ลิลิตตะเลงพ่าย

47

๒๓๑ เสร็จพระทรงเคร่ืองตน้ แต่งกาย ทา่ นนา
สวมสอดสนบั เพลาพราย อะเค้ือ
ภษู ิตพิจิตรลาย แลเลิศ แลว้ แฮ
ทรงสุภาภรณ์เส้ือ เกราะแกว้ ก่องศรี ฯ
สงั วาล เวยี นนา
๒๓๒ ภมู ีเฉวยี งมาศสร้อย กอบแกว้
ประดบั มรกตกาญจน์ โอภาส พศิ แฮ
พาหุรัดรัตนประพาล พร่างพร้อยพรายแสง ฯ
ตาบเพชรเกจ็ มาศแพร้ว ไฉไล
เพริศพริ้ง
๒๓๓ ชายแครงแซงช่อชอ้ ย ฑูรยถ์ ่อง แสงฤๅ
แลพลิ าสชายไหว เจด็ แกว้ ก่องศรี ฯ
รัตพสั ตร์พพิ ทั ธ์ไพ เกลือกเศียร
จรูญจรัสรัตนสะอิ้ง หตั ถไ์ ท้
ฉวดั วง่ิ แสงนา
๒๓๔ นาคีภุชแผเ่ กลา้ ตากรุ้งเรืองโพยม ฯ
คลี่อาตมออกเวยี น สุริยฉาย
นพรัตนเ์ รียบรายเฉวยี น พร่างฟ้ า
เถือกเถกิงกลไต้ ปัทมราช แลฤๅ
ผกเกลา้ เกล่ือนหงอน ฯ
๒๓๕ แสงโสมแสงแกว้ ส่อง เพราองค์ เอี่ยมเอย
อร่ามรัตนกณุ ฑลพราย สอดนิ้ว
อุณหิสวจิ ิตรราย ขดั ค่า เมืองฤๅ
เจด็ อุรุคเรียบหนา้ ร่วงรุ้งรังสี ฯ

๒๓๖ อาภรณ์พิพิธพร้อม
มาศมุททิกท่านทรง
เรียบรัตนค์ ู่ควรคง
เรืองมณีนพริ้ว

๒๓๗ นฤบดีทรงเคร่ืองถว้ น ถมอา คมแฮ 48
ลว้ นเลขยนั ตค์ าถา
สบสรรพพทิ ยา ทวั่ แท้
หวงั จะเกียดกนั แก้
คุณเวท
๒๓๘ ภเู บนทร์บา่ ยบาทข้ึน
ข่ีคชช่ือพทั ธกอ เก่ียงพน้ ภยั เขญ ฯ
บเ่ ขด็ บข่ ามขอ
มนั ตกติดหลงั หนา้ เกยหอ

๒๓๙ เคยศึกสู้ศึกไซร้ กาจกลา้
หาญสง่าไพรี
เฉกชา้ งวสั วดี เขาเงือด เง้ือแฮ
หกศอกคืบสูงซ้า
เสือกเส้ืองส่ายเสย ฯ ( ชมพระมหาอุปราชา )
๒๔๐ สรรพางคพ์ ลิ าสล้า
ครบเคร่ืองคชาธารทรง ไป่ หนี ศึกแฮ
พรายแพนมยรู ยง
เศวตฉตั รพดั โบกแผว้ แง่ง้า

๒๔๑ โอฬารแลเลิศดว้ ย คิริเมขล์ แลเฮย
บงั แทรกสุริยสายชุม
เสียงฆอ้ งแขง่ ขานรุม เศษนิ้วเบญจางค์ ฯ
โพนพาทยเ์ ภรีซ้นั
อลง กรณ์เอย
๒๔๒ ขนุ พลประจาคชแกลว้
สมเญศสมิงนนั ทมาง เพริศแพร้ว
กรกุมมยรู หาง
พร่างพร่างพรายพรายฟ้ า ยลยาบ อยนู่ า

ผอ่ งพ้นื คคั นานต์ ฯ

อภิรุม

ฉตั รช้นั

ระดมแห่ ฮึกแฮ

แซ่ซอ้ งกาหล ฯ

เถลิงกลาง

กาจกลา้

แพนเทิด ทายเฮย

อยเู่ พ้ียงเหินหาว ฯ

49

๒๔๓ ดา้ วทา้ ยกเรนทเรศผู้ พนกั งาน

เมืองมลวนเป็ นควาญ ข่ีควา้ ง

กรายกรกระลึงธาร ขอเข่น

คอยขบั คชง่างา้ ง เงือดเง้ือหงายคม ฯ

๒๔๔ สมเด็จหน่อนาถดา้ ว อสั ดง

องั กุสภุชธารง รูปงา้ ว

ครวดั ครวที รง แสดงเดช ทา่ นนา

เกริ่นพระเกียรติอะคร้าว ครั่นฟ้ าดินไหว ฯ

๒๔๕ ไพบลู ยจ์ ตั ุบทเบ้ือง จานา คชเฮย

นนั ทสูราชสงั ครา บาทหนา้

บาทหลงั ฝ่ ายเฉวยี งสดา ขนุ คู่ หน่ึงแฮ

นามชีพพรายชีพพร้า พร่ังพร้อมแห่แหน ฯ

๒๔๖ แสนยาพลามาตยท์ ้งั ทวยสถล

สารแสะส่าผองพล ไต่เทา้

สามสิบหมื่นหมายตน สามสิบ ร้อยนา

เนืองนิกรควบเขา้ แตง่ ต้งั ในสนาม ฯ

ร่าย

๒๔๗ ตามขนบพยหุ บาตรา สรรพเสนานามมี เทียบโยธีเจด็ แถว แนวละเจด็ กองเป็นขนดั จดั เป็นสี่สิบเกา้ ทพั ลาดบั ดูดาษดา
ธใหพ้ ระยาจิดตอง พลหมื่นสองพนั ตน เป็นขุนพลทพั นา ข่ีประจาคชคง นามมาตงคย์ มุ าตาง มางนนั ทมิตรปี กขวา ขี่คชาปลอกหะ
ละ กะพลใหส้ ่ีพนั ปี กซา้ ยปันทวยทพั นบั เทา่ กนั ไตรตรา มหานรธาเป็ นขนุ ขี่กุญชรเนียบพยหู่ ์ ผทู้ พั แซงฝ่ ายขวา โยธาพนั หา้ ร้อย
คะคอ้ ยป้ องริปู มางธนูลกั ขยา ขี่ไอยรามรัดคาน เป็ นขนุ หาญหวั ทพั แซงซา้ ยนบั หน่ึงขวา ผเู้ ป็นนายกไสร้ ใหม้ างธนูเดชะ ยก
พยหุ ะออกยอ ขี่พลายกลอรายชวา แซงนอกขวาสร่ายกระโลด แซงซา้ ยโสดสร่ายกระลาย ถือทนายสินธพ ครบคนละร้อยรายเรียง
ขบั ข่ีเคียงคู่แข่ง ทพั หนา้ แต่งแจงจดั ดาเนินถดั ทพั นา ส่านิกรสกรรจ์ หมื่นหา้ พนั ดาษดา ธใหพ้ ระยาอภยั คามินี คุมโยธีทวยหาญ ขี่
สารสัพพางคุลาง เป็นกองกลางพลพฤนท์ สมิงอินทจกั รปี กขวา โยธาหา้ พนั มี นาคีเขม็ รัดชวา จดั เป็ นพาหนะผาดผา้ ย ปี กซา้ ยสมิง
พอ่ เพชร เห็จข้ึนพรายรายผวน จานวนพลเพียงกนั แซงซา้ ยนนั ทสุระ ขี่สีหนาเคนทร์ เกณฑพ์ ลพนั หา้ ร้อย แซงขวานอ้ ยไป่ มี
มวลพิรียเ์ ทียมทดั จดั เอาชยั สุระ ข่ีสุริยะไอยรา เป็ นพลาธิบดี แซงนอกมีแสะมาก สร่ายนาคเบ้ืองทกั ษิณ สร่ายอินทร์เบ้ืองอุดร ถือ
นิกรหมมู่ า้ ร้อยหา้ สิบเสมอกนั แลว้ ธใหส้ รรเกียกกาย ผเู้ ป็ นนายเป็นโบ มางจาชโรพระพ่ีเล้ียง เพ้ียงหฤทยั ภธู ร เถลิงกุญชรพชั
เนียง หกศอกเพยี งเศษคืบ สองนิ้วสืบสูงเติบ เอิบมนั อาบหนา้ หลงั โจมจาบงั บา้ ทพั ประดบั เคร่ืองพระคชาธเรศ ปักเศวตบวรฉตั ร
เฉกดง่ั ขตั ติยพนั ลึก สมิงปราบศึกกลางสาร ควานสมิงมือเหลก็ เตก็ เตือนของ่างา้ ง ชา้ งด้งั กนั ดาษดา ครบเครื่องราชาปโภค

50

พดั โบกฉตั รชุมสาย รายบงั แทรกบงั สูรย์ เรืองจารูญจารัส แลว้ ธแตง่ กษตั ริยโ์ สฬส ขนุ ขี่คชคุมพล ทาเป็นกลงาเง่ือน หวงั ศึกเลื่อน
ลานหลง ห่อนรู้องคม์ หิบาล ลว้ นคชาธารปักฉตั ร อเนกขนดั เนืองนอง เป็ นกองกองเหล่าเหล่า พลเทา่ เทา่ ทุกทพั สรรพส่าสรรพ
ศาสตรา ดาพยหุ เรียงระยะ สมิงพตั บะขี่สาร รานนิกนางมีนาม สมิงพระรามเถลิงพลาย รายปลอกกระยอเริงร้าย อายพะบลู ข่ี
คชินทร์ สมญานิลลาตอง อายกากองขี่ชา้ ง อา้ งนามนาคพินาย สามกรายข้ึนคชาชาติ หษั ปี สาจสามรรถ สมิงมหาธชั ธารง ม่ิง
มาตงคต์ อมู ราชามนูเรืองฤทธ์ิ ขี่พจิ ิตรหสั ดิน สมิงนครอินทร์เลออาสน์ ดารีราชสังครา ขนุ ประจาพลายกระมดั สมิงสามผลดั ออก
นาม รอดสังรามขี่คอ ปองกะยอไอยรา สิริพรหมมาเกรียงไกร ขี่ชา้ งชยั มงคล สมิงนนทสุริยะ ข่ีพลายสุระหยดั ยนื อายกองปื น
เถลิงสาร ประจญั มารเป็ นอาสน์ สมิงโยคราชเริงรงค์ ข่ีพนั คงคชเลิศ สมิงพตั เบิดเขม้ ขนั ขี่พลายอนนั ตโยธา อายมนทยาเหินเห็จ
พลายธนูเพชรพา่ หน์ พ้นื กลนั่ กลา้ ทารุณ ครบสิบหกขนุ สิบหกคช ดารงยศขตั ติเยศ ถือขตั ติยเพศพมิ ล เถือกถกลแลสลา้ ง หนา้ ชา้ ง
มางจาชโร่ ลว้ นอ่าโอ่โอฬาร มีคชสารแซงแทรก ด้งั กนั แยกยนื ยนั ปันเป็นหมวดเป็ นหมู่ อยบู่ ่คละปะปน แลว้ เทียบพลเสนดั ขนดั
จา่ รงมณฑก นกคุ่มขานกยาง วางนกโพรงนกสบั ดบั พลโล่พลด้งั ท้งั พลดาบสองมือ คือละพวกละพนั พิศแน่นนนั ตเ์ นืองนอง
จดั เป็นกองเป็นช้นั บ้นั เบ้ืองหนา้ โดยดบั แลว้ ธแต่งทพั ปี กขวา ใหพ้ ระยาเมาะตะมะ กะนิกรครบหม่ืน เมิลดาษดื่นพสุธา ข่ีคชาจา
กะยอ ปี กซา้ ยพอพลเทา่ เจา้ เมืองตะเกิงคุม้ คุม เถลิงละลุมแทงคช กาหนดกองแซงขวา เมืองตึกคลาถือทพั นบั ทวยหาญทวยกลา้
สองพนั หา้ ร้อยมี ข่ีหสั ดีกายาง แซงซา้ ยวางด้งั ขวา โยธาเทียบพยหุ ะ เมืองทละเป็นนาย ขี่คชรายเรียบนาง แซงนอกวางแสะเรียง
สร่ายละเปี ยงเป็นขวา สร่ายพรหมมาเป็ นซา้ ย ยา้ ยดุรงคแ์ ล่นลอง ท้งั โทกองเสมอมา้ สองร้อยหา้ สิบประมาณ ฝ่ ายทวยหาญทพั
หลวง ปวงพิริยโจษจน หา้ หมื่นพลคณนา ปี กขวาใหพ้ ระยาเกียรต์ิ สองหม่ืนเดียรดาษพฤนท์ ข่ีคชินทร์ประกายมาศ ปี กซา้ ย
สระพราศพลเพรียง พึงพอเพียงไป่ เพม่ิ พ้นื หื่นเหิ่มสงคราม พระยาพระรามรณหาญ ขี่สารสิงหนารายณ์ ผายพหลป้ องปก เป็น
นายกโยธี เจา้ บุรีตองอู ร้ังพยหู ์แซงขวา แสนยาหา้ พนั นาย ขี่ตะมายไอยรินทร์ เจา้ ธานินทร์มองมละ เถลิงมวะนาเคนทร์ เกณฑ์
เป็นแซงซา้ ยพล พวกพหลเทียบทดั ถดั แซงนอกเนืองนอง กองอาชาหา้ ร้อย สร่ายจรประสร้อยขวาทพั แซงซา้ ยนบั เทียบทาน
สร่ายโลกมานคุมพล หนหนา้ พระคชาทรง ส่ามาตงคเ์ น่ืองขนดั จดั เป็นด้งั เป็นกนั สรรเป็นแซงเป็นแทรก แยกโดดแล่นโจมทพั
สรรพคา่ ยค้าพงั คา เมิลมหิมาท้งั มวล ส่าทวยทวนทองเทิด เพริศพพู่ รายพะพร้อย สี่ร้อยดูดาเกิง ทวยศรเพลิงโดยดบั ทายนกสบั
ตระแบงแกว้ แลว้ จ่ารงลอ้ ลาก มากมณฑกนกยาง วางกทุ ณั ฑก์ าซาบ สมิงสามปราบสามแหลก แยกเป็นกองซา้ ยขวา ถือโยธาทวย
ปื น ยนื สระพราศสระพรั่ง ทวยโล่ด้งั ดาบเขน เกณฑข์ นุ กลน่ั ขนุ กลา้ เลิกพร้าโลกนรินทร์ ธนูศิลป์ อุบากอง สองฝ่ ายควบคุมทพั
นบั กองละหา้ ร้อยราย นายข่ีคชทุกหมวด ผไู้ ตรตรวจพิรีย์ องั วะมงั ศรีสมิงพชั สองขนุ จดั แจงขบวน ประมวลพยหุ กองหลวง ตาม
กระทรวงศึกสรรพ แลว้ ธแต่งทพั ยกุ กระบตั ร จดั เป็นปี กเป็นแซง แวงในนอกโดยขนาด พระมหาราชเชียงใหม่ เป็นขนุ ใหญ่ร้ัง
พฤนท์ ทรงคชินทร์ชมพธู ชั วดั อินทรียส์ ูงสืบ หกศอกคืบโดยมี เศษองคุลีหน่ึงนบั ซบั มนั ติดหนา้ หลงั บุกจาบงั เบือบร หสั ดาภรณ์
โอฬาร เครื่องคชาธารผกู หม้นั ก้นั เศวตฉตั รผอ่ งแผว้ พระยาเชียงแกว้ กลางสาร แสนหาญใจศึกไสร้ ใหเ้ ป็นควาญข่ีขบั สรรพส่า
สารโจษจนั ด้งั กนั แทรกแซงสลา้ ย ปี กซา้ ยพระยาเชียงราย ข่ีราชายกุญชร พระยานครลาปาง ขี่มาตางคก์ ุณฑล เป็นขุนพลปี กขวา
ธใหพ้ ระยาเชียงของ ถือแซงกองทกั ษิณ ขี่นาคินทร์สวสั ดี ใหร้ าชีเชียงแขง ถือทพั แซงซา้ ยพล ข่ีพลายมงคลชาตรี แซงโยธีอศั วะ
สร่ายสุกะเป็นขวา คุมอาชายาตรยา้ ย แซงหนซา้ ยสร่ายชยั ขบั ทวยหยั เหินเห็จ เสร็จแสนยาท้งั ผอง เท่ากบั กองเกียกกาย กองหลงั
รายเรียบพยหู่ ์ ผเู้ ป็นจอมโยธี ฟ้ าแสนหวเี ถลิงยาน สารอุโบสถา ใหพ้ ระยาสิบอ ขี่เกียนกะยอนาเคนทร์ เกณฑเ์ ป็ นปี กอุดร ขนุ นคร
โมแน ข่ีแขแมหสั ดิน ปี กทกั ษิณศึกสู้ ผผู้ า่ นเมืองโมเยยี ง เรียงเรียบพลแซงขวา ข่ียาตรานาคี เจา้ ธานียองยง สถิตมาตงคเ์ ป็นอาสน์
แกว้ ไกลาศลือนาม ดาเนินวามแซงทพั ถบั แซงนอกเน่ืองนอง ส่าแสะสองฟากฝ่ าย สร่ายตะมอดเบ้ืองขวา เบ้ืองอุตราสร่ายยกั ษ์
พรักพริ ิยอสั ดร แสนยากรท้งั ทพั นบั กองหนา้ เทียบทนั แลว้ สรรกองหนุนหลงั ร้ังท่อนทา้ ยรายเรียบ เทียบพลเทา่ ทพั นา ลาเครื่อง
พหลดาดาษ เมืองเขมราษฎร์เป็นขนุ กุญชรแปรเป็นพา่ ห์ จ่าปี กซา้ ยพระยาพะยาว ถือทวยลาวเลอคช สมญายศสิงห์คา ขนุ จานา
ปี กขวา คือพระยาพะยาก ข่ีขบั นาคบุญเรือง เนืองทพั แซงซา้ ยดา้ น ใหพ้ ระยาน่านนาพิรีย์ เถลิงหสั ดีราชา

51

ทพั แซงขวาพระยาสวางค์ ขี่มาตางคน์ าทศกั ด์ิ ภายนอกพรักพร่ังเพรียง เรียงดุรงคด์ าษระดะ สร่ายสิงหะซา้ ยแซง แขวงขวาสร่าย
ละนะจาว ส่าพลลาวมากมวล ส่าพลยวนมากหมู่ พลตอ้ งสู่เขม้ แขง พลยางแดงเขม้ เข้ียว แสนพลเง้ียวคลาคล่า ส่าพลเขินคงั่ คาม
พลพุกามโจษจนั พลรามญั จนั โจษ โดดเล่นเตน้ ตามคะนอง ลองครวีอาวธุ หวงั ยอยทุ ธ์ชิงชยั เพยี บแผน่ ไผทท้งั มวล ขบวนสรรพ
เสนา ดากนั เป็ นเจ็ดทพั สรรพพลสารส่าสรรพ์ พนั หา้ ร้อยเรียบราย หมายพลมา้ สามพนั เรียงรันสองฝ่ ายฟาก มากเมือบขอบทง่
ทอ้ ง ซอ้ งแสนยาเทาเทา้ เขา้ ประมวลถว้ นแสนสาม แสนเศิกขามทุกดา้ ว ดูทหารทหา้ ว เห่ิมเห้ียมเสียมแสยง ยง่ิ นา ฯ

โคลง ๔

๒๔๘ เสดจ็ แสดงพิริยพา่ ห์เพ้ยี ง ไพจิต ราเฮย

ปองปัจจามิตรแมน มุง่ ฟ้ า

อมราธิปสึงสถิต เมรุมิ่ง เมืองฤๅ

เสมออยธุ เยศหลา้ แหล่งไทเ้ ถลิงถวลั ย์ ฯ

๒๔๙ ผ้วี บ์ ่น้นั คือเศิกสู้ สงคราม โพน้ ฤๅ

ปางราพณ์โรมรอนราม เร่ืองอา้ ง

ทวยทพั เทียบในสนาม เสนอเดช น้นั นา

สนนั่ แต่เสียงมา้ ชา้ ง เฉกฟ้ าดินสลาย ฯ

๒๕๐ พรายแสงศสั เตรศจา้ จบั โพยม

ทิวธวชั ปัดปานโคม ไขวค่ วา้ ง

ทวนมาศดาษดวดโดม ดูเถือก แถวแฮ

หอกแห่แลสลบั สลา้ ง โล่ด้งั ดาบเขน ฯ

๒๕๑ เพญพวกพยหุ ยทุ ธ์แยง้ แผลงผลง

มณฑกนกสบั จรง ลากลอ้

ทวยธนูกทุ ณั ฑท์ รง กาซาบ ศรแฮ

หาญศึกฮึกห่อนทอ้ ถดทา้ ยภายหลงั ฯ

๒๕๒ คบั คง่ั สระพร่ังพรึบพร้อม พลพฤนท์

ดูชระเดียดด่ืนดิน ท่งทอ้ ง

เฉกชโลทกธาริน แถวถงั่ มาฤๅ

ปางเม่ือพรรษาซอ้ ง สุดไซร้ไป่ มี ฯ

52

๒๕๓ ธุลีฟ้ ุงเฟ่ื องหอ้ ง เวหา หนแฮ

ชระอบั สุริยอาภา เผอื ดแผว้

มลกั แลเล่ห์สนธยา ยามยา่ ลงฤๅ

คล่าคล่าคลาพลแคลว้ คลาดคลา้ ยคลายขบวน ฯ

โคลง ๒

๒๕๔ ด่วนยาตรพยหุ ไต่เตา้ จากตระพงั ตรุเหลา้

แหล่งอา้ งออกนาม แลนา ฯ

โคลง ๓

๒๕๕ งามนิกรแตง่ ตน ยลสง่าเศิกเส้ียน

ใคร่เพง่ ใคร่พศิ เพ้ยี น พา่ งเพ้ียงพิศวง อยนู่ า ฯ

ร่าย

๒๕๖ ธงชยั โบกโบยใบ ลนั่ ฆอ้ งชยั กงั วาน ขานฆอ้ งกระแตทุกทพั รับตามหมวดตามกอง กลองชนะคร่ันเครงครึก กึกกอ้ ง
พาทยอ์ ึงอล กาหลแตรแซ่สงั ข์ ประนงั ศพั ทเ์ อิกอุด จุดจา่ รงเรียกฤกษ์ กระเกริกเสียงนฤนาท ยาตรพลคชคงั่ คาม งามคชาภรณ์
สรรพ หมอควาญขบั ขี่ประจา สวมเส้ือดาหมวกหมึก พลิ ึกล้าแลทมอ มือกมุ ของา้ วงา้ ง กลางชา้ งเทิดทวนทาย พรายพแู่ พร้วระยบั
พลคชประดบั เคร่ืองเขน เพญแพนมยรุ ยรรยง เรียบจ่ารงหลงั สาร โรมราบาญลาญทกั หกั ริปปู ่ นชนม์ ขนุ พลข่ีคอคช บรรหารยศ
ยงยงิ่ ส่ิงสาอางอ่าอาตม์ เส้ือริ้วมาศเร้ือยชาย ปลายตน้ กรทองทาบ โพกผา้ อาบอาคม หมวดศกั ด์ิสมเศียรเทริด เชิดร่มระบายราย
ระยา้ พิศพลมา้ มนู มอง สองตราบทง่ แถวแซง แขวงขวาซา้ ยรายเรียง เพยี งมา้ แมนมา้ เมษฐ์ พิเศษสรรพเคร่ืองมา้ ตาบติดหนา้
พรรณราย อานจาลายแลเลิศ เพริศพพู่ รายสายง่อง ถ่องสายถือดูเพรา สายเหาเนาหน่วงหลงั โกลนพนงั โอฬาร พานทา้ ยรายดาว
มาศ พานหนา้ ดาษดาวทอง พลอศั วผยองโผนผก ขนุ แสะตกแตง่ กาย เส้ือจีบชายฉายฉนั ชมพพู รรณแจ่มจา้ ผา้ โพกสลาสุกสี กร
ครวแี ส้ฟาด ถือทวนมาศฟ้ อนฟาย ลางเกาะสายศรนา้ ว ลางง่างา้ วงามงอน ลางโตมรกวดั แกวง่ ลางสะพายแล่งตาวตาง ลางกุทณั ฑ์
แผลงผลง ขบั ดุรงคเ์ ริงร่าย ฝ่ ายเถมินทวยเทา้ เตา้ เตม็ ทง่ แถวสถล ตา่ งแตง่ ตนอะเค้ือ เส้ือดาแดงดูดาษ ชมพฉู าดขาบเขียว เหลือง
เหลือบเหลียวหลายพวก หมวกตา่ งสีสวมเทริด เทิดธงอินทรธนู ดูพลด้งั คง่ั คบั ดบั พลโล่คง่ั คาม งามพหลง่างา้ ว หา้ วพหลหอกแห่
เสโลแหล่หลายสลอน โตมรมากหลากสลา้ ง ทวยเขนควา้ งครวดั ทวยตาวกวดั ครวี ส่าพิรียส์ ินาด ดาษดื่นเดินแจจนั แลละพรรค์
ละพอ้ ง ซอ้ งซอ้ นซบั สบั สน พลพิศสุดสายตา เสียงบาทาทวยหาญ เสียงบาทสารแสะสนน่ั ลน่ั สระทกสระทา้ ว พา่ งพกภูวแ์ ผน่
ดา้ ว ล่มลม้ ถล่มทลาย แลนา ฯ ( ชมกองทพั )

โคลง ๔

๒๕๗ หลายหม่มู ากม่ิงมา้ มาตงค์

สระพรึบพหลดุรงค์ ร่านร้าย

ศสั ตราวธุ ทวนธง เถือกถ่อง แถวนา

อเนกนิกรผาดผา้ ย เพยี บหลา้ แหล่งสถาน ฯ

53

ร่าย

๒๕๘ เบ้ืองนฤบาลบดินทร์ นรินทร์นเรศวรราช ปางเถลิงอาสน์เกยชยั ในฉายาไมป้ ระดู่ เร่งพยหู่ ์ต้งั ค่าย ฝ่ ายหนา้ หลงั ซา้ ยขวา
ดากนั ดูดาษเดียร พลางธระเมียรหมูม่ า้ ฝ่ ายขา้ ศึกรามญั ผนั ผายชายทง่ ทิว ลิวแล่นกลบั ฉบั เฉียว เหลียวลบั เนตรตระบดั ธกด็ ารัสพิ
ภาษ แด่มุขมาตยายง ซ่ึงดุรงคเ์ ร็วคลา รอยพระมหาอุปราช ใหม้ าลาดสืบทพั กลบั เอาเหตุไปแจง้ จกั ยทุ ธ์แยง้ ใหญย่ อ พรุกน้ีพอฤๅ
แผก เร่งยกแยกโยธี ทพั พระยาศรีไสนรงค์ ผอู้ าจองสามารถ กบั พระราชฤทธานนต์ คู่ขนุ พลเร่งผา้ ย ยา้ ยแต่ยามราษตรี ตีสิบเอด็
ออกโรม โถมประทะทพั หนา้ ขา้ ศึกดูกาลงั หกั ใหพ้ งั ใหพ้ า่ ย ฝ่ ายพยหุ ทพั หลวง แตง่ ตามกระทรวงโดยดบั สรรพแต่ย่ารุ่งราง ส่า
เสนางคท์ ุกนาย รายเรียบพหลพยหุ บาตร ตามพระราชกาหนด แตง่ ตนหมดทุกหมู่ อยอู่ ธึกดาษดา คร้ันณเวลาอุษาโยค จ่ึงพระจอม
โลกจรรโลง เถลิงเกยโถงเทียบทพั กบั บรมราชอนุชา ตรวจแสนยาเพียบเพญ เบญจเสนางคเ์ นืองนอง ยสี่ ิบหา้ กองกลากลาด ให้
พระยาศรีราชเดโช โยธีถว้ นหม่ืนหมาย ข่ีพลายโจมไตรภพ ออกโรมรบหวั หนา้ ขนุ ทกลา้ ปี กซา้ ย ฝ่ ายพลป้ องกองกนั เกณฑห์ า้
พนั ไตรตรา พระยาพชิ ยั รณฤทธ์ิ สถิตคชาธเรศ สมเญศจบไตรจกั ร กองปี กปักษท์ กั ษิณ พฤนทาเทา่ คณนา พระยาพชิ ิตรณรงค์
เถลิงมาตงคข์ ่ีขบั จูโ่ จมทพั เป็ นมุล ขนุ นิกรแสะแซง แขวงขวาต้งั ตามกระทรวง หลวงจบจกั รพาล สินธพยานธารง สุริยบรรยงก์
สมญา ทวยอาชาร้อยเรียง แซงซา้ ยเพียงพลรบ หลวงผา่ นพิภพพร่ังพฤนท์ พาชินทร์หงสพิมาน จดั เป็ นยานผกผยอง กองพหล
เกียกกาย หมายหม่ืนหมู่โยธา ใหพ้ ระยาเทพอรชุน เป็ นขนุ ควบคุมทพั ขี่คชจบั โจมยทุ ธ์ ปี กซา้ ยดุจกองหนา้ หา้ พนั พวกพลไกร
พระยาพิชยั สงคราม ถือทพั ตามกองเกณฑ์ นามคเชนทร์ผพู้ า่ ห์ ฝ่ าพลแมนเมามนั ปี กขวาปันทวยทดั จดั พระยารามกาแหง เป็นขนุ
แขงราบาญ ข่ีสารแสนพลพา่ ย ฝ่ ายซา้ ยแซงหมู่มา้ ร้อยหา้ สิบมโนมยั หลวงพชิ ยั มนตรี ขี่พาชีอรุณรัศม์ิ ถือทวยอศั วนิกร พลอสั ดร
แซงขวา ผนู้ ายกพิรีย์ คือหลวงศรีอศั วเดช เหินหยั เรศปัทมราช สระพราศพฤนทเ์ พยี งกนั แลว้ ใหส้ รรทพั หลวง ปางพลเสร็จเจ็ด
หม่ืน ดื่นพหลแหล่หลาย ปลายเชือกหนา้ คชาธาร เกณฑก์ องหาญหกั ศึก ฮึกเห้ียมหนรณโรม เอาขุนโจมจตั ุรงค์ ข่ีมาตงคเ์ ป็นขุน
นามพลายกุญชรชยั ถือพลไกรเขนทอง กองขวาหา้ ร้อยเรียง ซา้ ยพลเพียงพอกนั สรรขนุ ทรงเดชะ เถลิงพาหนะเช่ียวชยั ชา้ งชื่อ
ไกรสรเดช เป็นเชษฐพฤนทาทพั ถบั ทวยปี่ กลองชนะ กะนิกรซา้ ยขวา หา้ ร้อยดาดูสลา้ ง สองตราบขา้ งแถวทาง วางเท่ากนั
เดียรดาษ ใหพ้ ระราชมานู นาพยหู ดาเนิน เหินเหนืออาสน์ไอยรินทร์ นามหสั ดินพิชัย ทวยทา้ ยไดด้งั ถือ มือกระลึงโล่สลา้ ง ควา้ ง
ครวตี าวตระแบง แขวงซา้ ยขวาหา้ ร้อย ตอ้ ยดาเนินเน่ืองขนดั จดั หลวงเผด็จสงคราม ข่ีคชนามบุญยงิ่ มิ่งมงกฎุ มาตงค์ ตารงหลวง
รามพิชยั อุภยั ขนุ คุมทพั ดบั กองอาสาจาม หา้ ร้อยตามกนั เตา้ ผเู้ ป็นเผา้ พลขนั ธ์ พระราชวงั สนั กลน่ั แกลว้ ข่ีคชแกว้ มาเมือง เนือง
ญี่ป่ ุนอาสา โยธาเทา่ เพยี บเพญ เกณฑพ์ ระเสนาภิมุข ถือพิริยรุกโรมรอน เถลิงกุญชรช่ือเลื่อง เฟื่ องภพตรัยชยั ชาญ ถบั ทวยหาญ
ทะลวงฟัน ขนั คู่ใจจอมภพ ครบร้อยสามสิบหกนาย ทายโล่ส่ีสิบสอง ทายเขนทองเทิดทดั ถดั ทายตาวสองมือ คือหา้ สิบสองนบั
ดบั หวั หม่ืนพนั ทนาย หมายสี่หมู่พระตารวจ ตรวจกนั แต่งตนถว้ น ลว้ นสะพายแล่งตาว ทวนทองยาวจาทาย หา้ ร้อยรายเรียงขนดั
แลว้ ธใหจ้ ดั ไอยรา เจา้ พระยาไชยานุภาพ อาบมนั ติดเตม็ ตน ทรงพหลเห้ียมหาญ ประมาณหกศอกคืบ สืบสูงสองนิ้วนบั ประดบั
เคร่ืองคชาธารเทิด เศวตฉตั รเชิดอมั พร กลางกญุ ชรฝ่ ายเฝ้ า เจา้ รามราฆพสถิต ทิศทา้ ยนายมหานุภาพ กราบเอางานควาญขบั สรรพ
แวงองคร์ ักษร์ าช จตั ุลงั คบาทบริบาล งานมหาเทพบูรณ์เฉวยี ง เฉียงขวาพระมหามนตรี เทา้ หสั ดีปฤษฎางค์ สองเสนางคจ์ านา สดา
หลวงอินทรเทพ เสพหนซา้ ยหลวงพิเรนทร์ เกณฑป์ ระจาเชิงคช เผยอพระยศยรรยง ฝ่ ายสารทรงนฤนาถ พระบาทเอกาทศรุถ
อิศวรวสิ ุทธ์กษตั รา เจา้ พระยาปราบไตรจกั ร โจมปรปักษบ์ กบาง สรรพางคห์ กศอกคืบ สูงสืบซบั มนั เมา ผกู เครื่องเพราพรายเพริศ
คชาธารเทิดธารง เศวตฉตั รทรงเทริดฟ้ า นายทกลา้ กลางคช บญั ญตั ิยศโดยศกั ด์ิ หม่ืนภกั ดีศวรราช ควาญคชาชาติทา้ ยถือ คือขนุ
ศรีคชคง องคร์ ักษส์ ่ีบาทสาร หลวงพรหมธิบาลหนา้ ซา้ ย ทา้ ยขนุ อินทรรักษา ขวาหนา้ หลวงอินทรธิบาล ทา้ ยสารขนุ พรหม
สุรินทร์ ลอ้ มเชิงคชินทร์บริรักษ์ พรักเคร่ืองพระอภิรุม ชุมกรรภิรมยเ์ รียงเรียบ เพียบพิริยคชาชาญ สารโดดแล่นโจมทพั ดบั ด้งั กนั
แทรกแซง แขวงค่ายค้าพงั คา แลมเหาฬาร์พนั ลึก อธึกท้งั โทขบวน มวลมหิมามาตงค์ อลงกตคชาภรณ์ เถือกทินกรเรืองระยบั

ปี กขวาทพั เจา้ พระยา มหาเสนาเถลิงสาร มารประลยั เลิศลือ ถือพลหมื่นหา้ พนั ปี กป้ องกนั ซา้ ยฝ่ าย จ่ายจตั ุรงคเ์ ทียมเท5า่ 4ให้
เจา้ พระยาจกั รี เห็จหสั ดีแสดงเดช สมเญศไฟภทั รกลั ป์ สรรกองแซงแขวงขวา พระยาศรีสุริยพาหะ ถืออศั วพลพฤนท์ ขี่พาชินทร์
พลาหก ยกพยหุ หมู่มา้ สองร้อยหา้ สิบผา้ ย แซงซา้ ยพระสินธพ ทวยพลรบดุรงค์ คงคู่ขวาคลาคล่ี ข่ีควบขบั อาชา วเิ วกเวหาเหิน
ผยอง แลว้ ธจดั กองยกุ กระบตั ร โยธาทดั เกียกกาย ผเู้ ป็นนายทพั ไสร้ ใหเ้ จา้ พระยาพระคลงั เลอหลงั กุญชรศกั ด์ิ จกั รมหิมามีนาม
พระราชสงครามปี กขวา ข่ีไอยราราชยาน พลายสังหารคชสีห์ หา้ พนั มีหมพู่ ล หนปี กแขวงแวงวาม เอาพระรามรณภพ ครบเทา่
เทียบโยธี ข่ีพลายมณีจกั รพรรดิ ถดั ทพั แซงสองฟาก มากนิกายกองมา้ ร้อยหา้ สิบเสมอมี ขนุ พริ ียดุรงค์ เอาหลวงทรงพลราช อาชา
ชาติเป็นยาน อากาศพิมานสมญา อยหู่ นขวาทพั แซง ขนุ แวงซา้ ยขนดั ขนาบ เอาหลวงปราบพลแสน ข่ีมา้ แมนยนื ยนั นามอนนั ตสิง
หาสน์ หนพยหุ บาตรกองหลงั ผรู้ ้ังพฤนทโยธา คือพระยาทา้ ยน้า ค้าคอยหนุนเน่ืองพล ข่ีพาหนเห้ียมหาญ สารสวสั ดิวชิ ยั เทียบพล
ไกรหม่ืนมวล ปี กขวาขบวนกองขนั หา้ พนั เทียบทพั ชยั หลวงหฤทยั สถิตสาร ทรงภบู าลหา้ วฮึก เป็นขุนศึกโรมรณ ปี กซา้ ยพล
เทียบทดั จดั หลวงอภยั สุรินทร์ เป็นพิริยพฤนทามาตย์ พารณราชนามกร สารภธู รเป็นพา่ ห์ กลา้ ศึกสู่สงคราม แซงทพั วามไวแวน่
แกวน่ นิกรหมมู่ า้ ร้าอเรนทร์เมือมรณ์ หลวงสุนทรสินธพ ถือทวยรบหยั รงค์ ข่ีแสะทรงสมญา เมฆมาลาเลิศลกั ษณ์ แซงทพั ทกั ษิณ
ดา้ ว หา้ วหยั หาญชาญเช่ียว รวดเร็วเร่ียวเริงแรง ขนุ ผแู้ ขงควบยทุ ธ์ หลวงวสิ ุทธิอสั ดร เถลิงบวรอาชา ชื่อเมฆาพลิ าป พิศภาพผา่ น
พงึ ใจ มวลมโนมยั เทา่ ทดั สองฟากขนดั ขนาบแนว แถวท่งทอ้ งนองเนื่อง เฟื่ องผงคลีคลุม้ ฟ้ า หลา้ แหล่งลน่ั กาธร ทวยกุญชรทุกทพั
นบั แปดร้อยจ่ายแจง ส่าแสะแซงครามครัน พนั หา้ ร้อยเรียงเรียบ ทวยเทา้ เทียบท้งั ผอง สิบหา้ กองดาษด่ืน สิบแปดหมื่นมวลหมาย
ทายส่าสรรพาวธุ เครื่องพิธยทุ ธ์ยรรยง รายจ่ารงมณฑก นกคุ่มขนดั ฉตั รชยั ไสวนกสับสลบั สลา้ ง หามแล่นควา้ งไขวค่ ระแวง
ตระแบงแกว้ เกลื่อนกลากลาด สระพราศพิริยพนั ลึก ศึกสยบสยอนห่อนใกล้ เถกิงนิกรทพั ไท้ ธิราชเพ้ยี งพลสรวง แลนา ฯ

โคลง ๔

๒๕๙ ปวงพหลรณเรศหา้ ว ห่ืนหาญ ศึกแฮ

ดูดง่ั พลมฆั พาน ผา่ นฟ้ า

ปางผายพยหุ แผลงผลาญ อสุรเศิก เสมอฤๅ

โรมอเรนทรใตห้ ลา้ กลอกเกลา้ แกลนหนี ฯ

๒๖๐ ฤๅตรีภพนาถเจา้ จกั รา วธุ เฮย

โหมสิบเศียรลงกา ก่นมลา้ ง

พลพระพา่ งพลพา นรพร่า เพรงพอ่

เผดจ็ อมิตรอาจอา้ ง ออกเอ้ือมเอาเสมอ ฯ

๒๖๑ หลงั่ เลอลีลาศเตา้ เตม็ พฤนท์

สระพรั่งพิริยหสั ดิน ดื่นมา้

พลตีนตากธรณิน เนื่องเน่ิน แนวแฮ

เทียวธวชั ปัดป่ วนฟ้ า ฟ่ องเฟ้ื อยปลายปลิว ฯ

๒๖๒ ทิวทวนทองถ่องทอ้ ง อมั พร 55

แสนส่าศสั ดรดู อะเค้ือ

ดาบด้งั ดาบสองกร เถกิงดาบ เขนแฮ

ดาบโล่โตมรเง้ือ ง่างา้ วขาวคม ฯ

๒๖๓ ระดมรดาษเท้ียร เถมินเชิง

ชูสินาดดาเกิง กาจกลา้

นา้ วนกยกชุดเพลิง ไกวกวดั อยแู่ ฮ

หามแล่นแวน่ ไวถา้ ออกเขา้ คือภมร ฯ

๒๖๔ ไฟศรสามรรถแมน้ ธนูรา เมศฤๅ

ชยั ฉตั รรัตนจินดา ชื่ออา้ ง

จรงเรียบเทียบทางถลา ลอ้ ลาก หลายแฮ

มณฑกนกคุม่ ลา้ ง ลวกเส้ียนเศิกกษยั ฯ

๒๖๕ หยั คชบทบาทเบ้ือง ทวยสถล

เพียงพกภวู ดลแดน ท่งทอ้ ง

ธุลีเลวงอน ธการก่อ เกิดแฮ

หนแห่งเวหาสหอ้ ง กลดั กลุม้ เกล่ือนสูรย์ ฯ

๒๖๖ มว่ั มลู พลเพียบพ้ืน รัถยา

ขนดั นิกรโยธา เทียบไว้

เฉกกระแสสมุทรสา ครคลื่น คลาแฮ

คอยฤกษเ์ บิกพยหุ ไท้ ธเรศแคลว้ คลายขบวน ฯ

ร่าย

๒๖๗ ส่วนพระยาศรีไสนรงค์ สองขนุ คงควบทพั กบั พระราชฤทธานนต์ ทราบอนุสนธิสัง่ ไท้ ธใหย้ าตรยกโยธี ออกโจมตีตดั
ศึก แต่ยามดึกเดินพล เร่งขวายขวนเตรียมทพั สรรพหา้ หม่ืนโดยมี ตนพระยาศรีข่ีคช ปรากฏช่ือมาตงค์ พลายสุรงคเดชะ เมืองสิง
หะปี กขวา ออกญาสรรคป์ ี กซา้ ย เห็จคชผา้ ยทุกมุล ขนุ ผคู้ ู่กากบั เป็นทพั หลงั พร่ังพฤนท์ ขี่คชินทรพาหะ นามชนะจาบงั รังปี กป้ อง
กองขวา พระยาวเิ ศษชยั ชาญ ขนุ หาญปี กอุดร เจา้ นครชยั นาท กองหนา้ อาจโจมประจญั ใหพ้ ระยาสุพรรณผา้ ยพยหู่ ์ ผปู้ ี กซา้ ยเมือง
ธน ทพั เมืองนนทป์ ี กขวา ตรีเสนาเกา้ กอง ลาลองเหล่าอาสา ส่าศาสตราครบมือ ถือกระลบั กระลอก หอกดาบปื นแสะสาร แสนยา
หาญแน่นขนดั รัดเร่งเทา้ เร่งเทา โดยลาเนาลาดบั ถบั ถึงโคกเผาเขา้ พอยามเชา้ ยงั สาย หมายประมาณโมงครบ ประทบทพั รามญั

56

ประทนั ทพั พม่า ขบั ทวยกลา้ เขา้ แทง ขบั ทวยแขงเขา้ ฟัน สองฝ่ ายยนั ยนื ยทุ ธ์ อุดอึงโห่เอาฤกษ์ เอิกอึงโห่เอาชยั สาดปื นไฟยะแยง้
แผลงปื นพิษยะยงุ่ พงุ่ หอกใหญ่คะควา้ ง ขวา้ งหอกซดั คะไขว่ ไล่คะคลุกบุกบนั เง้ือดาบฟันฉะฉาด ง่างา้ วฟาดฉะฉบั ขบั ปี กซา้ ย
เขา้ ดา ขบั ปี กขวาเขา้ แดก แยกกนั ออกโรมรัน ปันกนั ออกโรมรณ ทนสู้ศึกบ่มิลด อดสู้ศึกบม่ ิลาด อาจต่ออาจเขา้ รุก อุกตอ่ อุกเขา้
ร้า กลา้ ตอ่ กลา้ ชิงบน่ั กลน่ั ต่อกลนั่ ชิงรอน ศรต่อศรยงิ ยนื ปื นตอ่ ปื นยงิ ยนั กทุ ณั ฑต์ ่างตอบโต้ โล่ตอ่ โล่ต่อต้งั ด้งั ตอ่ ด้งั ตอ่ ติด เขน
ประชิดเขนสู้ ตาวคูค่ ูต่ าวต่อ หอกหนั ร่อหอกรับ งา้ วง่าจบั งา้ วประจญั ทวนผดั ผนั ทวนทบ รบอลวนอลเวง ตา่ งบเกรงบกลวั ตวั
ต่อตวั ชิงมลา้ ง ชา้ งตอ่ ชา้ งชิงชน คนต่อคนตอ่ รบ ของา้ วทบทะกนั ตา่ งฟันต่างป้ องปัด วางเสนดั หลงั สาร ขานเสียงคึกกึกกอ้ ง วอ่ ง
ตอ่ วอ่ งชิงชยั ไวต่อไวชิงชนะ มา้ ไทยพะมา้ มอญ ต่างเขา้ รอนเขา้ โรม ทวนแทงโถมทวนทบ หอกเขา้ รบรอหอก หลอกล่อไล่ไขว่
แควง้ แยง้ ธนูเหน่ียวนา้ ว หา้ วต่อหา้ วหกั หาญ ชาญต่อชาญหกั เชี่ยว เร่ียวตอ่ เรี่ยวหกั แรง แขงต่อแขงหกั ฤทธ์ิ ต่างประชิดฟอนฟัน
ตา่ งประชนั ฟอนฟาด ลว้ นสามารถมือทดั ลว้ นสามรรถมือทาน ผลาญกนั ลงเตม็ หลา้ ผร้ากนั ลงเตม็ แหล่ง แบง่ กนั ตายลงครัน ปัน
กนั ตายลงมาก ตากเตม็ ท่งเตม็ เถ่ือน ตากเตม็ เผอื่ นเตม็ พง ท่ียงั คงบมิยู่ ท่ียงั อยบู่ มิหยอน ต่างต่อกรฮึกฮือ ตา่ งต่อมือฮึกฮกั หนกั
หนุนแน่นมาหนา ดาหนุนแน่นมาดาษ บรู้ขยาดยอ่ ทพั บรู้ขยบั ยอ่ ศึก คะคึกเขา้ ตอ่ แกลว้ คะแคลว้ เขา้ ต่อกลา้ ตา่ งชิงฆ่าชิงหนั่ ต่าง
ชิงบนั่ ชิงฟัน ปันกนั ยงิ กนั แผลง ปันกนั แทงกนั พงุ่ ยอยทุ ธ์ยงุ่ บมิแตก แยกยทุ ธ์แยง้ บมิพงั ทวยหนา้ หลงั ตอ้ นผา้ ย ทวยขวาซา้ ย
ตอ้ นพล เขา้ ผจญจโู่ จม โหมหกั หาญราญรบ ต่างทา่ วทบระนบั ต่างท่าวทบั ระนาด บา้ งตนขาดหวั หวนิ้ บา้ งขาดิ้นแขนเด็ด บอยาก
เขด็ อยากเกรง บอยากเยงอยากยา่ น บดั มอญมา่ นมาหลาย รายกนั โอบกนั ออ้ ม ลอ้ มกระหนาบหนา้ หลงั ไทยประนงั นอ้ ยแง่ แผ่
ออกรบบมิรอด ถอดถอยทอ้ รอรับ มอญขยบั ยกตาม หลามเหลือลน้ พลเตา้ เสียงปื นตึงต่ืนเร้า เร่งคร้ืนเครงครึก อยนู่ า ฯ

โคลง ๒

๒๖๘ พนั ลึกล่มลนั่ ฟ้ า เฉกอสุนีผา่ หลา้

แหล่งเพ้ียงพกพงั แลนา ฯ

๒๖๙ ดงั ตรลบโลกแล้ ฤๅบ่ร้างรู้แพ้

ชนะผใู้ ดดาล ฉงนนา ฯ

๒๗๐ สองฝ่ ายหาญใช่ชา้ คือสีหสู้สีหกลา้

ต่อแกลว้ ในกลาง สมรนา ฯ

โคลง ๔

๒๗๑ ปางอุภยั ภูเบศเบ้ือง บรู พถ์ วลั ย ราชยแ์ ฮ

เรียบพิริยพลพรรค์ พร่ังพร้อม

เจียนจวบรววิ รรณ รางเร่ือ แลฤๅ

ทวยทิชากรนอ้ ม นอบนิ้วเสนอทลู ฯ

๒๗๒ เชิญไทย้ รู ยาตรเตา้ เตียงสนาน 57

ถวายมุทธาภิสิตธาร เพรียกพร้อง

ศิวเวทวษิ ณุบรรสาน สังขโ์ สรจ สรงแฮ

มหรทึกครึกเครงกอ้ ง เกริกหลา้ หวน่ั ไหว ฯ

๒๗๓ ภวู ไนยสวมเครื่องถว้ น อลง กรณ์เอย

สาหรับราชรณรงค์ เลิศแลว้

สอดใส่สนบั เพลาทรง ภูสิต แลนา

ฉลองพระองคต์ าดแพร้ว เพริศพร้อยพรายทอง ฯ

๒๗๔ เรืองรองเจียระบาดชอ้ ย ชายกระสนั

รัตพสั ตร์รัตนสุวรรณ เวยี ดออ้ ม

สงั วาลววิ ธิ พรร โณภาส เฉวยี งนา

ประดบั มณีนพพร้อม พร่างรุ้งฉานฉาย ฯ

๒๗๕ พรายแพร้วแกว้ นิ้วท่าน ธามรงค์

นพรัตนร์ ัตนควรคง คู่หลา้

มาลาลกั ษณะผจง กรวกิ วาลแฮ

เสร็จเสด็จสู่เกยถา้ ฤกษผ์ า้ ยพลหาญ ฯ

๒๗๖ รววิ ารวราวธุ ไท้ ธนูทรง

คือคูช่ ยั ยทุ ธยง เยย่ี งทา้ ว

ทวยแสนส่าจตั ุรงค์ เรียงเรียบ อยนู่ า

อเนกพหลห่ืนหา้ ว หนั่ เส้ียนศึกสลาย ฯ

ร่าย

๒๗๗ ฝ่ ายชีพอ่ ทวชิ าชาติ ราชปุริโสดม พรหมพทิ ยาจารย์ เบิกโขลนทวารโดยกระทรวง ปวงละวา้ เซ่นไก่ ไขวส่ รวงพลีผสี าง
พลางธส่งแสงอาชญา แตห่ ลวงมหาวชิ ยั ใจทระนงองอาจ ยาตรตดั ไมข้ ม่ นาม ตามตารับไสยเพท บดั นฤเบศทรงสดบั เสียงปื นทพั
แยง้ ยทุ ธ์ สุดอาเภอเลอโสต โปรดโองการธใช้ ใหห้ ม่ืนทิพเสนา เห็จอาชาเร็วรีบ ถีบไปสืบเอาการ เขารับสารข้ึนมา้ ควบบชา้ บหึง
ถึงที่ทวยพลทพั รับพลางถอยพลางล่า มอญพม่าตามติด ประชิดไล่ อลวน ผจญรับอลหม่าน ผา่ นทอ้ งทง่ ทอ้ งนา ดามาโดยแดนผลู
ดูคะคลาคะคล่า บร่ ู้กี่ส่าสบั สน เขาเอาตนหมื่นหน่ึง ซ่ึงเนาในกองทพั กลบั มา้ นามาเฝ้ า จ่ึงพระพทุ ธเจา้ อยหู่ วั ตรัสถามตวั หมื่นพล
เยยี ใดกลจ่ึงพา่ ย เขาจาหน่ายเหตุ สนอง วา่ เผือผองผาดผา้ ย ทา้ ยดอนเผาธญั ญา พอนาฬิกาหน่ึงนบั

ประทะทพั ดสั กร เขา้ ราญรอนรุมรุก คลุกคลีกนั หนนั่ หนา ปวงปัจจามิตรมาก หลากทุกคราทุกคร้ัง ต้งั ตนตอ่ บมิคง ต5ร8งตนต่อบมิ
หยดุ เหลือจกั ยทุ ธ์จ่ึงลาด คร้ันพระบาทยนิ สาร ธก็บรรหารตระบดั ตรัสปรึกษาหาเลศ แห่งเหตุเพโทบาย ถว้ นทุกนายทุกมุล ทวั่
ทุกขนุ หมู่มาตย์ คาดความคิดท้งั มวล ควรยศใดใครเห็น จกั เข่นเข็ญใหม้ อด จกั ขอดเขญ็ ใหม้ ว้ ย ดว้ ยถ่ายเทเล่ห์ไหน วานเขือไข
อยา่ อา เขาขานคาท่านถาม สงครามคราน้ีหนกั เชิญเสด็จพกั พลหม้นั แตง่ ทพั ซ้นั ไปหน่วง ถ่วงศึกไวจ้ งหนา รามือลงก่อนไสร้ ไว้
สักคร้ังร้ังรอ พอไดท้ ีจ่ึงยาตร ยกพยหุ บาตรออกราญ เห็นควรการชยั ชอบ ธก็ตรัสตอบมนตรี ตรองคดีดูแผก ฝ่ ายเราแตกยน่ ยบั จกั
ส่งทพั ไปทาน พอพลอยฉานสองซ้า ค้าบอยบู่ หยดุ ชอบถอยทรุดอยา่ ร้ัง ใหศ้ ึกพล้งั เสียเชิง โดยละเลิงใจอาจ ยาตรตามติดผดิ
ขบวน ควรเรายกออกโรม โหมหกั หาญราญรงค์ คงชานะเศิกไสร้ ไดด้ ว้ ยง่ายดว้ ยงาม เขายนิ ความยลชอบ นอบประณตแด่ไท้

ธใหห้ ม่ืนทิพเสนา กบั หม่ืนราชามาตย์ เหินหยั ราชรีบร้อน ไปเตือนตอ้ นกองน่า เร็วเร่งล่าอยา่ ร้ัง ทวยพหลทว่ั ท้งั ทราบขอ้
บรรหารท่านนา ฯ

โคลง ๒

๒๗๘ บนานต่างตนผา้ ย ไปบ่รอร้ังทา้ ย

ถี่เทา้ ผาดผงั มานา ฯ

๒๗๙ ผนั หลงั แล่นแผผ่ า้ น บมีผอู้ ยตู่ า้ น

ต่อสู้สกั ตน หน่ึงนา ฯ

โคลง ๓

๒๘๐ พวกพลทพั รามญั เห็นไทยผนั หนีหนา้

ไปบห่ ยดุ ย้งั ชา้ ตื่นตอ้ นแตกฉาน น่านนา ฯ

๒๘๑ ไป่ แจง้ การแห่งเล่ห์ เทห่ ์กลไทยใช่นอ้ ย

ตา่ งเร่งติดเร่งตอ้ ย เร่งเตา้ ตีนตาม มานา ฯ

๒๘๒ แลหลงั หลามเหลือนบั บเป็นทพั เป็นขบวนแท้

ถวลิ วา่ พา่ ยจริงแล้ ไล่ล้าระส่าระสาย ยง่ิ นา ฯ

๒๘๓ หมายละเลิงใจอาจ ประมาทประมาณหม่ินหม้นั

เบาเร่งเบาเชิงช้นั ช่ืนหนา้ มาสรลม สรลอนนา ฯ

โคลง ๔

๒๘๔ เบ้ืองบรมจกั รพรรดิเกลา้ กษตั รา

เถลิงพภิ พทวารา เกริ่นแกลว้

สถิตเกยรัตนราชา อาสน์โอ่ องคเ์ อย

คอยฤกษเ์ บิกยทุ ธ์แผว้ แผน่ พ้นื หาวหน ฯ

59

๒๘๕ บดั ดลวลาหกช้ือ ชระอบั อยแู่ ฮ

แห่งทิศพายพั ยล เยอื กฟ้ า

มลกั แลกระลายกระลบั ลิวล่ง ไปเฮย

เผยผอ่ งภาณุเมศจา้ แจม่ แจง้ แสงฉาน ฯ

๒๘๖ คคั นานตน์ ฤราสร้าง ราคิน

คือระเบียบรัตนอินทนิล ดาดไว้

บริสุทธ์ิสร่างมลทิน ถ่องโทษ อยนู่ า

นกั ษตั รสวสั ดิเดชได้ โชคช้ีศุภผล ฯ

ร่าย

๒๘๗ ดลมหามหุติวชิ เยศ จ่ึงทวชิ เชษฐเ์ นมิตก์ ผชู้ านินิตยศาสตร์ไสย ลน่ั ฆอ้ งชยั เฉลิมฤกษ์ เบิกบรรดากจรลี อินทรเภรีคึก
ขาน บรรสานศพั ทแ์ ตรสังข์ ประนงั โพนพาทยด์ ุริยา จ่ึงบรมนราธิเบศร เชษฐอ์ ดิศรนรินทร์ ธก็ทรงคชินทรเจษฎา เจา้ พระยาไช
ยานุภาพ ปราบอเรนทร์ลาญปาน บดั นฤบาลบพติ ร กนิษฐราชาธิราช เสดจ็ เถลิงอาสน์ไอยรา เจา้ พระยาปราบไตรจกั ร เป็นอคั ร
ยานยรรยง อลงกตหตั ถาภรณ์ อลงกรณ์ราชูปโภค โดยขตั ติยโยคพิชยั ยทุ ธ์ ราชกบ่ีธุชทกั ษิณา พระครุฑพาหนห์ นซา้ ย ยา้ ยเนาว
พา่ ห์หวา่ งธวชั เสมาธิปัตเบ้ืองสดา ฉตั รชยั ประจาฝ่ ายเฉวยี ง เรียงขนดั พระอภิรุม ชุมสายฉตั รจามร บงั รววิ รบงั แทรก แยกกนั
เดินคู่เคียง เรียงหนหนา้ แหล่หลาย รายหนหลงั แหล่หลาก ฟากหนซา้ ยดาษดา ฝ่ ายหนขวาดาษเดียร ระเมียรหมมู่ าตงค์ อลงกต
เคร่ืองสาร ลว้ นโอฬารแลถกล พลคชด้งั ดาเนิน เมิลหมอควาญข่ีขบั เส้ือหมวกสรรพสวมเทริด สีแดงเลิศสักหลาด ฉาดทอแสง
ทินกร ของา้ วงอนง่ารา นายจานากลางสาร ทานทวนเทิดจาทวย พสู่ ลดั สลายฟูเฟ่ื อง พลคชเครื่องจาลอง ผกู เขนทองจาหลกั ปัก
แพนหางมายรู ทูนจ่ารงบรรทุก บุกจาบงั พงั พา่ ย ฝ่ ายขนุ ทพั ขนุ พล ตนและตนข่ีคช สวมหมวกยศยรรยง ลางขลิบวงเวยี ดหวั
ลางตวั ใส่เส้ือสนอบ ขอบหกั ทองเถือกทาบ ลางเขม้ ขาบเส้ือสวม กรวมศอคลอ้ งทองประคา ขอประจากรจบั สัปทนก้งั บงั ตะวนั
กรรชิงทานโทเทียบ พลอศั วเรียบรายแซง ซา้ ยขวาแขวงขนาบเนื่อง เครื่องครบอสั สาภรณ์ อลงกรณ์ติดตาบ พผู่ กู ยาบยะยบั
พานหนา้ ประดบั ดาวคา พานทา้ ยประจาดาวมาศ ศีรษะคาดขลุมสวม นวมเบาะอานกกุ ่อง สายง่องคลอ้ งสายเหา สายถือเพราผกู
ร้อย สองขา้ งห้อยโกลนพนงั ขนุ ข่ีหลงั อ่าอาตม์ กรองทองคาดโพกพนั เส้ือสุวรรณกรวมกาย ลายอตั ลดั จรัสดวง ควงแส้ร่อน
ฟ้ อนฟาด ชูสินาดนกนา้ ว ลางเงือดงา้ วกลบั กลอก ลางหนั หอกกวดั กวาย ลางทวนทายแทงทา่ ลางตาวง่าทีฟัน ลางกทุ ณั ฑเ์ กาะ
กร ลางกุมศรสายก่ง สองฟากทง่ ทิวเทิน แสนส่าเถมินทวยเทา้ เตา้ ปะปนพลสาร สวมอลงการเส้ือหมวก พวกละอยา่ งต่างกอง
ลางสีทองบรรเทือง ลางเหล่าเหลืองพิลาศ ลางเหล่าฉาดชมพู ลางเหล่าดูแดงฉนั ลางเหล่าพรรณพ้นื เมฆ ล่างเหล่าเฉกสุกสลา
ลางเหล่าดาดาด่ืน ลางเหล่าทะม่ืนม่วงทมอ สระกอกนั เพรียงพรู ดูพลโล่สะพรั่ง ดูพลด้งั สระพราศ ดาษพลดาบเพยี บเพญ ดาษ
พลเขนเพียบภู พลธนูเนืองนนั ต์ พลกุทณั ฑเ์ นืองนบั ดบั พลหอกหันหา้ ว ดบั พลงา้ วเง้ืองาม หลามทวยทวนทองปลง่ั หลงั่ ทวย
ธวชั ปัดปลิว ทิวทวยปื นดื่นเดิน เมิลคาบหินหาญยทุ ธ์ เมิลคาบชุดชาญศึก พนั ลึกเหล่าหามแล่น แกวน่ ลอ้ ลากมากหมู่ อยอู่ ธึก
ไกรเกรียง เสียงส่าสารร่านร้อง ซอ้ งเสียงแสะส่าเทียน กอ้ งกงเกวยี นปื นปั่น ลน่ั เทา้ พลตา่ งเตา้ โหมโห่เร้าอึกอึง ตึงปื นฤกษเ์ กริก
แหล่ง ฆอ้ งขานแขง่ สาเนียง เสียงกลองชนะนี่สนน่ั หวนั่ หวาดไหวใช่นอ้ ย เทียมพสุธาดลคลอ้ ย คน่ คา้ นฤๅคง อยนู่ า ฯ

60

โคลง ๔

๒๘๘ ยรรยงพยหุ ยาตรยา้ ย ยอขบวน ทพั นา

นองน่านสารแสะมวล มากผู้

สรรพาวธุ ธงทวน ทายเทิด เถลิงแฮ

ตนและตนอาจสู้ ศึกร้อยฤๅขาม ฯ

ร่าย

๒๘๙ เคล่ือนพลตามเกล็ดนาค ตากเตม็ ท่งแถวเถ่ือน เกลื่อนกล่นแสนยาทพั ถบั ประทะไพริน ส่วนหสั ดินอุภยั เจา้ พระยาไช
ยานุภาพ เจา้ พระยาปราบไตรจกั ร ตรับตระหนกั สาเนียง เสียงฆอ้ งกลองปื นศึก อึกเอิกกอ้ งกาหล เร่งคารนเรียกมนั ชนั หูชูหาง
แล่น แปร้นแปร๋ แลคะไขว่ บาทยา่ งใหญ่ดุ่มด่วน ป่ วนกิริยาร่าเริง บาเทิงมนั ครั่นครึก เขา้ สู้ศึกโรมราญ ควาญคดั ทา้ ยบมิอยู่ ววู่ าง
วง่ิ ฉบั ฉิว ปลิวประเล่ห์ลมพาน ส่าแสะสารแสนยา ขวาซา้ ยแซงหนา้ หลงั ท้งั ทวยพลตนขนุ ถว้ นทุกมุลมวลมาตย์ ยาตรบทนั โท
ทา้ ว ดา้ วศึกสู้สองสาร ราญศึกสู้สองไท้ ไร้พริ ิยแห่ห้อม พร้อมแต่กลางควาญคช กาหนดสี่โดยเสดจ็ เห็จเขา้ ใกลก้ องหนา้ ขา้ ศึก
ดูดาษเดียร ธระเมียรหมดู่ สั กร มอญพมา่ ดาดื่น เดินดุจคลื่นคลาฟอง นองน่านในอรรณเวศ ตรัสทอดพระเนตรเนืองบร ไล่โรม
รอนทวยสยาม หลามเหลือหลง่ั คง่ั คบั ซบั ซอ้ นแทรกสบั สน ยลบเป็นทพั เป็นกอง ธก็ไสสองสารทรง ตรงเขา้ ถีบเขา้ แทง ดว้ ย
แรงมนั แรงกาย หงายงาเสยสารเศิก เพกิ พงั พา่ ยบ่ายตน ปนปะไปไขวค่ วา้ ง ชา้ งศึกไดก้ ลิ่นมนั หนั หวั หกตกประหม่า บา่ กนั เล่ียง
กนั หลบ ประทบประทะอลวน สองคชชนชาญเชี่ยว เรี่ยวรณรงคเ์ ริงแรง แทงถีบฉดั ตะลุมบอน พมา่ มอญตายกลาด ขา้ ศึกสาด
ปื นโซรม โรมกุทณั ฑธ์ นู ดูดงั่ พรรษาซอ้ ง ไป่ ตกตอ้ งตนสาร ธุมาการเกิดกระลบ อบอลเวงฟากฟ้ า ดูบร่ ู้จกั หนา้ หน่ึงสิ้นแสง
ไถง แลนา ฯ

โคลง ๔

๒๙๐ จ่ึงไทเทเวศอา้ ง สมมุติ

ม่ิงมหิศวรมกุฎ เกศหลา้

เถลิงภพแผน่ อยธุ ยายง่ิ ยศแฮ

แสดงพระเดชฟ้ ุงฟ้ า เฟื่ องดา้ วดินไหว ฯ

๒๙๑ ภูวไนยผายโอษฐอ์ ้ืน โชยงการ

แก่เทพทุกถ่ินสถาน ฉช้นั

โสฬสพรหมพิมาน กมลาสน์ แลนา

เชิญช่วยชุมโสตซ้นั สดบั ถอ้ ยตแู ถลง ฯ

๒๙๒ ซ่ึงแสร้งรังสฤษฏใ์ ห้ มาอุบตั ิ 61
ในประยรู เศวตฉตั ร สืบเช้ือ
หวงั ผดุงบวรรัตน ตรัเยศ ยนื นา
ทานุกพระศาสน์เก้ือ ก่อสร้างแสวงผล ฯ
นภา ดลฤๅ
๒๙๓ กลใดไป่ ช่วยแผว้ มืดมว้ ย
ใสสรวา่ งธุมา ทวยเศิก สมรแฮ
มลกั เล็งเหล่าพาธา ดง่ั น้ีแหนงฉงาย ฯ
เห็นตระหนกั เนตรดว้ ย โอษฐพ์ ระ
ต่ืนฟ้ า
๒๙๔ พอวายวรวากยอ์ า้ ง พานพดั หาวแฮ
ดาลมหาวาตะ จรัสดา้ วแดนสมร ฯ
ทรหึงทรหวลพะ ธารง สารแฮ
หอบธุมางคจ์ างจา้ เทริดเกลา้
อุปราช แลฤๅ
๒๙๕ ภูธรเมิลอมิตรไท้ แตต่ ้งั ตาแสวง ฯ
ครบสิบหกฉตั รทรง ทฤษฎี แลนา
บ่จวนบ่จวบองค์ หน่ึงไสร้
พลางเร่งขบั คชเตา้ เรียงคงั่ ขเู ฮย
ข่อยช้ีเณอนาม ฯ
๒๙๖ โดยแขวงขวาทิศทา้ ว คะเนนึก อยนู่ า
บดั ธเห็นขนุ กรี นกั โนน้
เถลิงฉตั รจตั ุรพิรีย์ แลหลาก หลายแฮ
หนแห่งฉายาไม้ เพง่ เพ้ียนพิศวง ฯ

๒๙๗ ป่ิ นสยามยลแทท้ า่ น
ถวลิ วา่ ขนุ ศึกสา
ทวยทพั เทียบพนั ลึก
ครบเครื่องอุปโภคโพน้

62

โคลง ๒ ขบั คเชนทร์บา่ ยหนา้
๒๙๘ สองสุริยพงศผ์ า่ นหลา้
พกั ตร์ท่านผอ่ งฤๅเศร้า
แขกเจา้ จอมตะเลง แลนา ฯ
๒๙๙ ไป่ เกรงประภาพเท่าเผา้ โซรมปื นไฟไป่ ตอ้ ง

สู้เส้ียนไป่ หนี หนา้ นา ฯ ภูวนา ยกแฮ
๓๐๐ ไพรีเร่งสาดซอ้ ง ทา่ นพร้อง
ษิตสื่อ สารนา
ตื่นเตา้ แตกฉาน ผา้ นนา ฯ ข่นุ แคน้ คาไข ฯ
โคลง ๔ แหล่งตะเลง โลกฤๅ
ยา่ นแกลว้
๓๐๑ นฤบาลบพิตรเผา้ หวนั่ เดช ทา่ นนา
ผายสิหนาทกถา เผอื ดกลา้ แกลนหนี ฯ
ไพเราะราชสุภา ภพอุต ดมเอย
เสนอบม่ ีขอ้ ขอ้ ง ร่มไม้
เผยอเกียรติ ไวแ้ ฮ
๓๐๒ อา้ ไทภธู เรศหลา้ สุดสิ้นฤๅมี ฯ
เผยพระยศยนิ เยง อวสาน น้ีนา
สิบทิศทวั่ ลือละเวง ห่อนพอ้ ง
ไป่ เร่ิมรอฤทธ์ิแผว้ คชคู่ กนั แฮ
ตราบฟ้ าดินกษยั ฯ
๓๐๓ พระพ่พี ระผผู้ า่ น
ไป่ ชอบเชษฐย์ นื หยดุ
เชิญราชร่วมคชยทุ ธ์
สืบกวา่ สองเราไสร้

๓๐๔ หสั ดีรณเรศอา้ ง
นบั อนาคตกาล
ขตั ติยายทุ ธ์บรรหาร
คงแต่เผือพ่นี อ้ ง

63

๓๐๕ ไวเ้ ป็นมหรสพซอ้ ง สุขศานต์ิ
สาหรับราชสาราญ เร่ิมร้ัง
บาเทิงหฤทยั บาน ประติยทุ ธ์ น้นั นา
เสนอเนตรมนุษยต์ ้งั แต่หลา้ เลอสรวง ฯ
พรหมาน
๓๐๖ ปวงไทเ้ ทเวศท้งั ท่ีน้ี
เชิญประชุมในสถาน ตตู อ่ กนั แฮ
ชมช่ืนคชราบาน ชเยศอา้ งอวยเฉลิม ฯ
ใครเชี่ยวใครชาญช้ี กลางรงค์
คู่หลา้
๓๐๗ หวงั เริ่มคุณเกียรติกอ้ ง ภพแผน่ สองฤๅ
ยนื พระยศอยคู่ ง เร่ืองรู้สรเสริญ ฯ
สงครามกษตั ริยท์ รง พรรณา
สองราชรอนฤทธ์ิร้า ท่านแจง้
นะนึก หาญเฮย
๓๐๘ ดาเนินพจนพากยพ์ ร้อง ด่วนดว้ ยโดยถวลิ ฯ
องคอ์ คั รอุปราชา โททรง
กอบเกิดขตั ติยมา หน่ึงอา้ ง
ขบั คชเขา้ ยทุ ธ์แยง้ คลอาสน์ มารเอย
ไขวแ่ ควง้ แทงโถม ฯ
๓๐๙ หษั ดินปิ่ นธเรศไท้ บารู
คือสมิทธิมาตงค์ เชิดด้า
หน่ึงคือคิริเมขลม์ ง ไววอ่ ง นกั นา
เศียรส่ายหงายงาควา้ ง เขน่ เข้ียวในสนาม ฯ

๓๑๐ สองโจมสองจจู่ ว้ ง
สองขตั ติยสองขอชู
กระลึงกระลอกดู
ควาญขบั คชแขง่ ค้า

64

๓๑๑ งามสองสุริยราชล้า เลอพศิ นาพอ่
พา่ งพชั รินทรไพจิตร ศึกสร้าง
ฤๅรามเร่ิมรณฤทธ์ิ รบราพณ์ แลฤๅ
ทุกเทศทุกทิศอา้ ง อื่นไทไ้ ป่ เทียม ฯ
ขนุ ตะเลง
๓๑๒ ขนุ เสียมสามรรถตา้ น หยอ่ นหา้ ว
ขนุ ตอ่ ขุนไป่ เยง องั กสุ ไกวแฮ
ยอหตั ถเ์ ทิดลบองเลบง ท่านสู้ศึกสาร ฯ
งามเร่งงามโททา้ ว ออกถวลั ย์
เหยยี บย้งั
๓๑๓ คชยานขตั ติเยศเบ้ือง ลงล่าง แลนา
โถมประทะไป่ ทนั คูค่ ้าคางเขิน ฯ
สารทรงราชรามญั เชิงชิด
เสยส่ายทา้ ยทนั ตท์ ้งั ตกดา้ ว
ราร่อน ขอแฮ
๓๑๔ ดาเนินหนุนถนดั ได้ อยเู่ พ้ยี งจกั รผนั ฯ
หน่อนเรนทรทิศ สยามินทร์
เสด็จแสดงวราฤทธ์ิ ห่อนพอ้ ง
ฟอนฟาดแสงของา้ ว ฤๅถูก องคเ์ อย
ปัดดว้ ยขอทรง ฯ
๓๑๕ เบ้ืองน้นั นฤนาถผู้ ทวารัติ
เบี่ยงพระมาลาผนิ ตกใต้
ศสั ตราวธุ อรินทร์ คอคช เศิกแฮ
เพราะพระหตั ถห์ ากป้ อง ทว่ งทอ้ ทีถอย ฯ

๓๑๖ บดั มงคลพา่ ห์ไท้
แวง้ เหวย่ี งเบ่ียงเศียรสะบดั
อุกคลุกพลุกเงยงดั
เบนบ่ายหงายแหงนให้

65

๓๑๗ พลอยพล้าเพลียกถา้ ท่าน ในรณ
บดั ราชฟาดแสงพล พา่ ยฟ้ อน
พระเดชพระแสดงดล เผดจ็ คู่ เขญ็ แฮ
ถนดั พระองั สาขอ้ น ขาดดา้ วโดยขวา ฯ
ยลสยบ
๓๑๘ อุรารานร้าวแยก ทา่ วดิ้น
เอนพระองคล์ งทบ สงั เวช
เหนือคอคชซอนซบ สู่ฟ้ าเสวยสวรรค์ ฯ
วายชิวาตมส์ ุดสิ้น ไทยไผท
ชีพมลา้ ง
๓๑๙ บ้นั ทา้ ยคชาธเรศทา้ ว รีราช แลนา
ถึงพริ าลยั ลาญ ตอกตอ้ งตนสลาย ฯ
เพราะเพ่ือพิพธิ ไพ นฤบาล
โซรมสาดตราดปื นขวา้ ง ยาตรเตา้
ฤทธ์ิราช แลฤๅ
๓๒๐ ฝ่ ายองคอ์ ิศวรนาถนอ้ ง เขน่ ค้าบารู ฯ
แสดงยศคชยทุ ธยาน เชิงชน
มางจาชโรราญ เทิดใต้
เร็วเร่งคเชนทรเขา้ เซซวด ไปแฮ
เพลี่ยงพล้งั เสียที ฯ
๓๒๑ บดั ภูธเรศพา่ ห์ได้ ของอน
ลงล่างงา้ งโททนต์ บน่ั เกลา้
พชั เนียงเบี่ยงเบนตน เมือชีพ แลเฮย
หวั ป่ันหนั ขา้ งให้ พน่ี อ้ งสองไท ฯ

๓๒๒ ภูมีมือง่างา้ ว
ฟันฟาดขาดคอบร
อินทรียซ์ บกุญชร
เผยพระเกียรติผา่ นเผา้

๓๒๓ ทนั ใดกลางคชเจา้ จุลจกั ร 66

มลายชิพติ ลาญทกั ทา่ วซ้า

เหลือหลามเหล่าปรปักษ์ ปี นป่ าย เอาเอย

ตรึงอกพกตกขว้า อยเู่ บ้ืองบนสาร ฯ

๓๒๔ พระราญอริราชดว้ ย เดโช

ส่ีทาสสนองบาทโท ทา่ นทา้ ว

พระยศยง่ิ ภิยโย ผา่ นแผ่ ภพนา

สองรอดโดยเสด็จดา้ ว ศึกสู้เสียสอง ฯ

ร่าย

๓๒๕ จ่ึงกองพยหุ ทวยทพั สรรพหลงั หนา้ ขวาซา้ ย ผา้ ยมาทนั ธิบดินทร์ ขณะอรินทรพินาศ ขาดคอคชสองเสร็จ ตา่ งรีบระเห็ด
เขา้ โรม โหมหกั หาญราญรุก บุกบนั่ ฟันแทงฆา่ พมา่ มอญไทยใหญ่ ไล่มลา้ งลาวดาษดวน ไล่มลา้ งยวนดาษดื่น ตื่นกนั แตกกนั
ตาย หลายเหลือนบั เนืองนอง กองก่ายกายรายหวั ตวั ขาแขนเดด็ ดาษ กลาดกลางท่งกลางเถื่อน เกลื่อนกลางดงกลางดอน แล่น
ซอกซอนซนซุก บุกทุกพายพา่ ยแพ้ เพราะพระเดชทา่ นแท้ หากใหข้ าดเข็ญ แลนา ฯ

โคลง ๒

๓๒๖ เห็นประภาพเจา้ ชา้ ง เช่ียวกวา่ เชี่ยวเหลืออา้ ง

เอิกอ้ืออศั จรรย์ ยง่ิ นา ฯ

๓๒๗ ขวญั หนีดีฝ่ อพน้ พวกอเรนทร์ด่วนดน้

ดดั ด้นั ทางทวน ไปนา ฯ

ร่าย

๓๒๘ ชวนกนั ผนั กนั ผาย แลนา ชวนกนั ขจายขจดั แลนา ชวนกนั กระพดั กระเพ่ิน แลนา ชวนกนั เกริ่นกนั เกรียว แลนา บเห
ลียวหลงั มาร้า แลนา บกลบั หนา้ มาราญ แลนา บอยทู่ านมือรบ แลนา บอยทู่ บมือรอน แลนา มรณ์ดว้ ยดาบเหลือหลาย แลนา

ตายดว้ ยหอกเหลือหลาก แลนา มากปื นตอ้ งอนนั ต์ แลนา ครันทวนถูกอเนก แลนา เฉกฟางฟอดทอดไฟ ฟูมไผทถง่ั ทน้ พน้
คะเนคะแนน แกลนเดชไทท้ ุกผู้ บมีใครรอสู้ แตต่ ้งั ต่ืนหนี สิ้นนา ฯ

โคลง ๔

๓๒๙ นฤบดีดารัสให้ ขนุ พล

ควบพยหุ พหล ไล่มลา้ ง

เสร็จเสด็จสู่ตาบล ถ่ินทพั ท่านนา

ปูนชอบกอบชื่อชา้ ง คูค่ ้าเขน่ เขญ็ ฯ

๓๓๐ เป็นศกั ด์ิสมดว้ ยเผด็จ ปัจจา มิตรเอย 67

นามช่ือปราบหงสา เรียกร้อง

คือยอดขตั ติยพา หนเห็จ ศึกแฮ

เฉลิมพระเกียรติเกริกทอ้ ง ธเรศรู้สบสถาน ฯ

ร่าย

๓๓๑ ฝ่ ายทวยหาญทุกทพั กบั ขนุ พลทุกนาย รายกนั ตามกนั ติด ประชิดทพั รามญั ฟันแทงฆ่าริปู โดยแดนผลูเหลือแหล่ แต่

ตระพงั ตรุค่ายต้งั กระทงั่ ถึงกาญจนบุรี ผกี ลากลาดพสุธาร ประมาณสองหม่ืนเศษ จนสิ้นเขตภพท่าน ด่านเจดียส์ ามองค์ คงจบั
เป็นก็หลาย ท้งั นายทพั และไพร่ ไดเ้ มืองมล่วนผคู้ วาญ สารทรงองคอ์ ุปราช ไดค้ ชขนาดใหญ่ลว้ น หกศอกถว้ นสูงสกนธ์ สาม
ร้อยตนไตรตรา อาชาสองพนั ปลาย หลายศาสตรานานาวธุ เคร่ืองพธิ ยทุ ธ์ยานยวั่ ทว่ั ทุกส่ิงส่าสรรพ์ อนนั ตอ์ เนกเนืองนอง มา
ทูลละอองบาททา้ ว ดา้ วถ่ินทพั พลบั พลา ทวั่ มาตยาทุกผู้ แถลงท่ีศึกไป่ สู้ สร่างเส้ียนเตียนตะเลง แลนา ฯ

โคลง ๔

๓๓๒ ราชาชเั ยศอ้ืน โองการ

รังสฤษฏพ์ ระสถูปสถาน ที่มลา้ ง

ขนุ เขญ็ คู่ราบาญ สวมศพ ไวแ้ ฮ

หนตระพงั ตรุสร้าง สืบหลา้ แหล่งเฉลิม ฯ

ร่าย

๓๓๓ เสร็จเริ่มรณแลว้ ไสร้ ธใหเ้ จา้ เมืองมล่วน ถว้ นท้งั คชหมอควาญ จาทลู สารเสียรงค์ องคอ์ ุปราชเอารส ขาดคอคชลาญชีพ
รีบเร็วยาตรอยา่ หึง ไปแจง้ อึงกฤษฎาการ แด่มหิบาลผเู้ ผา้ เจา้ แผน่ ภพหงสา แลว้ ธใหค้ ลาพยหุ ทพั กลบั คืนครองครอบเหลา้
เถลิงอยธุ ยเยน็ เกลา้ ทว่ั ถว้ นทวยสยาม สิ้นนา ฯ

โคลง ๔

๓๓๔ กรุงรามฤทธ์ิเฟื่ องฟ้ า ฟูภพ

ตระบดั บพิตรปรารภ ชอบพน้

เจา้ รามราฆพ คงคู่ เสดจ็ นา

ตาแหน่งกลางชา้ งตน้ ตอ่ ดว้ ยดสั กร ฯ

๓๓๕ กุญชรวรพา่ ห์ทา้ ย เถลิงงาน

องคอ์ นุชนฤบาล บน่ั เส้ียน

ขนุ ศรีคชคงชาญ ชเั ยศ ยง่ิ นา

สนองบาทยาตรยทุ ธ์เท้ียน เพื่อนไทใ้ นรณ ฯ

๓๓๖ สองผจญอริราชดว้ ย โดยเสดจ็ 68

คุณขอบตอบบาเหน็จ ทา่ นให้

ครบเคร่ืองอุปโภคเสร็จ ทุกสิ่ง สรรพแฮ

เงินและทองทาสใช้ อีกท้งั ทวยเชลย ฯ

๓๓๗ แลว้ เผยพจนารถซ้นั บรรหาร

ยกชอบกอบบานาญ ท่ีมว้ ย

นายมหานุภาพควาญ กลางคช หน่ึงนา

หมื่นภกั ดีศวรดว้ ย ศึกสู้เสียตน ฯ

๓๓๘ บดั ดลดารัสให้ ปูนยศ

ทรัพยส์ ่ิงศรีสารด ทว่ั ท้งั

บุตรทารท่านแทนทด ความชอบ เขานา

สมท่ีภกั ดีต้งั ต่อเหงา้ เผา่ เฉลิม ฯ

ร่าย

๓๓๙ เพ่ิมบาเหน็จเสร็จไซร้ ธใหเ้ ชิญพระอยั การศึก ปรึกษาโทษขนุ ทพั สรรพท้งั มวลหม่มู าตย์ วา่ อริราชริปู ยกพยหู เหยยี บ
เขต ประเวศชานเวยี งชยั พระบาทไทธท้งั สอง ปองพระศาสน์อารุง ผดุงชุมชีทวชิ าติ ทวั่ ทวยราษฎร์ประชา ไป่ ระอาออกทอ้ ขอ้
ลาเคญ็ พระองค์ ทรงพระอุตสาหภาพ เสด็จปราบราชอรี ปวงมนตรีนายทพั สรรพทุกตนทุกตวั กลวั อเรนทร์เหลือลน้ พน้ ยงิ่
พระราชอาชญา ไป่ ยาตราพลขนั ธ์ ทนั เสดจ็ ดา้ วรณรงค์ มละสารทรงสองเตา้ เขา้ ท่ามกลางปัจนึก ถึงสู้ศึกหสั ดี มีชเั ยศเสร็จ
สรรพ โทษขนุ ทพั ท้งั มวล ควรประการใดไสร้ โดยระบอบแบบไว้ แต่เบ้ืองโบราณ รีตนา ฯ

โคลง ๔

๓๔๐ โองการทา่ นสง่ั ให้ ปรึกษา

โทษทุกทวยมาตยา ทว่ั ผู้

ลูกขนุ รับบญั ชา เชิญกฎ ออกเอย

คน้ ขนบจบเจนรู้ รีตต้งั แตป่ าง ฯ

๓๔๑ วางบทปรากฏอา้ ง อยั การ เศิกแฮ

พบราชกฤษฎีกาขาน โทษไว้

เกณฑใ์ ครควบในงาน ยทุ ธยาตร พระนา

ไปบท่ นั เสดจ็ ไสร้ สู่สู้ศึกผจญ ฯ

69

๓๔๒ ตนน้นั อุกฤษฏแ์ ท้ โทษา

ถึงประหารชีวา วอดมว้ ย

จงเห็นประจกั ษต์ า ตามโทษ เขาแฮ

ใครอยา่ ดูเยย่ี งดว้ ย ดง่ั น้ีแหนงตาย ฯ

โคลง ๒

๓๔๓ ถวายพพิ ากษาซ้นั ดารัสโดยเหตุห้นั

แห่งเบ้ืองบนั ทึก โทษนา ฯ

๓๔๔ คานึงนึกบาปใกล้ วนั บณั รสีไซร้

จวบเขา้ ควรงด หน่อยนา ฯ

๓๔๕ กาหนดพรุกเพญ็ แท้ พนั ธนาไวแ้ ล้

ตรุตร้ึงตรากขงั มน่ั นา ฯ

โคลง ๓

๓๔๖ ต้งั แตป่ าฏิบท ล่วงอุโบสถเสร็จแลว้

เร่งสฤษฏโ์ ทษอยา่ แคลว้ คลาดดา้ วดาเนิน บทนา ฯ

ร่าย

๓๔๗ ไป่ เกินกาลทา่ นส่ัง กระทง่ั แรมสิบหา้ ค่า ย่าสองนาฬิกาปลาย ทางนงายพอเสร็จ จ่ึงสมเด็จพระวนั รัต วดั ป่ าแกว้ แคลว้
คลา กบั ราชาคณะสงฆ์ ยสี่ ิบหา้ องคส์ องแผนก แฉกงาสานสรลา้ ย ผา้ ยลุยงั วงั ราช พระบาทธใหน้ ิมนต์ ดลเรือนรัตนมาฬก
ตกแตง่ อาสนล์ าดเจียม เตรียมเสร็จสงฆส์ ู่สถิต บพิตรกรกรรพุม ชุมบรรพชิตแช่มชื่น ขุนชีอ้ืนอวยพร ถามขา่ วจรจอมภพ ซ่ึง
เสด็จรบพารณ จนอเรนทรพินาศ ขาดคอคชในรงค์ จ่ึงพระองคอ์ ิศเรศ บรรหารเหตุจาบงั จอมสงฆฟ์ ังซ้นั ขาน พระราชสมภารมี
ชยั ใดทวยบาทมลู ิกา ตอ้ งอาชญายนิ แหนง ตรัสแสดงโดยดบั วา่ นายทพั ท้งั ผอง เกณฑเ์ ขา้ กองพยหู ์ โยมสองตูต่อเข็ญ มนั เห็น
เศิกสระทก ตระดกดาลระรัว ยง่ิ กวา่ กลวั สวามิศ บเตา้ ติดตูตอ้ ย มละแต่ขอ้ ยสองคน เขา้ โรมรณราวศิ ในอมิตรหมู่กลาง แสน
เสนางคเ์ นืองบร จนราญรอนไอยเรศ ลุชเั ยศมฤตยู จ่ึงไดด้ ูหนา้ มนั เพื่อมหนั ตบารเมศ เบ้ืองบุเรศบารุง ผดุงเดชเผอื พ่ีนอ้ ง ผบิ
พอ้ งบุญบูรพ์ ไอศูรยศ์ ูนยเ์ สียมภพ ตรลบเลื่องขามนามตะเลง ลือละเวงธาษตรี เป็นธรณีหงสา เสื่อมกฤตยาสยามยศ สาหสหา
กมากมวล ควรลงทณั ฑถ์ ึงมว้ ย ดว้ ยพระอยั การศึก จารึกช่ือชว่ั ฟ้ า ไวเ้ ป็นขนบภายหนา้ อยา่ ใหใ้ ครยล เยย่ี งนา ฯ

โคลง ๔ 70
๓๔๘ สมเดจ็ พนรัตเจา้
จอมชี
ฉลองพจน์ราชวาที ท่านไท้
ทวยทลู ละอองธุลี บวั บาท พระนา
พ้ืนภกั ดีต่อใต้ บทเบ้ืองเรณู ฯ
๓๔๙ ดูผดิ ไป่ รักทา้ ว ไป่ เกรง
แผกระบอบแต่เพรง ห่อนพอ้ ง
พระเดชหากแสดงเอง อานาจ พระนา
เสนอทุกทวยธเรศกอ้ ง เกียรติอา้ งอศั จรรย์ ฯ
๓๕๐ เฉกพระสรรเพชญผู้ ธรรมิศร
เถลิงอาสน์อปราชิต ภาคใต้
วรพฤกษโพธิโมลิศ เฉลิมโลก แลเฮย
เสวยวมิ ุตติลาภได้ เผดจ็ เส้ียนเศิกสมร ฯ
๓๕๑ ปางอมรมวั่ หม่ืนถว้ น จกั รพาล
สถิตที่มณฑลสถาน แทน่ หญา้
สายณั ห์หมูแ่ มนมาร มาแวด วงแฮ
หวงั ประยทุ ธโรมร้า รวดร้ือบลั ลงั ก์ ฯ
๓๕๒ ผวิ ท้งั ทวยเทพซอ้ ง สบสวรรค์
ชนะแต่บาบีพรรค์ พร่ังพร้อม
ไป่ เป็นมหศั จรรย์ เจริญเกียรติ พระนา
เพราะอมรหากห้อม หากใหช้ ยั เฉลิม ฯ
๓๕๓ ดาลเพม่ิ คุณยศไท้ ธรรมรา ชาแฮ
เผอิญมรุคณะธาดา พา่ ยผา้ ย
เสด็จเหนือรัตนพุทธา อาสนเ์ อก องคเ์ อย
ขจดั อมิตรหมู่ร้าย เร่งตอ้ นตนหนี ฯ

71

๓๕๔ โยธีบารเมศถว้ น ดึงสา สิ้นแฮ
ขนั เขน่ มวลมารา อะคร้าว
ธรณินทรพนิดา ดาลน่าน น้าเฮย
ถนั่ ท่วมทวั่ ธเรศดา้ ว หลง่ั ลน้ เลอสถาน ฯ
พรรณนา
๓๕๕ สมภารสมโพธิพน้ แพร่พร้อง
รังสฤษฏพ์ ระสมญา เรศเรียก นามฤๅ
สรรเพชญพิชิตมา เกริกหลา้ แหล่งละเวง ฯ
สนนั่ สาเนียงเกียรติกอ้ ง อศั จรรย์
ภพพน้
๓๕๖ คร้ืนเครงนฤโฆษอ้ือ เนืองจกั ร พาลแฮ
จบภวคั รไกวลั ภาคพ้ืนอเวจี ฯ
เบ้ืองขวางเขตอนนั ต์ เผด็จมาร
หนต่าดาด่ึงดน้ พ่ีนอ้ ง
อรินาศ ลงนา
๓๕๗ พระตรีโลกนาถแผว้ เกียรติทา้ วทุกพาย ฯ
เฉกพระราชสมภาร โรมรอน
เสด็จไร้พิริยะราญ มวั่ มลา้ ง
เสนอพระยศยนิ กอ้ ง เจริญฤทธ์ิ พระนา
เอิกฟ้ าดินไหว ฯ
๓๕๘ ผวิ หลายพยหุ ยทุ ธ์ร้า หฤทยา
ชนะอมิตรมวลมอญ แต่ก้ี
พระเดชบ่ดาลขจร ชุมช่วย พระเอย
ไปทว่ั ธเรศออกอา้ ง ชเยศไวใ้ นสนาม ฯ

๓๕๙ อยา่ ไทโทมนสั นอ้ ย
เพอื่ พระราชกฤษฎา
ทุกทวยเทพคณา
แสดงพระเดโชช้ี

72

โคลง ๒

๓๖๐ สมดง่ั ความตูพร้อง ขอบพิตรอยา่ ขอ้ ง

ข่นุ แคน้ เคืองกมล ทา่ นนา ฯ

๓๖๑ โดยยบุ ลถ่องแท้ ฤๅสนเท่ห์เล่ห์แล้

ถูกถอ้ ยแถลงการ น้ีนา ฯ

ร่าย

๓๖๒ ปางนฤบาลบดินทร์ ยนิ สมเด็จพระวนั รัต จาแนกอรรถบรรยาย ถวายวสิ ัชนาสาร โดยพิสดารพรรณนา เสนอสมญายศ
โยค พระบรมโลกโมลี ดว้ ยวธิ ีอุปมา แห่งกฤษฎาภินิหาร ดาลมนสั ชุ่มช้ืน ต้ืนเตม็ ปรีด์ิปราโมทย์ โอษฐอ์ อกอ้ืนสาธู ชูพระกร
กรรพมุ ชุมทศนขั เหนือผาก เพอื่ ยนิ มลากเลอมาน เจา้ กขู านคาขอบ ชอบทุกส่ิงจริงถอ้ ย ถวลิ บแ่ หนงหน่ึงนอ้ ย แน่แทท้ างแถลง
แลนา ฯ

โคลง ๔

๓๖๓ แจง้ เหตุแหง้ เหือดข้ึง ในมนสั

จ่ึงพระวนั รัตวดั ป่ าแกว้

ถวายพรบวรศรีสวสั ด์ิ สวา่ งโทษ ท่านนา

นฤทุกขน์ ฤภยั แผว้ ผอ่ งพน้ อนั ตราย ฯ

๓๖๔ ท้งั หลายทวยบาทเบ้ือง บงกช

ควรโคตรโทษสาหส อะคร้าว

แต่ทลู ธุลีบท สนองบาท มานา

เพรงพระอยั กาทา้ ว ตราบไทพ้ ระเจา้ หลวง ฯ

๓๖๕ ล่วงถึงบพิตรผู้ เถลิงถวลั ย ราชยฤ์ ๅ

คือพุทธบรรษทั สรรพ์ สืบสร้าง

เชิญงดอดอวยทณั ฑ์ ทวยโทษ น้ีนา

เลยอยา่ ลาญชีพมลา้ ง หน่ึงคร้ังขอเผอื ฯ

๓๖๖ ไวเ้ พ่ือผดุงเดชเจา้ จอมปราณ

ก่อเกิดราชราบาญ ใหม่แม้

พนู เพ่ิมพระสมภาร เพญ็ ภพ พระนา

วายบ่หวงั ตนแก้ ชอบไดไ้ ป่ มี ฯ

73

ร่าย

๓๖๗ นฤบดีดาลสดบั อรรถ ซ่ึงพระวนั รัตภิปราย ถวายพระพรอายาจน์ โทษมวลมาตยท์ ุกมุล เพื่อการุญบริรักษ์ ภกั ดีใน
บาทบงสุ์ จ่ึงพระองคอ์ นุญาต พระราชทานโทษท้งั ผอง โดยอนั ครองคงยศ บรรหารพจนพาที ซ่ึงเจา้ ชีขานขอ ขอ้ ยยกยอโทษให้
แตช่ อบใชไ้ ปรอน เอานครตะนาวศรี บุรีทวายมริด ถ่ายหนผดิ หาชอบ ขนุ สงฆต์ อบคาขาน ขอ้ โรมราญราวศิ ไป่ เป็ นกิจตตู าม
ใช่เง่ือนงามบรรพชิต โดยบพิตรอธั ยา เบ้ืองบญั ชาเชิงใช้ ขอลาไทล้ ีลาศ ยงั อาวาสเวยี งวดั ตระบดั ทา่ นจรลี พาเพ่อื นชีอะคร้าว
คืนสู่ดา้ วอาราม เจา้ จอมสยามเสาวนีย์ เนืองมนตรีพน้ โทษ โปรดให้เนาดาแหน่ง แห่งฐานนั ดรยศ พระราชกาหนดโดยดบั ทพั
เจา้ พระยาพระคลงั รังพลหา้ หมื่นเสร็จ เห็จไปโหมเวยี งทวาย หมายเจา้ พระยาจกั รี พรักพิรียเ์ ทียบทดั รัดไปโรมตะนาวศรี ตีมริ
ดเวยี งชยั จ่ึงชไมมาตยา บงั คลั ลายาตรพยหู่ ์ สู่แดนเศิกโดยปอง ป่ิ นเสียมสองสุริยชาติ ตรัสพภิ าษพจนา ซ่ึงอุตรานคเรศ เขตสีมา
เมืองออก เลิกครัวครอกมาหลาย หมายบ่หมดท้งั ผอง ตริไตรตรองคราวศึก เส่ือมหาญฮึกแบง่ เบา จกั โรมเราฤๅยา่ น ฝี มือม่าน
มอญมวล ควรผดุงชนบท ปรากฏเกียรติยนื ยง คงคู่กลั ป์ ประลยั เฉลิมแหล่งไผททว่ั ดา้ ว แสดงพระยศไททา้ ว ธิราชไวไ้ ป่ วาย
นามนา ฯ

โคลง ๔

๓๖๘ บดั ผายพจน์พากยเ์ บ้ือง บณั ฑูร

เผยอยศพระยาชยั บูรณ์ แตง่ ต้งั

นามเจา้ พระยาสูร สีหนาท เสนอนา

เถลิงพระพิษณุโลกร้ัง ราษฎร์ร้อนผอ่ นเสบย ฯ

๓๖๙ แลว้ เผยสาวนิศต้งั โดยปอง

รังสฤษฏพ์ ระเชียงทอง หน่ึงผู้

ธารงนครครอง เขตราช แลฤๅ

เวยี งวชิ ยั ก่อกู้ ขอบแควน้ แดนสยาม ฯ

๓๗๐ เสนอนามหลวงจ่าเจา้ นครินทร์

สวรรคโลกแหล่งธานินทร์ หน่ึงน้นั

ทานุกแผน่ ปัฐพิน ผดุงภพ พระนา

คุม้ เขตสีมาข้นั ด่านดา้ วเหนือชล ฯ

๓๗๑ บดั ดลดารัสให้ พระศรี

เสาวราชมาตยามี ชอบอา้ ง

อารุงประชาชี ชมช่ืน จิตแฮ

หนสุโขไทยสร้าง สืบหลา้ อยา่ ศูนย์ ฯ

74

๓๗๒ บณั ฑูรท่านสง่ั ซ้นั ส่ีนาย

ลาบาทผาดผงั ผาย สู่เหยา้

รวมรวบราษฎรชาย หญิงใหญ่ นอ้ ยนา

เนานครครอบเผา้ ไพร่ฟ้ าพนู เกษม ฯ

ร่าย

๓๗๓ เปรมกมลมวลเสียม เกรียมทุกขโ์ ทษฤๅพาน อึงกิดาการเอิบเอิก เกริกพระเกียรติลือละเวง คึกขานเครงธรณี ทว่ั ธาษตรี
อึกถคึง ถึงมลาประเทศ เขตโยนกมณฑล เจา้ ภวู ดลเชียงใหม่ เสียเศิกใหญ่คืนเวยี ง เพยี งหฤทยั จะพก ตระดกพระเดโชพล ไป่ เร่ิม
กลเกี่ยงราช ขลาดพระฤทธ์ิมหิมา ตรัสตริหากระแหน่ แด่แสนทา้ วลาวพระยา คราวน้ีเราฤๅขวน กลกระลมั พรพนิ าศ เพ่ือเบียน
อาตมเ์ อาทุกข์ ควรหาสุขใส่สกนธ์ กอบภพั ผลพนู ภพ สบพสิ ยั ลานนา เจา้ อยธุ ยายศโยค สู่สุรโลกพริ าลยั หน่อดนยั นฤเบศ
นเรศวรเสวยศวรรย์ สืบเสียมสันตติวงศ์ องคอ์ ุปราชโปดก ดิลกภพแผน่ ตะเลง ไป่ ยา่ นเยงยศทา้ ว คลาพลดา้ วแดนราช อาจอุกรุก
ราบาญ ขานแขง่ คูค่ ชยทุ ธ์ สุดเสียศอขอทรง ปลงปลดชนมบ์ นสาร ทพั ไทยหาญฮึกฮึง ถึงเวยี งทวายมริด ติดตะนาวคราวเขญ็
เห็นสู้เสียมฤๅรอด มอดมอญเมืองเปลืองเขต ประเทศรัฐสีมา หนหงสาเส่ือมศกั ด์ิ ปวงปรปักษป์ วงสยาม สื่อสงครามสืบศึก
เสมอมฤครอสีห์ เฉกสกณุ ีโหมกราน ลาญชีวาตมท์ ุกคร้ัง ต้งั ตนต่อบม่ ิคง ตรงตนต่อบ่มิคู่ คาบน้ีผเู้ ผา้ ตะเลง เกรงพระฤทธ์ิรันทด
เพื่อเอารสเมือมรณ์ คูข่ วากรก่นขาด พระบาทสองสยาเมศ บรรหารเดชดาลขจร พา่ งภาสกรแจม่ จรัส ในเมื่อมชั ฌนั ติกกาล
แขวงคคั นานตน์ ฤโทษ พลาหกโหดหาวหน ทิศาดลดาลแผว้ แพร้วไพโรจน์รังสี ทวพี ระเกียรติเกริกไกร ไหนนครหงสา คลา
อาเภอเลอหตั ถ์ ควรถวายฉตั รบาบวง ตงั วายสรวงแสวงชอบ มอบพิภพลานนา ทลู บาทาไทธเรศ หวงั พระเดชนฤบดี ก้งั เกศีสุด
เหงา้ เทา้ ทว่ั กลั ป์ ประลยั คุม้ ผองภยั บรเบียน ร่มศกเศียรสร่างเขญ็ เห็นชอบชื่นชมชวั ถว้ นทุกตวั ทา้ วเพ้ีย เกล้ียกมลบนั โดย เพ่ือ
แผว้ โพยพนั ลึก แห่งเสียมศึกพนั ลาย หมายแมน้ มณฑกชาติ พน้ อานาจอุรคินทร์ ยนิ ประศาสนส์ าธู ชูนิ้วนบเหนือเผา้ เจา้ กกู กู้ รุง
คืน เชียงใหม่ฝืนฟูฟ้ า คุง้ คู่หลา้ ฤๅลาญ ธกใ็ หแ้ ต่งสารเสาวเลข เต้ียตนเฉกช่วงบาท มอบตรีมาตยท์ ูลแทน แสนหลวงแสน
หนงั สือ คือหน่ึงนนั ทพะยะ ลว้ นสุรอากปั ฉบั เฉียวเชี่ยวเชลงพจน์ ไพเราะรสอภิปราย คุมตงั วายศุภสาร สมานสมรไมตรี
มอบปัฐพเี ดียวแดน แทนทางปรักทางมาศ สระพราศพิริยเถมิน เดินโดยด่านเวยี งตาก ขานคามลากคางาม เขากแ็ ตง่ ตามรับทูต
รูดนาขา่ วบมิหึง ถึงวเิ ชียรปราการ ไขขอ้ สารเสาวภาพ ออกญาทราบทุกอนั สรรนาวารีบรับ กบั กรมการหลายตน ขวนเชิญทูต
เชิญสาร บรรณาการเนกนบั รับมาทางชลธี ถึงบุรีแลว้ ไสร้ ซกั ไซท้ ตู ท้งั สาม ทราบเน้ือความตามกิจ ใหส้ ถิตเรือนพกั สานกั ทว่ั
ไทยเถมิน เชิญสารสู่จวนกลาง พลางลอกลกั ษณ์สาเนา เอาลงบอกตระบดั จดั จ่าเมืองกบั แพง่ แตง่ จาทลู สนเท่ห์ เล่ห์อมิตรมิตร
ปอง ทราบละอองบทเรศ เจา้ อยธุ เยศสยามินทร์ คอยขา่ วยนิ ตราสีห์ โปรดคดีใดชอบ กอบยบุ ลบนั โดย รีบเรือโพยเผน่ น้า จ้าบ
จอดเจียรกาล บนานดลเวยี งราช วางศาสน์เวรศาลา แจง้ ออกญามหาด ทลู บวั บาทนฤบดินทร์ ยนิ ในลกั ษณ์ปราโมทย์ โปรดให้
ตอบสารา บรรทบั ตราไกรสร ส่งนครบนั ธาย หมายนาสารนาทตู รูดมาคุงกรุงหลวง โดยกระทรวงบูรพฉ์ บบั สองขนุ รับตรา
คลา คืนนคราถบั ถึง บหึงใหข้ นุ เวยี ง เผดียงโดยศาสน์ทา้ ว ส่งทูตสู่แดนดา้ ว ถิ่นไทแ้ ถลงสาร ทา่ นนา ฯ

75

โคลง ๔

๓๗๔ บรรหารอา่ นทราบไสร้ โดยปอง

ขนุ นครผคู้ รอง เขื่อนข้นั

แจงจดั ยกุ กระบตั รสนอง เสนอต่าง ตนนา

นาทูตท้งั สามซ้นั สู่ไทถ้ ึงสถาน ฯ

๓๗๕ กรมการอ่ืนอีกหา้ หกหลาย

คุมศุภลกั ษณ์ตงั วาย ส่ิงถว้ น

แสดงโดยดสั กรถวาย ถวลั ยราชย์ มาเอย

โผอนสบสีมามว้ น มอบทา้ วหนาวบุญ ฯ

๓๗๖ เนืองขนุ คุมทูตท้งั สารา

อีกเครื่องราชบรรณา เนกน้นั

เร็วรัดเร่งนาวา วางวง่ิ

ลุแหล่งทวาเรศซ้นั สู่หา้ งแขกหอ ฯ

ร่าย

๓๗๗ ขานขอ้ ทตู มาถึง พงึ ทราบลูกขนุ ใน กราบทูลไทยถวลั ยราชย์ พระบาทธใหต้ กแตง่ โดยดาแหน่งแสดงยศ กฎใหก้ ะ
เกณฑก์ นั ทรงเคร่ืองสรรพายทุ ธ์ เสนากฎุ เส้ือสวม นวมเกราะกรายพรายเพริศ เทริดเศียรใส่ทุกนาย รายกลาบาตเป็นช้นั ก้นั เป็น
หมเู่ ป็นกอง พลเขนทองทวนมาศ ดาษพลโล่พลด้งั ท้งั พลดาบสองกร ส่าพลศรเรียงรัน ส่าพลกุทณั ฑเ์ รียงเรียบ เทียบพลหอก
หาญหา้ ว เทียบพลงา้ วเง้ืองอน สรลอนเหล่าพลสินาด คาบชุดดาษธรณิน คาบหินดาธรณิศ พศิ พหลหยั ราช ยนื พยหุ บาตรทิว
แถว สองฟากแนวรัถยา ขนุ อาชาโอ่อาตม์ สวมเส้ือมาศหมวกคา ข่ีประจาดุรงค์ ทรงศาสตราพธิ ยทุ ธ์ ครวอี าวธุ กวดั กวาย ส่า
แสะหลายเหล่าหลาก มากหมแู่ ดงดูถกล หมูข่ าวปนหม่ฟู ่ าย ฝ่ ายพรรคเ์ ผา่ เหล่ากระเลียว ส่าหมูเ่ ขียวหมู่ปลงั ประนงั เหล่าเหลือง
แปม ปนผา่ นแซมดาดาษ ครบเจด็ ชาติเจ็ดพงศ์ ทรงอสั สาภรณ์สรรพ ดบั วางมา้ โรงใน รายเรียงไสวยนื หยดั ดดั พดิ านก้งั กาง
สรรพสรรพางคพ์ ลิ าส แกว้ แกมมาศยรรยง อสั สาลงกรณ์ประดบั ประทบั เทียบคชาธเรศ ประเวศเกยชาลา ทรงหสั ดาลงั การ
ควาญประจาข่ีทา้ ย ยา้ ยยอของ่างา้ ง วางชา้ งด้งั เดียรดาษ สระพราศพร้อมพลายพงั หลงั หมอควาญข่ีครบ ทรงเคร่ืองรบพรรณราย
กลางคชทายทวนทอง สองฟากฝ่ ายศาลา มวลมาตยาทุกหมู่ อยอู่ ธึกโจษจน หนหอขวาทวยทหาร หนซา้ ยศาลพลเรือน เตือนกนั
อ่าอาตมห์ มด เครื่องยศถมปรักมาศ โดยขนาดฐานาศกั ด์ิ สระพรักไพร่พรูตาม คานหามเปลคะคล่า ส่าขนุ ตกแต่งกาย สองปัก

ลายอะเค้ือ ขาวครุยเส้ือสวมตน ดูถกลดาดาษ ยาตรยงั ทิมดาบคด ปรากฏถว้ นเสนางค์ วางเจียดถมทองเทียบ เรียบมหาดไทยฝ่ าย
เฉวยี ง เรียงกลาโหมหนสดา จานาอยแู่ จจนั หนา้ บนั ชรสิงหาสน์ มุขเด็จอาสน์บรรยงก์ พระท่ีนงั่ มงคลาภิเษก ดิเรกรัตน์
มลงั เมลือง เรืองสุพรรณโอภาส เทียรทิพยอาสน์อินทร์องค์ วงวสิ ูตรรูดสาย เครื่องสูงรายต้งั ลอ้ ม พร้อมเบญจราชกกุธภณั ฑ์

76

สรรพสิริราชูปโภค โดยขตั ติยโยคมหิมา ดาพลปี่ กลองชนะ แตรสงั ขร์ ะดะดาษโดม คอยประโคมคึกขาน การออกแขกเคียมคลั
ตรวจเตรียมกนั เเตง่ แง่ แต่อรุณพระฮาม เทา่ ถึงสามโมงเศษ จ่ึงพระเกศกษตั รีย์ ทวาราวดีดิลก ปิ่ นปกภพสีมา ธก็สรงธารา
รสสุคนธ์ ปนปรุงจารุจุรณเจิม เฉลิมวเิ ลปน์อวลอบ ตรลบฉมคนธกาจร บวรวภิ ูษณ์ธารง ฉลองพระองคค์ รุยมาศ กุมแสงนาดกร
กราย ผายผงั สู่สิงหาสน์ สระพราศพริ ิยอุภยั เสนาในเนืองเนก ดิเรกราชบริพาร ทวชิ าจารยเ์ นมิตก์ ทวยบณั ฑิตแพทยา ทวยโยธา
ทุกหมู่ อยอู่ ธึกทุกกรม ประนมทศนขั ชูเชิด เทิดทศางคุลีบาบวง สามวารสรวงบทรัช เฉกนกั ษตั รราชา รอบดารารายเรียบ เพียบ
นภางคไ์ พบูลย์ แจม่ จรัสจรูญสรัทกาล ขานนฤโฆษแตรสงั ข์ ประนงั แซ่ศพั ทเ์ ภรี พา่ งปัฐพีพงั เพกิ เอิกออกแขกทะทา้ ว แสดง
พระยศอะคร้าว คร่ันฟ้ าดินไหว แลนา ฯ

โคลง ๔

๓๗๘ จ่ึงไทถ้ วลั ยราชเจา้ จกั รพาล

ผายพจนร์ าชโยงการ สัง่ ซ้นั

เบิกทูตเบิกศุภสาร สวสั ด์ิส่ือ เสนอนา

เนืองเนกคานลั น้นั นอบนอ้ มบทมลู ฯ

๓๗๙ สามแขกขนุ ส่ีไสร้ พาคลา

ลุแหล่งพะลานชาลา ทา่ มทอ้ ง

สรวมชีพมหาดออกญา ทูลเบิก แลแฮ

ตรีคาบกราบซอ้ งซอ้ ง สบถว้ นยวนสยาม ฯ

๓๘๐ ขนุ นามนฤนาถต้งั ตามนา ศกั ด์ิเอย

อาลกั ษณ์เลิศปัญญา ยง่ิ ผู้

ศรีภรู ิปรีชา เชลงอรรถ แลฤๅ

แถลงเล่ห์สนเท่ห์รู้ ราชไมต้ รีสมาน ฯ

ร่าย

๓๘๑ ศุภสารสุนทรสวสั ด์ิ พิพทั ธศาสน์นุสนธ์ิ ตนขา้ เจา้ เชียงใหม่ ใหญก่ วา่ ยวนมวลเขต ประเทศโยนกนิคม โอนศิโรดม
อภิวาทน์ แทบบวรบาทยมก ดิลกเจา้ สองเสียม เทียมแขไถงไพโรจน์ โชติชวลิตทิศทศ เผยอพระยศยนิ เยง ยง่ิ คร้ืนเครงฟากฟ้ า
หลา้ เกริ่นเกียรติทุกเหลา้ ขา้ พระพุทธเจา้ แต่ปาง บ่รางรอดอาชญา องคอ์ ิศรานฤเบศ เขตแควน้ แขวงแหล่งตะเลง บ่เกรงพระเดช
มหิมา จาใจคลาคล่ีพยหู่ ์ สู่เศิกก่อดสั กร แก่พระนครอโยธเยศ เหตุเขญ็ เคืองเบ้ืองบาท เรื่องอุปราชราบาญ ขอเขือทานนฤโทษ
โปรดนฤภยั ใจแผว้ แคลว้ อาฆาตขาดฟุน เพือ่ พระการุญบารเมศ ขา้ บทเรศเรณู ขอเอาภูธรประภาพ อาบอาตมห่มหวั ตวั ไพร่
ไทยใหญน่ อ้ ย ขอ้ ยสบสถานลานนา เฉกฉายาเฌอโพธิ ร่มศิโรตมส์ รรพางค์ ปางนฤนาถยาตรพล ดลดา้ วใดไปร้า ขา้ ขอโดย
เสดจ็ ราช งานพยหุ บาตรจาบงั ทา่ วกาลงั เลวลาญ โดยสัตยส์ ารเสาวพจน์ ปรากฏชว่ั แผน่ ไผท คุง้ ฟอดไฟฟอนกลั ป์ ควบ
เขตขณั ฑแ์ ด่ทา้ ว เป็ นเดียวดา้ วแดนดล เผอื กแ็ ตง่ ตนตรีมาตย์ จาทูลสาสนส์ ื่อถวาย เตรียบตงั วายดาเนิน เจริญรสราชไมตรี เผด็จ
ไพรีร่วมมิตร แด่บพติ รโทไท้ ขอเขือขาดเคียดไข้ ข่นุ ขอ้ เขญ็ ความ เทอญนา ฯ

77

โคลง ๔ เสมอเดช ท่านฤๅ
๓๘๒ ปิ่ นสยามรามฤทธ์ิแมน้ เหือดหา้ ว
โผอนออก มานา
ดาลสดบั แสดงแห่งเหตุ ธิราชไดโ้ ดยประสงค์ ฯ
ริปูหมมู่ ลาเขต พสุธาร
บานเบิกหฤทยั ทา้ ว ถงั่ ถอ้ ย
๓๘๓ จกั รพงศภ์ วู นาถเผา้ จารีต น้นั นา
เผยพระราชปฏิสนั ถาร มากไซร้ไป่ มี ฯ
บรู พฉ์ บบั นบั ตรีวาร สวามิน
ทกั แขกแรกฤๅนอ้ ย ห่อนพอ้ ง
๓๘๔ ปางน้ีเชียงใหมผ่ ู้ นิตยเ์ ยย่ี ง ยกุ ด์ิฤๅ
นฤโศกโรคราคิน สวสั ดิแผว้ ภยั กษยั ฯ
ผา่ นภพแผน่ ธรณิน ฟไู พ ศรพณ์แฮ
เกษมทุกทวยธเรศซอ้ ง น่านน้า
๓๘๕ หน่ึงไสร้พริ ุณร่วงฟ้ า นครเขต เขือฤๅ
โดยฤดูดาลไข ชุ่มฟ้ าฉ่าฝน ฯ
พนู พืชโภชนาใน ดสั กร เกิดเฮย
อกราษฎร์ขาดเทวษช้า รบเร้า
๓๘๖ ไปดลภเั ยศดว้ ย วายเศิก แลฤๅ
รังเร่ิมรณรงคร์ อน ขอบแควน้ แคลนเขญ็ ฯ
เวยี งสูสุขสถาวร พราหมณ์ชี ช่ืนฤๅ
สบส่าสีมาขา้ ต่อต้งั
๓๘๗ เยน็ จิตรไทไพร่พร้อม ฑาโทษ กนั แฮ
ต่างแผผ่ ลไมตรี ทวั่ ดา้ วแดนไฉน ฯ
บ่เบียดบ่เบียนบี
เล้ียงชีพโดยสะดวกท้งั

๓๘๘ รับไทธ้ ราภพเบ้ือง บริหาร ทา่ นฤๅ 78

ขนุ ชื่ออามาตยข์ าน คาบน้นั

ถามทูตทตู แถลงการ เขากล่าว สนองนา

สิ่งโทษโหดเหตุห้นั สุขสิ้นถ่ินเกษม ฯ

๓๘๙ พระเปรมปราโมทยใ์ ห้ บานาญ เนกเฮย

ตอบแตง่ ตงั วายสาส์น ส่งเตา้

เขาลาคระไลสถาน ถวายราช เขานา

แขกราชขาดทุกขเ์ ศร้า สวสั ด์ิไดด้ งั่ ถวลิ ฯ

ร่าย

๓๙๐ ยนิ มลากเล่ห์บุทคล จรดลโดยรัถเยศ ทุเรศมรุกนั ดาร กาลมชั ฌนั ติกสมยั คระโหยใจเจียนมรณ์ เพื่อภาสกรแผดเผา เบา
แรงแหง้ หู่แด แปรกรรหายหอบโตย โดยซา้ ยขวาหนา้ หลงั เล็งสระพงั บมิพาน เล็งละหานบมิพอ้ ง ร้องหาเพ่ือนบมิพบ ทบท่าว
ลม้ ทบั ทาง รอดบรางเลยชนม์ บดั เดียวดลดอกมลาย บนานนายหน่ึงซ้นั ด้นั ดงด่วนดาเนิน เดินแบกบอกตรอกธาร มานกมล
โอบเอ้ือ เพอ่ื การุณบุญขวน หลงั่ หล่อชลหล่นบอก ตรอกตอ้ งอกตกโอษฐ์ โสรจสรรพางคช์ ุ่มชื่น หื่นคระหิวหายหอบ กอบ
กาลงั ฤๅลาญ ปานตนเจา้ โยนก ตระดกพระเดชอดุลย์ ไดใ้ บบุญปกเผา้ เศร้าเส่ือมหายวายกลวั กลบั ชมชวั ช่ืนหนา้ ทุกถว้ นไทย
ไพร่ฟ้ า พร่ังพร้อมหฤหรรษ์ สิ้นแล ฯ

โคลง ๔

๓๙๑ ยรรยงยศทวั่ ทอ้ ง ธาษตรี

สยาเมศม่ิงโมลี เลิศลน้

ทวาราวดีศรี อยทุ ธ์ยง่ิ ภพฤๅ

บุญบพติ รแผพ่ น้ แผน่ หลา้ เลอสรวง ฯ

๓๙๒ พระคลวงเคลือบมาศแมน้ มนเทียร ทิพยเ์ อย

สรรเพชญปราสาทเสถียร ถ่ินทา้ ว

คิมหนั ตแ์ ห่งจาเนียร นิตยท์ า่ น สถิตฤๅ

จรูญจรัสรัตนอ์ ะคร้าว รั่วรุ้งเรืองไถง ฯ

79

๓๙๓ อาไพรุคฤหาสนห์ อ้ ง เหมนั ต์ ท่านแฮ

เรืองรพีพรรณจนั ทร์ จ่ิมฟ้ า

มงั คลาภิเษกสวรรค์ สวสั ด์ิสุข เสวยฤๅ

เรือนราชอาจอวดหลา้ แหล่งเพ้ียงพิศวง ฯ

๓๙๔ บรรยงกข์ ตั ติเยศอา้ ง สุริยา มรินทร์เอย

ยามฤดูพรรษา เสพไท้

อร่ามรัตนอาภา ไพโรจน์ แลฤๅ

บุญแต่งแสดงยศให้ เหตุสร้างปางหลงั ฯ

๓๙๕ คลงั กาญจน์คลงั แกว้ เกิด เนืองนอง เนกนา

ทุกทวั่ ประชาชนผอง เผอื ดร้อน

อนั เพญ็ ภพมนู มอง เมืองมง่ั แลเฮย

เยน็ ราษฎร์ขาดขนุ่ ขอ้ น ค่าเชา้ เนาเกษม ฯ

๑ ทาน (การทาทาน)

๓๙๖ พระเปรมปฏิบตั ิเบ้ือง ทศธรรม์ ถว้ นแฮ

ทานวตั รพศั ดุสรรพ์ ส่ิงให้

ทวยเถมินมวั่ หมู่พนั ิ พกพวก แคลนนา

วนั ละวนั ต้งั ไว้ หกหา้ งแห่งสถาน ฯ

๒ สีล (การรักษาศีล)

๓๙๗ เถลิงการกศุ ลสืบสร้าง เบญจางค ศีลเฮย

เนืองนิวทั ธฤๅวาง วา่ งเวน้

บาเทิงหฤทยั ทาง บุญเบ่ือ บาปนา

แสวงสัคมคั โมขเร้น รอดร้ือสงสาร ฯ

80

๓ ปริจฺจาค (การบริจาคทรัพยท์ าบุญ)

๓๙๘ สมภารพระก่อเก้ือ การก ธรรมแฮ

ชินศาสนุปถมั ภก เพิ่มต้งั

จตุราปัจเยศยก บริจาค ออกเอย

อวยแด่ชุมชีท้งั ทว่ั แควน้ แขวงสยาม ฯ

๔ อาชฺชว (ความซื่อตรง)

๓๙๙ พระงามอุชุภาพพร้อม ไตรพิธ ทวารเฮย

กายกมลภาษิต ซ่ือซอ้ ง

บาเพญ็ เพิม่ สุจริต เจริญสัตย์ สงวนนา

สิ่งคดปลดเปล้ืองขอ้ ง แต่คร้ังฤๅมี ฯ

๕ มทฺทว (ความออ่ นโยน)

๔๐๐ ปรานีมาโนชนอ้ ม มฤทู

ในนิกรชนชู ชุ่มเผา้

พระเอ้ือพระเอน็ ดู โดยเท่ียง ธรรมนา

อดโทษโปรดเกศเกลา้ ผดิ พล้งั สง่ั สอน ฯ

๖ ตป (ความประพฤติตบะ)

๔๐๑ สงั วรอุโบสถสร้าง ประดิทิน

มาสประมาณวารถวลิ ส่ีถว้ น

อษั ฎางคิกวริ ิยนิ ทรียส์ งดั กามเอย

มละอิสริยสุขลว้ น โลกซอ้ งสรรเสริญ ฯ

๗ อกฺโกธ (ความไม่โกรธ)

๔๐๒ ทรงเจริญมิตรภาพเพ้ียง พรหมาน

ทิศทศจรดทุกสถาน แผแ่ ผว้

ชคั สัตวเ์ สพสาราญ รมยท์ ว่ั กนั นา

เยน็ ยงิ่ จนั ทรกานตแ์ กว้ เกิดน้าฉ่าแสง ฯ

81

๘ อวหิ ึสญฺจ (ความไม่เบียดเบียน)

๔๐๓ เสดจ็ แสดงยศเยอื กหลา้ แหล่งไผท

เพือ่ พระกรุณาใน เขตขา้

บกอบบก่อภยั พบิ ตั ิเบียด เบียนเอย

บานทุกหนา้ ถว้ นหนา้ นอบนิ้วถวายพร ฯ

๙ ขนฺติญฺจ (ความอดทน)

๔๐๔ ถาวรอธิวาสนค์ า้ ขนั ตี ธรรมฤๅ

ดาฤษณวโิ รธราคี ขนุ่ ขอ้ น

เพญ็ ผลพทุ ธบารมี วมิ ุติสุข แสวงนา

เนืองโลกโศกเสื่อมร้อน สิ่งร้ายฤๅพาน ฯ

๑๐ อวิโรธน (ความไม่ประพฤติผดิ )

๔๐๕ พระญาณยลเยยี่ งเบ้ือง โบราณ รีตนา

ในนิติราชศาสตร์สาร สืบไว้

บแปรประพฤติพาล แผกฉบบั บรู พเ์ ฮย

โดยชอบกอบกิจไท้ ธเรศต้งั แต่ปาง ฯ

๔๐๖ ไป่ วางขตั ติยวตั รเวน้ สักอนั

ทว่ั ทศพิธราชธรรม์ ท่านสร้าง

สงเคราะห์จตั ุราบรร ษทั สุข เสมอนา

สังคฤหพสั ดุอา้ ง สี่ไสร้สืบผล ฯ

๑ สสฺสเมธ (การบูชาดว้ ยขา้ วกลา้ )

๔๐๗ ใดชนแคลนกลา้ คู่ โคไถ

ทรงประสาทเสมอใจ จา่ ยถว้ น

ปางผลเพ่ิมพนู ใน นาราษฎร์ น้นั ฤๅ

ส่วนสิบหยบิ ยกลว้ น หน่ึงไวใ้ นฉาง ฯ

82

๒ ปุริสเมธ (การบชู าบุรุษ)

๔๐๘ เสนางคเ์ นืองเนกหนา้ ในสนม

ทวั่ ทุกหมู่ทุกกรม แต่งต้งั

ผจงแจกธนสารสม สิ่งชอบ เขาแฮ

หกมาสอาจอวยคร้ัง ขวบสิ้นคราสอง ฯ

๓ สมฺมาปาส (บว่ งอนั ชอบ)

๔๐๙ ใดปองพาณิชยส์ ร้าง สินศูนย์

เสนอลกั ษณ์เพือ่ เอาธูร ท่านให้

ไตรพรรษเพ่มิ ทวคี ูณ คืนส่ง สนองนา

ปวงราษฎร์ปราศทุกขไ์ ร้ สวา่ งร้อนผอ่ นเกษม ฯ

๔ วาจาเปยฺย (วาจาเป็นท่ีรัก)

๔๑๐ เอมโอชอมฤตอ้ืน โองการ ท่านฤๅ

ในอเนกคณะบริพาร ทุกหนา้

บหม่ินประมาณฐาน พฤฒิภาพ เขาเฮย

ควรป่ ูคู่ลุงนา้ หน่ึงน้นั บณั ฑูร ฯ

๕ นิรคฺคล (การไม่มีลิ่มสลกั คือไมต่ อ้ งใส่กลอนประตบู า้ น)

๔๑๑ ไพบลู ยส์ งเคราะห์ถว้ น ทวยชน

สงั คฤหพสั ดุผล เพ่ิมพอ้ ง

บาเทิงธราดล โจรจืด แลแฮ

ทวารเยา่ เปล่าล่ิมป้ อง เปิ ดไดโ้ ดยถวลิ ฯ

โคลง ๔

๔๑๒ ประดิทินกรรมบถเบ้ือง ทศางค์ สิ้นนา

สืบกศุ ลธรรมทาง ถ่องแท้

จกั รพรรดิวตั รวริ ิยางค์ ยกุ ด์ิเยย่ี ง แลฤๅ

ทวาทศพจนพากยแ์ ก้ ก่อเก้ือเผอ่ื ผล ฯ

83

๑ อนฺโตชนสฺมึ พลกายสฺมึ

(ทรงจกั รวรรดิวตั รในชนภายใน และหมพู่ ลทหาร)

๔๑๓ ชุมชนบริรักษท์ ้งั หญิงชาย

ทว่ั ทุกนางทุกนาย ใฝ่ เฝ้ า

ทรงขจดั อุปัทวนั ตราย บาราศ ทุกขน์ า

ใจใส่ไปค่าเชา้ ชื่นหนา้ อ่าโฉม ฯ

๒ ขตฺติเยสุ (ในกษตั ริยท์ ้งั หลาย)

๔๑๔ บรรโลมเล้ียงโลกดว้ ย การุญ

ในขตั ติยทุกขนุ เขตดา้ ว

อานวยรัตนวบิ ุล นาเนก แลเฮย

มีอาทิราชหยั หา้ ว เห็จเพ้ียงลมผนั ฯ

๓ อนุยนฺเตสุ (ในผตู้ ิดตามท้งั หลาย)

๔๑๕ เนืองนนั ตน์ ราธิปผู้ เผา่ พงศ์

โดยเสด็จดาเนินคง คูไ่ ท้

พระเอ้ือพระอวยมง คลยว่ั ยานแฮ

ดุรงคร์ ถคชพา่ หนใ์ ห้ ห่อนเวน้ เป็ นเฉลิม ฯ

๔ พฺราหฺมณคหปติเกสุ (ในพราหมณ์และคหบดีท้งั หลาย)

๔๑๖ เผดิมผดุงชีพ่อพร้อม พราหมณ์ผอง

พสั ตร์โภชนโ์ หติกณู ฑก์ อง กอบถว้ น

นายกเยา่ ปนู ปอง ประโยชนค์ รบ ครันเฮย

สบสิ่งสารดลว้ น เครื่องใชไ้ ป่ เหลือ ฯ

๕ เนคมชานปเทสุ (ในชาวนิคมและชาวชนบทท้งั หลาย)

๔๑๗ ผจงเจือแจงแจกท้งั ชนบท สิ้นนา

ในนอกนิคมคามหมด ขอบข้นั

ภิยโยพระยศทศ ทิศร่ม ร้อนฤๅ

เยน็ เฉกพรหมฉตั รช้นั เชิดฟ้ าฟฉู าย ฯ

84

๖ สมณพฺราหฺมเณสุ (ในสมณะและพราหมณ์ท้งั หลาย)

๔๑๘ ทวยหลายลอยบาปร้าง รางบั ราคฤๅ

บริสุทธิศีลสี่สรรพ สฤษฏร์ ้ัง

สมณะหน่ึงนามนบั นามหน่ึง พราหมณ์นา

นฤนาถอาจอวยท้งั ส่ิงถว้ นบริขาร ฯ

๗ มิคฺคปกฺขีสุ (ในเน้ือและนกท้งั หลาย)

๔๑๙ อภยั ทานทา่ นแตง่ ต้งั ต่อสรรพ สัตวเ์ อย

มวลมฤคปักษีพรรค์ แผก่ า้ ง

อยา่ เริ่มอยา่ ริรัน ทาโทษ มนั แฮ

หา้ มบใ่ หใ้ ครมลา้ ง ล่วงพน้ ชนมก์ ษยั ฯ

๘ อธมฺมการปฏิกฺเขโป (หา้ มการไมเ่ ป็นธรรม)

๔๒๐ หฤทยั อนุเคราะห์ถว้ น ทาสภู

บาปสร่างสร้างบุญขู เขตทา้ ว

เบญจาพธิ ไพรู โรยเริด ลงฤๅ

เพราะเพอ่ื พระนาถนา้ ว หน่วงโนม้ ในกุศล ฯ

๙ อธนาน ธนุปทาน

(การใหท้ รัพยแ์ ก่ผไู้ ร้ทรัพยท์ ้งั หลาย)

๔๒๑ ชนใดใจข่นุ ขน้ ธนแคลน

ทรงจ่ายรายทรัพยแ์ สน ส่ิงให้

อาวรณ์ห่อนหวงแหน หายง่ิ ยากแฮ

ชุบช่วยทวยธเรศไร้ เส่ือมร้อนรอนเขญ็ ฯ

85

๑๐ สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหาปุจฺฉน

(การเขา้ ไปหาสมณพราหมณ์แลว้ ถามปัญหา)

๔๒๒ ปวงเป็นบาพรตพร้อม พรหมจรรย์

มานะมละสบสรรพ์ ส่ิงเกา้

เสดจ็ สู่ศึกษาธรรม์ ถามโทษ คุณแฮ

เสร็จทราบบาปบุญเคา้ ขาดขอ้ กงั ขา ฯ

๑๑ อธมฺมราคสฺส ปหาน

(ละความกาหนดั ในอธรรมคือล่วงประเวณี)

๔๒๓ ภวู นายกนาถเกลา้ กษตั รีย์

ขจดั จากอธรรมราคี เกลียดใกล้

ทุจริตราคฤดี โดยกล่าว ไวน้ า

ทว่ั อคมนิยฐานไท้ ธิราชร้างห่างขวน ฯ

๑๒. วสิ มโลภสฺสปหาน

(การละความโลภอนั ไมส่ ม่าเสมอเสีย)

๔๒๔ ไป่ ดลมหิจฉภาพเอ้ือ เอาสาร ทรัพยเ์ ฮย

แห่งบ่ใหเ้ หตุพาล โอบอา้ ง

โดยกิจกอบพลการ ปองประโยชน์ ตนนา

นามวสิ มโลภมลา้ ง เล่ห์น้นั ฤๅมี ฯ

๔๒๕ พิธีทวาทศพร้อง พรรณนา น้ีฤๅ

จกั รพรรดิวตั รจรรยา ชื่อช้ี

เรืองรุ่งราชกฤษฎา ธิการเกียรติ เกริกแฮ

เจริญสวสั ด์ิขตั ติเยศก้ี ก่อสร้างสืบแสวง ฯ

86

โคลง ๔ จอมอยธุ ยาเอย
๔๒๖ เสร็จแสดงพระยศเจา้ เทพไท้
สยามฤๅ
องคอ์ ดิศรสมมุติ ฟากฟ้ าดินเฉลิม ฯ
นเรศวรรัตนมกฎุ เกศกษตั ริย์ อรรถา แถลงเอย
หวงั อยคู่ ูธ่ เรศไว้ เก็บร้อย
๔๒๗ รังเร่ิมรจเรขอา้ ง ธิปผา่ น ภพฤๅ
เสมอทิพยมาลยผ์ กา ถ่องแทแ้ ลฉงาย ฯ
ฉลองบทรัชนรา สมญา ไวแ้ ฮ
โดยบ่เช่ียวเชลงถอ้ ย เร่ืองรู้
๔๒๘ บรรยายกลกาพยแ์ สร้ง ชเั ยศ พระเอย
สมลกั ษณ์เล่ห์เสาวนา ศึกชา้ งกลางสมร ฯ
ตะเลงพา่ ยเพอื่ ตะเลงปรา พิจารณ์ เทอญพอ่
เสนอฤทธ์ิสองราชสู้ เหตุดว้ ย
๔๒๙ อวยพรคณะปราชญพ์ ร้อม เจริญรอด หึงแฮ
ใดวริ ุธบรรหาร อรรถอ้ืนอญั ขยม ฯ
จงเฉลิมแหล่งพสุธาร กววี ร
มลายโลกอยา่ มลายมว้ ย เสกให้
๔๓๐ กรมหม่ืนนุชิต เช้ือ เถลิงลกั ษณ์ น้ีนา
ชิโนรส มิ่งมหิศร สืบหลา้ อยา่ ศูนย์ ฯ
ศรีสุคต พจนสุนทร โบราณ รีตฤๅ
ขตั ติยวงศ์ ผจงโอษฐไ์ ว้ ต่อบา้ ง
๔๓๑ ไพบลู ยโ์ ดยบทเบ้ือง สมมติ นามนา
รังสฤษฏพ์ ระหลานตู เผอื กผสู้ ามทรง ฯ
กปิ ษฐาขตั ติยกุมาร
หน่อบพติ รเจา้ ชา้ ง

87

๔๓๒ บรรจงเสาวเลขแลว้ หลายคุง ขวบฤๅ
ปางปิ่ นธเรศอารุง โลกเล้ียง
ทานุกเชตุพนผดุง เผดิมตึก เตม็ เอย
อาวาสอาจเพง่ เพ้ยี ง แผน่ ฟ้ ามาเสมอ ฯ
ปรีชา เชี่ยวแฮ
๔๓๓ อาเภอพริ ิยภาพพอ้ ง กอบกู้
เสาะส่องสุขมุ ปัญญา ษิตสืบ แสวงนา
คามภีร์พากยส์ ุภา รวบร้วมรวมเฉลย ฯ
สบส่ิงสรรพศพั ทร์ ู้ เอาธูร เดียวพอ่
บ่ร้าง
๔๓๔ มละเลยกิจอ่ืนเอ้ือ ศราพก พระเอย
สัมฤทธ์ิมโนรถวบิ ลู สฤษฏไ์ ดด้ งั่ ถวลิ ฯ
จงเป็ นปัจเยศพนู ทศพล
หนปักษท์ กั ษิณสร้าง อยา่ แคลว้
ส่ีสจั แลฤๅ
๔๓๕ แห่งปิ่ นวสิ ุทธเทพไท้ ผอ่ งเพ้ียงเพญ็ แข ฯ
อนั อุบตั ิอนาคตดล นฤพาน
ปัญญาธิกญาณยล ดดั ด้นั
มลา้ งเกลศลามกแผว้ มลายล่ง แลเฮย
เสร็จซอ้ งประสงค์ ฯ
๔๓๖ แปรมุขเมือมุ่งหอ้ ง วารี โอฆฤๅ
พน้ จตั ุเภทกนั ดาร เลิศลน้
เบญจาพธิ มวลมาร วรวากย์ เฉลียวเอย
เสวยวมิ ุตติลาภซ้นั เผดจ็ เส้ียนเบียนสมร ฯ

๔๓๗ ผวิ วงวา่ ยวฏั เวงิ้
บลุโลกตุ รโมลี
จงเจนจิตกวี
ตราบล่วงบ่วงภพพน้

88

๔๓๘ จบกลอนเกลาพากยอ์ า้ ง อภิปราย
เถลิงเกียรติราชบรรยาย ยศไท้
เฉกนพรัตน์ตงั วาย วจิ ิตรแจก ไวน้ า
เสนอหมู่เมธาให้ อา่ นเอ้ือนเตือนเกษม ฯ
วติ ถาร แถลงนา
๔๓๙ จบ เสร็จเสาวพากยถ์ อ้ ย แตก่ ้ี
ลิลิต ราชพงศาวดาร มลายชีพ ลงฤๅ
ตะเลง เหล่าดสั กรลาญ ประลาตตอ้ นแตกสยาม ฯ
พา่ ย พระเดชหลีกล้ี

89

ตัวละคร

สมเด็จพระนเรศวรมหาราช

สมเด็จพระนเรศวรมหาราช มีพระนามเดิมว่าพระนเรศ หรอื "พระองค์ดา" เป็นพระราช
โอรสในสมเดจ็ พระมหาธรรมราชาธริ าชและพระวิสุทธิกษตั รีย์ เสดจ็ พระราชสมภพเมื่อ พ.ศ.
2098 ที่พระราชวงั จนั ทน์ เมืองพิษณโุ ลก มพี ระเชษฐภคินคี ือพระสุพรรณกัลยา มีพระอนุชา

คือสมเด็จพระเอกาทศรถ (องค์ขาว) เสด็จขน้ึ ครองราชยเ์ มื่อวนั ท่ี 29 กรกฎาคม พ.ศ.
2133 ครองราชสมบัติ 15 ปี เสดจ็ สวรรคตเมอื่ วันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2148 สิรพิ ระ

ชนมพรรษา 49 พรรษา

90

สมเดจ็ พระเอกาทศรถ

สมเด็จพระเอกาทศรถ หรอื พระศรสี รรเพชญ์ เป็นพระมหากษัตริยไ์ ทย รชั กาลที่ 19 แหง่
อาณาจักรอยุธยาสมยั ราชวงศส์ โุ ขทัยสมเด็จพระเอกาทศรถ หรือท่ชี าวตะวันตกเรียกขานพระองค์
ว่า พระองค์ขาว ตามสีพระวรกาย เสดจ็ พระราชสมภพท่ีเมืองพิษณุโลกในปี พ.ศ. 2103เปน็
พระราชโอรสพระองค์เล็กในสมเดจ็ พระมหาธรรมราชาธริ าชกบั พระวสิ ทุ ธิกษัตรีย์ เปน็ พระอนุชา
ของพระสพุ รรณกัลยาและสมเดจ็ พระนเรศวรมหาราชเสดจ็ สวรรคตเม่อื ปี พ.ศ. 2153 ขณะพระ
ชนมพรรษา 51 พรรษา อยใู่ นราชสมบัตไิ ด้ 5 ปี สมเดจ็ พระศรเี สาวภาคยซ์ งึ่ เปน็ พระราชโอรสจงึ

ไดส้ บื เสวยราชสมบตั ติ อ่

91

พระเจา้ นนั ทบุเรง

พระเจ้านันทบุเรง หรอื พระเจ้าหงษางาจีสะยาง[2] เปน็ พระเจ้าหงสาวดจี ากราชวงศต์ องอู เสวย
ราชสมบตั ติ ง้ั แต่ ค.ศ. 1581 ถงึ ค.ศ. 1599 รัชสมยั พระองคเ์ ป็นชว่ งแห่งการล่มสลายของ
จกั รวรรดิตองอู อาณาจักรอันยิ่งใหญ่ท่ีสดุ ในประวัติศาสตรอ์ ษุ าคเนยพ์ ระเจ้าบเุ รงนองประชวรมา
ยาวนานจนเสด็จสวรรคต ณ วันที่ 10 ตุลาคม ค.ศ. 1581 นนั ทบเุ รงสบื ราชสมบตั ติ ่อโดย
ปราศจากการต่อต้าน พระองคถ์ วายพระเพลิงพระราชบิดาอย่างสมพระเกยี รติพระเจ้าจกั รพรรดิ

ตามคตพิ ุทธ พระราชพธิ มี ขี นึ้ หนา้ พระราชวังกัมโพชธานี จากนน้ั จึงราชาภิเษกในวนั ที่ 15 ตุลาคม
ค.ศ. 1581แล้วทรงตงั้ มังกะยอชวาที่ 1 พระราชโอรสพระองค์ใหญเ่ ปน็ พระมหาอุปราช

92

พระมหาอุปราชา หรอื มังกยอชวา

โอรสของนนั ทบเุ รง ดารงดาแหน่งอุปราชาในสมัยของนันทบุเรง เดิมช่อื มงั สามเกยี ด หรอื มัง
กะยอชวา เป็นเพ่อื นเลน่ กันกับพระนเรศวรในสมัยท่พี ระองคป์ ระทับอยู่ที่กรุงหงสาวดี ทรง
ทางานสนองพระราชบดิ าหลายครั้ง โดยเฉพาะราชการสงคราม และไดถ้ วายงานครั้งสดุ ทา้ ย
ในการยกทัพ ๕ แสนมาตไี ทย และสนิ้ พระชนมใ์ นการทายุทธหัตถีกบั สมเด็จพระนเรศวร

มหาราช

93

วิเคราะห์ตวั ละคร

๑. พระนเรศวรมหาราช

มีผิวเข้ม หน้าตาดุ นสิ ัยเดด็ ขาด มคี วามฉลาดและเก่งดา้ นการรบ ตอนเด็กเคยตกเป็นองค์
ประกันของหงสาได้เล่าเรียนอาจารย์เดยี วกันกับพระเจ้าบุเรงนองและมีความมุง่ มั่นท่ีจะกอบกู้อยธุ ยา

๒.พระมหาอุปราชา
มผี ิวขาว หน้าตาโหดเหย้ี ม ลักษณะนิสยั หวน่ั ไหวงา่ ย มีความกตญั ญู เกรงกลัวพระบดิ า

ข้นี ้อยใจ เคยเรียนอาจารยเ์ ดยี วกนั กบั พระนเรศวรแต่ไม่สนใจทาให้การทาศกึ ดอ้ ยกว่า

๓.พระเอกาทศรถ
เป็นน้องชายแทๆ้ ของพระนเรศวร รูปรา่ งหนา้ ตา ผวิ ขาว ดูมีเมตตา นสิ ัย ใจดมี ีเมตตา เปน็

คนรักบ้านเกิด ให้เกยี รติพ่ชี ายไม่สนใจลาภยศ หรอื ตาแหนง่

๔.พระเจา้ นันทบุเรง
มีผิวขาว หนา้ ตา โหดเหย้ี ม นสิ ยั เป็นคนมุทะลุ กล้าได้กล้าเสยี กลา้ หาญ ไม่รอบคอบ รกั

บ้านเมือง ทาการรบมาตง้ั แตเ่ ด็ก คลงั่ สงคราม บ้าอานาจและตาแหน่ง ชอบเอาชนะ

94

อ้างอิง

หอ้ งสมุดวชิรญาณ/(2505)./[Online]./Avarlable : https://vajirayana.org/ลลิ ิตตะเลง
พา่ ย/คานา

อนศุ กั ด์ิ เนตรานนท.์ (2550).ลลิ ติ ตะเลงพ่าย.พิมพค์ รั้งแรก.หอสมดุ แห่งชาติ.