ทรัพย์ในดินจังหวัดลพบุรี

หนงั สอื ชุดทรัพย์ในดิน
จงั หวดั ลพบุรี

จดั ท�ำ ขึน้ เน่ืองในโอกาส
ถวายผา้ พระกฐินพระราชทาน
กรมทรพั ยากรธรณี
ประจำ�ปีพทุ ธศักราช 2563

ณ วดั เสาธงทอง พระอารามหลวง ตำ�บลท่าหิน อ�ำ เภอเมอื ง จังหวดั ลพบุรี
ในวันเสารท์ ่ี 31 ตุลาคม พ.ศ. 2563

ISBN : 978-616-316-602-9
ชอื่ ผู้แตง่ : กรมทรัพยากรธรณี
ผจู้ ดั พิมพ์ : กรมทรพั ยากรธรณี กระทรวงทรพั ยากรธรรมชาตแิ ละสงิ่ แวดลอ้ ม
ถนนพระรามท่ี 6 เขตราชเทวี กรุงเทพ 10400
โทรศพั ท์ : 0-2621-9500 โทรสาร 0-2621-9602
จำ�นวน : 83 หน้า 1,000 เล่ม
ออกเเบบเเละจดั พมิ พ์ : บริษัท จงโต มีเดีย ครีเอช่นั จำ�กัด

คำ�นำ�

จัังหวััดลพบุุรีี เป็็นจัังหวััดในภาคกลางของประเทศไทย ตั้้�งอยู่่�ตรงกึ่่�งกลาง
ของประเทศไทย มีีพื้้�นที่่�ที่่�อุุดมสมบููรณ์์ เหมาะแก่่การประกอบอาชีีพเกษตรกรรม
และการเพาะปลููกเป็็นอย่่างยิ่ง�่ จังั หวััดลพบุุรีี เป็็นเมืืองที่่�มีปี ระวัตั ิิศาสตร์์และความเจริิญ
ทางวััฒนธรรมยาวนานกว่่า 3,000 ปีี เนื่่�องจากปรากฏร่่องรอยการอยู่่�อาศััยของมนุุษย์์
ติิดต่่อกัันนานนัับแต่่ยุุคก่่อนประวััติิศาสตร์์ จากการค้้นพบหลัักฐานทางโบราณคดีี
จำำ�นวนมาก อาทิิ การขุดุ พบโครงกระดููกมนุุษย์์พร้้อมภาชนะดิินเผา ที่่แ� หล่่งโบราณคดีี
บ้า้ นท่่าแค อายุรุ ะหว่่าง 3,500-4,500 ปีี การขุดุ พบโครงกระดููกมนุษุ ย์ย์ ุคุ หิินใหม่่ ที่่บ� ้า้ นโคกเจริิญ
อายุรุ ะหว่่าง 2,700-3,500 ปีี จัังหวััดลพบุุรีี เคยปกคลุุมด้้วยป่่าไม้้ที่่�มีีค่่าทางเศรษฐกิิจ
ค่่อนข้า้ งสมบููรณ์์ เป็น็ ป่า่ ดิิบแล้ง้ ผืืนใหญ่่ในบริิเวณลุ่่ม� แม่่น้ำ�ำ�ป่า่ สักั ป่า่ เบญจพรรณ และป่า่ แดง
หรืือป่่าเต็็งรัังในเขตเชิิงเขา มีแี ม่่น้ำำ��สำ�ำ คััญไหลผ่่านนั่่น� คืือ แม่่น้ำำ�� ป่่าสักั โดยมีีการสร้้างเขื่�อน
ป่่าสัักชลสิิทธิ์ �เพื่่อ� กักั เก็็บน้ำำ�� และเป็็นสถานที่่�พัักผ่่อนหย่่อนใจสำำ�หรัับชาวจังั หวััดลพบุรุ ีี
และจังั หวัดั ใกล้้เคีียง อีีกทั้้�งยัังมีีแม่่น้ำ�ำ�ลพบุุรีีผ่่านทางฝั่�่งตะวัันตกของจัังหวััดอีีกด้ว้ ย
หนัังสืือ “ทรััพย์์ในดิินจัังหวััดลพบุุรีี” ฉบัับนี้้� ผู้้�จััดทำำ�ได้้รวบรวมองค์์ความรู้้�
ด้้านธรณีีวิิทยา ทรััพยากรธรณีีและแหล่่งท่่องเที่่�ยวทางธรณีีวิิทยาที่่�สำ�ำ คััญ และทรงคุุณค่่า
อย่่างยิ่่�ง ตลอดจนแหล่่งท่่องเที่่�ยวที่่�สำำ�คััญในจัังหวััดลพบุุรีี อาทิิ ประวััติิความเป็็นมาของ
จังั หวััดลพบุุรีี ศาสนสถาน เขาถ้ำำ��เอราวััณ วััดเขากระเจีียว สวนรุุกขชาติิวัังก้้านเหลืือง
โดยข้้อมููลต่่างๆ ภายในเล่่มล้้วนเป็็นประโยชน์์ต่่อการศึึกษา และใช้้เป็็นข้้อมููลอ้้างอิิง
ได้้อีีกทางหนึ่ง่�
กรมทรััพยากรธรณีีขอขอบคุุณข้้อมููลดีี ๆ จากทุุกภาคส่่วนที่่�เกี่�ยวข้้องจนทำำ�ให้้
หนัังสืือเล่่มนี้้� สำ�ำ เร็็จลุุล่่วงเป็น็ อย่่างดี ีผู้้�จัดั ทำ�ำ หวัังเป็็นอย่่างยิ่ง�่ ว่่า “ทรัพั ย์ใ์ นดิินจัังหวััดลพบุุรีี”
ฉบัับนี้้ � จะเป็็นประโยชน์์แก่่ผู้้�สนใจหรืือนัักท่่องเที่่�ยวเกี่่�ยวกัับในเรื่ �องข้้อมููลธรณีีวิิทยา
และทรัพั ยากรธรณีีเป็น็ อย่่างดีี

นายสมหมาย เตชวาล
อธิิบดีีกรมทรััพยากรธรณีี

- สารบั ัญ - 1
8
วัดั เสาธงทอง 8
จัังหวัดั ลพบุรุ ี ี
คำำ�ขวััญประจำำ�จังั หวััดลพบุรุ ีี 10
14
ประวััติิความเป็น็ มา 16
ทรััพย์์ในดิินจัังหวััดลพบุรุ ี ี
ทรัพั ยากรธรณีี สััญลักั ษณ์์ประจำำ�จังั หวัดั ลพบุุรี ี 18

ธรณีีวิิทยา 28

ทรัพั ยากรแร่่ 32

ดิินสอพอง 33

ธรณีพี ิิบัตั ิภิ ัยั 44
48
ซากดึกึ ดำ�ำ บรรพ์์ 50
แหล่่งท่อ่ งเที่ย่� วทางธรณีีวิทิ ยา
เขาถ้ำำ��เอราวััณ 52
54
สวนรุุกขชาติิวังั ก้้านเหลืือง 56
แหล่่งท่อ่ งเที่�่ยวจัังหวััดลพบุุรีี
แผนที่�ท่อ่ งเที่ย� วจังั หวัดั ลพบุุรี ี 58

พระปรางค์ส์ ามยอด 60

ศาลพระกาฬ 62

เขื่�่อนป่่าสักั ชลสิิทธิ์ � 66

วัดั พระศรีีรััตนมหาธาตุุ 68

พระบรมราชานุสุ าวรียี ์์สมเด็จ็ พระนารายณ์ม์ หาราช 70

พระนารายณ์ร์ าชนิเิ วศน์ ์ 72

วงเวีียนศรีสี ุุริิโยทััย (วงเวีียนสระเเก้้ว) 74

วััดเขาวงพระจันั ทร์ ์ 76

โครงการอนุุรักั ษ์์พันั ธุกุ รรมพืืช อันั เนื่�องมาจากพระราชดำ�ำ ริิ 78

เขาหิินกลิ้ง� 80

................ บ้้านวิชิ าเยนทร์์

พระพุทธรูปองค์ใหญ่ภายในพระวิหาร

1 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ว..ัด...เ.ส..า..ธ..ง..ท...อ..ง.

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 2

ที่่�ปรากฏ บัดั นี้้� เป็็นแบบอย่่างช่่างสมััย
ครั้�งแรกตั้้�งกรุุงศรีีอยุธุ ยา”
วััดเสาธงทองแห่่งนี้้� มีีโบราณ
สถานที่่�ควรชม คืือ พระวิหาร ซึ่ง�่ เดิิมคงสร้า้ ง
ขึ้ �นเพื่่�อเ ป็็นศาสนสถานของศาสนาอื่่�น
เพราะจากแผนที่่�ของช่่างชาวฝรั่่�งเศสทำ�ำ ไว้้
ระบุุว่่า พื้้�นที่่�บริิเวณนั้้�นเป็็นที่่�พำำ�นัักของ
ราชทููตชาวเปอร์์เซียี พระวิิหารหลัังนี้้�อาจ
เป็น็ ที่่ป� ระกอบพิิธีีทางศาสนาอิิสลาม ของ
ชาวเปอร์์เซียี ก็็เป็็นได้้ นอกจากนี้้�มีีตึึกปิิจูู
ตึึกคชสาร หรืือตึึกโคโรซาน เป็็นตึึกเก่่า
สัันนิิษฐานว่่าใช้้เป็็นที่่�พำ�ำ นัักของแขกเมืือง
และราชทููตต่่างประเทศชาวเปอร์เ์ ซียี โดย
ตึึกปิิจูู มาจากภาษาฝรั่่�งเศส แปลว่่าเล็็ก
ซึ่่�งอาจเป็็นที่่�อาศััยของชาวฝรั่่�งเศสทม�ี า
รับั ราชการ ส่่วนตึึกโคโรซาน เป็น็ ชื่�อเมืือง
สำ�ำ คัญั เมืืองหนึ่ง�่ ของเปอร์เ์ ซียี ซึ่ง�่ สัันนิิษฐาน
วัดั เสาธงทอง เป็น็ พระอารามหลวง ว่่าเป็็นตึึกที่่�ใช้้รัับรองชาวเปอร์์เซีียที่่�มา
ชั้�นตรีีชนิิดสามััญ ตั้้�งอยู่�่ ตำำ�บลท่่าหิิน พำำ�นััก กรมศิิลปากรประกาศขึ้�นทะเบีียน
อำ�ำ เภอเมืืองจังั หวัดั ลพบุรุ ี ี ระหว่างพระนารายณ์์ เป็็นโบราณสถาน เมื่่�อวัันที่่� 2 สิิงหาคม
ราชนิิเวศน์ ์ กับั บ้า้ นหลวงรับั แขกเมืือง (หรืือ พ.ศ. 2479
บ้า้ นเจ้า้ พระยาวิิชาเยนทร์์) เป็็นวััดโบราณ วััดเสาธงทอง ตั้้�งอยู่่�ติิดถนน
ยังั ไม่่ปรากฏหลักั ฐานแน่่ชัดั ว่่าสร้า้ งเมื่อ� ใด ฝรั่่�งเศส (Rule de France) ตรงข้้าม
สมเด็จ็ ฯ กรมพระยาดำำ�รงราชานุภุ าพ ทรง ตลาดสดเทศบาลเมืืองลพบุรุ ี ี ด้า้ นหลังั ใกล้้
สัันนิิษฐานว่่า “วิิหารและพระประธาน กัับท่่าขุุนนางริิมแม่่น้ำ�ลพบุุรีี ทิิศเหนืือ

3 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ใกล้ก้ ับั บ้า้ นหลวงรับั ราชทููต ทิิศใต้้ ใกล้ก้ ับั พระนารายณ์ร์ าชนิิเวศน์์ เดิิมแยกเป็น็ 2 วัดั คืือ
วััดรวก และวัดั เสาธงทอง พระยาโบราณราชธานิินทร์์ (พร เตชะคุปุ ต์)์ สมุหุ เทศาภิิบาล
มณฑลอยุุธยา ได้้รายงานกราบทููลเสนอความเห็็นต่่อสมเดจพระมหาสมณเจ้้า
กรมพระยาวชิิรญาณวโรรส เมื่่�อคราวเสด็็จตรวจการคณะสงฆ์์ในมณฑลอยุุธยาว่่า
วััดรวกมีีโบสถ์์ ส่่วนวัดั เสาธงทองมีวี ิิหาร สมควรจะรวมเป็น็ วััดเดียี วกันั จึึงทรงดำ�ำ ริิ
เห็น็ ชอบให้้รวมกันั และให้้เรียี กชื่�อว่่า วััดเสาธงทอง เป็็นวััดเก่่าแก่่ตั้้�งแต่่ครั้ �งโบราณ
ซึ่่�งกรมพระยาดำ�ำ รงราชานุุภาพ ทรงสัันนิิษฐานว่่า พระวิิหารหลวงและพระประธาน
เป็น็ ฝีมี ืือช่่างแบบสมัยั กรุงุ ศรีอี ยุธุ ยา อย่่างน้อ้ ยคงสร้า้ งมาตั้ง�้ แต่่สมัยั สมเด็จ็ พระนารายณ์์
มหาราชวััดเสาธงทองตั้้�งอยู่่�บนเนิินดิินที่่�สููงกว่่าที่่�อื่น� ๆ และตั้ง้� อยู่่�ใจกลางเมืืองลพบุุรีี
มีีเนื้อ�้ ที่่�ประมาณ 15 ไร่่ 1 งาน โดยรอบวัดั มีีถนนเข้า้ วัดั ทั้้ง� สี่ด� ้า้ น

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 4

วดั เสาธงทองกบั วัดรวก

บริิเวณที่่�เป็็นเขตของวััดเสาธงทองในปััจจุุบััน ได้้รวมเอาวััดอีีกวััดหนึ่ง่�
เข้้าไว้ด้ ้ว้ ย คืือวััดรวก วัดั เสาธงทองอยู่ท�่ างเหนืือ วัดั รวกอยู่ท�่ างใต้้ และวัดั ทั้้�งสองนี้้แ� ต่่ก่่อน
ไม่่ได้ร้ วมกันั นอกจากเวลาทำ�ำ สังั ฆกรรม เพราะวัดั เสาธงทองมีพี ระวิิหาร ไม่่มีพี ระอุโุ บสถ
แต่่วัดั รวกมีีพระอุุโบสถ ไม่่มีพี ระวิิหาร เมื่�อพระภิิกษุุสงฆ์ว์ ัดั เสาธงทองจะทำ�ำ สัังฆกรรม
จำำ�เป็น็ ต้อ้ งมารวมกันั ทำ�ำ ในพระอุโุ บสถวัดั รวก เป็น็ อย่่างนี้้ม� าโดยตลอดจนถึึง พ.ศ. 2457
ครั้ง� ถึึงรัชั สมัยั พระบาทสมเด็จ็ พระมงกุฏุ เกล้า้ เจ้า้ อยู่ห�่ ัวั สมเด็จ็ พระมหาสมณเจ้้า
กรมพระยาวชิิรญาณวโรรส ผู้�ทรงดำำ�รงตำำ�แหน่่งสกลมหาสังั ฆปริิณายกขณะนั้้�นเสด็จ็
ตรวจการคณะสงฆ์ม์ ณฑลกรุุงเก่่า ได้้เสด็จ็ เมืืองลพบุรุ ีี จึึงโปรดให้ร้ วมวััดทั้้�งสองวัดั เป็็น
วัดั เดียี วกันั เมื่อ� วันั ที่่� 17 มกราคม พ.ศ. 2457 ดังั ข้อ้ ความตอนหนึ่ง่� ในรายงานการเสด็จ็
ตรวจการคณะสงฆ์ม์ ณฑลกรุุงเก่่า

5 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

“ หมายเหตุเฉพาะวันฯ วัดเสาธงทอง กับวัดรวก “

ที่เสด็จทอดพระเนตร วันนั้นมีเขตแดนติดกัน พระยา
โบราณราชธานนิ ทร์ สมหุ เทศาภบิ าล กราบทลู ว่าวดั เสาธงทอง
มวี หิ าร วดั รวกมโี บสถ์ สมควรจะรวมเป็นวัดเดียวกันได้ทรง
พระดำ�ริเห็นชอบด้วย และทรงอนุมัติให้เรียกชื่อว่า
วดั เสาธงทองยกเจา้ อาวาสวดั รวกเปน็ เจา้ อาวาส โดยกิตติมศักดิ์
ใหพ้ ระครสู งั ฆภารวาหะเปน็ เจา้ อาวาสแหง่ วดั เสาธงทองทร่ี วมใหมน่ น้ั

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 6

พระวหิ ารวดั เสาธงทอง เปน็ วิหารท่ีสรา้ งมา
ตง้ั แต่สมยั สมเดจ็ พระนารายณม์ หาราช แหง่ กรงุ ศรอี ยธุ ยา
เปน็ วิหารที่มขี นาดใหญศ่ ลิ ปะอยธุ ยา เปน็ ที่ประดษิ ฐาน
หลวงพอ่ โต เปน็ พระพทุ ธรูปปางมารวิชยั ขนาดหน้าตัก
กวา้ ง 3 วา สงู 4 วา 2 ศอก ถอื เปน็ พระพทุ ธรูปทศี่ กั ดสิ์ ทิ ธิ์
คู่บ้านคเู่ มืองลพบรุ มี าชา้ นาน บริเวณของผนังพระวิหาร
เจาะเปน็ ช่อง ซุ้มโค้ง ประดิษฐานพระพุทธรูปลักษณะ
ต่าง ๆ ส่วนพระประธานในพระอโุ บสถเปน็ พระพทุ ธรูป
ทรงเครื่องปางหา้ มสมทุ ร
พระเจดีย์ ต้ังอยู่ระหว่างพระวิหารหลวงกับ
ศาลาการเปรียญ มีมาแต่ครั้งโบราณ เป็นเจดีย์ก่ออิฐ
ถือปูนฐาน 8 เหล่ียม กวา้ ง 9 วา สูง 17 วา ตรงกลาง
เหนอื ฐานขน้ึ ไปมซี มุ้ ประดษิ ฐานพระพทุ ธรูปซมุ้ ละองค์
8 ซมุ้ เหนือข้ึนไปเปน็ ทรงลงั กา
พระอุโบสถ มีใบเสมา 2 ช้ัน เป็นหินทราย
สลัดลวดลายแบบสมัยกรุงศรีอยุธยา และเคยได้รับ
การบูรณะเมื่อปี พ.ศ. 2470 เพระถูกไฟไหม้ ได้เท
คอนกรีตเสริมเหล็กบนทั้งหลัง พระประธานภายใน
พระอโุ บสถเปน็ พระพทุ ธรูปยนื ทรงเครื่องปางห้ามสมุทร
เน้ือในองค์พระเป็นศิลาทราย มีรูปั้นหุ้มไว้ เป็นฝีมือ
ช่างสมยั กรุงศรีอยธุ ยา
หอระฆงั กอ่ อฐิ ถอื ปูน ฐานกวา้ ง 2 วา สงู 5 วา
(แต่เดิมมี 3 หอ ลกั ษณะเหมือนกนั แต่ถกู รื้อไป หอ คอื
หอทศิ เหนอื พระวิหารและกลางวดั ส่วนระฆงั น�ำ ไปแขวน
ที่หอระฆังใหม่ หนา้ ศาลาการเปรียญ 2 ใบ) คงเหลือ
อยหู่ อเดียว

7 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

คำ�ขวัญ

ประ.จ.ำ�.จ. งั. ห. .ว.ัด. ล. .พ. บรุ ี

บ้านวิชาเยนทร์

วังนารายณ์คู่บา้ น ศาลพระกาฬคู่เมอื ง
ปรางคส์ ามยอดลือเล่อื ง เมืองแหง่ ดนิ สอพอง

เขอื่ นปา่ สักชลสิทธ์เิ กริกก้อง
แผน่ ดนิ ทองสมเด็จพระนารายณ์

ประวัติ

ความเป็นมา

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 10

จงั หวัดลพบุรี

ลพบุรี เป็นจังหวัดในภาคกลางของประเทศไทย แบ่งการปกครองออกเป็น
11 อ�ำ เภอ มอี าณาเขตติดต่อกบั จงั หวดั อน่ื ถงึ 8 จงั หวดั วนตามเขม็ นาฬกิ าจากทศิ เหนอื
ไดแ้ ก่ จงั หวดั เพชรบูรณ ์ ชยั ภูมิ นครราชสมี า สระบรุ ี พระนครศรอี ยธุ ยา อา่ งทอง สงิ หบ์ รุ ี
และจงั หวดั นครสวรรค์ จังหวัดลพบุรี เป็นจังหวัดที่มีพื้นที่ยุทธศาสตร์ทางการทหาร
ทสี่ �ำ คัญแห่งหน่งึ ของประเทศ เนือ่ งจากต้ังอยู่ตรงก่งึ กลางของประเทศไทย อกี ทงั้ ยังมี
พื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์เหมาะแก่การประกอบอาชีพเกษตรกรรมและการเพาะปลูก
และมปี ระวตั ิศาสตรม์ ายาวนาน ซึ่งในอดตี ยงั เคยเปน็ ท่ี ตงั้ ศนู ยก์ ลางของอาณาจกั รละโว้

11 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

พื้้�นที่่�ของจัังหวััดลพบุุรีี เคยเป็็นที่่�ตั้้�ง
ของเมืืองโบราณหลายสมัยั เดิิมเรียี ก ละโว้ ้ นับั ตั้ง�้ แต่่
สมััยขอมเรืืองอำำ�นาจ มีีหลัักฐานที่่�สำำ�คััญคืือ
พระปรางค์์สามยอด เป็็นศิิลปะเขมรสมยบายน
อายุรุ าวพุุทธศตวรรษที่่� 18 และมีีศาลพระกาฬซึ่่�ง
เก่่าแก่่ในสมััยเดีียวกันั
คำ�ว่่า “ละโว้้” สััณนิิษฐานได้้ว่่ามาจาก
คำำ�ว่่า ลวะ นั่่�นเอง (ลวบุุรีี กลายมาเป็็น ลพบุุรีี
ในทุุกวันั นี้้)� ซึ่่ง� คำ�ำ ว่่า ลวะ ในภาษาสัันสกฤตแปลว่่า
น�ำ้ (ซึ่ง�่ อาจหมายความถึึงว่่าเมืืองนี้้ม� ีนี �ำ้ มาก) เมื่อ� นำำ�
เอามาสมาสกับั คำ�ำ ว่่า อุทุ ัยั (ลว + อุทุ ัยั ) ก็ก็ ลายเป็น็
ลโวทัยั ซึ่ง�่ คำำ�จารึึก “ลโวทัยั ปุรุ ะ” ยังั พบปรากฏบน
เหรียี ญเงินโบราณที่่ข� ุดุ ค้น้ ได้ท้ ี่่บ� ริิเวณจังั หวัดั ลพบุรุ ีี
อีีกด้้วยแต่่บ้้าง ก็็ว่่าคำ�ำ ว่่า ละโว้้ มาจากภาษามอญ
ซึ่�่งแปลว่่าภููเขา คงเนื่่�องเพราะเมืืองนี้้�มีีลัักษณะ
ภููมิิประเทศเป็น็ ภููเขา
ลพบุรุ ีเี ป็น็ เมืืองที่่ม� ประวัตั ิิศาสตร์อ์ ันั ยาวนาน
เพราะปรากฏร่่องรอยการอยู่่�อาศััยของมนุุษย์์
ติิดต่่อกัันนานนัับแต่่ยุุคก่่อนประวััติิศาสตร์์ไม่่น้้อย
กว่่า 3,000 - 4,000 ปี ี จากการค้้นพบหลักั ฐาน
ทางโบราณคดีจี ำำ�นวนมาก รวมทั้้ง� เอกสารและจารึึก
ต่่างๆกล่่าวถึึงเมืืองลพบุุรีีอยู่่�หลายชิ้ �นเช่่นในพุทุ ธ
ศตวรรษที่่� 11-15 มีีหลัักฐานคืือพงศาวดารเหนืือ
กล่่าวถึึงพระยากาฬวรรรณดิิศไ ด้ ้ ใ ห้ ้ พ ร า ห ม ณ์ ์
ย ก พ ล ม า ส ร้้ า ง เ มืื อ ง ล ะ โ ว้้ ตั้ ้ � ง แ ต่่ พ.ศ. 1002
นอกจากนี้้�ยัังมีีตำำ�นานชิินกาลมาลีีปกรณ์์กล่่าวถึึง

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 12

พระปรางค์สามยอด

การสร้้างเมืืองหริิภุุญไชยใน พ.ศ. 1204 ต่่อมาอีีก
2 ปีี ได้้ส่่งทููตล่่องลำ�ำ น้ำำ��ปิิงไปเมืืองลวปุุระทููลขอ
เชื้อ�้ สายกษัตั ริิย์ล์ วปุรุ ะให้ไ้ ปปกครอง กษััตริิย์์ลวปุรุ ะ
จึึงได้้พระราชทานพระนางจามเทวีี พระราชธิิดา
ให้้ไปครองเมืืองหรภุุญไชย ทรงสร้้างวััดจาม
เทวีีที่่�เมืืองหริิภุุญไชย ชื่่�อเมืืองลวปุุระในตำ�ำ นาน
ชิินกาลมาลีีปกรณ์์เป็็นที่่�ยอมรัับว่่าคืือเมืืองลพบุุรีี
ในปััจจุุบััน จึึงสรุุปได้้ว่่าลพบุุรีีคงเป็็นเมืืองสำ�ำ คััญ
เมืืองหนึ่่�ง แว่่นแคว้้นอื่�นจึึงได้้ยอมรัับและขอเชื้้�อ
สายไปปกครอง ในระยะราวพุทุ ธศตวรรษที่่� 16–18
ละโว้้หรืือลพบุุรีีตกอยู่่�ภายใต้้อำ�ำ นาจทางการของ
อาณาจัักรเขมรเป็น็ ครั้ �งคราว ปลายพุุทธศตวรรษ
ที่่� 18 เกิิดความอ่่อนแอในอาณาจัักรเขมร ทำ�ำ ให้ร้ ัฐั
ต่่าง ๆ ที่่�เคยอยู่�ใ่ ต้้อำ�ำ นาจปลีีกตััวเป็็นอิิสระ รวมทั้้�ง
ละโว้ด้ ้ว้ ย ในราวพุทุ ธศตวรรษที่่� 19 ปรากฏหลักั ฐาน
ว่่าเมืืองลพบุุรีี น่่าจะเป็็นเมืืองที่่�พระเจ้้าอู่�่ทองเคย
ครองราชย์์มาก่่อนที่่�จะย้้ายไปสถาปนาอาณาจัักร
อยุธุ ยา และในสมัยั กรุงุ ศรีอี ยุธุ ยานี้้เ� องที่่ล� พบุรุ ีเี จริิญ
รุ่�งเรืืองที่่�สุุด เพราะสมเด็็จพระนารายณ์์มหาราช
(ครองราชย์์ พ.ศ. 2199 - 2231) ได้้สถาปนา
ลพบุุรีีเป็็นราชธานีีที่่�สอง หลัังแผ่่นดิินสมเด็็จ
พระนารายณ์ม์ หาราชแล้ว้ ลพบุรุ ีกี ็ข็ าดความสำ�ำ คััญ
ล ง ม า ก จ น ก ร ะ ทั่่� ง ถึึ ง รัั ช ส มัั ย พ ร ะ บ า ท ส ม เ ด็็ จ
พระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว รััชกาลที่่� 4 แห่่งกรุุง
รััตนโกสิินทร์์ ได้โ้ ปรดสถาปนาเมืืองลพบุรุ ีี

13 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ดินสอพอง

จทังรหัพวยัด์ใลนพดบินรุ ี

ทรัพยากรธรณี

สญั ลักษณป์ ระจ�ำ จงั หวัดลพบุร๊

หนิ ภเู ขาไฟเพอรไ์ ลต์

จังั หวัดั ลพบุรุ ีี เป็น็ แหล่่งหิินภููเขาไฟที่่เ� กิิดปะทุขุึ้น� มาในสมัยั บรรพกาล หิินเพอร์ไ์ ลต์์
เป็็นหิินภููเขาไฟชนิิดหนึ่�่งที่่�มีีประโยชน์์หลากหลาย เช่่น ใช้้เป็็นสารปรัับปรุุงดิินเพื่่�อ
การเกษตร ใช้้ในอุุตสาหกรรมการก่่อสร้้างและอุุตสาหกรรมเครื่�องกรอง พบในหลาย
บริิเวณ เช่่น เขาฝาละมีี เขาถำ้�พระ อำำ�เภอสระโบสถ์์ และอำ�ำ เภอโคกเจริิญ หิินภููเขาไฟ
เพอร์์ไลต์์ เป็็นทรััพยากรธรณีสี ัญั ลักั ษณ์์ของจัังหวัดั ลพบุรุ ีี

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 16

ธรณวี ทิ ยา

หิินภููเขาไฟเพอร์์ไลต์์มีีส่่วนประกอบทางเคมีีเหมืือนหิินไรโอไลต์์ เนื้้�อหิินเป็็น
แก้้วเกืือบทั้้�งหมด อาจมีีผลึึกแร่่เฟลด์์สปาร์์และไมกาปนบ้า้ ง หิินเพอร์์ไลต์์เกิิดจาก
การเย็็นตััวอย่่างรวดเร็็วของลาวา มีีหลายสีีตั้้�งแต่่สีีดำ�ำ ถึึงสีีเขีียวอ่่อน หลัังจากการเย็็น
ตัวั อย่่างรวดเร็็วของลาวาน้ำ�ที่่�ถููกรวมเข้้าไปในเนื้้�อหิินเพอร์์ไลต์์จะทำำ�ให้้เนื้้�อในหิิน
เพอร์์ไลต์์เกิิดการขยายตััว แล้้วแตกตััว เป็็นวงซ้้อนกัันคล้้ายกลีีบหอม พร้้อมกัับ
คุณุ สมบััติิสะท้้อนแสงคล้้ายมุุก หิินเพอร์ไ์ ลต์์จะขยายตัวั เมื่�อได้ร้ ัับความร้้อน หลังั จาก
ถููกเผาที่่�ระดัับความร้้อนที่่�เหมาะสม เนื้้�อภายในของหิินเพอร์์ไลต์์จะเป็็นพรุุน น้ำ�ำ�หนััก
เบาสามารถลอยน้ำ�ได้้ เป็็นฉนวนกัันความร้้อน ความเย็็น และเสีียงดัังได้้เป็็นอย่่างดีี
อีกี ทั้้�งพรุุนของหิินเพอร์์ไลต์์ยังั เป็็นตััวกรองได้อ้ ีีกด้้วย ดังั นั้้น� หิินเพอร์์ไลต์์จึึงถููกนำำ�มาใช้้
ในอุตุ สาหกรรมต่่างๆ มากมาย

17 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ธรณีวทิ ยา

....................

ลักั ษณะภููมิิประเทศทั่่�วไปของจัังหวััดลพบุรุ ีี เป็น็ ภููเขาสููงบริิเวณตอนบน และ
ด้้านตะวัันออกของจัังหวััด โดยภููเขาทางด้้านตะวัันออกเป็็นส่่วนหนึ่่�งของแนวขอบ
ที่่ร� าบสููงโคราช ทางด้า้ นตะวันั ตกของจังั หวัดั เป็น็ ที่่ร� าบบริิเวณกว้า้ งซึ่ง่� มีแี ม่่น�ำ้ ลพบุรุ ีไี หล
ผ่่าน ส่่วนทางด้า้ นตะวันั ตกมีลี ักั ษณะเป็็นแอ่่งที่่�ล้อ้ มรอบด้ว้ ยภููเขา พื้�้นที่่จ� ัังหวััดรองรับั
ด้ว้ ยหิินแข็ง็ อายุตุ ั้ง้� แต่่ 286 ล้า้ นปี ี จนถึึงตะกอนปััจจุุบันั มีีทั้้�งหิินตะกอน หิินอััคนีี และ
ตะกอนร่่วน

ลำ�ดบั ชน้ั หนิ

พื้น�้ ที่่จ� ังั หวัดั ลพบุรุ ี ี ร้อ้ ยละ 65 รองรับั ด้ว้ ยตะกอนร่่วนและหิินตะกอน สามารถ
จำ�ำ แนกย่่อยเป็็นหิินตะกอน 4 หน่่วย และตะกอนร่่วนยุุคควอเทอร์์นารีี 7 หน่่วย
หิินตะกอน เกิิดจากการสะสมและตกตะกอนทัับถมของเศษหิิน ดิิน ทราย
ที่่แ� ตกหลุุดหรืือถููกชะละลายออกมาจากหิินเดิิมโดยตััวการตามธรรมชาติิ เช่่น น้ำ��ำ ลม
ธารน้ำำ��แข็ง็ น้ำำ��ทะเล พัดั พาตะกอนไปทัับถมในแอ่่งสะสมตััว ตะกอนที่่ส� ะสมตัวั มากขึ้น�
มีีการกดทัับอััดตััวกัันแน่่น การเชื่�อมประสานและกลายเป็็นหิินในที่่�สุุด หิินตะกอน
บางประเภทเกิิดจากการตกตะกอนโดยปฏิิกิิริิยาทางเคมีี เช่่น หิินปููน หิินโดโลไมต์์

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 18

ลำำดับั ชั้�นหิินที่่�พบในพื้�้นที่่จ� ัังหวัดั ลพบุรุ ีี
เรียี งจากอายุแุ ก่ไ่ ปอ่อ่ นได้ด้ ังั นี้�


หิินยุคุ เพอร์์เมีียน (P)
กลุ่ม� หิินสระบุรุ ีี เป็น็ ชื่อ� ที่่ใ� ช้เ้ รียี กหิินยุคุ เพอร์เ์ มียี น (อายุปุ ระมาณ 286-245 ล้า้ นปีี)
ที่่�แพร่่กระจายอยู่�่ตามบริิเวณที่่�ราบเจ้้าพระยาตอนล่่างตั้้�งแต่่บริิเวณจัังหวััดอุุทััยธานีี
นครสวรรค์์ ลงมาถึึงจังั หวัดั สระบุุรีี และตามแนวขอบด้้านตะวัันตกของที่่�ราบสููงโคราช
กลุ่ม� หิินสระบุรุ ีี โดยส่่วนใหญ่่แล้ว้ เป็น็ หิินปููน แสดงลักั ษณะภููมิิประเทศแบบคาสต์์ (karst)
หิินปููนมีสี ่่วนประกอบทางเคมีเี ป็น็ แคลเซียี มคาร์บ์ อเนต (CaCO3) มีปี ระโยชน์์
สามารถใช้เ้ ป็น็ วัตั ถุดุ ิิบทั้้ง� ในอุุตสาหกรรมปููนซีีเมนต์์และอุุตสาหกรรมเคมีี นอกจากนี้้�
ยัังสามารถใช้้เป็็นวััสดุุก่่อสร้้างได้้ดีี หิินปููนมีีคุุณสมบััติิสามารถละลายน้ำ�ำ� ได้้ในน้ำำ�� ที่่�มีี
สภาพเป็น็ กรดอ่่อน ๆ ดังั นั้้น� จึึงมัักพบถ้ำำ��ที่่�มีีหิินงอกหิินย้้อยอยู่่�ในภููเขาหิินปููน หิินปููน
ที่่�อยู่่�ใกล้ห้ ิินแกรนิิตจะแปรสภาพกลายเป็็นหิินอ่่อน สามารถนำำ�มาใช้เ้ ป็น็ หิินประดัับได้้
ส่่วนดิินที่่�ผุุพัังมาจากหิินปููนมัักมีีสีีส้้มแดงที่่�เรีียกว่่า ดิินแดงหรืือดิินแทร์์รารอสซ่่า
(Terra rosa) มีีแร่่ธาตุุที่่�จำำ�เป็็นต่่อพืืชอยู่่�หลายชนิิด ดังั นั้้�นพื้้�นที่่ร� าบที่่�อยู่่�ใกล้ห้ ิินปููน
จึึงเป็็นแหล่่งเพาะปลููกได้้ดีี แม้้ว่่าภููเขาหิินปููนจะมีีความสููงชัันและแสดงหน้้าผาชััดเจน
แต่่เนื่่�องจากไม่่มีีตะกอนดิินสะสมตัวั อยู่่บ� นยอดเขา ดัังนั้้น� จึึงไม่่ใช่่พื้้น� ที่่�ที่่�เสี่ย� งภััยต่่อดิิน
ถล่่ม แต่่อาจพบปรากฏการณ์์หลุุมยุบุ ในบริิเวณที่่�ราบใกล้้ภููเขาหิินปููน
กลุ่ม� หิินสระบุุรีี พบกระจายตััวเป็็นแนวยาวทางด้้านตะวัันออกของจัังหวััด
วางตััวขนานกัับกลุ่�มหิินโคราชในแนวเหนืือ-ใต้้ เป็็นส่่วนหนึ่�่งของแนวขอบที่่�ราบสููง
โคราช และพบกระจายตัวั เป็น็ เขาโดดบริิเวณด้า้ นตะวันั ตกและด้า้ นใต้ข้ องจังั หวัดั พื้น้� ที่่�
จัังหวัดั ลพบุรุ ีพี บหมวดหิินย่่อยของกลุ่�มหิินสระบุุรี ี จำ�ำ นวน 5 หมวดหิิน เรีียงจากอายุุ
มากไปน้้อยได้ด้ ังั นี้้�

19 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

แผนที่ธรณวี ิทยาจังหวดั ลพบรุ ี และค�ำ อธิบายแผนที่

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 20

แผนที่ธรณีวิทยาจงั หวดั ลพบรุ ี และค�ำ อธิบายแผนที่ (ต่อ)

21 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

1) หมวดหิินเขาขวาง (Pkg) ประกอบด้้วย หิินปููน และหิินโดโลไมต์์
แทรกสลับั ด้้วยหิินดิินดาน หิินทราย หิินทรายปนทััฟฟ์์ และหิินภููเขาไฟบ้้าง หิินปููน
มีสี ีดี ำ�ำ และสีเี ทา มีีหิินเชิิร์์ตแทรกเป็็น กะเปาะ พบซากดึึกดำำ�บรรพ์์จำำ�พวกฟิิวซููลิินิิด
แบรคิิโอพอด ปะการังั ไครนอยด์์ และสาหร่่าย หิินดิินดาน หิินทราย และหิินทรายปนทัฟั ฟ์์
มีีสีนี ้ำ�ำ�ตาลอ่่อน และสีีเทาแกมเขีียว
2) หมวดหิินหนองโป่่ง (Pn) ประกอบด้้วย หิินปููน หิินปููนเนื้�้อ
โดโลไมต์์ และหิินโดโลไมต์์ แทรกด้้วยหิินดิินดานและหิินทราย หิินปููน หิินปููนเนื้�้อ
โดโลไมต์์ และหิินโดโลไมต์์ มีสี ีเี ทา แสดงลักั ษณะเป็น็ ชั้น� ดี ี ชั้้น� บางถึึงหนามาก มีีหิินเชิิร์์ต
แทรกเป็็นกระเปาะและเป็็นชั้�น พบซากดึึกดำ�ำ บรรพ์์จำำ�พวกฟิิวซููลิินิิด แบรคิิโอพอด
ปะการััง ฟองน้ำ��ำ และสาหร่่าย ในบางบริิเวณมีีการแปรสภาพไปเป็็นหิินอ่่อนและ
หิินแคลก์์ซิิลิิเกต
3) หมวดหิินปางอโศก (Ppa) ประกอบด้ว้ ย หิินดิินดาน หิินดิินดาน
กึ่�่งหิินชนวน และหิินชนวน แทรกด้้วยหิินทรายเป็็นเลนซ์์และชั้�นหิินปููน หิินดิินดาน
หิินดิินดานกึ่�ง่ หิินชนวน และหิินชนวน มีีสีีเทา สีขีี้ม� ้้า และสีีน้ำ��ำ ตาล แสดงลักั ษณะเป็็น
ชั้น� บาง
4) หมวดหินิ เขาขาด (Pkd) ประกอบด้ว้ ย หิินปููน หิินปููนเนื้อ้� โดโลไมต์์
และหิินโดโลไมต์์ แทรกด้ว้ ยหิินดิินดาน หิินทราย และหิินทรายแป้้ง หิินปููน หิินปููนเนื้้�อ
โดโลไมต์์ และหิินโดโลไมต์์ มีีสีเี ทา แสดงลัักษณะเป็็นชั้ �นดีี เป็็นชั้้�นบางถึึงหนามาก
มัักมีีหิินเชิิร์์ตแทรกอยู่่�เป็็นกระเปาะและเป็็นชั้�น พบซากดึึกดำำ�บรรพ์์จำ�ำ พวกฟิิวซููลิินิิด
แบรคิิโอพอด ปะการััง ฟองน้ำำ�� และสาหร่่าย ในบางบริิเวณมีีการแปรสภาพไปเป็น็ หิิน
อ่่อนและหิินแคลก์์ซิิลิิเกต
(5) หมวดหิินซัับบอน (Ps) ประกอบด้้วย หิินทราย หิินทรายแป้้ง
หิินดิินดานเนื้อ�้ เชิิร์ต์ และหิินเชิิร์ต์ แทรกสลับั ด้ว้ ยหิินปููนสีเี ทา มีหี ิินฟิิลไลต์แ์ ละหิินชีีสต์์บ้า้ ง
หินิ ยุุคไทรแอสซิิก (TR)
กลุ่�มหิินโคราช เป็็นชื่�อที่่�ใช้้เรีียกหิินตะกอนที่่�เกิิดบนภาคพื้�้นทวีีปในมหายุุค
มีีโซโซอิิก (อายุุประมาณ 245-65 ล้้านปีี แบ่่งย่่อยได้้เป็็น 3 ยุุค คืือ ยุุคไทรแอสซิิก
ยุคุ จููแรสซิิก และยุคุ ครีเี ทเชียี ส) ซึ่่�งส่่วนใหญ่่แล้้วจะเกิิดในภาคตะวัันออกเฉีียงเหนืือ

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 22

กลุ่ม� หิินโคราชโดยส่่วนใหญ่่ ประกอบด้ว้ ย หิินทราย หิินทรายแป้ง้ และหิินดิินดาน พื้น้� ที่่�
จัังหวััดลพบุรุ ี ี พบหมวดหิินย่่อยของกลุ่่�มหิินโคราช จำ�ำ นวน 3 หมวดหิิน คืือ กลุ่�มหิินห้้วย
หิินลาด กลุ่�มหิินภููกระดึึง และกลุ่�มหิินพระวิิหาร หิินทรายที่่�มีีเนื้้�อละเอีียดสามารถใช้้
เป็็นแหล่่งหิินประดัับและหิินลัับมีีดได้้ บริิเวณที่่�ราบใกล้้ภููเขาหิินทรายใช้้ประโยชน์์
ในการเพาะปลููกได้้ค่่อนข้้างดีี เนื่่�องจากดิินมีีแร่่ธาตุุที่่�อุุดมสมบููรณ์์พอสมควรสำำ�หรัับ
พืืชยกเว้น้ บริิเวณที่่เ� ป็น็ หิินทรายเนื้อ�้ ควอตซ์ซ์ ึ่ง่� จะมีแี ร่่ธาตุคุ ่่อนข้า้ งต่ำ�ำ� ส่่วนดิินที่่�ผุพุ ังั มา
จากหิินดิินดานมีแี ร่่ธาตุอุ ุดุ มสมบููรณ์พ์ อสมควรโดยเฉพาะแร่่ธาตุอุ าหารเสริิมสำ�ำ หรับั พืืช
จึึงสามารถใช้ป้ ระโยชน์ใ์ นด้า้ นการเพาะปลููกได้ค้ ่่อนข้้างดีี แต่่ดิินอาจมีีความร่่วนซุยุ ต่ำำ��
หมวดหิินห้้วยหิินลาด (TRhl) ประกอบด้้วย หิินกรวดมนฐาน หิินทราย
หิินดิินดานเนื้้�อปููน และหิินโคลนเนื้้�อปููน บางส่่วนแทรกสลัับด้้วยหิินเถ้้าภููเขาไฟ
หิินกรวดมนฐานมีเี ม็ด็ กรวดเป็น็ หิินปููน หิินทราย และหิินภููเขาไฟ หิินทรายมีีสีีเทาและ
สีีน้ำำ��ตาลแกมแดง หิินดิินดานเนื้้�อปููนมีีสีีเทาถึึงสีีเทาเข้้ม หิินโคลนเนื้้�อปููนมีีสีีเทา
ถึึงเทาเข้้ม แสดงลัักษณะเป็็นชั้ �นบาง หมวดหิินนี้้�อายุุประมาณ 245-210 ล้้านปีี
พบกระจายตัวั เป็น็ แนวเล็ก็ ๆ ทางด้า้ นตะวัันตกเฉียี งใต้้ของอำ�ำ เภอลำำ�สนธิิ
หิินยุุคจููแรสซิกิ (J)
หมวดหิินภููกระดึึง (Jpk) ประกอบด้ว้ ย หิินทรายแป้ง้ หิินทราย และหิินดิินดาน
หิินทรายแป้้งมีสี ีีแดงปนม่่วงและสีีน้ำ��ำ ตาลแกมแดง เนื้้�อไมกา หิินทรายและหิินดิินดาน
มีสี ีีน้ำ�ำ�ตาล สีเี ทา และสีีเหลืือง เนื้้�อไมกา แสดงการวางชั้�นเฉีียงระดัับขนาดเล็็ก พบเม็็ด
หิินปููนเล็ก็ น้้อย หมวดหิินนี้้อ� ายุุประมาณ 210-140 ล้า้ นปีี พบกระจายตััวเป็น็ แนวยาว
จากด้้านเหนืือจดใต้ข้ องอำ�ำ เภอลำำ�สนธิิ เป็น็ ส่่วนหนึ่ง�่ ของขอบที่่�ราบสููงโคราช
หินิ ยุคุ จูแู รสซิกิ -ครีเี ทเชียี ส (JK)
หมวดหิินพระวิิหาร (JKpw) ประกอบด้ว้ ย หิินทรายเนื้อ้� ควอตซ์ ์ หิินทราย และ
หิินทรายกรวดมน แทรกสลัับด้้วยหิินทรายแป้้ง หิินทรายเนื้้�อควอตซ์์และหิินทราย
มีีสีีขาวแกมเทา หิินทรายกรวดมนมีีสีีส้้มจางและสีีแดงแกมน้ำ�ำ� ตาล ไม่่แสดงลัักษณะ
เป็น็ ชั้�นถึึงเป็น็ ชั้�น มีีการวางชั้น� เฉียี งระดัับขนาดใหญ่่ การประสานตััวดีี หมวดหิินนี้้�อายุุ
ประมาณ 200-65 ล้า้ นปีี พบกระจายตัวั เป็น็ แนวยาวถัดั จากหมวดหิิน ภููกระดึึงออกมา
ทางด้า้ นตะวัันออก

23 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ตะกอนร่ว่ นยุคุ ควอเทอร์์นารีี (Q)
ตะกอนควอเทอร์์นารีี หมายถึึง กรวด ทราย ดิิน และดิินเหนีียว ที่่�ยัังไม่่แข็็ง
ตััวกลายเป็น็ หิิน อายุปุ ระมาณ 1.8 ล้า้ นปีจี นถึึงปััจจุบุ ันั พบกระจายตัวั ครอบคลุมุ พื้น�้ ที่่�
ทางด้้านตะวัันออกและตะวัันตกของจัังหวััดเป็็นบริิเวณกว้้าง ทางด้้านตะวัันออกของ
จังั หวัดั เป็น็ พวกตะกอนตะพักั ส่่วนทางด้า้ นตะวันั ออกเป็น็ พวกตะกอนที่่ร� าบน้ำ�ำ�ท่่วมถึึง
และตะกอนน้ำ�ำ�พา และพบตะกอนเศษหิินเชิิงเขาบริิเวณที่่ร� าบที่่ต� ิิดต่่อกัับเขาสููงบริิเวณ
ตอนกลางของจัังหวััด สามารถจำ�ำ แนกตะกอนร่่วนในพื้้�นที่่�โดยอาศััยชนิิดของตะกอน
และสภาวะแวดล้อ้ มของการตกตะกอนออกเป็็น 7 หน่่วยตะกอนย่่อย คืือ
1) ตะกอนน้ำ�ำ� พา (Qa)
ประกอบด้้วย กรวด ทราย ทรายแป้้ง และดิินเหนีียว เกิิดจากน้ำ��ำ พัดั พา กรวด
หิิน ดิิน ทราย ไปสะสมตัวั อย่่างไม่่เป็็นระบบ มีีอิิทธิิพลของความลาดชันั และน้ำ�ำ� ผิิวดิิน
ปะปนบ้า้ งจึึงได้ต้ ะกอนหลากหลายชนิิดปนกันั ลัักษณะเป็็นภููมิิประเทศที่่�ราบริิมแม่่น้ำ��ำ
พื้้�นที่่�ราบนี้้�มัักเป็็นแหล่่งสะสมตััวของชั้ �นทรายแม่่น้ำ�ำ� บางแห่่งสามารถหาแหล่่งทราย
ก่่อสร้้างและดิินเหนีียวสำำ�หรัับเป็็นวััตถุุดิิบในอุุตสาหกรรมเครื่�องปั้�นดิินเผา โดยทั่่�วไป
สภาพดิินเป็น็ ดิินร่่วนที่่�มีีแร่่ธาตุุที่่�จำำ�เป็็นต่่อพืืชอุุดมสมบููรณ์์เหมาะต่่อการเพาะปลููก
มากที่่�สุดุ แต่่เนื่่อ� งจากเป็็นที่่�ราบจึึงมักั ประสบกัับน้ำำ��ท่่วมขัังในช่่วงฤดููฝนเป็็นประจำ�ำ
2) ตะกอนตะพััก (Qt)
ประกอบด้้วย กรวด และทราย เกิิดจากแม่่น้ำ��ำ กััดเซาะทางดิ่่�งมากขึ้�นปรากฏ
เป็็นภููมิิประเทศขั้ �นบัันได ดิินมีีธาตุุอุุดมสมบููรณ์์พอสมควรปลููกพืืชได้้บางชนิิด พื้้�นที่่�
บริิเวณนี้้� ไม่่อยู่ใ�่ นเขตน้ำำ��ท่่วมขังั เหมาะสำ�ำ หรับั เป็น็ ที่่อ� ยู่อ�่ าศัยั แต่่อาจประสบกับั การไหล
หลากของทางน้ำ��ำ
3) ตะกอนเศษหินิ เชิงิ เขาและตะกอนผุพุ ังั อยู่่�กับั ที่่� (Qc) เศษหิินประกอบด้ว้ ย
หิิน ควอร์ต์ ไซต์ ์ หิินทราย หิินทรายแป้ง้ หิินแกรนิิต ทราย ทรายแป้ง้ ดิินลููกรังั และศิิลาแลง
เกิิดจากการผุุพัังของหิินเดิิม ตะกอนถููกพัดั พาไม่่ไกลจึึงมัักพบตามเชิิงเขาหรืือขอบแอ่่ง
หน่่วยตะกอนนี้้ใ� ช้เ้ ป็น็ แหล่่งดิินถมสำ�ำ หรับั การก่่อสร้า้ งได้้ และเป็น็ หลักั ฐานสำำ�หรับั แสดง
ถึึงการเกิิดแผ่่นดิินถล่่มในอดีีตเนื่่อ� งจากการปรัับตััวสู่�่สมดุุลของธรรมชาติิ ซึ่ง�่ หลายพื้น�้ ที่่�
ยังั คงมีคี วามเสี่ย� งต่่อการเกิิดดิินถล่่มได้อ้ ีกี จึึงไม่่เหมาะสำ�ำ หรัับการตั้�้งที่่อ� ยู่่�อาศัยั

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 24

4) ตะกอนร่อ่ งน้ำ��ำ เก่า่ (Qfc) ประกอบด้ว้ ย ทราย สีเี ทา เม็ด็ ละเอียี ดถึึงหยาบมาก
การคัดั ขนาดดีี เม็ด็ กลม เนื้�้อร่่วน ชั้้น� หนา และเศษหิิน ปิิดทัับด้้วยชั้น� ดิินเคลย์์หนา
5) ตะกอนหนองน้ำ��ำ เก่่า (Qfw) ประกอบด้ว้ ย ดิินเคลย์ ์ สีเี ทา สีีน้ำ�ำ�ตาลและ
สีีดำ�ำ เนื้้�อแน่่นเหนียี ว ชั้้น� หนา พบซากพืืชและฮิิวมัสั ปนในบางชั้�น
6) ตะกอนคันั ดินิ ธรรมชาติิ (Qfl) ประกอบด้ว้ ย ทรายแป้ง้ ปนทรายละเอียี ดมาก
สีนี ้ำำ��ตาลถึึงสีีน้ำำ��ตาลอ่่อน เนื้้�อร่่วน การคััดขนาดดีี ชั้้น� บาง วางทับั บนดิินเคลย์์ชั้น� หนา
7) ตะกอนที่่�ราบน้ำ��ำ ท่่วมถึึง (Qff) ประกอบด้้วย ดิินเคลย์์ สีีเทา สีีน้ำำ��ตาล
มีจี ุดุ ประมาก สีนี ้ำ��ำ ตาลแกมเหลืือง เนื้อ�้ แน่่นเหนียี ว ชั้้น� หนา มีชีั้น� บาง ๆ ของทรายละเอียี ดแทรก


หินอคั นี

หินิ อัคั นีี แบ่่งตามลักั ษณะการเกิิดได้้ 2 ชนิิด คืือ 1) หิินอัคั นีแี ทรกซอน ซึ่ง�่ เป็น็
หิินอััคนีีที่่�เกิิดอยู่�่ในระดัับลึึกโดยการตกผลึึกจากหิินหนืืด มีีลัักษณะเนื้้�อหยาบหรืือ
ค่่อนข้้างหยาบ (เม็ด็ แร่่มีีขนาดตั้้�งแต่่ 1 มิิลลิิเมตรขึ้้น� ไป) ที่่�รู้�จัักกัันดีีก็็คืือหิินแกรนิิต
ซึ่�ง่ มีีความสััมพันั ธ์ใ์ กล้้ชิิดกับั การกำำ�เนิิดแร่่เศรษฐกิิจหลายชนิิด เช่่น แร่่ดีีบุุก วุุลแฟรม
ฟลููออไรด์์ และแบไรต์์ หิินแกรนิิตมีีความแข็็งแกร่่งสามารถนำำ�มาใช้้เป็็นหิินประดัับได้้
และ 2) หิินภููเขาไฟ เป็น็ หิินที่่เ� กิิดจากการระเบิิดของภููเขาไฟที่่�พุุขึ้น� มาเย็น็ ตััวบนผิิวโลก
หิินชนิิดนี้้จ� ะมีีเนื้�้อละเอีียดหรืือเนีียนเป็็นเนื้�อ้ เดีียวกัันหมด มีีความสัมั พันั ธ์อ์ ย่่างใกล้้ชิิด
กัับแร่่ทองคำำ� ทองแดง และแร่่โลหะหลายชนิิด ดิินที่่�ผุุพัังมาจากหิินภููเขาไฟจะอุุดม
สมบููรณ์ด์ ้ว้ ยแร่่ธาตุทุ ี่่จ� ำำ�เป็น็ ต่่อพืืช จึึงเป็น็ พื้น้� ที่่ท� ี่่เ� หมาะสมสำำ�หรับั การเกษตรกรรมมาก
ประเทศไทยอยู่่�ในเขตป่่าร้้อนชื้้�นหิินอััคนีีจึึงถููกกระบวนการผุุพัังได้้ง่าย ทำำ�ให้้
เกิิดชั้�นดิินหนาสะสมตััวอยู่่�บนยอดเขา เมื่�อมีีฝนตกเป็็นจำ�ำ นวนมากดิินเหล่่านี้้�จะไหล
ถล่่มลงมา ดังั นั้้น� พื้น้� ที่่ท� ี่่อ� ยู่ใ�่ กล้ภ้ ููเขาหิินอัคั นีจี ึึงมีคี วามเสี่ย� งต่่อการเกิิดแผ่่นดิินถล่่มมาก
หิินอััคนีีที่่�พบในจัังหวััดลพบุุรีีสามารถจำำ�แนกโดยอาศััยชนิิดหิินและช่่วงอายุุ
ของการเกิิดได้เ้ ป็็น 4 หน่่วยหิิน ดัังนี้้�

25 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

หิินภูเู ขาไฟแยกประเภทไม่่ได้้ ยุคุ เพอร์เ์ มีียน - ไทรแอสซิิก (PTRv)
ประกอบด้ว้ ย หิินไรโอไลต์ ์ หิินแอนดีไี ซต์ ์ หิินเถ้า้ ภููเขาไฟ และหิินกรวดภููเขาไฟ
หิินยุุคนี้้�อายุุประมาณ 260-220 ล้้านปีี พบกระจายตััวเป็็นแนวจากด้้านเหนืือของ
อำ�ำ เภอเมืือง ไปจนถึึงอำำ�เภอพััฒนานิิคม บริิเวณเขาวงพระจัันทร์์ เขาวง และด้้านเหนืือ
ของอำำ�เภอโคกเจริิญ
หินิ อัคั นีีแทรกซอนชนิิดหินิ แกรนิติ ยุคุ ไทรแอสซิิก (TRgr)
ประกอบด้้วย หิินแกรนิิต หิินไบโอไทต์์แกรนิิต หิินไบโอไทต์-์ มััสโคไวต์์แกรนิิต
หิินแกรโนไดโอไรต์์ และหิินลููโครแกรนิิต หิินแกรนิิต หิินไบโอไทต์์แกรนิิต หิินไบโอไทต์์-
มัสั โคไวต์แ์ กรนิิต และหิินแกรโนไดโอไรต์์ มีสี ีเี ทาจาง หิินยุคุ นี้อ� ายุปุ ระมาณ 245-210 ล้า้ นปีี
พบกระจายตััวทางด้้านเหนืือของอำำ�เภอเมืือง บริิเวณเขาพุคุ าและเขาพุโุ ลน
หินิ ภูเู ขาไฟยุุคเทอร์เ์ ชีียรีี (Tqte ,Tbsa และ Tv)
ประกอบด้้วย หิินควอตซ์์เทรไคต์์ หิินแอนดีีไซต์์เนื้้�อบะซอลต์์ หิินไรโอไรต์์
หิินแอนดีีไซต์์ หิินควอรตซ์์เลไทต์์ และหิินทััฟฟ์์เนื้้�อไรโอไลต์์ หิินควอตซ์์เทรไคต์์
มีสี ีเี ทาดำำ�ถึึงสีีแดงแกมเทา เนื้�้อละเอียี ดมาก เนื้อ�้ เป็น็ ดอก แตกเป็น็ เหลี่ย� ม หิินแอนดีีไซต์์
เนื้้�อบะซอลต์์มีีสีีเขีียวแกมเทา เป็น็ รููพรุุน ปกติิก่่อตััวเป็็นที่่�สููง หิินไรโอไรต์์มีีสีีแดง
แกมเทาถึึงสีีมารููน เนื้้�อละเอีียดและเนื้อ้� ดอก หิินแอนดีีไซต์์เนื้้�อดอกมีสี ีีเขียี วแกมเทา
หิินควอรตซ์์เลไทต์์และหิินทััฟฟ์์เนื้�้อไรโอไลต์์มีีสีีขาวถึึงสีีขาวแกมเทา เนื้�้อละเอีียดมาก
หิินยุุคนี้้�อายุุประมาณ 65-1.8 ล้้านปีี พบกระจายตััวเป็็นกลุ่�มเขาทางด้้านเหนืือและ
ตะวัันออกของอำำ�เภอสระโบสถ์์
หินิ บะซอลต์ป์ ลายยุคุ เทอร์เ์ ชีียรีถี ึงึ ควอเทอร์์นารีี (bs)
ประกอบด้ว้ ย หิินบะซอลต์ ์ สีเี ทาเข้ม้ ถึึงสีดี ำ�ำ มีเี นื้อ้� ละเอียี ดถึึงเนื้อ้� ดอก เป็็นรููพรุนุ
มีผี ลึึกของแร่่โอลิิวีนี และมัักมีีโพรงที่่�มีีแร่่โอปอตกผลึึกอยู่่� บางแห่่งแสดงรอยแตก
แบบเสา หิินยุคุ นี้้อ� ายุปุ ระมาณ 20-0.8 ล้้านปีี

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 26

ธรณวี ิทยาโครงสร้าง

การวางตัวั ของชั้น�้ หินิ ชั้น� หิินมีแี นวการวางตัวั ใน 2 ทิิศทางหลักั คืือ กลุ่ม� หิินโคราช
วางตััวในแนวเหนืือ-ใต้้ เอีียงเทไปทางทิิศตะวัันออก ซึ่�่งเป็็นขอบของที่่�ราบสููงโคราช
และกลุ่ม� หิินสระบุรุ ีีที่่ว� างตัวั ในแนวตะวัันตกเฉียี งเหนืือ-ตะวัันออกเฉีียงใต้้ และเอียี งเท
ไปทางทิิศใต้้
รอยคดโค้ง้ พบการคดโค้ง้ รููปประทุนุ ที่่ม� ีแี นวแกนในทิิศทางตะวันั ตกเฉียี งเหนืือ
-ตะวัันออกเฉีียงใต้้ในหมวดหิินหนองโป่่ง (กลุ่�มหิินสระบุุรีี) และการคดโค้้งรููปประทุุน
ที่่ม� ีแี นวแกนในทิิศทางเหนืือ-ใต้้ หมวดหิินภููกระดึึง (กลุ่ม� หิินโคราช)
รอยเลื่อ�่ น พบลักั ษณะของรอยเลื่อ� นบริิเวณแนวสัมั ผัสั ระหว่่างหมวดหิินหนองโป่ง่
กับั หิินภููเขาไฟที่่แ� ยกประเภทไม่่ได้้
รอยแตก พบรอยแตกส่่วนใหญ่่อยู่ใ่� นแนวตะวันั ตกเฉียี งเหนืือ-ตะวันั ออกเฉียี ง
ใต้้ กลุ่�มหิินภููเขาไฟที่่�อยู่่ท� างตอนเหนืือของจัังหวัดั ลพบุุรีรี อยแตกจะอยู่�ใ่ นทิิศทางเกืือบ
เหนืือ-ใต้ ้ ส่่วนกลุ่�มหิินโคราชรอยแตกจะอยู่ใ�่ นทิิศทางตะวัันออก-ตะวัันตก

หินิ งอกหิินย้อ้ ยภายในถ้ำำ��เอราวัณั ตำำ�บลช่อ่ งสาลิกิ า
อำำ�เภอพััฒนานิคิ ม จัังหวััดลพบุุรีี

27 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

.ท...ร..ัพ..ย...า.ก...ร.แ..ร..่

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 28

จงั หวดั ลพบรุ ี มีทรพั ยากรแร่ที่ส�ำ คัญทางเศรษฐกิจหลายชนดิ ได้แก่ ทองค�ำ
เหลก็ ทองแดง เบนทอไนต์ ดนิ ขาว โวลลาสโทไนต์ คาลซิโดนี เพอรไ์ ลต์ โดโลไมต์ หนิ ปูน
หินอ่อน ดินมารล์ และหินประดบั ชนดิ หินกรวดมน โดยจัดอยใู่ น 3 กลุ่มแร่ ดังน้ี
1) กลุ่ม� แร่่เพื่่อ� การพัฒั นาสาธารณููปโภคพื้น้� ฐานและโครงการขนาดใหญ่่ของรัฐั
แบ่่งออกเป็น็ 2 กลุ่ม� ย่่อย คืือ กลุ่ม� แร่่เพื่่อ� อุตุ สาหกรรมซีเี มนต์์ (หิินปููนเพื่่อ� อุตุ สาหกรรม
ซีเี มนต์)์ และกลุ่ม� แร่่เพื่่อ� การก่่อสร้า้ ง (หิินปููนเพื่่อ� อุตุ สาหกรรมก่่อสร้า้ ง หิินอ่่อน และหิิน
ประดับั ชนิิดหิินกรวดมน)
2) กลุ่ม� แร่่เพื่่�อสนัับสนุนุ เศรษฐกิิจและอุุตสาหกรรม แบ่่งออกเป็็น 4 กลุ่�มย่่อย
คืือ กลุ่ม� แร่่โลหะมีคี ่่า (ทองคำำ�) กลุ่�มแร่่โลหะ (เหล็ก็ และทองแดง) กลุ่�มแร่่อุุตสาหกรรม
(เบนทอไนต์ ์ ดิินขาว โวลลาสโทไนต์ ์ หิินปููนเพื่่�ออุตุ สาหกรรมเคมีี) และกลุ่ม� แร่่รััตนชาติิ
(คาลซิิโดนี)ี
3) กลุ่ม� แร่่เพื่่�อการเกษตร ได้้แก่่ โดโลไมต์์ ดิินมาร์์ล และเพอร์ไ์ ลต์์

แหลง่ หินอุตสาหกรรม

จงั หวดั ลพบรุ ี มแี หลง่ หนิ อตุ สาหกรรมตามประกาศของกระทรวงอตุ สาหกรรม
เรื่อง การกำ�หนดแหลง่ หินอุตสาหกรรมทัง้ หมด 7 แห่ง มปี ริมาณทรพั ยากรแร่ส�ำ รอง
รวมทัง้ หมดประมาณ 160 ลา้ นตนั

แร่ทองคำ�

ทองค�ำ (Gold, Au) เปน็ แร่ท่ี ประกอบดว้ ยธาตธุ รรมชาติ (Native element)
แต่อาจจะเกดิ ผสมกบั โลหะธาตอุ น่ื ๆ เช่น ทองแดง เหลก็ และโลหะเงนิ ทท่ี �ำ ใหม้ ที องค�ำ
สเี หลืองออ่ นลง
แหลง่ ศักยภาพแหล่งแร่ทองค�ำ จังหวดั ลพบุรี ไดแ้ ก่ แหล่งบา้ นบ่อทอง อำ�เภอ
หนองม่วง และแหลง่ ทุ่งตาแก้ว อำ�เภอชยั บาดาล จังหวัดลพบุรี

29 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

แร่เหลก็ – ทองแดง

แร่่เหล็็กและทองแดงในจังั หวััดลพบุรุ ีี พบอยู่�่ 7 แห่่ง ดังั นี้้�
1) แหล่่งแร่่เขาทัับควาย อยู่่บ� ริิเวณเขาทับั ควาย บ้้านสระพรานจัันทร์์ และ
บ้า้ นห้ว้ ยโป่ง่ ตำ�ำ บลห้ว้ ยโป่ง่ อำ�ำ เภอโคกสำ�ำ โรง เป็น็ แร่่เหล็ก็ ชนิิดฮีมี าไทต์แ์ ละแมกนีไี ทต์์
2) แหล่่งแร่่เขาวง อยู่�่ในบริิเวณเขาวง ตำำ�บลเขาพระงาม อำ�ำ เภอเมืือง
ครอบคลุุมพื้น�้ ที่่เ� ป็็นแร่่เหล็ก็ ชนิิดฮีมี าไทต์์
3) แหล่่งแร่่เขาพระบาทน้้อย เป็็นแร่่เหล็็กชนิิดแมกนีไี ทต์์
4) แหล่ง่ แร่เ่ ขาพุคุ า เป็น็ แร่่เหล็ก็ ชนิิดฮีมี าไทต์์
5) แหล่ง่ แร่เ่ ขาวงพระจันั ทร์์ เป็น็ แร่่ทองแดงที่่ม� ีแี ร่่ทองคำำ�และเงินเกิิดร่่วมด้ว้ ย
แร่่ทองแดงที่พ� บได้แ้ ก่่ คาลโคไพไรต์์เกิิดฝัังประอยู่ใ�่ นสายแร่่ควอตซ์ท์ี่่แ� ทรกอยใ� นหิินแอนดีไี ซต์์
6) แหล่่งแร่่เขาสระพรานนาค แร่่ทองแดงที่่�พบได้้แก่่ แร่่มาลาไคต์์และ
แร่่อะซููไรต์์
7) แหล่่งแร่่เขาพระงาม เป็็นแหล่่งแร่่ทองแดงชนิิดคาลโคไพไรต์์ มาลาไคต์์
และอะซููไรต์์

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 30

แรเ่ บนทอไนต์

แร่เ่ บนทอไนต์์ คืือ แร่่ที่่ป� ระกอบด้ว้ ยผลึึกของแร่่ดิินที่่เ� กิิดจากการเปลี่่ย� นสภาพ
ของหิินอัคั นีหี รืือหิินอััคนีเี นื้อ�้ แก้ว้ จำ�ำ พวกหิินทัฟั ฟ์ห์ รืือเถ้้าภููเขาไฟ ซึ่่ง� ประกอบด้ว้ ยแร่่ดิิน
กลุ่�มสเมกไทต์์เป็็นส่่วนใหญ่่ ลัักษณะเนื้อ�้ เหมืือนดิินหรืือเป็น็ ฝุ่�น หรืือเป็น็ เม็็ดเล็็กๆ
ละเอีียดคล้้ายดิิน มีีสีีขาวเทาออกเหลืือง เขีียว ชมพูู และสีีฟ้้า มีีความวาวแบบดิิน
ความแข็ง็ 1-2 จัดั ว่่าอ่่อนมาก ความถ่่วงจำำ�เพาะ 2-3 นำ�้ หนักั เบา ทึึบแสงเพราะอนุภุ าค
เล็็กมากสามารถดููดโมเลกุุลของน้ำ�เข้้าไปในโครงสร้้างทำำ�ให้้เกิิดการขยายตััว คืือ
พองออกนั่่�นเอง
เบนทอไนต์์นัับเป็็นแร่่อุุตสาหกรรมที่่�นำำ�มาใช้้ในอุุตสาหกรรมหลายประเภท
เช่่น ใช้เ้ ป็น็ ตัวั ประสานในการทำ�ำ แบบหล่่อชิ้น� งานโลหกรรม ใช้ท้ ำ�ำ โคลนเจาะในการเจาะ
สำำ�รวจ ใช้ป้ ระสานผงแร่่เหล็ก็ ให้เ้ ป็น็ ก้อ้ นก่่อนการเข้า้ เตาถลุงุ ใช้ใ้ นงานกรอง ขจัดั สีแี ละ
ทำำ�ให้ใ้ สของน�้ำ มันั พืืช ใช้้เป็น็ ตััวกันั นำ�้ ซึึมในงานวิิศวกรรมโยธา

31 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

...ด..ิน...ส..อ..พ...อ..ง... “

ลพบุรีได้ชื่อว่าเป็นแหล่งผลิตดินสอพองที่มีคุณภาพดีที่สุดแห่งเดียว
ในประเทศไทย มีแหล่งผลิตอยู่ท่ี หมู่บ้านหินสองก้อน (ริมคลองชลประทาน) ตำ�บล
ทะเลชบุ ศร อ�ำ เภอเมือง เปน็ หมู่บา้ นท่ี มกี ารท�ำ ดนิ สอพองกนั แทบทกุ ครวั เรือน เนอื่ งจาก
บริเวณน้นั พบว่ามดี ินสขี าว เรยี กเรากนั ว่า ดินมาร์ล ลักษณะมเี นอื้ เนียนขาว ละเอียด
แน่น จึงไม่เหมาะแกก่ ารปลูกพืช แต่ด้วยภูมิปัญญาของคนในทอ้ งถิ่น จึงได้นำ�มาผลิต
เป็นดินสอพอง ซึ่งสามารถนำ�ไปเป็นวัตถุดิบในการทำ�ผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ ได้หลายชนิด
เช่น แป้ง เครื่องส�ำ อาง ยาสฟี ัน ตกแต่งผิวเครื่องเรือน
ตำ�รากล่าวขนานถึงสรรพคุณของดินสอพอง ที่ช่วยรักษาโรคให้กับผู้คน
ในสมัยนั้น ถือเป็นสมุนไพรคู่เมืองไทยมาช้านาน จัดอยู่ในสมุนไพรจำ�พวกแร่ธาตุ
หรือเรียกว่าเครื่องยาธาตุวัตถุ แต่ถ้าสืบค้นไปก็จะพบว่าดินสอพองเป็นยาสมุนไพร
ต้ังแต่สมัยสมเดจ็ พระนารายณม์ หาราช จาก “ต�ำ ราพระโอสถพระนารายณ์” ท่ีกล่าวถึง

“ดนิ สอพองไวว้ ่า
ให้เอาชานอ้อย กำ�ยาน แกน่ คนู กรักขถี าก รมหมอ้ ใหม่ใส่นำ้�ไว้ จึงเอาดนิ สอพองเผาให้สุก
ใสล่ งในหมอ้ น�ำ้ น้ันใหค้ นไข้กินเนืองๆแกร้ ้อนในแกก้ ระหายนำ�้ หยดุ แล
ดนิ สอพองนอกจากจะเปน็ สมนุ ไพรทส่ี ามารถรกั ษาโรคไดแ้ ลว้ ยงั เปน็ ส่วนหนงึ่ ของ
วตั ถดุ ิบในสินคา้ อุตสาหกรรมท่สี ำ�คญั ของไทย เช่น อตุ สาหกรรมยาสีฟนั อตุ สาหกรรม
การผลิตธูป ตกแต่งเครื่องเรือน ไข่เค็มดินสอพอง ทำ�สีฝุ่น และอุตสาหกรรมยา
แผนปัจจุบันทใ่ี ชใ้ นการรักษาสิว และโรยแผล ก็ใชด้ นิ สอพองเปน็ ส่วนหนึง่ ของวัตถุดิบ
ในการรกั ษาสิวไดเ้ ช่นกนั

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 32

ธ...ร.ณ....ีพ...ิบ..ัต..ิภ...ัย..

33 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ธรณีีพิิบััติิภััย (Geohazard) เหตุกุ ารณ์ส์ ึึนามิิอาจเป็น็ สาเหตุใุ ห้เ้ กิิดการ
เป็็นภััยธรรมชาติิที่่�เกิิดจากกระบวนการ กััดเซาะชายฝั่่�งตามมา ฉะนั้้�น หากเข้้าใจ
ทางธรณีวีิิทยาอาทิิ แผ่่นดิินไหว ดิินถล่่ม หลุมุ และตระหนัักถึึงภััยดัังกล่่าวแล้้วก็็จะเป็็น
ยุบุ และสึึนามิิ เป็น็ ต้น้ ในหลายเหตุกุ ารณ์์ ประโยชน์์ เพื่่�อใช้้เป็็นแนวทางในการ
ธรณีีพิิบััติิภััยเกิิดกระบวนการต่่อเนื่่�อง ลดผลกระทบและความรุุนแรงจาก
แบบลููกโซ่่ จากภััยหนึ่่�งไปสู่่�อีีกภััยหนึ่่�ง เหตุุการณ์์ธรณีีพิิบััติิภััยที่่�อาจเกิิดขึ้ �นได้้
ก่่อให้้เกิิดความเสีียหายต่่อชีีวิิตและ ในอนาคตสำำ�หรัับธรณีีพิิบััติิภััยที่่�เคย
ทรัพั ย์์สิินเป็็นอัันมาก เช่่น แผ่่นดิินไหว เกิิดขึ้�นหรืืออาจเกิิดขึ้�นในพื้�้นที่่�จัังหวััด
ใต้้ทะเลอาจนำ�ำ ไปสู่�่การเกิิดสึึนามิิ หรืือ ลพบุุรีี ได้้แก่่ ดิินถล่่ม แผ่่นดิินไหว และ

หลุมุ ยุบุ ดังั รายละเอีียดต่่อไปนี้้�

แผ่นดนิ ถลม่

แผ่่นดิินถล่่ม (Landslide) (Triggering Factor) เช่่น ปริิมาณน้ำ�ำ�
ตามพจนานุุกรมศััพท์์ธรณีีวิิทยา ฉบัับ ฝนที่่�ตกหนัักอย่่างต่่อเนื่่�องทำำ�ให้้เกิิดการ
ราชบัณั ฑิิตยสถาน(2557)หมายถึึง คำำ�ทั่่ว� ไป เปลี่่�ยนแปลงของชั้�นน้ำำ�� ใต้ด้ ิิน ส่่งผลให้้ชั้น�
ที่่�ใช้้เรีียกการเคลื่ �อนที่่�ของแผ่่นดิินและ ดิินและหิินเสียี สมดุลุ จนถึึงขาดเสถียี รภาพ
กระบวนการซึ่�่งเกี่ �ยวข้้องกัับการเคลื่ �อนที่่� กล่่าวคืือกลไกลและกระบวนการควบคุุม
ของดิิน หิิน ตามแนวลาดชััน เนื่่�องจาก การเคลื่ �อนที่่�ของมวลดิินที่่�เปนผลจาก
แรงดึึงดููดของโลก การเคลื่�อนที่่�ของมวล น้ำ��ำ ฝน (ตัวั เร่่ง) และน้ำ��ำ ใต้ด้ ิิน (สาเหตุ)ุ อีกี ทั้้�ง
เหล่่านี้้�มีีความเร็็วปานกลางถึึงเร็็วมาก ปรากฏการณ์์แผ่่นดิินถล่่มสามารถเกิิดขึ้ �น
ส่่วนในแง่ ทางวิิชาการนั้้�น แผ่่นดิินถล่่ม เนื่่�องจากการกระทำำ�ของมนุุษย์์ได้้ เช่่น
หมายถึึง การเคลื่�อนที่่�ของมวลดิิน/หิิน การตัดั ถนนผ่่านภููเขา ซึ่ง�่ บ่่อยครั้ง� ที่่ส� ังั เกต
ลงมาตามลาดเขาด้้วยอิิทธิิพลของแรง เห็็นดิินมีีการเลื่�อนถล่่มลงข้้างทาง หรืือ
โน้ม้ ถ่่วงของโลก (Cruden and Varnes, การตัดั ไม้ท้ ำ�ำ ลายป่า่ ขาดพืืชพรรณปกคลุมุ
1996) สามารถเกิิดขึ้�นเองตามธรรมชาติิ ดิินทำ�ำ ให้้ง่ายต่่อการเกิิดแผ่่นดิินถล่่ม
โดยมีีปััจจัยั ภายนอกเป็น็ ตัวั กระตุ้�น/ตัวั เร่่ง

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 34

35 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 36

แผ่นดนิ ไหว

แผ่่นดิินไหวเป็็นภััยพิิบััติิทางธรรมชาตที่่�เกิิดจากการสั่่�นสะเทืือนของพื้้�นดิิน
อัันเนื่่�องมาจากการปลดปล่่อยพลัังงาน เพื่่�อระบายความเครีียดที่่�สะสมไว้้ภายในโลก
ออกมาอย่่างฉับั พลันั ในการปรับั สมดุลุ ของเปลืือกโลกให้ค้ งที่่� มีสี าเหตุมุ าจาก 2 สาเหตุใุ หญ่่
สาเหตุแุ รก เกิิดจากการกระทำำ�ของมนุษุ ย์์ ได้แ้ ก่่ การทดลองระเบิิดปรมาณูู การกักั เก็บ็
น้ำ��ำ ในเขื่�อน และแรงระเบิิดจากการทำ�ำ เหมืืองแร่่ เป็็นต้้น ส่่วนสาเหตุุที่่�สองเกิิดขึ้�นเอง
จากธรรมชาติิ
ความรุุนแรงของแผ่่นดิินไหว (Intensity) เป็็นผลกระทบของแผ่่นดิินไหวที่่�มีี
ต่่อความรู้้�สึึกของคนต่่อความเสีียหายของอาคารและสิ่่�งก่่อสร้้าง และต่่อสิ่่�งต่่าง ๆ
ของธรรมชาติิ ความรุุนแรงจะมากน้้อยขึ้�นอยู่่�กัับระยะทาง จากตำำ�แหน่่งศููนย์์กลาง
แผ่่นดิินไหว (Epicenter) ความรุุนแรงของแผ่่นดิินไหว กำำ�หนดได้้จากความรู้้�สึึกของ
อาการตอบสนองของผู้�คน การเคล้�อนที่่�ของเครื่ �องเรืือน เครื่ �องใช้ใ้ นบาน ความเสียี
หายของปลอ� งไฟจนถึึงขั้�นที่่�ทุุกสิ่�่งทุุกอย่่างพัังพิินาศ มาตราวัดั ความรุนุ แรงของแผ่่นดิิน
ไหวเรียี กว่่า “มาตราเมอร์์คััลลี่”� (Mercalli Scale) มีี 12 ระดับั โดยมีหี น่่วยของระดับั
ความรุนุ แรงเป็็นตััวเลขโรมันั จากระดัับความรุุนแรงที่่�น้อ้ ยมากจนไม่่สามารถรู้�สึ กได้้
ต้้องตรวจวััดได้้ด้้วยเครื่อ� งมืือวััดแผ่่นดิินไหวเท่่านั้้�น จนถึึงขั้ �นรุุนแรงที่่�สุุดจนทุกุ สิ่�่ง
ทุุกอย่่างพัังพิินาศ

ตารางแสดงระดบั ความรนุ แรงของแผน่ ดนิ ไหว (มาตราเมอรค์ ลั ลี (Mercalli Scale)

37 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 38

กรมทรัพยากรธรณี ได้สำ�รวจรอยเลื่อนมีพลังพบว่า ประเทศไทยมีแนว
รอยเลอ่ื นใหญ่ ๆ อยู่หลายแนว สามารถจัดกลุ่ มรอยเล่ือนโดยอาศัยทิศทางการวางตัว
และการเคลอ่ื นท่ีได้ 3 แนว คือ กลุ่มรอยเลอื่ นที่วางตัวในแนวทิศตะวันออกเฉยี งเหนือ
-ตะวนั ตกเฉยี งใต้ กลุ่มรอยเลอื่ นที่วางตวั ในทศิ ตะวนั ตกเฉยี งเหนอื ถงึ ตะวนั ออกเฉยี งใต้
และกลุ่มรอยเลอื่ นที่วางตวั อยใู่ นทศิ เหนอื -ใต ้ จ�ำ นวนทงั้ สน้ิ 16 กลุ่ มรอยเลอื่ นครอบคลมุ
22 จงั หวดั ของประเทศไทย ดงั น้ี กลุ่ มรอยเลอ่ื นแม่จนั กลุ่ มรอยเลอ่ื นแม่อิง กลุ่มรอยเลอื่ น
แม่ฮ่องสอน กลุ่ มรอยเล่อื นเมย กลุ่ มรอยเลื่อนแม่ทา กลุ่ มรอยเล่ือนเถนิ กลุ่ มรอยเล่ือน
พะเยา กลุ่มรอยเลอื่ น แม่ลาว กลุ่มรอยเลอื่ นปัว กลุ่มรอยเลอ่ื นอตุ รดิตถ์ กลุ่มรอยเลอื่ น
เพชรบูรณ์ กลุ่มรอยเลือ่ นศรสี วัสดิ์ กลุ่มรอยเล่อื นเจดยี ์สามองค์ กลุ่มรอยเลื่อนระนอง
กลุ่ มรอยเลอ่ื นคลองมะรยุ่ และกลุ่ มรอยเลอ่ื นเวยี งแหง

39 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 40

หลุมยบุ

หลุุมยุุบ (Sinkhole) จะพบเป็็นหลุุมหรืือแอ่่งบนพื้�้นดิิน ซึ่่�งมีีลัักษณะรููปร่่าง
คล้า้ ยกรวย หรืือลึึกชันั เป็น็ เหวลึึก หรืือคล้า้ ยปล่่อง ปากหลุมุ เกืือบกลม สาเหตุขุ องหลุมุ
ยุุบเกิิดจากมีโี พรงใต้ด้ ิินอยู่ด่� ้้านล่่าง ต่่อมาเพดานโพรงมีกี ารพังั ทลายยุุบตัวั ลง เกิิดเป็็น
หลุมุ ยุบุ ขึ้้น� ซึ่ง�่ โดยทั่่�วไปตำำ�แหน่่งหลุุมยุบุ มักั พัฒั นาในบริิเวณที่่ม� ีีรอยแตก และเกิิดขึ้น�
ง่ายในบริิเวณที่่�มีีรอยแตกตััดกััน (กรมทรััพยากรธรณีี,2544) สาเหตุุของการยุุบตััว
อาจเนื่่�องมาจากการสููบน้ำำ��ใต้้ดิิน หรืือได้้รัับแรงสั่่�นสะเทืือนจากแผ่่นดิินไหวหรืือ
ยานพาหนะ ที่่�สััญจรไปมาในบริิเวณใกล้้เคีียง โพรงใต้้ดิินเกิิดได้้จากหลายสาเหตุุ
ด้ว้ ยกันั คืือ
1) มีเี กลืือหิินรองรัับอยู่่�ด้้านล่่าง เมื่่�อมีีการสููบน้ำำ��เค็็มเพื่่�อผลิิตเกลืือสิินเธาว์์
จึึงเกิิดการละลายของเกลืือหิินทำำ�ให้้เกิิดโพรงเกลืือขึ้ น�
2) มีนี ้ำ�ำ�ฝนที่่�มีีความเป็็นกรดอย่่างอ่่อนละลายเอาหิินจำำ�พวกคาร์์บอเนต ได้แ้ ก่่
หิินปููน หิินโดโลไมต์์ ที่่�รองรัับอยู่่�ด้้านล่่างออกไป จากนั้้�นจึึงพััฒนาเกิิดเป็็นโพรง
หรืือถ้ำำ��ใต้ด้ ิิน
3) น้ำ�ำ� ใต้ด้ ิินพัดั พาเอาตะกอนทรายที่่�รองรัับด้า้ นล่่างออกไป เนื่่�องจากปริิมาณ
และแรงพััดพาของน้ำำ��ใต้้ดิินเพิ่่�มขึ้้�น หลุมุ ยุบุ เป็น็ ปรากฏการณ์ท์ ี่่ส� ามารถเกิิดขึ้น� ได้ท้ ั้้ง�
ตามธรรมชาติิ และโดยการกระทำำ�ของมนุุษย์์หลุุมยุบุ ที่่เ� กิิดขึ้�นเองตามธรรมชาติิอาจใช้้
เวลาหลายล้า้ นปีหี รืือในเวลาอันั รวดเร็็ว เช่่น กรณีที ี่่เ� กิิดแผ่่นดิินไหวขนาด 9.1 ริิกเตอร์์
เมื่่�อวัันที่่� 26 ธัันวาคม พ.ศ. 2547 ก่่อให้้เกิิดหลุุมยุุบในหลายพื้้�นที่่�ทางภาคใต้้
ของประเทศไทย ส่่วนหลุมุ ยุุบที่่�เกิิดขึ้ �นโดยการกระทำำ�ของมนุุษย์์มัักเกิิดขึ้ �นในเวลา
อัันรวดเร็็ว สาเหตุุดัังกล่่าว ได้้แก่่ การสููบน้ำำ��ใต้้ดิิน และการสููบน้ำำ��เค็็มเพื่่�อผลิิต
เกลืือสิินเธาว์์ เป็็นต้น้
จากปััจจััยดัังกล่่าว กรมทรััพยากรธรณีีได้้ประเมิินพื้้�นที่่�จัังหวััดลพบุุรีี
พบว่่าพื้้�นที่่�ที่่�มีีโอกาสเกิิดหลุุมยุุบ มีีจำำ�นวน 38 ตำำ�บล 9 อำำ�เภอ

41 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 42

43 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ซา..ก..ด..ึก...ด..ำ.�.บ..ร..ร..พ. ์

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 44

จังั หวัดั ลพบุรุ ีี มีหี ลักั ฐานของซากดึึกดำ�ำ บรรพ์เ์ มื่อ� ช่่วงยุคุ เพอร์เ์ มียี น (Permian)
หรืือประมาณ 295 ล้า้ นปีกี ่่อน โดยมีีสภาพพื้�น้ ที่่�เดิิมเป็็นท้้องทะเลกว้้าง มีีตะกอนดิิน
ทรายสะสมตััวกัันเป็็นชั้�น ๆ บางพื้�้นที่่�มีีสภาพแวดล้้อมเหมาะแก่่การสะสมตะกอน
จำำ�พวกสารประกอบคาร์์บอเนต ซึ่่�งส่่วนใหญ่่เป็็นแคลเซีียมคาร์์บอเนต สััตว์์ทะเล
จำำ�พวกฟิวิ ซููลิินิิด หรืือคตข้้าวสาร ปะการััง สาหร่่าย ไบรโอซัวั หอยต่่าง ๆ ฯลฯ อาศัยั
อยู่ใ�่ นท้อ้ งทะเลนี้้ด� ้ว้ ย และมักั จะอยู่ก�่ ันั เป็น็ หมวดหมู่ใ�่ นบริิเวณที่่ม� ีสี ารประกอบแคลเซียี ม
คาร์์บอเนตตกตะกอน เมื่�อเวลาผ่่านไป สััตว์์เหล่่านั้้�นเมื่�อตายลงก็็ตกจมพร้้อมกัับการ
ตกตะกอน จนเกิิดเป็น็ ชั้�นของตะกอนดัังกล่่าวนี้้�เมื่�อแข็ง็ ตััวก็ก็ ลายเป็น็ หิิน โดยตะกอน
ทรายก็็จะกลายเป็็นหิินทราย ตะกอนดิินและโคลนก็็จะกลายเป็็นหิินด่นดานและ
หิินโคลน และตะกอนแคลเซีียมคาร์์บอเนตก็็จะกลายเป็็นหิินปููน ซึ่�่งจััดอยู่�่ในกลุ่�มหิิน
สระบุุรีี ที่่�ประกอบไปด้้วยซากดึึกดำำ�บรรพ์์จำ�ำ นวนมาก ทางตะวัันออกเฉีียงใต้้ ในเขต
อำำ�เภอพัฒั นานิิคม อำ�ำ เภอเมืือง ทางตะวัันออกในเขตอำ�ำ เภอชััยบาดาล และทางตะวััน
ตกในเขตอำ�ำ เภอโคกสำ�ำ โรง และอำำ�เภอหนองม่่วง

แหลง่ ซากดึกดำ�บรรพ์ที่สำ�คญั ในจังหวัดลพบุรี

1.แหล่่งเขาจัักจั่�น ตำ�ำ บลชอนสารเดช อำ�ำ เภอหนองม่ว่ ง
เป็น็ เขาหิินปููน ยุคุ เพอร์์เมีียนตอนกลาง (ประมาณ 273 - 259 ล้า้ นปีกี ่่อน)
พบซากดึึกดำำ�บรรพ์์ของสิ่่�งมีีชีีวิิตในทะเล ได้้แก่่ ปะการััง ฟิิวซููลิินิิด (คตข้้าวสาร)
ไครนอยด์์ (พลัับพลึึงทะเล) โดยพบจำ�ำ นวนค่่อนข้า้ งหนาแน่่นในชั้�นหิิน

ปะการงั

45 ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี

ฟวิ ซลู นิ ิด (Fusulinid) หรือ คตขา้ วสาร
2. แหล่ง่ เขาสมโภชน์์ ตาบลซัับตะเคียี น อาเภอชััยบาดาล
เป็น็ เขาหิินปููนเป็น็ ชั้น� หนาแทรกด้ว้ ยเชิิร์ต์ ทั้้ง� เป็น็ เลนส์ ์ ยุคุ เพอร์เ์ มียี นตอนกลาง
(ประมาณ 273 - 259 ล้้านปีีก่่อน) พบซากดึึกดำำ�บรรพ์์ของสิ่่�งมีีชีีวิิตในทะเล ได้แ้ ก่่
ฟิวิ ซููลิินิิด (คตข้า้ วสาร) หอยสองฝา ในกลุ่ม� อะลาโตคอนคิิด (Alatochonchid) หอยฝาเดียี ว
ปะการััง ไครนอยด์์ (พลับั พลึึงทะเล) และฟองน้ำ�ำ�

หอยสองฝาในกลุ่มอะลาโตคอนคดิ (Alatochonchid Bivalve)

ทรัพย์ในดิน จ.ลพบุรี 46