบต้งั

มวลมาตยร์ าชนิกลุ เคียงคู่ กนั แฮ

เถือกถกลกบู ก้งั พร่างแพร้วดาวเดือน ฯ

๑๙๖ เกล่ือนกลาดดาษด้งั เรียบ เรือเขน

เรือพระครุฑภุชเคนทร์ เขน่ แกว้

เรือเศียรสตั วเ์ พยี บเพญ ธารถิ่น

คุมคู่คอยเสดจ็ แคลว้ เคล่ือนคลา้ ยคลายขบวน ฯ ( ชมเรือพระท่ีนงั่ )

๑๙๗ คร้ันควรพชิ ยั ฤกษพ์ ร้อม เพรียงสมยั

โหรคระหึมฆอ้ งชยั กึกกอ้ ง

พฤฒิพราหมณ์พรอกมนตร์ไสย สงั ขเ์ ป่ า ถวายนา

แตรตรลบเสียงซอ้ ง แซ่ซ้นั บรรสาน ฯ

๑๙๘ สานานสนนั่ อ้ือ เอิกอรร ณพแฮ

โพนพาทยเ์ ภรีรัน ครั่นคร้ืน

เสียงฆอ้ งแข่งขานกนั ตามหมวด หม่นู า

สระทกสระเทือนภูวพ้ืน แผน่ เพ้ียงหวนั่ ไหว ฯ

๑๙๙ ไพลึกแหล่งหลา้ ลน่ั ลือถึง สรวงฤๅ

เสียงอคั นีศรตึง ต่ืนฟ้ า

พลหาญฮึกโห่อึง เอิกโลก แลว้ แฮ

ตระหนกทุกทวยธเรศหนา้ เผอื ดแผว้ พงั ขวญั ฯ

ร่าย

๒๐๐ พลนั ขยายพยหุ บาตรา คลาเขา้ โขลนทวาเรศ สงฆส์ วดชเยศพุทธมนต์ ปรายประชลเฉลิมทพั ตามตารับราชรณยทุ ธ์ โบก
กบ่ีธุชคลาพล ยลนาวาดาดาษ ดูสระพราศสระพร่ัง คงั่ คบั ขอบคงคา แลมเหาฬาร์พนั ลึก อธึกทอ้ งแถวธาร ถบั ถึงสถานปากโมก
จ่ึงพระจอมโลกลือเดช เสดจ็ เถลิงนิเวศวงั ทาง พลางธใหต้ รวจเตรียมพล โดยสถลพยหุ บาตร บอกพระราชกาหนด กฎแก่ขนุ ทพั
ขนุ พล จกั ยกหพลยาตรา ในเวลาล่วงค่า ยา่ สิบเอด็ สามบาท คร้ันเขา้ ราษตรีสมยั ภูวไนยตรัสตริการ ซ่ึงจะรอนราญอริราช ดว้ ยภิ
มุขมาตยากร จนจนั ทรลบั เลื่อน เคลื่อนเขา้ ตติยยาม เจา้ จอมสยามไสยาสน์ เหนือบรมอาสน์ก่องแกว้ คลา้ ยคลา้ ยสิบทุ่มแคลว้ ทา่ น
เคลิ้มหลบั ฝัน ใฝ่ นา ฯ

42

โคลง ๔ สงั หร เห็นแฮ
๒๐๑ เทวญั แสดงเหตุให้ หลง่ั ลน้
แดนตก ทิศนา
เห็นกระแสสาคร ท่ีน้านองสาย ฯ
ไหลลบวนาดอน จรลี
พระแต่เพง่ ฤๅพน้ เร่ียวกวา้ ง
๒๐๒ พระกรายกรยา่ งเย้อื ง หน่ึงใหญ่ ไสร้นา
ลุยมหาวารี จกั เค้ียวขบองค์ ฯ
พอพานพะกุมภีล์ กบั กร
โถมปะทะเจา้ ชา้ ง เฟ่ื องน้า
๒๐๓ พระทรงแสงดาบแกว้ ราญชีพ กนั แฮ
โจมประจญั ฟันฟอน ท่งทอ้ งชลธี ฯ
ต่างฤทธ์ิตา่ งรบรอน ศึกธาร
สระทา้ นทุกถิ่นทา่ ถ้า มอดมว้ ย
๒๐๔ นฤบดีโถมถีบสู้ หายเหือด แหง้ แฮ
ฟอนฟาดสุงสุมาร เผดจ็ เส้ียนเศิกกษยั ฯ
สายสินธุ์ซ่ึงนองพนานต์ จอมถวลั ย์
พระเร่งปรีดาดว้ ย ห่อนรู้
๒๐๕ ทนั ใดดิลกเจา้ พลางบอก ฝันนา
สร่างผทมถวลิ ฝัน ที่ถอ้ ยตูแถลง ฯ
พระหาพระโหรพลนั ในมูล ฝันแฮ
เร็วเร่งทายโดยกระทู้ แด่ไท้
๒๐๖ พระโหรเห็นแจง้ จบ ฝันใฝ่ น้นั ฤๅ
ถวายพยากรณ์ทูล ธิราชรู้เป็ นกล ฯ
สุบินบดินทร์สูร
หากเทพสังหรให้

๒๐๗ นุสนธ์ิซ่ึงน่านน้า นองพนา สณฑเ์ ฮย 43
หนปัจฉิมทิศา ทว่ มไซร้
คือทพั อริรา- มญั หมู่ น้ีนา
สมดง่ั ลกั ษณ์ฝันไท้ ธเรศน้นั อยา่ แหนง ฯ
ภยั ชลา
๒๐๘ เหตุแสดงแห่งราชพอ้ ง เชษฐผู้
ไดแ้ ก่อุปราชา น้ีใหญ่ หลวงแฮ
สงครามซ่ึงเสดจ็ ครา ศึกชา้ งสองชน ฯ
แทจ้ กั ถึงยทุ ธ์สู้ เดชะ
ศึกน้า
๒๐๙ ซ่ึงผจญอริราชดว้ ย จกั มอด มว้ ยเฮย
เพอ่ื พระเดโชชนะ หน่ั ดว้ ยขอคม ฯ
คือองคอ์ มิตรพระ แถวธาร
เพราะพระหตั ถห์ ากห้า เศิกไสร้
ฤทธ์ิราช เลยพอ่
๒๑๐ เบ้ืองบรมขตั ติยท์ อ่ งทอ้ ง ดง่ั ทา้ วใฝ่ ฝัน ฯ
พระจกั ไล่ลุยลาญ
ริปบู ร่ อราญ สดบั พยากรณไท้
พระจกั ชาญชเยศได้
โคลง ๒ เพราะพระโหรหากแก้

๒๑๑ คร้ันบดินทร์ดาลได้ งามประเสริฐเลิศลน้
ธิราชแผว้ พนู เกษม ฯ
ทรงสุภาภรณ์แพร้ว
๒๑๒ เปรมปรีด์ิปราโมทยแ์ ท้
กล่าวตอ้ งตามฝัน ฯ

๒๑๓ พระพลนั ทรงเคร่ืองตน้
แหล่งหลา้ ควรชม ชื่นนา ฯ

๒๑๔ สมเดจ็ อนุชนอ้ งแกว้
เพริศพร้อมเพราตา ยง่ิ แฮ ฯ

44

ร่าย

๒๑๕ สองขตั ติยายรุ ยาตร ยงั เกยราชหอทพั ขนุ คชขบั ชา้ งเทียบ ทวยหาญเพียบแผน่ ภู ดูมหิมาดาดาษ สระพราศพร้อมโดย
ขบวน องคอ์ ดิศวรสองกษตั ริย์ คอยนฤขตั รพิชยั บดั เด๋ียวไททฤษฎี พระศรีสารีริกบรมธาตุ ไขโอภาสโศภิต ช่วงชวลิตพา่ งผล ส้ม
เกล้ียงกลกกุ ่อง ฟ่ องฟ้ าฝ่ ายทกั ษิณ ผนิ แวดวงตรงทพั นบั คารบสามครา เป็ นทกั ษิณาวรรตเวยี น วา่ ยฉวดั เฉวยี นอมั พร ผา่ นไปอุดร
โดยดา้ ว พลางบพิตรโททา้ ว ท่านต้งั สดุดี อยนู่ า ฯ

โคลง ๔

๒๑๖ พระมีปี ติต้ืน เตม็ มาน

ประณตนขั สโมธาน เทิดเกลา้

พระทรงอธิษฐาน ขอเดช พระเอย

คุม้ แด่ขา้ พระเจา้ จกั สู้ศึกเขญ็ ฯ

๒๑๗ เป็นศรีสวสั ด์ิแด่ขอ้ ย ขอชยั

ขอชนะไพรี ทวั่ ท้งั

ขอเป็นธวชั ไป ปักทพั เฉลิมนา

ขอพระเป็ นฉตั รก้งั เกลื่อนร้อนผอ่ นเกษม ฯ

๒๑๘ พระเปรมปราโมทยน์ อ้ ม วนั ทนา

พลางพระทรงไอยรา ฤทธ์ิแกลว้

พระคเชนทร์ช่ือไชยา นุภาพ พน้ แฮ

อาจเข่นคชศึกแผว้ แผกแพท้ ุกพาย ฯ

๒๑๙ พลายปราบไตรจกั รอา้ ง เอิกฤทธ์ิ

อาจปราบคชทุกทิศ ทว่ั ไซร้

เอกาทศรถอิศ วรเสด็จ ทรงนา

นาคเชนทเรศไท้ ธิราชเจา้ จอมสยาม ฯ

๒๒๐ งามเลิศคชลกั ษณ์ล้า แลลาน หลงแฮ

ครบเครื่องพระคชาธาร แตง่ ต้งั

บรรยงกพ์ ุดตานสถาน ทิพยอาสน์ เสมอฤๅ

เศวตฉตั รสวสั ด์ิเกือบก้งั ผอ่ งแผว้ อมั พร ฯ

45

๒๒๑ คเชนทรท้งั คู่อา้ ง ไอรา วณั ฤๅ

มนั ตกติดกายา หยดทอ้ ง

หูกวกั แกวง่ งวงงา เสยส่าย เศียรแฮ

หางก่งส่งเสียงกอ้ ง เกริกหลา้ แหล่งไหว ฯ

๒๒๒ สองไทธิราชซ้นั ทรงสาร ศึกเฮย

ดูดง่ั องคม์ ฆั พาน ผา่ นฟ้ า

เถลิงสมิทธิคชาธาร ทิพยพา่ หน์ น้นั ฤๅ

สู้อสูรศึกกลา้ เสื่อมแกลว้ กลวั หนี ฯ (ชมชา้ งศึกฝั่งพระนเรศวร )

ร่าย

๒๒๓ จ่ึงธชีพราหมณชาติ โหราราชประโรหิต โอมอ่านอิศวรเวท ถวายวรชเยศอยา่ งไสย ลน่ั ฆอ้ งชยั สามห่ึง จ่ึงเป่ าสังขส์ ามหน
ดนตรีแตรแซ่ซอ้ ง กอ้ งกาหลกลองศึก กลองชนะครึกโครมคร้ืน พา่ งพกพ้นื ภูวดล ดูพหลพยหุ บาตร ดาษพลแสะพลสาร แสนพล
หาญพลหอ้ ม พร้อมเครื่องพระอภิรุม ชุมธงชายธงฉาน ทวนทองลานเล่ือมเนตร พจู่ ามเรศปลิวปลาย แห่หนา้ หลายเหล่าหลาก แห่
หลงั มากหมลู่ อ้ ม หอ้ มเบ้ืองซ้ายสระพร่ัง คงั่ เบ้ืองขวาคะคล่า บ่รู้กี่ส่ากี่แสน ดูด่ืนแดนเดียรดาษ ธก็ใหย้ าตรพยหุ ยทุ ธ บา่ ยกบ่ีธุช
ฝ่ ายขวา โบกครุฑพาหนฝ์ ่ ายซา้ ย เนาวพา่ ห์ผา้ ยหวา่ งธวชั เสมาธิปัตทกั ษิณ ฉตั รชยั ผนิ อุดร แลสลอนกรรภิรมย์ แห่บรมนฤบาล
หอ้ มคชาธารธิราช จตุลงั คบาทบริรักษ์ พิทกั ษเ์ ทา้ กญุ ชร คลี่นิกรทพั เลื่อน เคล่ือนพลสารยาตรา คลาพลแสะผงั ผาย คลายพลตีน
ต่างเตา้ เสียงสระเท้ือนฝีเทา้ สระทา้ นแถวสถล ฯ

ร่าย

๒๒๔ ธไคลพลคล่าคลา้ ย แลนา ยา้ ยมาโดยรัถยา แลนา คลาทางบา้ นสระแกว้ แลนา แคลว้ ทางบา้ นสระเหลา้ แลนา แลว้ ธเขา้ ที่
เสวย แลนา ย้งั ยงั เกยประทบั แลนา เสร็จธกลบั ทรงสาร แลนา คล่ีพลหาญด่วนเดิน แลนา ดาเนินในมรรคา แลนา สุริยประภาทรง
กลด จนกาหนดบ่ายควาย ชายสามนาฬิกาเศษ ทพั ถึงประเทศหนองสร่าย ซ่ึงคา่ ยหนา้ เขาต้งั ธใหห้ ยดุ ย้งั อยหู่ ลงั เอากาลงั พลสรรพ
เสด็จประทบั เกยชยั ในฉายาไมป้ ระดู่ อยเู่ หนือจอมปลวกหลวง ตอ้ งกระทรวงครุฑนาม ตามชยั ภูมิพยหุ ะ แลว้ ธใหก้ ะเกณฑก์ นั
ปันหนา้ ท่ีต้งั ค่าย ฝ่ ายหนา้ หลงั ซา้ ยขวา ดูดาษดาท้งั มวล เป็ นกระบวนปทุมพยหู ์ ขดุ คูพูนสนามเพลาะ เฉพาะทุกหนา้ ค่าย ฝ่ ายนอก
วางร้ัวขวาก มากร้ัวหนามเป็ นช้นั ข้นั เป็ นเขื่อนเป็นขอบ แต่งตามระบอบศึกเสร็จ บพิตรเสด็จพกั พล คอยจกั ผจญศึกกลา้ อยู่
กระช้นั คา่ ยหนา้ ซ่ึงต้งั ขดั พล อยนู่ า ฯ

โคลง ๔

๒๒๕ น่ายลพยหุ ทพั ไท้ อยหู่ วั สองแฮ

ชุมคา่ ยรายกลบวั กลีบซอ้ น

แสนเศิกเพง่ พึงกลวั แกลนเดช ท่านนา

เถกิงพระเกียรติดง่ั ตอ้ น ศึกใหแ้ ตกหนี ฯ

46

๒๒๖ โยธีเทียมดว้ ยพวก พลสรวง

ดูประดุจเตม็ ตวง ทง่ กวา้ ง

กองหนา้ และกองหลวง แลหลาก หลายแฮ

เสียงสนน่ั มา้ ชา้ ง เฉกฟ้ าดินไหว ฯ

๒๒๗ พลไกรลว้ นกลน่ั แกลว้ กลางสมร

อาจจกั หนั่ หวั มอญ ขาดเกลา้

แสนยาพลากร ตา่ งห่ืน หาญเฮย

คอยจกั โรมจกั เร้า จกั ร้าราญเขญ ฯ

ร่าย

๒๒๘ ฝ่ ายกองตระเวนรามญั อนั ขนุ ศึกธใช้ ใหเ้ อามา้ มาลาด คอยขา่ วราชริปู ดูทพั ชาวพระนคร จกั ออกรอนออกรบ จกั ออกทบ
ออกทาน เอาอาการมาบอก แมบ้ ออกต่อติด จกั ประชิดเมืองถึง จึงสมิงอะคร้านขนุ กอง รองสมิงเป่ อปลดั ทพั กบั สมิงซายมว่ น ท้งั
สามด่วนเดินพล พวกพหลหมมู่ า้ หา้ ร้อยมามองความ ยลสยามยาตรทพั อยทู่ ่ารับรายคา่ ย ขอบหนองสร่ายเรียบพยหู ์ ดูกองหนา้
กองหลวง แลท้งั ปวงทราบเสร็จ เร็วระเห็ดไปทูล แด่นเรศูรอุปราช คร้ันพระบาทไดส้ ดบั ธกท็ ราบสรรพโดยควร วา่ นเรศวร
กษตั รา กบั เอกาทศรุถ ยกมายทุ ธ์แยง้ รงค์ แลว้ พระองคต์ รัสถาม สามสมิงนายกองมา้ ถา้ จกั ประมาณพลไกร สักเท่าใดดูตระหนกั
ตรัสซ้าซกั เขาสนอง วา่ พลผองท้งั เสร็จ ประมาณสิบเจด็ สิบแปดหมื่น ดูดาษด่ืนทง่ กวา้ ง คร้ันเจา้ ชา้ งทรงสดบั ธก็ตรัสแก่ขนุ ทพั
ขนุ กอง วา่ ซ่ึงสองกษตั ริยก์ ลา้ ออกมาถา้ รอรับ เป็นพยหุ ทพั ใหญย่ ง คงเขานอ้ ยกวา่ เรา มากกวา่ เขาหลายส่วน จาเราด่วนจู่โจม
โหมหกั เอาแตแ่ รก ตีใหแ้ ยกยน่ ยอ่ ย คอ่ ยเบาแรงเบามือ เร็วเร่งฮือเขา้ หอ้ ม ลอ้ มกรุงเทพทวารัติ ชิงเอาฉตั รตดั เขญ็ เห็นไดเ้ วยี ง
โดยสะดวก แลว้ ธสง่ั พวกขนุ พล เทียบพหลทุกทพั สรรพแต่สามยามเสร็จ ตีสิบเอด็ นาฬิกา จกั ยาตราทพั ขนั ธ์ กนั เอารุ่งไวห้ นา้ เร็ว
เร่งจดั อยา่ ชา้ พรุ่งเชา้ เราตี เทอญนา ฯ

โคลง ๔

๒๒๙ เสนีรับถอ้ ยท่าน ทุกตน

ต่างเร่งตรวจเตรียมพล ทุกผู้

พลหาญหื่นหนรณ เริงร่าน อยแู่ ฮ

คอยจกั ขบั เค่ียวสู้ เขน่ เส้ียนศึกสยาม ฯ

๒๓๐ คร้ันยามสิบเอ็ดแลว้ เวลา ลุเอย

องคอ์ คั รอุปราชา หน่อไท

โสรจสรงรสธารา รวยร่ืน ฉมนา

เฉลิมวเิ ลปนล์ ูบไล้ เฟื่ องฟ้ ุงสาวคนธ์ ฯ