97 ¹7 (7) 2015 "Еуразия білімі. Eurasian education. Евразийское образование" халықаралық журналы Қазақстан Республикасының, таяу және алыс шетел мемлекеттерінің түрлі мектептері мен бағыттары өкілдерінің теориялық және эмпирикалық зерттеулерін жарыққа шығаратын халықаралық ғылыми-әдістемелік, педагогикалық журнал. Журналдың басты міндеттерінің бірі - білім берудің кәсібиленуіне, әлеуметтікгуманитарлық, жаратылыстану ғылымдары аясында ғылыми зерттеу жұмыстарының жүргізілуіне және педагогтардың өз тәжірибелерімен бөлісулеріне ықпал ету. Журнал ғалымдарға, білім беру жүйесінің қызметкерлеріне, студенттерге, сондай-ақ барлық оқырмандарға арналады. "Еуразия білімі. Eurasian education. Евразийское образование" - международный научно-методический, педагогический журнал, публикующий теоретические и эмпирические исследования представителей различных школ и направлений Республики Казахстан, стран ближнего и дальнего зарубежья. Одной из важнейших задач журнала является содействие профессионализации образования и научно-исследовательской работы в области социальногуманитарных, естественных наук, а также распространение передового опыта педагогов. Журнал предназначен для ученых, работников системы образования, студентов и широкого круга читателей. "Еуразия білімі. Eurasian education. Евразийское образование" is an International journal aimed to publish theoretical and empirical research data from various Kazakhstan schools and fields of science as well as from countries of near and far abroad. One of the most important tasks of the journal is to promote the professionalization of education and research works in the field of social sciences and humanities and natural sciences, as well as dissemination of best practices of pedagogue. The journal is targeted on wide range of readers: employee of the education system, university students, and all those who interested in humanities.
Халықаралық ғылыми-әдістемелік, педагогикалық журнал Международный научно-методический, педагогический журнал Scientific, methodical, pedagogical international journal «ЕУРАЗИЯ БІЛІМІ. EURASIAN EDUCATION. ЕВРАЗИЙСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ» ШЫҒУ ЖИІЛІГІ ПЕРИОДИЧНОСТЬ PERIODICITY: айына бір рет один раз в месяц 1 time per month МЕНШІК ИЕСІ СОБСТВЕННИК / OWNER: «Erudit Group» ЖШС/ТОО/LLС БАС РЕДАКТОР ГЛАВНЫЙ РЕДАКТОР EDITORIAL - IN CHIEF: Арафат Мамырбеков Arafat Mamyrbekov БАС РЕДАКТОРДЫҢ ОРЫНБАСАРЫ ЗАМЕСТИТЕЛЬ ГЛАВНОГО РЕДАКТОРА ASSISTANT EDITOR: Азамат Азатов / Azamat Azatov Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитетінде 24.11.2014 ж. есепке қойылып, №14770-Ж куәлігі берілген. Свидетельство о постановке на учет выдано Комитетом связи, информатизации и информации Министерства по инвестициям и развитию Республики Казахстан №14770-Ж от 24.11.2014 г. Registered in The Ministry of Investment and Development of the Republic of Kazakhstan, Communication and Information Committee 24.11.2014. Certificate No. 14770-Ж. РЕДАКЦИЯНЫҢ МЕКЕНЖАЙЫ / АДРЕС РЕДАКЦИИ / THE EDITORIAL OFFICE ADDRESS: 0 7 1 4 0 0 Семей қ., Уранхаев к-сі, 45, 2 қабат, 3 кеңсе. г. Семей, ул. Уранхаева, 45, 2 этаж, офис 3. Semey, Uranhayev Street 45, 2nd floor, office 3. Tel: + 7 (7222) 56 25 25, e-mail: [email protected] РЕДАКЦИЯ АЛҚАСЫ: Атантаева Бақыт Жұмағазықызы, тарих ғылымдарының докторы, профессор. Аубакирова Қарлығаш Әділханқызы, PhD доктор. Аубакирова Рахиля Жұматайқызы, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент. Барышников Геннадий Яковлевич, география ғылымдарының докторы, профессор Белгібаев Мұхит Есенұлы, география ғылымдарының докторы, профессор Берікханова Гүлназ Еженханова, физика-математика ғылымдарының докторы Біләл Соғұт, археология ғылымдарының докторы, Памуккале университетінің профессоры (Түркия) Гвен Мордюк, PhD доктор, Питтсбург мемлекеттік университетінің қауымдастырылған профессоры (АҚШ) Искакова Гүлнар Қожағұлқызы, саяси ғылымдардың докторы, профессор Каримов Мұхтарбек Қарпықұлы, тарих ғылымдарының кандидаты, профессор. Мамырбекова Гүлфар Мажитқызы, филология ғылымдарының кандидаты. Нергис Бирай, PhD доктор, Памуккале университетінің доценті (Түркия) Петер Финке, PhD доктор, Цюрих университетінің профессоры (Швейцария) Сунарчина Мунира Мунировна, әлеуметтану ғылымдарының докторы, профессор (РФ) Фесенко Наталья Анатольевна, Семей қаласының білім бөлімінің басшысы Чунг Ианг Ли, PhD доктор, Питтсбург мемлекеттік университетінің профессоры (АҚШ) РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ: Атантаева Бакыт Жумагазыевна, доктор исторических наук, профессор. Аубакирова Карлыгаш Адильхановна, PhD доктор. Аубакирова Рахиля Жуматаевна, кандидат педагогических наук, доцент. Барышников Геннадий Яковлевич, доктор географических наук, профессор (Россия) Бельгибаев Мухит Есенович, доктор географических наук, профессор Берикханова Гулназ Еженхановна, доктор физико-математических наук. Билял Согут, доктор археологических наук, профессор университета Памуккале (Турция) Гвен Мордюк, доктор PhD, ассоциированный профессор Питтсбургского государственного университета (США) Искакова Гульнар Кожагуловна, доктор политических наук, профессор Каримов Мухтарбек Карпыкович, кандидат исторических наук, профессор. Мамырбекова Гулфар Мажитовна, кандидат филологических наук. Нергис Бирай, доктор PhD, доцент университета Памуккале (Турция) Петер Финке, доктор PhD, профессор Университета Цюриха (Швейцария) Сунарчина Мунира Мунировна, доктор социологических наук, профессор (РФ) Фесенко Наталья Анатольевна, руководитель отдела образования г.Семей Чунг Ианг Ли, доктор PhD, профессор Питтсбургского государственного университета (США) EDITORIAL BOARDERS: Bakhyt Atantayeva, doctor of historical sciences, professor Bilal Sogut, doctor of archaeological sciences, professor of the Pamukkale university (Turkey) Chung Yang Lee, PhD, professor of the Pittsburg State University (USA) Gennady Baryshnikov, doctor of geographical sciences, professor (Russia) Gulfar Mamyrbekova, candidate in philological sciences Gulnar Iskakova, doctor of political sciences, professor Gulnaz Berikhanova, doctor of physical and mathematical sciences Gwen Murdock, PhD, associated professor of the Pittsburg State University (USA) Karlygash Aubakirova, PhD. Mukhit Belgibayev, doctor of geographical sciences, professor Mukhtarbek Karimov, candidate in historical sciences, professor Sunarchina Munira, doctor of social sciences, prof (RF) Natalia Fesenko, the head of The Education Department of Semey. Nergis Birai, PhD, docent of the Pamukkale university (Turkey) Peter Finke, PhD, professor of the Zurich university (Switzerland) Rakhilya Aubakirova, candidate in pedagogical sciences, docent. №1 (46) 2023
МАЗМҰНЫ СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 2 ПЕДАГОГИКА ПЕДАГОГИКА PEDAGOGICS Рустемова Г.Р. Жоба негізінде оқыту технологиясының мәні...................................................................................26 Иманбаева Р. Тәуелсіздік жылдарындағы білім беру жүйесінің жетістіктері...........................................................29 Сексенбаева С.К. Lesson Study тәсілі – біздің тәжірибемізде.................................................................................31 Kolykhailova A. Translation method as one of the effective methods in teaching foreign language........................34 Dogan Z. Patriotic education of Kazakhstani youth: problems and prospects..............................................................37 Асанов М.Ш., Мухатаев М.К. Развитие физических качеств легкоатлета через комплексный метод тренировки..40 Қайранбаев Д.Н. 12-13 жастағы дзюдошылардың спорттық іс-әрекетке белсенді және тиімді қатынасуларын қалыптастыру әдістері.....................................................................................................................................................44 Курмашев А.М. Жасөспірім футболшылардың жылдамдық–күштік қасиеттерін дамытудың негіздері.....................46 Нурахметов Ж.А. Мектеп оқушыларына баскетбол ойынының техникалық элементтерін оқыту әдістемесі...........48 Кургамбаев Т.Н. Боксшылардың спорттық шеберлігін және арнайы дене даярлығын жетілдірудің әдістері........50 Mukhatova A., Dautbayeva N. Providing comprehensive support for students in the conditions of the dormitory.......53 Жаксыбаев Н.М., Акжигитов Б.А. Командалық спорт ойындарына сапалы іріктеу жұмысы................................55 ТАРИХ ИСТОРИЯ HISTORY Карымсакова Б.Т. Массовые откочевки из Восточного Казахстан в 1931-1933 гг.: причины и последствия..............7 Турлыбаев М.Е. 1929-1930 жылдардағы Шығыс Қазақстан аумағындағы шаруалар көтерілістері мен наразылықтары (Өскемен және Зырян аудандары мысалында)..............................................................................................................10 Байбусинова А.О. Корейлерді Қазақстан аумағына депортациялау...........................................................................13 Байбусинова А.О. Шығыс Қазақстанға депортацияланған неміс этносы өкілдерінің мәдениеті...............................20 БИОЛОГИЯ БИОЛОГИЯ BIOLOGY Қабдыкәрімова Д.М. Семей өңірінде таралған раушангүлділер тұқымдасының өсімдіктері.......................................4
3 ОҚЫРМАНҒА СӨЗ Қазіргі таңда Қазақстан алдында тұрған басты мақсаттардың бірі - ғылымды қажетсінетін экономиканы дамыту, осы мақсатты жүзеге асыру бағытында, ең әуелі, білім мен ғылымның сапасын арттыру - күн тәртібіндегі негізгі міндет. Қалыптасқан әлемдік жаһандану үрдістері мен нарықтық экономикалық қатынастар, қарқынды дамып келе жатқан технологиялық жетістіктер күннен күнге педагогтар мен ғалымдардың жоғары білімділігі мен кәсіби сауаттылығын талап етуде. Жаңа замандағы мәдени, ғылыми жетістіктер ғалымдар мен ұстаздардың бәсекелестік жағдайында өз орнын таба алатын, өз мүмкіндіктерін көрсететін маман болуға итермелейді. Сол себепті де ғылым мен білім беру саласы мамандарының кәсіби біліктілігінің жоғары болуын қамтамасыз ету бағытында әр алуан шаралар үздіксіз атқарылып тұруы шарт әрі тәжірибе алмасу жұмыстары үнемі жүргізілуі тиіс. Мұндай жұмыстар түрлі конференциялар мен жиындар, біліктілікті арттыру курстары мен семинарлар түрінде ғана емес, халықаралық деңгейде таралатын ғылыми-әдістемелік журнал жүзінде де жүзеге асуы тиіс деп есептейміз. Бұл, өз кезегінде, ғалымдар мен педагог мамандардың тәжірибе алмасу үрдісіне қызмет ететін құрал болатыны сөзсіз. Осы орайда "ERUDIT" білім беру-ғылыми орталығы Еуразия кеңістігіндегі үздік ғалымдар мен педагогтардың ғылыми-әдістемелік жұмыстарын, ғылымдағы соңғы жаңалықтарды журнал беттерінде таратып отыруды жөн көрді. "Еуразия білімі. Eurasian education. Евразийское образование" халықаралық журналы білім берудің кәсібиленуіне, педагог мамандардың, ғалымдардың өз тәжірибелерімен бөлісулеріне мүмкіндік береді әрі шығармашылық ізденістердің артуына септігін тигізеді деген үміттемін. Бас редактор №1 (46) 2023
4 №1 (46) 2023 Биология Мақалада Семей өңірінің раушангүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктеріне сипаттама беріледі. Автор өсімдіктердің таралу аймағына кесте арқылы анализ жасайды. В статье дается характеристика растений Семипалатинского региона, относящихся к семейству розоцветных. Автор анализирует ареал распространения растений с помощью таблицы. The article describes the characteristics of plants of the Semipalatinsk region belonging to the Rosaceae family. The author analyzes the distribution area of plants using a table. ҚАБДЫКӘРІМОВА ДАНА МЕРЖАНҚЫЗЫ Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті, магистрант Ғылыми жетекшісі – биология ғ.к. доцент Сапарова Гульнара Сикимбаевна Семей өңірінде таралған раушангүлділер тұқымдасының өсімдіктері Семей өңірінің аумағы өсімдіктердің биологиялық әртүрлілігімен, сонымен қатар Қазақстан Республикасы үшін ерекше құнды пайдалы өсімдіктердің бай қорларымен ерекшеленеді. Өңірімізде өсетін әр өсімдіктің өз орны бар, себебі бір өсімдік түрінің жойылып кетуі, Қазақ жерінің флорасының алуантүрлілігіне қалпына келмейтін зардапты алып келеді. Раушангүлділер- бұл ең қызықты және қиын тұқымдастардың бірі, және оның бірқатар монографиялық өңдеулері болса да, ол әлі күнге дейін өсімдіктер таксономиясының ең күрделі нысаны болып қала береді. Еліміздің Семей аймағында аса көп зерттеулерді қажет ететін нысандардың бірі раушангүлділер (Rosaceae Juss.) тұқымдасының өкілдері. Раушангүлділер тұқымдасы (Rosaceae) туыстық және түрлік құрамы бойынша Абай облысының флорасындағы ең ірі тұқымдастардың бірі болып табылады. Раушангүлділер тұқымдасының туыстық және түрлік құрамы Семей өңірінің территориясында айтарлықтай әр түрлілігімен сипатталған. Семей аймағында кездесетін Rosaceae тұқымдасының өсімдіктерінің түрлік құрамы 18 туысқа жататын 45 түрден тұрады. Тобылғы-Spiraea. Сабағының биіктігі 1-1,5 метрге дейін жететін, қосалқы жапырақтары жоқ, жай жапырақты, бұталы көпжылдық өсімдік. Сабағы өте қатты, қабығы қызғылт-қоңыр түсті. Жапырақтары ұсақ, керілген, ұшы дөңгеленген, кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Өсімдік ерте көктемде гүлдейді. Гүлдері ұсақ, ақ кейде қызғылт түсті, қалқанша немесе шатырша гүлшоғырларында жинақталған. Қазақстанда 10 түрі кездеседі . Далалы аймақтарда, тау бөктерлерінде және сайларда өседі. Біздің өңірде кездесетін екі түрі бар: шайқурай тобылғы- S.hypericifolia және крената тобылғысы-S. crenata. Гүлдері қалқанша тәрізді немесе сыпыртқы гүлшоғырында жиналған, жапырағының ұзындығы 4-10 см; гүлшоғыры-сыпыртқы-шайқурай тобылғысы. Ырғай-Cotoneaster Medik. Биіктігі 1-1,5 метр аралығындағы көпжылдық сүректі, бұталы өсімдік. Жапырақтары қарапайым, бүтін жиекті, кезектесіп орналасады. Гүлдері ұсақ, ақшылқызғылт түсті, шашақ немесе қалқанша гүлшоғырына жинақталған. Қазақстанда 16 түрі кездеседі, олардың ішінде эндемдері де бар олар тау беткейлерінде таралған. Біздің өңірде өсетіні Азгүлді ырғай- C. oligantha. Шетен-Sorbus L. Ірі тақ қауырсынды жапырақты ағаш. Жапырақтары сопақша-қандауырлы, жиегі ара тісті жапырақшалардан құралған. Гүлдері шатырша гүлшоғырына жиналған. Жемісі шар тәрізді немесе сопақ, қызыл түсті, ұялаларының арасы қатқыл немесе қабыршақты пердемен бөлінген. Тұқымы сопақ, үш қырлы. Қазақстанда 3 түрі кездеседі. Таудағы шыршалы және қарағайлы ормандардың жиегінде өседі. Біздің өңірде өсетіні- Сібір шетені- S. Sibirica. Долана - Crataegus L. 21. Долана күз кезінде жапырақ тастайтын,сүректі ағаш тектес өсімдік, биіктігі 3-4 метрге жетеді. Сабағы қызыл немесе сарғылт түсті, үшкір тікенекті, жоғарылаған сайын өркендері көбейе береді, сондықтан кронасы шар тәрізді. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, сағақтары қысқа, қосалқы жапырақшалары болады, бірақ олар ерте түсіп қалады. Қазақстанда 7 түрі кездеседі. Олар сайларда, өзен маңында және тау аңғарларында өседі. Біздің аймақта өсетіні- Алқызыл долана- C.Sanguinea, Алтай доланасы- С. altaica. Таңқурай - Rubus L. Өркені екі типті жартылай бұталар: біржылдық жасыл вегетативті және екіжылдық сүректенген генеративті. Жапырақтары күрделі, 3-5 сопақшажұмыртқа тәрізді жапырақшалы, жапырақтарының үсті жалаңаш, астыңғы жағы түкті. Гүлдері шашақ немесе қалқанша гүлшоғырына жиналған, қосжынысты. Қазақстанда 4 түрі кездеседі. Тау баурайларында, орман жиектерінде, ормандарда өседі. Біздің өңірде өсетіні- Кәдімгі таңқурай. - R. Idaeus, Сахалин таңқурайы. - R. sachalinensis. Бүлдірген - Fragaria L. Бүлдірген биіктігі 5-25 см аралығында болатын, жапырағы жертаған, үшқұлақты күрделі, өркенмұртшасы бар көпжылдық шөптесін өсімдік. Қосымша жапырақшалары бар, олар ерте түсіп қалады. Жапырақтары сопақ немесе жұмыртқа тәрізді, жиегі ара тісті. Өсімдіктің сыртын түзу орналасқан түктер басқан. Өсімдік мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемістері шілде айында піседі. Біздің аймақта 2 түрі
5 №1 (46) 2023 Биология бар, шалғындарда, сонымен қатар ашық шөптесін тау етектерінде өседі. - Орман бүлдіргені. - F. vesca, жасыл бүлдірген. - F. viridis. Мажыра - Comarum L. Жатаған тамырсабақты және қауырсынды жапырақты көпжылдық шөптесін немесе жартылай бұталы өсімдік. Біздің өңірде 1 түрі кездеседі . Батпақты шалғындықтарда өсетін- Батпақ мажыра. - C. palustre. Қазтабан - Potentilla L. Қазтабан көпжылдық, тік немесе жартылай көтерілген, кейде жатаған және қысқарған сабақты шөптесін өсімдік. Тамырлары жуан, ұзындығы 6-7 см, ені 1,5-2 сыртқы қабығы қызылқоңыр, іші ақшыл сары түсті. Жапырақтары үш құлақты немесе саусақты-салалы, 5-7 тілімделген. Қазақстанда 48 түрі кездеседі, соның ішінде эндемдері де бар. Далалы аймақта, шалғында, тасты және қиыршықты тасты тау етектерінде өседі. Біздің өңірде кездесетіні- Айыр қ. – P .bifurca, Жоңғар .қ – P. soongorica, Жақын қ. - P. Approximata, Тікенді қ. - P. strigosa., Күміс қ. - P. argentea., Күлгін қ. - P. impolita., Жабысқақ қ. -P.viscosa, Түзу қ. - P. еrecta, P. norvegica, Далашөп қ. - P. desertorum., Ұзынсағақты қ. - P. longipes. ,Жатаған қ. - P. Humifusa, Бүлдірген қ. – P .fragiformis, Түзу қ. - P. еrecta, Сабақсыз қ. - P. acaulis., Кәдімгі қ.- P. anserina. Түзу қазтабан (Potentilla erecta (L.) Hampe) – раушангүлдер тұқымдасы қазтабан туысына жататын шөп тектес, көп жылдық өсімдік. Ертіс өзенінің бойында кездеседі. Өсімдіктің құрамында илік заттар, крахмал, алма қышқылы, шайыр, камедь, эфир майлары, қант бар. Күміс қазтабан (Potentilla argentea) – раушангүлділер тұқымдасы қазтабан туысына жататын шөп тектес, көп жылдық өсімдік. Өсімдіктің құрамында илік заттар, шайыр, камедь, эфир майлары, липидтер бар. Тамырсабағын, жапырағын дәрілік зат ретінде пайдаланады. Өсімдік қан тоқтарқыш, бактерицидтік, асқынуға қарсы қасиеттерге ие. Қайнатпасын немесе тұнбасын дизентерия, жара түйремелерінде, бүйрек қабынған кезде пайдаланады. Хамеродос – Chamaerhodos Bge. Жапырақтары тілімделген, әрі кезектесіп орналасқан шөптесін өсімдік. Гипантийінің пішіні кері конус немесе сопақ қоңырау тәрізді. Қазақстанда 4 түрі кездеседі. Жартастарда, құрғақ тасты тау етектерінде, қарағайлы ормандарда, құрғақ шалғындарда, жайылымдарда өседі. Біздің өңірде өсетіні- түзу хамеродос- Ch. Erecta. Гравилат - Geum L. Көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамыр үсті жапырақтары бөлінген, үзілген қауырсынды, лира тәрізді. Гүлдері жалғыз, көбінесе қалқанша гүлшоғырында орналасқан, орташа көлемді. Қазақстанда 3 түрі кездеседі.Орманда, бұталардың ішінде, өзен, бұлақ, жол жиектерінде, ылғалды шалғынды шөптесін жерлерде өседі. Біздің өңірде өсетіні- Өзен гравилаты. - G. rivale., Алеп г. - G. Aleppicum Лабазник - Filipendula Adans. Лабазник биіктігі 20-50 см аралығында болатын, ұзын немесе қысқа тамырсабақты көпжылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтары қауырсынды немесе қауырсынды бөлімді. Жапырақ серіктері сағағымен бірге өседі. Қазақстанда 3 түрі кездеседі. Олар өзен, бұлақ, шіліктітоғай жиектерінде және ылғалды шалғынды жерлерде өседі. Өсімдік гүлдеген кезде өте әсем келеді, оның бал шырынды маңызы бар. Біздің өңірде кездесетініШегіршін л. - F. ulmaria, далалық л. - F. stepposa, алтыкүлте л. - F. haxapetala Ошаған - Agrimonia L. Ошаған биіктігі 70-80 см, сабағы жерге қарай иілген, сыртын түк басқан, тақ қауырсынды жапырақты көпжылдық шөптесін өсімдік. Жапырағының үстіңгі беті жасыл түсті, астыңғы жағы сұрғылт жасыл түсті, жиегі тегіс емес. Бұл өсімдік маусым айының екінші жартысынан бастап тамыз айының аяғына дейін гүлдейді. Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Өзен жағасында, тау етектерінде, сайларда, шілікті тоғайдың жиектерінде өседі. Біздің өңірде кездесетіні- Азия ошағаны. - A. Asiatica- жапырақтарының төменгі жағы сұрғылт және жұлдызша тәрізді түктермен қапталған, жемісінің сыртқы тікенектері төменге қарай иілген. Шелна - Sanguisorba L. Сабағының биіктігі 60-80 см-ге дейін жететін, көпжылдық, тамырсабақты шөптесін өсімдік, тамырсабағы жуан келген. Сабағы тік өседі, қолмен ұстағанда 2-3 қырлы екендігі бірден білінеді. Өсімдіктің тақ қауырсынды төменгі жапырақтары ұзын сағақта орналасқан, сабақ ұштарындағы жапырақтар сағақсыз келеді. Жапырақтарының көлемі төменнен жоғары қарай кішірейе береді. Өсімдік маусым және шілде айларында гүлдейді, жемісі қыркүйек айында піседі. Қазақстанда 3 түрі бар , олар шалғынды жерлерде өседі. Біздің өңірде өсетіні- Дәрілік шелна. - S. officinalis.L. Раушан - Rosa L. Раушан биіктігі 120-180 см аралығында болатын, сыртын тікенекті қабық басып тұратын көпжылдық бұталы өсімдік. Бұтақтары қызыл- қоңыр түсті, жылтыр, көп бұтақты, нәзік тікенді келеді. Жапырақтары күрделі тақ қауырсынды, кезектесіп орналасқан, пішіні сопақ немесе төңкерілген жұмыртқа тәрізді, жиегі ара тісті. Халық арасында раушанды итмұрын деп атайды.Өсімдік мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі. Қазақстанда раушанның (итмұрынның) 21 түрі кездеседі олардың ішінде эндемдері де бар. Ормандарда, орман етектерінде, тау етектерінде, сайларда, өзен аңғарларында өседі. Біздің өңірде өсетіні- Павлов раушаны. - R. рavlovii, тікенді раушан. – R. Acicularis. 1 кесте. Өсімдіктердің таралу аймағы Өсімдік атауы Таралу аймағы Ертіс өзені бойы Семей қарағайлы орманы Шығыс өңірі шайқурай тобылғыS.hypericifolia + + крената тобылғысы-S. crenata + + Азгүлді ырғай-C. oligantha + + Сібір шетені- S. Sibirica + + Алқызыл доланаC.Sanguinea, + + Алтай доланасы- С. altaica + + Кәдімгі таңқурай. - R. Idaeus, + + Сахалин таңқурайы. - R. sachalinensis. + Орман бүлдіргені. - F. vesca + + Жасыл бүлдірген - F. viridis + + Батпақ мажыра. - C. palustre. + + Айыр қазтабан – P .bifurca + + Жоңғар қазтабан – P. soongorica +
6 №1 (46) 2023 Биология Жақын қазтабан - P. Approximata + Тікенді қ. - P. strigosa + + + Күміс қ. - P. argentea + Күлгін қ. - P. impolita + Жабысқақ қазтабан -P.viscosa + Түзу қазтабан - P. еrecta + Норвеж қазтабаны P. norvegica + Далашөп қазтабан - P. desertorum + Ұзынсағақты қазтабан - P. longipes + Жатаған қазтабан - P. Humifusa + + + Бүлдірген қазтабан – P .fragiformis + Түзу қазтабан. - P. еrecta + + Сабақсыз қазтабан. - P. acaulis + + + Кәдімгі қазтабан- P. anserina + + Өзен гравилаты. - G. rivale + Алеп гравилаты - G. Aleppicum + Түзу хамеродос- Ch. Erecta + + Шегіршін л. - F. ulmaria, алтыкүлте л. - F. haxapetala + + + Далалық лабазник. - F. stepposa + Алтыкүлте лабазник. - F. haxapetala + + Азия ошағаны. - A. Asiatica + + Дәрілік шелна - S. officinalis.L. + + Павлов раушаны - R. рavlovii, + + Тікенді раушан. – R. Acicularis. + + + 27 түр ормандарда, ал 14 түр далалы аймақта, 26 түр – өзен жағалауларында өседі. Әдебиеттер: 1. Карипбаева, В.В. Полевик, Б.М. Силыбаева, Ботаниканың оқу практикумы - Алматы: CyberSmith, 2019.- 225 б. 2. Лавренова Г.В., Лавренов В.К., Полная энциклопедия лекарственных растений. М., Аст - Сталкер, 2008. - 93 с. 3. Мухитдинов Н.М., Мамурова А.Т. Дәрілік өсімдіктер: оқулық. Алматы, 2013.- 45 б. 4. Флора Казахстана. Том 1. – Изд-во АН КазССР. – 1996. – С. 31-32.
7 №1 (46) 2023 История В статье на основе архивных материалов анализируются причины и последствия массовых откочевок из Восточного Казахстана в 1931-1933 гг., как в пределах республики, так и за ее границы, вызванные отрицательными результатами насильственной коллективизации. Преследуя возможность выжить в непростых жизненных обстоятельствах, сотни тысяч казахов были вынуждены уйти из веками насиженных степей, став жертвами командно-административного строя. Мақалада мұрағаттық материалдар негізінде 1931-1933 жылдардағы Шығыс Қазақстаннан жаппай көшіп-қонудың Республика шегінде де, оның шекарасынан тыс жерлерде де күштеп ұжымдастырудың теріс нәтижелерінен туындаған себептері мен салдары талданады. Қиын өмірлік жағдайларда аман қалу мүмкіндігін аңдып, жүздеген мың қазақтар ғасырлар бойы қолға үйретілген даладан кетуге мәжбүр болып, командалық-әкімшілік жүйенің құрбаны болды. On the basis of archival materials, the article analyzes the causes and consequences of mass migrations from East Kazakhstan in 1931- 1933, both within the republic and beyond its borders, caused by the negative results of forced collectivization. In pursuit of the opportunity to survive in difficult life circumstances, hundreds of thousands of Kazakhs were forced to leave the steppes they had inhabited for centuries, becoming victims of the command and administrative system. КАРЫМСАКОВА БОТАГӨЗ ТАЛҒАТҚЫЗЫ НАО «Университет имени Шакарима г. Семей», магистрант Научный руководитель: д.и.н., профессор Атантаева Бакыт Жумагазыевна Массовые откочевки из Восточного Казахстан в 1931-1933 гг.: причины и последствия Этап формирования административно-планового государственного строя в республике был cложным: в рамках ускоренного курса на коллективизацию, который предполагал оседлость веками кочевавшего народа, была разрушена многовековая традиционная хозяйственная отрасль казахов - кочевое и полукочевое скотоводство. В начале 30-х гг. XX в. начался репрессивный сельскохозяйственный курс, предполагавший насильственный переход местного населения с полукочевого скотоводства на оседлый образ жизни. Итогом этого курса явилась невозможность содержать большое количество скота, что привело к его массовым падежам. Откочевки казахов на соседние территории являлись показателем недовольства населения политикой коллективизации. Самым негативным последствием откочевок казахов из Восточного Казахстана были голод и болезни среди казахов, которые приняли катастрофические масштабы. Доказательством больших откочевок казахов на соседние территории могут служить материалы Переписи населения 1926 и 1939 гг. Если по переписи 1926 г. в соседних республиках проживало 314 тыс. лиц казахской национальности, то по Переписи 1939 г.- уже 794 тыс., т.е. превышение составило в сопоставимых границах 453 тыс. человек [1, с.210]. В Зайсанском районе, где большинство составляли казахи, за 1930 год в Китай ушло 1238 хозяйств, или почти треть населения [2, с.227]. Сущность понимания секретарем Казахского крайкома ВКП (б) Ф.И. Голощекиным откочевок, отличалась следующим: «Казах никогда не выезжал из своего аула, не знал путей, кроме путей своего кочевания, теперь с легкостью переходит из района в район внутри Казахстана, включается в русские, украинские колхозы, переходит на работы, на хозяйственное строительство в Приволжье и Сибирь. Конечно, этот переход изменяет хозяйство, изменяет быт, разрушает старый быт, рушится старое хозяйство. Не без уронов. Они – националисты - видят в этом исключительно мрачную сторону, разрушение хозяйства, другие - «левые» фразеры - видят в этом только контрреволюцию. Конечно, в некоторой степени есть элементы и того, и другого, но в основном идет перестройка быта» [1, с.213]. Из архивных материалов известно, что массовые откочевки с постоянных мест жительств, в зависимости от районов и обеспеченности того или иного хозяйства, начались с октября, ноября и декабря 1931 года. В бригаде Обл. КК РКИ (Областная контрольная комиссия и рабоче-крестьянская инспекция), участвовавшей в обследовании устройства возвращенцев-откочевников, данные по откочевавшим хозяйствам представлены в районном разрезе (Таблица 1): Таблица 1 Количество откочевавших хозяйств из области по районам и направление движения откочевников (составлено по данным ЦДНИ области Абай) [3]. Откочевало из какого района Откочевало Направление движения Количество хозяйств Количество людей Сибкрай Проч. Колич. хозяйств Людей Кол. хоз. Людей 1 2 3 4 5 6 7 Иртышский 2500 10000 - - - - Бельагаченский 4188 16752 - - - - Курчумский 293 1172 - - - -
8 №1 (46) 2023 История Каркаралинский 2000 8000 - - - - Горьковский 1400 5600 - - - - Кокпектинский 525 2100 - - - - Цурюпинский 1007 4028 - - - - Мангиставский 2400 9600 - - - - Абралинский 3127 12508 - - - - Бишкарагайский 2733 10940 - - - - Баян-Аульский 3070 12280 - - - - Павлодарский 8960 35840 - - - - Зыряновский 2378 9512 - - - - Усть-Каменогорский 526 2164 - - - - Риддерский 500 2000 - - - - Жарминский 124 496 - - - - Всего 35733 142932 47250 - 95682 Есть множество фактов, где учет откочевников не велся или велся безответственно, в результате чего в данных Областной Комиссии и районов, например, Кокпектинского района имелись большие расхождения в количестве откочевников: по данным Обл. Комиссии 525 хозяйств, а по данным Кокпектинского обследования 1791 хозяйство [3]. Так же почти не велся учет откочевок хозяйств других национальностей и пропущены указания типов откочевавших казахских хозяйств: оседлых, полукочевых или кочевых. Откочевки с мест жительств имели бесконтрольный и стихийный характер и согласно архивным данным, лишь Иртышский район производил учет откочевавших хозяйств и людей в момент их ухода. Что касается направления откочевок, большая часть миграций происходила на территории Казахстана. Согласно данным Сибкрая на 05.09.1932 г., приведенным в Таблице 2, известно примерное количество откочевавших в различные районы: Таблица 2 Количество откочевавших людей по районам на 05.09.1932 г. (составлено по данным ЦДНИ области Абай) [4]. По районам Сибкрая Количество людей 1 2 Алейский 3000 Купинский 2000 Черлакский 1433 Павлоградка 700 Кепочевский 5000 Рубцовский 584 Угловский 435 Юдинский 1380 Завьяловский 2500 Татарский 800 Мамонтовский 927 Хабаровский 702 Барабинский 300 Черно-Курьинский 4500 Борисовский 450 Исиль-Кульский 265 Славгородский 5000 Карасукский 4300 Змейногорский 632 Локтевский 248 Баевский 1415 Шапуновский 2172 Поспелихинский 273 Каргатский 545 Бийский 115 Ново-Сибирский 1200 Родинский 1900 Ребрихинский 2284 Топчихинский 275 Доволенский 1094 Чановский 662 Цанирушихинский 159 Откочевавшие, в основном, направлялись по линиям железных или проезжих дорог: сперва они попадали вблизь лежащие города, а потом уже направялись дальше, съедая по дороге скот, распродавая свое имущество. [4]. Обстоятельств, вызвавших массовый уход казахов и других национальностей с постоянных мест жительств и приведших к массовым откочевкам было немало. По данным Областной комиссии главной причиной откочевок казахов является неурожай 1931 г. В общем, основными причинами, вызвавшими массовые откочевки по оценке Областной Комиссии, являются следующие: а/развернувшаяся классовая борьба, ввиду сплошной коллективизации и ликвидации байства, которое использовало откочевку как одну из форм классовой борьбы; б/неурожай последних трех лет; в/перегибы при проведении хозяйственнополитических кампаний; г/отсутствие работы по организационно-хозяйственному укреплению колхозов, голое администрирование, вместо развертывания общественно-массовой работы. [4]. Так же, вполне вероятно, что в каждом отдельном районе были свои причины массовых откочевок, однако, в этой части не имеются материалы, в результате чего невозможно произвести более полный анализ причин откочевок по отдельным районам. Сплошная коллективизация, которая началась в 1927 г. ухудшила итак тяжелые условия жизни местного населения. Конфискация байского имущества и хозяйств, а нередко и приписывание бедняков и середняков к сословию баев, с целью их раскулачивания, насильственная организация колхозов и другое стали причинами массовых откочевок. Окружной отдел ОГПУ в апреле 1930 г., в разгар коллективизации, передает неутешительные сведения Окружкому ВКП (б) об откочевках в Китай:
9 №1 (46) 2023 История по Маканчинскому району за февраль и март 1930 г. откочевало 269 хозяйств, из них191 хозяйство- «все колхозники»; по Зайсанскому району-503 хозяйства, по Тарбагатайскому району/по далеко не полным данным/-56 хозяйств; за два месяца по 2 районам/ Маканчинскому и Зайсанскому/откочевало за пределы Семипалатинского Прииртышья-839 хозяйств, из них 772 бедняцко-середняцких [5]. Изучая материалы, можно выявить следующие причины откочевок казахов: 1. Серьезные ошибки, которые допустили в процессе планирования и управления хозяйственной деятельностью районов; 2. Перегибы при внедрении новых хозяйственных работ; 3. Существование произвола аульных организаций и работников; 4. Слабое снабжение аулов товарами. Желаемые экономические результаты политики коллективизации не были достигнуты, но зато создалась критическая общественно-политическая обстановка, сформированная конфликтом разных имущественных уровней населения. Созданная ситуация подготавливала почву для использования чрезвычайных мер и в жизни социума повысилась роль карательных инструментов и административного устройства. ВКП (б), захватившая экономические и политические рычаги управления, вместо общественного мира начала практиковать разжигание классового противостояния в ауле и разрушать традиционные родовые отношения, создавая почву для уменьшения численности казахского народа путем массовых откочевок. Литература: 1. Татимов М.Б. Летопись в цифрах (на каз.яз.). Алма-Ата, 1968. С.78-90. История Казахстана: белые пятна: Сб. ст. /Сост. Ж.Б. Абылхожин.- Алма-Ата: Казахстан, 1991.-348 с 2. Камерон, С. Голодная степь: Голод, насилие и создание Советского Казахстана/ Сара Камерон; авториз. пер.с англ. А.Терещенко.- М.: Новое литературное обозрение, 2020.- 360 с.:ил. (Серия Historia Rossica) 3. Центр Документации Новейшей Истории (ЦДНИ области Абай). Ф. 578, Оп.1, Д.83, Л.2 4. ЦДНИ области Абай. Ф. 578, Оп.1, Д.83, Л-Л.4-5 5. Неизвестные страницы истории Семипалатинского Прииртышья (20-30 гг. XX века). Сборник документов. Часть I. - Семипалатинск. - Семипалатинский государственный университет имени Шакарима, 2002.-250 с.
10 №1 (46) 2023 Тарих Бұл мақалада ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру шараларына қарсы 1929–1930 жылдары Қазақстанның шығысындағы шаруа көтерілістерін мұрағат деректерімен толықтыра келіп, себептерін зерттеу қарастырылады. Кеңестік биліктің озбыр саясатына қарсы 1930 жылы Өскемен және Зырян аудандарындағы шаруа наразылықтарына қатысты 1990 жылдардан бастап казіргі кезге дейін жүргізілген бірқатар ғылыми зерттеу жұмысының нәижелері: монографиялар, ғылыми мақалаларды саралап, талдау арқылы қарастырылады. В статье на основе архивных материалов анализируется история и причины возникновения крестьянских восстаний на территории Восточного Казахстана в 1929-1930 гг. против насильственной коллективизации сельского хозяйства. Рассматриваются результаты ряда научных исследований, проведенных с 1990-х годов по настоящее время по истории крестьянских протестов в Усть-Каменогорском и Зыряновском районах в 1930 году против насильственной политики советской власти. The article analyzes the history and causes of peasant uprisings on the territory of East Kazakhstan in 1929-1930 against the forced collectivization of agriculture on the basis of archival materials. The results of a number of scientific studies conducted from the 1990s to the present on the history of peasant protests in Ust-Kamenogorsk and Zyryanovsky districts in 1930 against the violent policy of the Soviet government are considered. ТУРЛЫБАЕВ МАДИ ЕРМЕКОВИЧ Шәкәрім университеті, «Тарих» білім беру бағдарламасының магистранты Ғылыми жетекшіcі – т. ғ. д., профессор Атантаева Бакыт Жумагазыевна 1929-1930 жылдардағы Шығыс Қазақстан аумағындағы шаруалар көтерілістері мен наразылықтары (Өскемен және Зырян аудандары мысалында) Қазақ АКСР-і ХКК-нің 1928 жылғы 27 тамыздағы «Ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды тәркілеу және жер аудару туралы» қаулысының [1, 284 б.] шығуы капиталистік қатынастарға қарсы бағытталған шаралардың күшеюіне алып келді. 1928-1931 жылдары Қазақстанда Кеңестік биліктің жүргізген ауылшаруашылық науқандарына қарсы шаруалардың бас көтеруі және шет елдерге ауа көшуімен сипатталады. Республика бойынша «...күштеу, зорлау әдістер о бастанақ еркіндік сүйген шаруа қауымының ашық наразылықтарын туғызды. Басқасын былай қойғанда, тек бір ғана 1929 жылдың өзінде Қазақстанда 30-дан астам үлкенді-кішілі халық наразылығы, бас көтерулері және толқулары орын алды» [2, 5 б.]. Кеңестік биліктің ауыл шаруашылық науқандарына қарсы шаруа толқуларын «Голощекиннің 1930 жылы 1 наурызға дейінгі мерзімде И. Сталинге жазған хатында Семей өңіріне қатысты айтылған Қазақстандағы күштеп ұжымдастыруға қарсы осы жылдың ақпан айында болған үш ірі бұқаралық көтерілістердің бірі – Семей округінің Өскемен және Зырян аудандарында болған көтеріліс» [2, 191 б.] делінген. Кеңестік биліктің жүргізген ауыл шаруашылық науқандарына қарсы шаруа наразылықтары 1929 жылдың соңына қарай күшейе түскен. Семей округтік БК(б)П комитетінің жауапты хатшысы В. Фоминнің 1929 жылы 14 қарашада аудандарға жолдаған ақпараттық хатында: «Кеңес өкіметінің ұстанымын нығайту, билік пен партия іс-шараларын жұмысшылардың кең қолдауы, әсіресе жұмысшылар тарапынан белсенді қолдау (Риддер және т. б.), деревнялар мен ауылдың капиталистік элементтеріне қарсы шабуылымыз, астық жинау жоспарын орындау саласында кулактар мен байларға қатысты қатаң шаралар біздің ауданда антикеңестік белсенділікті күшейтті» [4] делінген. 1929-1930 жылдары Семей округіне қарасты аудандарда Кеңестік биліктің жүргізген ауылшаруашылық науқандарына шаруалар жаппай қарсылық көрсете бастады. 1930 жылы ақпан айының соңына қарай Өскемен және Зырян аудандарында басталған бас көтерулер Самар, Зайсан, Күршім, Үржар аудандарында жалғасын тапты. БМСБ ӨӨ Қазақстан территориясында 1929-1931 жылдар аралығындағы көтерілістер мен бас көтерулер туралы Қазақ өлкелік комитетіне берген анықтамасында: «...1930 жылы барлығы 8 баскөтерулер мен контрреволюциялық көтерілістер болды. Катонқарағай, Зырян және ішінара Өскемен және Көкпекті аудандарындағы баскөтерулерді (бұрынғы Семей окр.) бұрынғы белсенді Қызыл партизан, бұрынғы эсер және БК(б)П мүшесі (1922 жылы шығарылған) Толстоухов ұйымдастырды. Көтеріліс 1930 жылы ақпан айының соңында басталды. Қатысушылардың негізгі контингенті - осы экономикалық-саяси науқанды өткізу кезеңінде қуғын-сүргінге ұшыраған бұрынғы қызыл партизандар мен орыс кулактары. Ұрандары: "Кеңес өкіметі құрысын", "Сібір автономиялық аймақ болып бөлінсін", "Жасасын еркін сауда". 900-ге дейін адам қатысты. Наурыз айының ортасында жойылды» деп ақпарат берген (1 кестеде) Кесте 1. 1930-1931 жылдар кезеңінде Қазақстан территориясында жойылған бандалар туралы мәліметтер [5, 1108 б.] 1930 жылы № Бұрынға округтердің атауы Бандалар саны Қатысушылар саны 1 Семипалатинск 9 162 1931 жылы 1 Семипалатинск 7 515 1930 жылы Семей округі бойынша жаппай ұжымдастыру шаралары өрескел заң бұзушылықтармен басталған. Семей БК(б)П коммитетінің жауапты хатшысы В. Фомин «...барлық ұйымдарды әскери тәртіпке келтіріп, барлық жұмыс Орталық Комитет пен Өлкелік комитеттің тапсырмаларын орындауға бағытталсын» деп ұжымдастыру
11 №1 (46) 2023 Тарих шараларына толықтай дайындыққа кірісіп кеткен. Округ бойынша Шемонаиха, Разин, Жаңасемей аудандары жаппай ұжымдастыру аудандары ретінде анықталып алынды [5, 97 б.]. 1930 жылы 6 қаңтарда И. Сталиннің ұсынысымен БК(б) П Орталық Комитеті «Ұжымдастыру қарқыны және мемлекеттің колхоз құрылысына көмек шаралары туралы» қаулы қабылдап, КСРО бойынша жаппай ұжымдастыру аудандары анықталды. Жергілікті органдар жаппай ұжымдастыру шараларына жан-жақты дайындық жүргізді. 1930 жылы 22 ақпанда Қазақ өлкелік БК(б)П комитеті мүшелері Голощекин, Ерназаров, Исаев, Садвокасов, Волленберг және т.б. байларды тап ретінде жою мәселесі бойынша: «1) БМСБ-ның әзірлемелеріне сәйкес кулактардың контрреволюциялық ұйымдары мен топтарына қатысты, оның ішінде бұрын жер аударылған бай-феодалдарды да қосып үш ай мерзім ішінде жойылсын. 2) Жаппай ұжымдастыру аудандарында (жаппай ұжымдастыру деп шаруа қожалықтарын биылғы жылы 70%-ға ұжымдастырумен қамту түсініледі) және мақта өсіретін аудандарда екі ай мерзімде барлық кулактар мен олардың қарамағындағылардың отбасыларын көшіру үшін осы аудандардың шалғай жерлеріне жер аударылсын. Жер аударылатын кулактардың шаруа қожалықтарын еңбек нормасына сәйкес мүліктерін қалдырып тәркілеу, күрделі өндіріс құралдары тартылып алынады. Мал шаруашылығы және жартылай мал шаруашылығы аудандарында байлар мен кулактардың тұтыну нормасын қалдырып, малын тартып алып, колхоздарға беру...» [5, 28 б.] туралы шешім қабылдаған. 1930 жылы егін егу науқандарына дейін жүргізілуі тиіс жаппай ұжымдастыру шаралары, ауыл тұрғындарының наразылығын өршітіп, Семей округіне қарасты Өскемен және Зырян аудандарында шаруа толқулары қарулы көтеріліске ұласты. КСРО бойынша «қаңтар-маусым айлары аралығында 12,2 мыңнан астам жаппай толқулар болды, немесе 1930 жылы шаруалардың барлық баскөтерулерінің 88,9 %-ын құрады. Ең шиеленісті кезең ақпан-мамыр айлары (11 мыңға жуық жаппай бас көтерулер), БМСБ анықтамаларында наурыз-сәуір айлары: "бірқатар кулак және контрреволюциялық элементтердің кеңестерге қарсы ашық қарулы күреске шығуы" деп сипатталды» [9, 94 б.]. Осылайша 1930 жылдың бірінші жартысы «Коммунистер құрысын, еркін еңбек жасасын», «Ұжымдастыру тоқтасын», «Біз билікке қарсы емеспіз, біз күштеу саясатына қарсымыз», «Жасасын таза Кеңес елі» деген ұрандармен Кеңестік биліктен әділеттілік талап еткен ауыл тұрғындарының табанды қарсылығмен өтті. Қазақ өлкелік комитеті бай-кулактарды тап ретінде жою мәселесіне қатысты тапсырмаларына сәйкес Семей округтік БК(б)П комитеті бюросының жабық отырысында: 1) Әр ауданда коммунистер мен комсомолдардан отрядтар ұйымдастыру қажет деп саналсын, жүктелген міндеттерді орындау үшін оларды БМСБ органдарының қарамағына беру. 2) БМСБ округтік бөлімі ұсынған бұрын қызметте болған чекистер мен есепшілерді жұмылдыру тізімін енгізілген өзгерістермен бекітіп және операция кезінде оларды оның қарамағына беру. 3) Үш күн мерзім ішінде Округтік атқару комитеті фракциялары БМСБ органдарының қарамағына кем дегенде 500 кісіге арналған қамау орындарын ұсынсын, және Өскемен қ., Зайсан және Аягөз аудандарында қосымша қамау орындарының саны берілсін...» [5, 30 б.] деп Семей округі бойынша уақытша күштік құрылымдар қатарына мобилизация жүргізу тапсырмасы жүктеліп, ақпан айының ортасында контрреволюциялық ұйым мүшелері деп танылған ауыл тұрғындарына қатысты БМСБ үштігінің жедел операциялары басталып кеткен. Семей округіне қарасты жаппай ұжымдастыру аудандарында «Шаруашылықтардың кемінде 70 %-ы ұжымдастырылған жағдайда бай-кулактарды жер аудару туралы» Өлкелік комитеттің нұсқауларын жергілікті билік өрескел бұзған. 1930 жылы 5 ақпандағы Өлкелік комитеттің Семей БК(б)П комитетіне жолдаған директиваларында «байларды тап ретінде жою жақын арада көктемгі науқан кезінде, тек жаппай ұжымдастыру аудандарында жүргізіліеді» делінген. Ал 1930 жылы 14 ақпанда Өлкелік комитеттен І. Құрамысов Семей округтік комитеті БК(б)П жауапты хатшысы В. Фоминге «біз сіздің әрекеттеріңізді мүлдем дұрыс емес деп санаймыз, бесінші ақпандағы директиваларда нақты жоспар ұсынылмайынша жер аудару рұқсат етілмейді делінген» [6, 64 п.] деп ескерту жасалынған. Бұл заңсыздықтарға қатысты Семей округтік БК(б)П комитетінің жауапты хатшысы В. Фомин Қазақ өлкелік комитетке жолдаған баяндамасында «бай-кулактардың өз мал-мүлктерін жою деректерінің жиілеуі» және сол себепті «алты күн ішінде Шемонаиха, Разин аудандарында жаппай ұжымдастыру шараларын жүргізіп» [5, 136 б.] үлгергендігін алға тартқан. Сонымен қатар В. Фомин Семей округінде орын алған асыра сілтеушілікті, жоғарғы партия органдарының бір-біріне қарама-қайшы келетін директиваларды жіберуімен байланыстырған. Семей округіндегі жаппай ұжымдастыру шаралары кезінде орын алған заң бұзушылыққа қатысты І. Құрамысовтың бірнеше мәрте ескертулеріне Семей БК(б)П коммитетінің жауапты хатшысы В. Фомин: «...жаппай бақылауды, есеп жүргізуді тоқтату, жәрдемдесу комиссиясы мен бригаданы тарату партия саясатына сенімсіздік пен күмән келтіруі мүмкін» [6, 15 п.] екенін алға тартып, «...бұл өзгерістер жергілікті коммунистердің абыройын түсіреді» деп, Жанасемей ауданында жаппай ұжымдастыру шараларын жүргізуге рұқсат сұраған [6, 19 п.]. 1930 жылы 18 ақпанда БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бай-кулак атанған тұрғындарды тап ретінде жою шараларын жүргізу дайындығы жөніндегі комиссия отырысында жаппай ұжымдастыру аудандары ретінде бекітілген 18 аудан тізіміне Семей губерниясына қарасты аудандар кірмеген [7, 56 б.]. 1926-1927 жылдардағы астық дайындау науқанының көрсеткіштері алдыңғы жылдарға қарағанда төмен болуына байланысты И. Сталин шаруаларды алыпсатарлар деп қисынсыз айыптап, ауылды жерлерде алыпсатарлықпен күресті күшейтті. 1930 жылы 8 ақпанда Семей БК(б)П коммитетінің жауапты хатшысы В. Фоминнің Семей округіне қарасты аудандарда алыпсатарлықпен күрес шаралары кезінде орын алған асыра сілтеушілікке қатысты жолдаған құпия хабарламасында: «жақында бірқатар жерлерде алыпсатарлықпен айналыспайтын орта шаруаларды заңсыз тінту, олардан астықты және басқа да өнімдерді тартып алу фактілері кездеседі» [6, 18 п.] деп, аудандық комитеттерге қатаң түрде ескерту жасаған. Өскемен және Зырян аудандарына қарасты ауылдарда ауылшаруашылық науқандарын жүргізу кезінде өрескел заң бұзушылықтар орын алған. Бұл пікіріміз дәлелді болу үшін 1930 жылы 20 ақпанда В. Фомин Өскемен аудандық комитетіне жолдаған жеделхатына назар аударайық: «Козлушка ауылы бойынша үгіт-насихат жүргізуші Семененко орта шаруалар мен қызыл партизандарға қатысты толықтай мүлкін тәркілеу дерегі орын алды» [6, 32 п.], ал 21 ақпанда «Донское, Бурасинск ауылдарында орта шаруалар мен қызыл партизандарды толықтай мүлкін тәркілеп, кедейлерді суық сарайларға қамаған» [6, 24 п.] деп, кінәлілерді жауапкешілікке тартуды талап еткен. Өскемен және Зырян аудандарындағы көтеріліске қатысушылар әлеуметтік құрамына қарай біртекті болған жоқ. Себебі жергілікті партия қызметі ауылдағы қоғамдық-саяси ахуалды тұрақтандырудың орнына, жоғарғы партия органдарының бас жоспары орындалмай қалу қауіпі көбірек алаңдатты. Мысалы БМСБ-ның жедел ақпараттарында: «Разин ауданы Георгиевское ауылын-
12 №1 (46) 2023 Әдебиеттер: 1. Ашаршылық. Голод. 1928-1934. Документальная хроника. Сборник документов. І том. Алматы, Атамұра 2021. – 920 б. 2. Омарбеков Т. Зобалаң (күштеп ұжымдастыруға қарсылық): Оқу құралы.—Алматы: Санат, 1994.—272 бет. 3. Семей қ. ҚЗТҚО – 6п с-қ., 2 – т., 31 – іс, 197 п. 4. Семей қ. ҚЗТҚО – 6 с-қ., 2 – т., 95 – іс, 18 п 5. Ашаршылық. Голод. 1928-1934. Документальная хроника. Сборник документов. ІІ том. Алматы, Атамұра 2021. – 920 б. 6. Семей қ. ҚЗТҚО – 3 с-қ., 1 – т., 414 – іс, 15, 18, 24, 32, 64 п. 7. Трагедия казахского аула. 1928-1934 : Сборник документов. І том. Алматы : Раритет, 2018. – 744 с. 8. Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. Документы и материалы ІІ том. ноябрь 1929 — декабрь 1930. Москва РОССПЭН 2000. - 927 С. 9. Ивницкий Н.А. Репрессивная политика советской власти в деревне (1928-1933 гг.) РАН. Ин-т рос. истории, Университет г. Торонто (Канада). - М., 2000. - 350 с. - Библиогр. в примеч. Указ. имен: с. 345-349. Тарих да бұрынғы партизан, азамат соғысының мүгедегі, өзінің барлық артық астығын тапсырған белсенді Сорокин Михаил Степановичке қосымша көп мөлшерде салық салынды, нәтижесінде отбасында алты адам болғандықтан тек үш десятина жерге егін егуге мәжбүр болды» [3, 197 п.] делінген. 1929-1930 жылдардағы БМСБ ақпараттары мен шаруалардың шағым хаттарында Семей округі бойынша аштық жайлы дерек көптеп кездеседі. 1930 жылы 2 маусым айында БМСБ ақпарат бөлімі азық-түлік қиындықтары жөнінде берген анықтамасында: «...Азық-түліктің жетіспеушлігі округтің барлық аудандарында байқалуда. Аштықтан ауру фактілері тіркелуде. Негізінен кедейлер, батрактар мен колхозшылар аштыққа ұшыраған. Өскмен ауданы. 30 ауылкеңесі бойынша колхоздарда - 9700 адамда, жеке шаруашылықтар бойынша - 6800 адам азық-түлік қиындықтарын кешуде. Зырян ауданы. Колхозда 2567 адам, жеке шаруашылықтарда – 5430 адам нанға мұқтаж. Шемонаиха ауданы. Нанға мұқтаж колхозшылар - 2007 адам, жеке шаруашылық бойынша – 5134 адам. Разин ауданы. Азық-түліктің өткір жетіспеушілігі: Шульба, Пролетарка және Убинка ауылдарында байқалады. Риддер ауданы. 2343 адамға дейін аса мұқтаж адамдар бар» [8, 477 б.] делінген. Аштықтың азабын тартқан шаруалар күнделікті 200-300 адамға дейін ауылкеңестің алдына жиналып азық-түлік мәселесінің шешілуін талап еткен. 1930 жылдың бірінші жартысы КСРО бойынша жаппай шаруа көтерілістерімен сипатталады. Қорытынды Қазақстан территориясында 1929-931 жылдары болып өткен шаруа наразылықтары, үлкенді-кішілі бас көтерулер мен қарулы көтерілістері ауыл тұрғындарының ашаршылық алдындағы жан айқайы еді. Алғашқыда Кеңестік билік ауыл шаруашылығын ұжымдастыру саясатын жүзеге асыру барысында астық дағдарысынан шығуды көздеді. Бұл саясат аясында шаруалар қолындағы астық пен мал-мүлкті тәркілеу шаралары ауыл шаруашылығына деструктивті әсерін тигізді. Жергілікті билік пен күш құрылымдары ауыл шаруашылық науқандарын репрессиялық саясаттың құралы ретінде пайдаланды. Аштық жайлаған ауылды жерлердегі халық наразылықтарын антикеңестік, контрреволюциялық элементтердің ұйымдастырған бүлігі ретінде қарап, аяусыз жаншыды. Шаруалардың баскөтерулері ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде Кеңестік биліктің репрессиялық саясатына қарсы халық күресінің бір түрі болды. Қазақстан тарихында Кеңестік биліктің озбыр саясатына қарсы шаруа көтерілістерін мұрағат деректері мен бірге ауызша деректерінде пайдалана отырып, жанжақты сараптап, талдау арқылы ғылыми негізде қорытынды жасау маңызды.
13 №1 (46) 2023 Тарих The article deals with the issue of the deportation of the Korean population, as well as their life and activities in the conditions of a special settlement on the territory of Kazakhstan in the 1930s-1950s. Much attention is paid to archival sources, on the basis of which the main events in the activities of the German population in the territory of the regions of Kazakhstan were identified. The stages and process of development of relations between the deported population and the Kazakh people are considered. The process of resettlement of Koreans from different regions of the USSR on the territory of the regions of Kazakhstan is considered in more detail. Based on the research nature of the study, the article considers the stages from the beginning of deportation to the period of life of the Korean ethnic group in the conditions of a special settlement. Мақалада корей халқын депортациялау мәселесі, сондай-ақ олардың 1930- 1950 жылдардағы Қазақстан аумағындағы ерекше қоныстану жағдайындағы өмірі мен қызметі қарастырылған. Мұрағат дереккөздеріне көп көңіл бөлінеді, олардың негізінде Қазақстан облыстарының аумағындағы неміс халқының іс-әрекетіндегі негізгі оқиғалар анықталды. Жер аударылған халық пен қазақ халқының қарым-қатынасының даму кезеңдері мен үдерісі қарастырылады. КСРО-ның әр түрлі аймақтарынан корейлердің Қазақстан облыстары аумағына қоныстану процесі толығырақ қарастырылады. Мақалада зерттеудің зерттеу сипатына сүйене отырып, арнайы қоныстану жағдайында корей этносының жер аударудың басынан бастап өмір сүру кезеңіне дейінгі кезеңдері қарастырылған. БАЙБУСИНОВА АЙДАНА ОЙРАТКЫЗЫ «Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті» КЕАҚ Корейлерді Қазақстан аумағына депортациялау В статье рассматривается вопрос депортации корейского населения, а также их жизнидеятельность в условиях спецпоселения на территории Казахстана в 1930-1950-е гг. Уделятеся большое внимание архивным источникам, на основе которых выявлены основные события в деятельности немецкого населения на территории областей Казахстана. Рассматривается этапы и процесс развития взаимоотношений между депортированным населением и казахским народом. Более детально рассматривается процесс переселения корейцев из разных областей СССР на территории областей Казахстана. В статье на основе исследовательского характера исследования рассмотрены этапы от начала депортации до периода жизнидеятельности корейского этноса в условиях спецпоселения. Корей халқын депортациялауды Кеңес өкіметі ХХ ғасырдың 30-шы жылдарының екінші жартысында жүргізді, дегенмен Қазақстанға алғаш рет депортацияланған корейлер конце XIX ғасырдың аяғында келді. Айта кету керек, Қазақстанға келген алғашқы корейлер 1897 жылы өткен Бүкілресейлік халық санағы арқылы тіркелген. Алынған мәліметтерге сүйенсек, корейлер Ақмола облысына, Жетісу облысының Верненск ауданына, Жаркент уезіне, Сырдария облысына, сонымен қатар Перовск уезіне қоныстанған. Алғашқы қоныстанушылар 1893-1895 жылдары Кореяда пайда болған шаруалар көтерілісі кезеңінде өз елдерін тастап кеткен корей эмигранттары деп айтуға болады. Кейіннен жапон-қытай соғысының қалыптасуына әкелген XIX ғасырдың жылдары. Корей халқының депортациясын зерттеудің кешенді тәсілін белгілі қазақстандық зерттеуші Г.В.Кан ұсынды. Оның «Қазақстан корейлерінің тарихы», «Қазақстан корейлері» атты еңбегінде корей халқының тарихындағы қасіретті кезеңдерді ашатын СГА-ның бай деректі материалдары қамтылған. Корейлердің Қазақстанға депортациялануын зерттеу тарихшылардың, этнографтардың, мәдениеттанушыларды одан әрі зерттеуді қажет ететін сан қырлы тақырыптардың бірі болып табылады. Қазақстан аумағына күштеп қоныстандырудың ресми күні – ХХ ғасырдың 1937 жылы. Корейлердің жаңа өмірге бейімделу процесі, Солтүстік Қазақстан аумағына күштеп жер аударылған алғашқы жылдардағы әлеуметтік-экономикалық жағдайы ұлттық тарихтың аз зерттелген беттерінің бірі. ХХ -ғасырдың 1938 жылы жер аударылған корейлердің қалың тобының еліміздің оңтүстік өңірлеріне қоныстануына байланысты, осыны негізге ала отырып, көптеген тарихшылар Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі корей диаспорасының тарихын зерттеуге үлкен көңіл бөлуде. . Алайда жер аударылған кәрістердің бір бөлігі Солтүстік Қазақстан облысының аумағына да орналастырылды [1]. 1930-1956 жылдар аралығын терең қарастырсақ. Шығыс Қазақстан облысы аумағына қоныс аударуға мәжбүр болған поляктардың, немістердің, шешендердің және басқа да көптеген этностардың тарихындағы жаһандық кезеңдердің бірін қарастыратындықтан, олардың тарихының дамуындағы ерекше трансформациялық үдерісті анық байқауға болады. . Бұл процеске әртүрлі этникалық топтардың жаппай депортациялануы, «Еңбек армиясы» деп аталатын қоғамға барынша кең жұмылдыру байланысты, бұл жерде біз неміс, поляк және басқа да халықтың белгілі бір бөлігін репатриациялау мәселесіне тоқталуға болады. сондай-ақ онжылдықта қалыптасуы мен өмір сүруі, әсіресе ерекше постулаттың өзін кемсіту режимі. 1930 жылдары Қазақстанның әртүрлі аймақтарына 95 мыңға жуық кәрістер келді. 1937-1938 жылдары Қазақстан аймақтарына 2000-ға жуық ирандық отбасы, 105 мың поляк, сондай-ақ 45 мың қарашай отбасы, екі мыңнан астам қалмақ қоныстанды. 1944 жылға қарай 400 мың ингуш пен шешен. Жер аударылған балқарлар, гректер, күрдтер, месхет түріктері мен ассириялықтар да Қазақстанның әртүрлі аймақтарында орналасып үлгерді. Осы процестердің барлығы Республика халқының жалпы санының өсуіне ғана емес, сонымен бірге ұлттық құрамның да өзгеруіне әкелген қуатты «демографиялық жарылысқа» әкелді. Сөйтіп, жарты ғасыр ішінде, былайша айтқанда, бұл құбылыстар мен процестер кеңестік тарихнамада мүлде назардан тыс қалды. Дегенмен, 1980 жылдардың аяғынан бастап зерттеушілердің мәселе ретінде тақырыпқа бет бұрғанын, сондай-ақ олардың проблемаларының құрамдас бөліктеріне қатысты дамудың басталуын көре аламыз. Сонымен, тарихнаманың бірінші кезекте
14 №1 (46) 2023 қамтылған негізгі қадамдарын елемей, бұл жерде зерттеуді осы нақты бағытта жүргізген Батыс Германияны да, Ресейді де, жалпы қазақ тарихнамасын да атап өткен жөн, бұл тақырыпқа қатысты көптеген концепциялар, көзқарастар талап етеді. одан әрі зерттеу және барлық тарихнаманы толықтыру. Мәселенің аймақтық деңгейлерін зерделеу қажеттілігі бірден сезіледі, оның ішінде бірінші кезекте облыстық мұрағаттардың барлық мүмкіндіктерінің жиынтығы. Осылайша, Қазақстанды ерекше мысалдардың бірі ретінде атап өтуге болады, бұл жағынан осы саладағы зерттеулердің ең кең жиынтығын білдіреді. Осылайша, бүкіл халықты орналастыру үшін маңызды аймақтардың біріне бет бұрған Қазақстан жер аудару процесіне ұшырады. Халықтарды сансыз депортациялау жүйесі кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихының басты беттерінің бірін өзгертеді. Соның нәтижесінде Қазақстан мұрағаты материалдардың терең қабатын қамтиды белгілі бір тақырыптың көптеген беттеріне жарық түсіру мүмкіндігі бар деректі фильмдер. Алайда, өкінішке орай, 1940-1950 жылдардағы аймақтағы әртүрлі этностардың депортациялану мәселесі, сонымен бірге олардың тағдыры, соның ішінде аумақтағы этникалық топтардың тарихының аспектілері де жеткілікті. Шығыс Қазақстан облысы тұтастай алғанда Қазақстан тарихнамасындағы терең, былайша айтқанда «ақтаңдақтардың» бірі болып табылады. Бүгінгі күні бұл мәселені зерттеуге бағытталған жекелеген әрекеттерді ғана байқаймыз, республикалық және жергілікті мұрағаттардың мұрағаттық, құжаттық материалдарын ғылыми айналымға енгізудің ұзақ кезеңін анықтауға болады. Жалпы қазақстандық тарихнамада да, тікелей Қазақстан аумағына қоныс аударған әртүрлі этностардың тарихнамасында да бар елеулі осал жер. Бұл бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын Республиканың өзінде және оның жекелеген аймақтарында қайта бастаудың терең мәнін байқауға болады. Бұл тақырыптың айрықша ерекшелігі және өзіндік басымдылығы оның аймақтық қамтылуының көмегімен Қазақстан мен Кеңес Одағы жағдайында орын алған процестердің негізгі сипаттамалық белгілерін жалпылама түрде көрсетуді көре аламыз. . Көпұлтты қазақстандық қоғамның көптеген заманауи өзекті мәселелері өзінің тарихи бұрынғы дәуірінен бастау алады. Немістердің де, жалпы поляктардың да ұлттық сипат мәселесінің тарихқа дейінгі тарихы 1940-1950 жылдардағы оқиғалардан көрініп тұрғандай. Сол кезеңнің мән-жайларын қайтару, олардың мәнін ашу, сондай-ақ оларды терең талдау неміс, поляк және басқа да халықтардың тағдыры туралы объективті болжамды ұйымдастыруға, сөзсіз, қолайлы болуы керек деп айтуға болады. олардың өзекті, заманауи мәселелерін неғұрлым айқын қабылдау, сондай-ақ олардың шешімдерін таңдау [2]. Жоғарыда айтылғандай, КСРО халықтарын депортациялау процесіне байланысты мәселелер жарты ғасыр ішінде, былайша айтқанда, жалпы ұлттық тарихнама үшін жабық күйінде қалды. Осылайша, 1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басына дейінгі кеңестік кезеңдегі анықтамалық басылымдар «депортация» терминін, дәлірек айтсақ, кеңестік кезең тарихында болған оқиғаларға қатысты ешқандай жолмен айналымға енгізген жоқ. уақыт. Ұлы Совет энциклопедиясының 1952 жылға дейін «депортация» терминіне мынадай анықтама енгізгенін нақты атап өтуге болады: «депортация» - латын тілінен аударғанда - жер аудару, қоныс аудару, буржуазиялық елге сот арқылы мәжбүрлеп қуу, немесе қоғамға қауіпті деп танылуы мүмкін тұлғаның әкімшілік бейнесінде, оның тұрақты тұратын жерінен және оның жүріп-тұру еркіндігі локализациясы бар жерде орналасқан жерінен. 1970 жылы Ұлы Совет Энциклопедиясында да КСРО-ға депортациялау процесі туралы еш жерде айтылмаған, Франция тарихынан жалтарып, 1791 жылы алғаш рет күмәнді депортация туралы заң қалыптасқан, бұл сенім тудырмаған. Францияның Гвиана аймағымен саяси қарым-қатынаста, осылайша «депортация 1880 жылдан бері қолданылған жоқ. Этникалық топтарды депортациялау мәселесін зерттеудегі алғашқы қадамды шетелдік неміс ғалымдары жасады. КСРО-дағы этникалық топтарды депортациялау мәселелері неміс әдебиетінде тек 1940-1950 жылдары ғана қарастырылды, себебі орыс немістерінің тарихына «Рубланддейщен» деген атпен үндеу пайда болды. ұлттық мінез. Зюз.В.Г., «Шығыс Қазақстан немістері: тарих, мәдениет, 1941 жыл неміс халқының тарихындағы ең қиын кезеңдердің бірі болғанын айтады. Автор КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Еділ бойына қоныстанған немістерді қоныстандыруға қатысты қаулысында оларды «халық жауы» ретінде қарастыру қарастырылғанын атап көрсетеді. 1829 жылы Гумбольдт А., Эренберг Х., Розе. Г. сияқты қайраткерлер Алтай флорасын сипаттау бойынша еңбек құрастыруға қол жеткізіп, Шығыс Қазақстан аумағына ғылыми экспедиция жасады. Шығыс Қазақстанның флорасын зерттеуге неміс қайраткері Ледербург Фр орасан зор үлес қосты деп саналады, оның еңбегінде Шығыс Қазақстанның этнографиясымен байланысты көптеген материалдар мен дереккөздер бар. Шығыс Қазақстан аумағына неміс халқының депортациялану тарихы мәселесін зерттеу алғаш рет арнайы қоныста өмір сүрген неміс халқы туралы деректі материалдардың көп болуына байланысты жасалды деп есептеледі. бұл материалдар Германияда, Штутгарт қаласында 1950-1980 жылдары «Heimatbuch der Deutschen aus Russland» деген атпен басылып шықты, орысшаға аударылған: «Орыс немістерінің Отанының кітабы». Дәл осы кезеңде Роймих.Г., Стумп.К., Пинкус.В., Тайх.Г. сияқты қайраткерлердің шығармалары пайда бола бастады. Бұл жерде қайраткерлердің еңбектерінде мұрағат материалдары мен құжаттарының болмағанын, сондықтан ол кезде мұрағаттардың зерттеушілерге қолы жетпейтінін айта кеткен жөн. Осыған байланысты ғалымдар замандастарының естеліктеріне сүйенуге мәжбүр болды. 1960 жылы қайраткер Conquest.R. өзінің «Кеңес халықтарының депортациялары» атты еңбегінде Кеңес мемлекетінің депортациялау саясатын зерттеп, жер аудару тәртібін хронологиялық жүйеге келтірді, қоғамдағы өлім-жітім статистикасын сипаттады. депортацияланған халықты, сонымен бірге Кеңес Одағының неміс халқын шығыс елдеріне күштеп қоныстандыруға баса назар аударды. Солженицын.А.И., оның 1973-1975 жылдары Париж қаласында жарық көрген «Архипелаг ГУЛАГ» атты үш томдық еңбегінде мәжбүрлі депортация тарихынан үзінділер сипатталған. «Жазаланған халықтар» деп аталатын жұмыстың авторы, қайраткер Некрих.А.М. өз жұмысын 1978 жылы АҚШ-та басып шығарды, ол кейін Ресейде «Нева» атты жылнамада басылды. Некрич.А.М., жер аударылған адамдардың жер аудару тарихының үдерісін ғылыми мәселе ретінде зерттеуді ұйғарды. Қайраткер Некрич.А.М. еңбегінің айрықша ерекшелігі автордың елдегі ішкі жағдай концепциясында халықтардың күштеп қоныс аудару тарихын зерттеуді ұйғаруында. 1980 жылы қайраткер Флейшхауэр.И. «Da» s Dritte Reich und die Deutschen in der Sowjetunion» атты еңбегін жариялады, онда ол 1939-1945 жылдардағы КСРО-дағы неміс халқының тарихына сипаттама берді. Белгілі бір қызығушылық тудыратын жұмыс автордың КСРО неміс халқын басып алынған аумақтардағы жаңа үкіметті ұйымдастыруға қатысуға қатысты фашистік Германияның жоспарын сипаттайды.Құпия материалдар, депортация процестерінің механизмі мен себептерін талдай отырып, әртүрлі халықтардың қоныс аудару ерекшеліктері, халықтарды күштеп бөлуге негіз болған себептердің көп Тарих
15 №1 (46) 2023 қырлылығын қарастыра отырып, автор Бугай.Н.Ф., депортациялау процесінің кезеңділігін қарастырады, статистикалық мәліметтерді келтіреді, жер аударылғандардың жағдайына жан-жақты талдау жасайды шығысында орналасқан халық. Айта кету керек, 1980-1990 жылдар аралығында Мәскеу, Элист, Минск сияқты қалаларда алғашқы іргелі ғылыми басылымдар шыға бастады. Сөйтіп, жер аударылған этнос туралы мұндай басылымдар Қазақстан қайраткерлерінің 1996-1997 жылдардағы еңбектерінде кездесе бастады. керек ұзақ уақыт бойы, былайша айтқанда, Шығыс Қазақстан облысының поляктарының тарихында ақ дақ болып, олардың 1936-1940 жылдар аралығында Белоруссияның, Украинаның батыс облыстарынан жаппай жер аударылуы болғанын атап өтуге болады. депортациялау процестері одан да көп. Осылайша, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Қазақстан облысы аумағына 250 мыңға жуық поляк жер аударылды. Депортация мәселесінің ұйымдастырушылық жағы да бар екенін байқай аласыз. Мысал ретінде Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ұлттық процестерді тиімді ғылыми басқарудың демократиялық типінің механизмін жасаудың маңыздылығы туралы, олардың тарихи жинақталған тәжірибесін ескере отырып, зерттеушілердің назарын ерекше атап өткен жөн. этносаралық сипаттағы мәселелер осы зерттеулерде негізгі аспектіге ие болуы керек. Сонымен қатар, академик Манаш Қозыбаев: «ТМД елдерінің басшыларына жер аударылған этникалық топтардың өз Отаны алдындағы кінәсіздігі туралы жалпы саяси мәлімдеме қабылдау мәселесін көрсету қажет [3]. Қазақстанның және басқа да ТМД елдерінің облыстық және орталық мұрағаттарында қорлардың кезең-кезеңмен ашылуы барысында жер аудару мәселесіне қызығушылықтың пайда болуына және көптеген басылымдардың шығуына әкелді. Тек өткен ғасырдың 1980-ші жылдарының аяғынан бастап 20-ғасырдың 1930-1950 жылдарындағы корейлер, немістер, поляктар, финдер, қарашайлар, шешендер, ингуштар сияқты ұлттардың жер аударылуына қатысты толық ақпарат бар басылымдар шыға бастады. , Балқарлар, Қырым татарлары, қалмақтар және Закавказье мен Прибалтика елдерінің халықтары. ХХ ғасырдың 90-жылдарында жер аударылған әрбір халық үшін тарихнама мен деректану ғылымының толықтырылуы болды. Зерттеудің әдіснамалық негізі тарихи зерттеудің жалпы ғылыми әдістерінің жиынтығы, сонымен қатар ғылыми талдаудың жүйелі тәртібі болып табылады. Осыған байланысты талдаудың бір-бірімен жүйелі және құрылымдық байланысын зерттеуге кең мән беріледі. Белгілі бір жүйеде пайда болған, тұтастай сәйкес функционалдық және құрылымдық мәнге ие болатын барлық құбылыстарды қарастыру қажет. Күрделі зерттеу әдістерін қолдану зерттелетін мәселенің пәнаралық сипатына негізделетін болады, ол зерттелетін тақырыпқа қатысты жүйелі тәсілдерге сілтеме жасай отырып, күрделі негіздерді пайдалануды анықтайды. Зерттелетін тақырыптың қазіргі жағдайын көрсететін нақты және объективті нәтижелерді беретін салыстырмалы талдау маңызды. Осыған сүйене отырып, әдіснамалық негізге тарихи таным мен талдаудың белгілі бір критерийлері енетінін, ең бастысы тарихи өткенді зерттеудің объективтілігі, зерттеу процесінде алынған ақпараттың ақиқаттығы мен сенімділігін алу болады деп айтуға болады. сондай-ақ оның тарихи білімге сәйкес шындыққа сәйкестігі. Мемлекетаралық қатынастарды тікелей зерттеу этникалық топтар арасындағы қарым-қатынастарды кеңінен қарастыруға мүмкіндік беретіндіктен, этникалық факторға мұқият көңіл бөлуді талап ететін қазіргі кезеңде халықаралық қатынастарды зерттеу мәселесін ерекше атап өту қажет. сонымен бірге қоғамның этноәлеуметтік ортасы. Өйткені, ұлт факторы – қоғам азаматтарының қоғамдық өзіндік санасының қалыптасу жолына сапалы әсер ету, олардың тәуелсіздік мәселелері мен мемлекет егемендігін қолдау дәрежесі арасындағы байланысқа көзқарасын ескеру. Осылайша, жүйелілік, салыстырмалы тарихи сипаттағы қағидалар мәселесі бойынша жүйелілік дәрежесін айту қажет болады. Анализ, синтез, дедукция, индукция, болжау сияқты жалпы ғылыми әдістерді қамтитын институционалдық, этносаяси талдаудың есебі. Шығыс Қазақстан аумағына поляк халқын қоныстандыру мәселесін Семей қаласы туралы жазған мақаласында өлкетанушы Абрамов.Н кеңінен зерттеген. Абрамов.Н., Қазақстан аумағына жер аударылған поляктардың санын куәландыратын статистикалық мәліметтерді келтірді. Еңбектерінде суреттелген қайраткер, облыстың аудан, қала, облыстарындағы демографиялық жағдай. Абрамов.Н., 1861 жылы Семей қаласында римдік-католиктік дінді ұстанатын христиан халқының саны шамамен 28 адам болғанын көрсетті. Дегенмен, католик дінінің әлеуметтік, жастық жағдайы туралы қызықтыратын басқа ақпарат жоқ. Ресей империясының бірінші жалпы санағында 1897 жылы Семей облысындағы поляк халқының саны туралы деректер көрсетілгені туралы мәліметтер бар. Герасимов.Б., суретте Семей аумағында Семей облыстық әкімшілігі мен Өскемен қалалық әкімшілігінің мұрағат деректеріне сілтеме жасай отырып, оларда поляктардың 1831 жылғы көтеріліске Польша аумағында қатысқаны туралы мәліметтер жоқ екенін көрсетеді. Семей өлкесі. Сонымен қатар, Өскемен қаласында жарық көрген Герасимов.Б.Г.-ның «Таңдамалы шығармалар» атты еңбегінде 1840-1850 жылдары Қазақстан жеріне жер аударылған Семей аумағында саяси қылмыскерлер өмір сүргені, жасырын саяси топтарға жататындығына байланысты. Жер аударылғандардың жартысы жаза ретінде ауыр жұмыстарда жұмыс істеді, содан кейін олар әртүрлі әскери бөлімдерде әскери қызметке тағайындалды, ал қалғандары Шығыс Қазақстан аумағына елді мекендерге көшірілді. Одан кейінгі жылдары поляк диаспорасы 1863 жылғы поляк көтерілісіне қатысқан Шығыс Қазақстан аумағына жер аударылған адамдармен толықты. Сонымен қатар, белсенді Герасимов.Б.Г., жер аударылған поляктардың Семей облысы аумағында екі санатқа бөлінетінін атап өтті. Бірінші санатқа 19 ғасырдан 1864 жылға дейін белгілі бір уақыт аралығында жер аударылған адамдар кірді. Халықтың екінші жартысы Сібірде өмір сүрді, осыған байланысты 1863 жылғы поляк көтерілістері үшін. Дегенмен, Семей облысы аумағында 1849,1851,1855, 1857 жылдары жер аударылған саяси қылмыскерлер өмір сүргені туралы деректер бар. Кейіннен олар әр уақытта үкімет органдары ашқан түрлі саяси топтарға жататындығына байланысты Сібірге жіберілді. Бірінші кезеңдегі жер аударылғандар ауыр жұмыста болды, кейін олар әскери қызметке жіберілді және белгілі бір әскери Сібір батальондары арасында бөлінді, ал екінші бөлігі қоныстандыру үшін Семей облысы аумағына айдалды. Қоныс аударылғандардың екінші кезеңі жер аударудың бастапқы кезеңінде жазасын өтеді, ал басқалары көрші Сібір әскери бөлімдерінен Семей аумағына жай көшіп келді, кейін өздеріне қажетті жұмыстарды ұйымдастыру үшін қонысқа айдалды. Кеңестік немістердің жер аудару мәселелерін зерттеу тарихы бойынша алғашқы еңбектерді шетелдік зерттеушілер құрастырды. Г.Тейх, Г.Роймич, В.Пинкус, К.Штумп сияқты қайраткерлердің еңбектері депортациядан аман қалған немістердің өмірі мен ерекше қоныс жағдайындағы саяхаты туралы көптеген деректі материалдар құрады. , бұл ақпарат Штутгарт қаласында 1950 -1980 жылдар аралығында басылып шыққан журналда «Орыс немістерінің отаны кітабы» деген атпен жариТарих
16 №1 (46) 2023 яланған. 1958 жылы голландиялық зерттеуші Лю де Йонгтың «Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс бесінші колоннасы» атты кітабы жарық көрді, онда неміс диаспорасының 1930-1940 жылдардағы өмірін сипаттайды. соғыс, өмір туралы ақпарат кеңестік немістер де қамтылды. Оның жұмысындағы қайраткер негізсіз айыптың бар екенін көрсетті Германиядан көмек. Суретте Қазақстан негізгі қоныстандыру орталығы саналған шығыс облыстарға жер аудару процесі сипатталған. Қайраткер Р.Конквесттің 1960 жылы «Кеңес халықтарының депортациялары» деген атпен жарық көрген еңбегі Кеңес үкіметінің жер аудару саясатын көрсетеді. Шығарма Лондонда басылып, шетелдік оқырмандар арасында жоғары танымалдылыққа ие болды. Негізгі артықшылығы – автордың жер аударуды хронологиялық ерекшелігіне жүйелі талдау жасай отырып, статистикалық мәліметтерді, оның ішінде жер аударылған халықтар арасындағы өлім-жітім статистикасын сипаттау кезінде КСРО неміс халқының шығысқа күштеп көшірілуін қарастыруында. ел. Автор мерзімді баспасөзді дереккөз ретінде пайдаланған, соған байланысты Кеңес үкіметінің этникалық қауымға қатысты репрессиялық саясат мәселесін талдау жеткілікті толық және объективті болды [4]. Солженицын А.И. авторының «Архипелаг ГУЛАГ» атты үш томдық еңбегі өте құнды. Шығарма 1973-1976 жылдары Париж қаласында жарық көрді. Еңбекте көптеген халықтардың КСРО аумағына күштеп қоныс аударуы туралы мәліметтер бар. Шығармада 1918-1956 жылдар аралығында Кеңес үкіметінің қалың халықты қалай қоныстандырғаны туралы мәліметтер бар. Жазушының баяндау стилі депортация жағдайының анық суреттелуіне байланысты кең қоғамдық әсерге ие болды. КСРО халықтарының депортациялану процесін зерттеуді бірінші болып шешкен қайраткер Некрих.А.М., ол өзінің кітабын 1979 жылы АҚШ-та «Жазаланған халықтар» деген атпен басып шығарды. атты жылнама: «Нева». Ғалымның еңбегінде сол эпизодтардың куәгерлерінің мәліметтері қамтылған, автор елдегі ішкі жағдайға байланысты халықтардың мәжбүрлі қоныс аудару мәселелерін қарастырған. Неміс қайраткері Флейшхауэр.И., 1980 жылдары «Жер аудару» атты еңбегін жариялады. Ол 1939-1945 жылдардағы КСРО неміс халқының өмір тарихының ерекшеліктерін көрсетті. Автор өз еңбегінде фашистік Германияны Кеңес Одағының неміс халқының басып алынған территорияларда жаңа үкімет құруға қатысудағы қарым-қатынасын, жалпы тыңшылық және арандатушылық әрекеттерін көрсетті. Пинкус.Б. және Флейшхауэр.И қайраткерлерінің бірлескен жұмысы неміс мұрағаттарын тарта отырып, неміс халқын депортациялау мәселесін зерттеп, осы мәселеге қоғамның қызығушылығын тудырды. Зерттеу тақырыбы бойынша отандық тарихнамалық материалдың ғылыми еңбектерін талдау тақырыпты зерттеудің бірнеше бөлімшелеріне бөлуге мүмкіндік береді. Зерттеудің бірінші тобына жер аудару мәселелерін тікелей жалпы қарастыратын ғалымдардың еңбектері туралы мәліметтер кіреді. Ал екінші топта халықаралық қатынастарға байланысты депортацияға қатысты мәліметтер бар. Тақырыпты зерттеуге үлкен үлес қосқан ғалым Қозыбаев.М.Қ. Шынында да, халықтардың Қазақстан аумағына жер аудару тарихын алғаш рет қазақ ғалымы М.Қ.Қозыбаев өзінің «Қазақстан тарихы» атты алғашқы еңбегінде зерттеді. Кітапта нардтың қайғылы тағдыры туралы мәліметтер бар. Автор Қазақстан аумағына жер аударылған халықтың санын көрсеткен. Қазақстан корейлерінің тарихы мәселесін 1980 жылдардың ортасына дейін дамыған тарихнамалық дәстүрмен байланыстыра отырып республикада бірінші болып зерттеген корей ұлты болған ғалым Ким Сен Хва: «Очерктер. Кеңес корейлерінің тарихы туралы». Корейлердің жер аударылуын зерттеген тағы бір отандық ғалым – қайраткер Кима Г., өзінің «Кәрістер Қазақстан халықтарының бауырлас отбасында», «Қазақстан корейлерінің әлеуметтік-мәдени дамуы» атты еңбектерінде. ғылыми-аналитикалық шолу. Қайраткер Ким.Г.-ның үшінші еңбегі: «Қазақстан корейлерінің рухани мәдениетінің даму тарихнамасы туралы» деп аталатын еңбек. Материалдар этникалық топтарды депортациялау кезінде әскери-саяси сипаттағы мотивтерді басшылыққа алғаны, патшалық отаршыл биліктен келеңсіз жағдайларды жеңе алған шағын этностардың Кеңес өкіметі тұсындағы жаппай қуғын-сүргін істері түсіндірілді. қарсылас жағына өтіп кете алатын еді. Жүйе басшыларының «логикалық тізбегі» осындай болды, өйткені олар соғысқа дейінгі кезеңде жасаған істерінің күрделілігінің құрылымын түсінді», - деп атап өтті Манаш Қозыбаев. Сонымен қатар, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бергі уақыт ішінде отандық тарихи ғылыми қызмет көпұлтты Қазақстан Республикасының тарихына қатысты көптеген негізгі өзекті мәселелерді зерттеуде табыстарға қол жеткізгені белгілі. Тарихи ғылыми қызметтің деректік қорын байыту зерттеушілердің мұрағат материалдары мен құжаттарына қолжетімділігін жеңілдетумен астасып, жедел қарқынмен басталды. Бір кездері жабылған істер мен қорларды зерттеу процесі басталғанын атап өтуге болады. Осы мәселе бойынша ғалымдардың үлкен шеңберін және зерттеушілер қарастыратын мәселелердің аспектілерін кеңейту процесі күшіне енді. Сандар мәселенің өзін тікелей түсіну арқылы концептуалды сипаттағы соңғы тәсілдерді әзірлеу процесінен өз жолын жалғастырды. Зерттелетін өзекті мәселелердің тарихнамасы көп қырлы және алуан түрлі, бұл ең алдымен зерттеушілердің тарихи оқиғаларды зерттеуге қатысты әртүрлі теориялық және әдіснамалық көзқарастардың болуымен байланысты. Бұл мәселеге қатысты ғылыми әдебиеттердің негізін зерттей отырып, тарихнамалық аспекті бірнеше жолмен жүйеленеді. Мысалы, бірінші кезеңге оқу әдебиеттерін, оқу құралдарын, сондай-ақ монографияларды жатқызуға болады, олардың беттерінде сіз осы мәселенің мазмұнын таба аласыз. Екінші кезең біз зерттеп отырған мәселенің әртүрлі кезеңдерінің аналитикалық әрекеттерін арнайы қарастыратын диссертацияларды қамтиды. Үшінші кезеңге тағы да іргелі құрылымды құрайтын қазақ зерттеушілерінің түрлі басылымдары кіреді. Бұл мәселені зерттеуге қосқан зор үлестерін айта отырып, кең шолулардың арасынан қазақ ғалымы, академик Манаш Қозыбаевтың еңбегін ерекше атап өтуге болады. Осылайша, академия және Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Манаш Қозыбаев қазақстандық тарихи ғылыми қызметте алғашқылардың бірі болып әртүрлі этностарды Шығыс Қазақстан облысына да, жалпы Қазақстанға да депортациялау мәселесін шешуге қол жеткізді. . 1992 жылы жарық көрген оныншы сыныпқа арналған «Қазақстан тарихы» деп аталатын оқулықтың бірінші басылымында этностардың Қазақстан аумағына депортациялану процестерінің тарихы алғаш рет қайраткермен қамтылды деп айтуға болады. 1994 жылы академик Манаш Қозыбаевтың «Қазақстан тарихының оқырманы» атты еңбегі жарық көрді, онда мұндай жағдайға көнуге мәжбүр болған түрлі этностардың тағдырларының трагедиялық жолдары туралы тікелей баяндайтын материалдардың үлкен топтамасы бар. Депортацияға қатысты бұл мәселе қайраткер Манаш Қозыбаевтың Шығыс Қазақстан облысы аумағына депортацияға ұшыраған халық туралы нақты мәліметтерді қарастыратын басқа да бірнеше басылымдарында жарық көрді. Мәселен, 1990 жылы Алматы қаласында жарық көрген «Қазақстан тарихнамасы: тарих тағылымы» Тарих
17 №1 (46) 2023 атты кітапта мәселені терең түсінуге, өткен мәселелерді қарастыруға септігін тигізетін бай әрі өте қызықты материалдар қамтылған Қазақстан мұрағаттары, жоғарыда атап өткендей, халықтарды депортациялау мәселесіне қатысты құжаттық материалдардың орасан зор қабатын қамтиды. Дегенмен, олардың ғылыми айналымға қатысуы біршама баяу екенін атап өтуге болады. Осылайша, 1997 жылы Геттинген ғылыми-зерттеу орталығының ынтымақтастығымен «Қазақстан немістерінің тарихынан (1921-1975)» атты құжаттар жинағы шықты. соғыстың өзі, қайтадан арнайы реттеу режимі жағдайында. Әрі қарай, 1998 жылы «Арыс» деп аталатын фонда «Қазақстанға жер аударылған халықтар» атты жинақ шығаруға күш салған айтулы оқиғаны атап өтуге болады. Бірақ немістерді депортациялаудың бұл мәселесі де назардан тыс қалмады, бұл мәселеге қатысты «Қазақстанға күштеп» сынды бұдан да ауқымды мақалалар жарияланды деп айтуға болады, бұл мақаланың авторы Қ.Алдажұманов, содан кейін «Рухты азаптау», авторы Г. Бельгера, бұл мақалалар депортация мәселесінің мәнін нақты сипаттайды. Дегенмен, жинақты шығарушылар осы уақыт аралығында жинақталған білім қорын біршама әлсіз пайдаланды. Қазақстандағы түрлі этностардың тарихын зерттейтін ресейлік зерттеушілер, ғалымдардың ізімен 1996-1998 жылдар аралығында Алматы қаласында өткен бірқатар ғылыми конференциялар дайындағанын атап өтуге болады. Олардың жұмысының нәтижесі екі жинақтың жарыққа шығуы болып табылады. Біріншісі «Орталық Азия немістерінің тарихы», сондай-ақ «Қазақстан немістерінің мәдениеті: тарих және қазіргі заман» деп аталады. Бұл жерде біз оларда маңызды орын ретінде анықталған депортация процестерінің проблемасы болғанын атап өтуге болады. Осылайша, оқиғалардың жарқын бетбұрысы байқалады, өйткені одан туындаған даму зерттеушілердің, мұражайтанушылардың, тарихшылардың, сондай-ақ мұрағат қызметкерлерінің үлкен назарын аударатын объект болды. Мәселенің бастапқы негізін талдау процесінің өзі автор В.Д.Больтинаның «Павлодар облысының мемлекеттік мұрағатының саяси қуғын-сүргін, күштеп жер аудару, сондай-ақ немістердің таралуы туралы құжаттары» атты еңбегінде баяндалған. 1930- 1950 жылдардағы халық мақтан тұтады». Дәл осындай баяндамаларды автор О.А.Салахова, З.Г.Мұхсинова атап өтті, авторлардың еңбектері Көкшетау және Қостанай облыстары мұрағаттарының материалдары негізінде жарияланды. Қазақстандағы депортацияланған этностардың таралуы автор Қ.С.Алдажұмановтың еңбегінде көрсетілген. Сонымен қатар, автор А.Штулберг өз сөзінде еңбек армиясына қатысты мәселелерді терең зерттеген [5]. Осылайша, мәселенің тарихнамасының өзі Ю.И.Романовтың баяндамасында өз орнын тапты. Осылайша, әр түрлі этностардың Қазақстан аумағына депортациялануына қатысты жаңа басылымдардың тез таралуын байқаймыз. Тарихтың демографиялық кезеңі К.А.Сәкенованың, А.Н.Алексеенконың еңбектерінде қарастырылды. Сонымен қатар, зерттеуші В.Бруль өз баяндамасында Екінші дүниежүзілік соғыстың Қазақстандағы немістердің қоныстану географиясына, халқына, білім және мәдени көрсеткішіне тигізген әсерін зерттеуге қол жеткізді. Осылайша, бұл баяндаманың авторы осы конференциялардың жұмысы кезінде әлі де үшке жуық баяндаманы назарға алды. Бұл баяндамаларда арнайы қоныстандыру режимі жағдайында неміс, поляк халқының демографиялық процесінің айрықша ерекшеліктері, «азаттық» қарсаңындағы «арнайы қоныс аударушылар» немістердің тағдыры, сондай-ақ проблемалары. 1940- 1950 жылдардағы немістердің рухани өмірі Шығыс Қазақстан мұрағатындағы материалдар негізінде терең зерттелді. Осылайша, депортация және арнайы қоныстандыру мәселесін облыстық бөлімде жан-жақты зерделеу күш-жігерін біз «1941-1956 жылдары Шығыс Қазақстан облысындағы немістер: депортация және ерекше жағдайдағы өмір» атты жинақта жүргіздік. қоныстандыру режимі», 1997 жылы Неміс мәдени орталығының ВК көмегімен жарияланған. 1937 жылы корейлерді депортациялау туралы бірінші қаулы қабылданып, онда КСРО билігі оларды ДВК-дан бөлуге кететін шығын сметасын анықтады. Бұл КСРО Халық Комиссарлар Кеңесінің 1937 жылғы № 1570- 34бсс қаулысында көрсетілген. Корейлерді ДВК-дан шығару процесі 1937 жылдың қараша айының соңына дейін аяқталады деп жоспарланған болатын. Осындай тапсырмамен, тіпті қуып шығарылғандар көлемінің ұлғаюымен де, НКВД 1937 жылдың 25 қазанында ғана жеңе алды. Осы кезде 125 эшелонмен 37 442-ге жуық кәріс үйлері, жалпы 1 721 783 адам көшірілді. Қуылған корейлер жүк вагондарымен жүрді, сондықтан олардың жолы өте ұзақ және шаршатты. Сонымен 1937 жылдың қыркүйек айының аяғында Қазақстан жеріне корей ұлтының алғашқы эшелондары келуі тиіс еді. Осы кезден бастап корей халқының Отанына айналған Қазақстан аумағындағы алғашқы тарихы туындайды деп айтуға болады. Корейлердің көпшілігі Қазақстанда түсірілген деп есептеледі, бірақ олардың аз бөлігі Өзбек КСР-де тоқтап, қалалар мен қалаларға таратылды. Осылайша, бүкіл жылдар қатарында бұрынғы КСРО мен Германияның әртүрлі аймақтарының зерттеушілері «Ресей немістері» атты энциклопедиялық басылымның шығуын зерттеу процесінде болды. 1999 жылдың аяғында энциклопедияның бірінші томы жарық көрді. Бұл жалпы тарихнаманың өзін жетілдірудегі ұзақ мерзімді зерттеу кезеңі мен қалыптасқан кезеңнің нәтижесі деуге болады. Депортация мәселесімен байланысты негізгі ережелер энциклопедияның бірқатар мақалаларында өз орнын таба алды. Сонымен, В.Брюль мен А.Эйсфельд құрған «Депортация» атты мақалада 60 жылға жуық уақыт ішінде алғаш рет депортация терминінің терең пайымдауын сипаттай алды. А.Эйсфельд жасаған «Ұлы Отан соғысы» атты мақаласында 1941-1945 жылдар аралығындағы КСРО немістерінің тарихымен тікелей байланысты «Еңбек армиясы» сияқты тұстары қарастырылды. , «Қызыл Армиядағы немістер және партизандық қозғалыс», «Тұтқындағы этникалық немістер», «Оккупацияланған аумақтардағы жергілікті басқару», «Оккупация кезеңі», «Жаңа аграрлық тәртіп». Еңбек армиясының мәселесінің өзі автор А.Герман және т.б. дайындаған «КСРО НКВД Бакаллагы», «Богословлаг» сияқты мақалаларда көрініс тапты. 2000 жылы Мәскеуде өткен «КСРО немістері Ұлы Отан соғысы жылдарындағы және 1941-1955 жылдардағы бірінші әскери онжылдықта» тақырыбында өткен конференцияда Алматы қаласының мұрағатшысы Е.Грибанова үш баяндама жасады, оларда соғыс жылдарындағы Қазақстан өнеркәсібіндегі немістердің өмірі мен қызметі жағдайында еңбекке жұмылдыру мәселелеріне тоқтала білді. Сонымен, қайраткер А.Зұлқашева да «1941-1955 жылдардағы Қазақстан қоғамының әлеуметтік, рухани және саяси шеңберіндегі немістерді кемсіту» атты еңбегімен Алматы қаласынан шықты. Автор дайындаған баяндамада аз зерттелген мәселелердің біріне тоқталды, ол ШҚО-ның неміс халқының мысалына қатысты Ішкі істер министрлігі-МГБ органдарымен жасырын бақылауды қалыптастырумен байланысты. Конференция ғалымдардың осы тақырып бойынша бірнеше жылдар бойы атқарған жұмыстарының қорытындыларын шығара алды, сонымен қатар алынған тарихнамалық білім қорын жалпы сипаттады және зерттеушілердің бұдан әрі терең түсінуді қажет ететін жаңа сұрақтарды қойды. ғылыми әзірлемелер. КонфеТарих
18 №1 (46) 2023 ренцияда Қазақстан 1941-1956 жылдардағы этникалық топтардың депортациясына, сондай-ақ олардың тағдырына қатысты бұл мәселенің зерттелуі жан-жақты ашыла бастаған және әртүрлі шетелдік зерттеушілер тарапынан бірден зерттелетін аймақтардың бірі ретінде қабылданатыны анықталды. ХХ ғасырдың 30-40 жылдарындағы кеңестік қоныстандыру саясатының негізгі бағыты зорлық-зомбылық әдістерімен сипатталды. Алғашында әлеуметтік, кейін ұлттық сипаты бойынша жүзеге асырылды. 1920-1930 жылдары КСРО-ның орталық аудандарынан құлатылған тап өкілдері, бай шаруалар, дінбасылар жалпы тәртіппен Орал, Қазақстан және Орта Азия жерлеріне күштеп көшіру жолымен қоныстандырылды. ұжымдастыру. Соғыс басталмай тұрып түрлі себептермен корейлер, поляктар, ирандықтар, күрдтер тұрақты тұратын жерлерінен қуылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Батыс Украинадан, Балтық жағалауынан, Батыс Белоруссиядан, Бессарабиядан келген «қалаусыз» деп аталатындарды депортациялау басталды, мұның бәрі мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет екендігімен түсіндірілді. сондай-ақ билікті нығайту. Ұлы Отан соғысы жылдарында ұлттық-территориялық автономияға ие болған тұтас этностар жер аударылды. Олардың көпшілігі Қазақстан аумағына жер аударылды. Тоталитарлық режимнің нәтижесі Қазақстан территориясының Кеңес Одағының әртүрлі аймақтарынан мыңдаған адамдар жер аударылған үлкен қорыққа айналуы болды. 20-шы жылдардың соңы мен 20-ғасырдың 50-ші жылдарының басына дейін Кеңес Одағының иеліктен шығару, қуғын-сүргін және тәркілеу, тұтас халықтарды депортациялау сияқты әрекеттері жүргізілді. Мұрағат деректеріне жүгінсек, 20 ғасырдың 20-шы жылдарының аяғы мен 1930-шы жылдарының басында иеліктен айырылғандар тізіміндегі 190 мыңдай шаруа Қазақстанға жер аударылған. Еңбек мигранттарының басым бөлігі Орталық және Шығыс Қазақстан аумақтарына орналастырылды. Шығыс Қазақстан облысының мемлекеттік мұрағатында сақтаулы тұрған мұрағат материалдарына сәйкес, еңбек мигранттарының ұлттық құрамы әр түрлі болған. Бұл поляктар, немістер, белорустар, татарлар, қазақтар, еврейлер, эстондар, мордвалар, армяндар, литвалықтар және т.б. Осылайша, иеліктен айырылғандар және саяси түрмеде отырғандар арзан жұмыс күші болды. Шығыс Қазақстан облысы аумағына қоныстанған еңбек мигранттары арнайы құрылған поселкелер мен совхоздарда, сондай-ақ әртүрлі өнеркәсіп орындарында жұмыс істеді. Семей облыстық атқару комитетінің материалдарында 1930 жылдары еңбек мигранттары жұмыс істеген 80-нен астам кәсіпорын, фабрика, мекеме, ұйымдардың тізімі келтірілген. 2 ғасырдың 1930 жылдарында Қарағанды қаласында көмір бассейнін ауқымды игеру басталды. Осыған байланысты еңбек мигранттарының көпшілігі көмір өнеркәсібінде жұмыс істеді. Бүкілодақтық коммунистік партия қалалық комитеті Қарағанды бюросының 1934 жылғы 26 қарашадағы мәжілісінің хаттамасында белгілі бір ауылға шахталарды бекіту бағытына қарай шахталарды бөлу қажет екендігі, шахталар: 8,16,18,19. Мәселен, 1934 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Қарағанды көмір бассейнінде 11394-ке жуық адам жұмыс істесе, оның 6625-і арнайы қоныстанушылар, яғни кеншілердің жалпы санының 60%-дан астамы. 1935 жылдың көктеміне қарай облыстың шахталарында 6609-ға жуық арнайы қоныстанушы, құрылыста 1338-ге жуық арнайы қоныстанушы, облыстағы басқа зауыттарда 5629-ға жуық жұмысшы жұмыс істеді. Осыған орай 1935 жылғы 27 наурыздағы статистикалық мәліметтерге жүгінсек, өнеркәсіп орындарында жұмыс істеген арнайы қоныстанушылар саны 12575 адам шамасында болғаны ескеріледі. Күнделікті тұрмыста арнайы қоныстанушыларға үйде де, жұмыста да жағдай жасалмаған. Жұмыстан өз еркімен кеткен арнайы қоныстанушылар немесе жұмысқа келмеуіне байланысты жұмыстан шығарылғандар кінәлілерді де, отбасы мүшелерін де рационнан алып тастай отырып, 5 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге жұмысынан айырылды. Қарағанды қалалық атқару комитетінің 1934 жылғы 1 қаңтардағы хаттамасы бойынша. Сауықтыру мерзімі өткеннен кейін олар аз ақы төленетін жұмысқа жіберілді. Округ комендатурасына арнайы қоныстанушылар арасынан тағы да жаман ниетпен сабаққа келмейтіндерді анықтап, хаттамалар жасап, концлагерьлерге шығаруға жағдай жасау тапсырылды. F. 341. Оп.2. D.125, 133. 1937 жылы сәуірде КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі «Саяси сенімсіз поляктарды Украин КСР-інен Қазақ КСР-не көшіру туралы» қаулы қабылдады. Сол кезеңде поляктармен бірге неміс халқы Балтық жағалауы республикалары, Батыс Беларусь, Батыс Украина аумағынан қуылды. КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі мен ВЛКСМ Орталық Комитетінің 1937 жылғы 27 тамыздағы «Шекарадан корейлерді көшіру туралы» қаулысымен корейлер Қазақстан жеріне қоныстандырылды. Қиыр Шығыс аймағының аудандары». 1938 жылы күзде КСРО Халық Комиссарлар Кеңесінің «Әзербайжан КСР-нің шекаралас облыстарынан ирандықтарды Қазақ КСР-не депортациялау туралы» қаулысы шықты. F. 388. Оп.3. Д.147, 198. Поляктардың депортациялану тарихын зерттей отырып, Шығыс Қазақстан облысының аумағына жер аударуға ұшыраған бұл этникалық топтың саны олардың саны әлдеқайда көп болатын Солтүстік Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан облыстарымен салыстырғанда салыстыруға келмейтіндей аз деп айта аламыз. . Соған қарамастан, есептердегі әрбір фигура мәжбүрлі депортацияға ұшыраған адам өмірі мен одан кейінгі қиын өмірді қамтитынын ұмытпауымыз керек. Дүниежүзілік соғыс қаупі шетелде туыстары бар поляктардың Қазақстан аумағына күштеп қоныс аударуына ықпал етті. ІІМ Қарағанды лагерінің Спасск бөлімшесінің базасында интернирленгендер мен әскери тұтқындарға арналған лагерь құрылды. Мұрағат деректері 1941 жылдан 1950 жылдарға дейін лагерьлердегі басқа тұтқындардың арасында поляк этникалық тобының 1209-дан астам адамы тұтқынға алынғанын, оның ішінде 160 поляк өліп, лагерьде жерленгенін көрсетеді. КСРО Министрлер Кеңесінің 1957 жылғы 8 қаңтардағы қаулысында 1937 жылы Беларусь КСР-і мен Украина КСР-нің Польшамен шектесетін облыстарынан көшірілген поляктардың арнайы елді мекендер тізілімінен шығарылғаны туралы мәліметтер бар. Алайда, арнайы қоныстандыру бойынша шектеулер алынып тасталғанның өзінде, бұл көшіру кезінде тәркіленген мүлікті қайтаруға әкеп соқпады және олар шығарылған жерлерге оралу құқығын алуға ықпал етпеді. Өздеріңіз білетіндей, қоныс аударған шаруалар былайша аталды: 1. 1934 жылға дейін арнайы қоныстанушылар, 2. 1944 жылға дейінгі еңбекпен қоныстанушылар 3. 1945 жылға дейінгі арнайы қоныстанушылар. Ең қатыгезі осы кезеңде «Степлаг» және «Карлаг» деген атаулармен этникалық концлагерьлердің құрылуы болды. Лагерьлерге «халық жаулары» деп аталатындар, сондай-ақ «Кеңес Одағына әлеуметтік жат қоғам элементтері» қатысты. 1944 жылы Шешен-Ингуш Республикасы жойылуы керек еді. Сөйтіп, сол жылдың қысында 320 мыңдай шешен Қазақстан жеріне күштеп қоныстандырылды. Жер аударылған халықтың күнделікті тұрмыс жағдайы өте ауыр болды. Халықтың көпшілігі азық-түлік пен баспанаға өте мұқтаж болды. Жүздеген мың арнайы қоныстанушылар аштық пен суықтан өлді. Статистикалық мәліметтерге жүгінсек, 1944-1949 жылТарих
19 №1 (46) 2023 дар аралығында 146 мыңға жуық адам қайтыс болды, бұл жалпы санның 25%-ға жуығын құрады. Жағдай біртіндеп өзгерді. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуацияланғандар Қазақ КСР аумағына, Солтүстік-Шығыс Қазақстан аумағына, сондай-ақ Солтүстік Қазақстан аумағына орналастырылғандарға келе бастады. Осыған байланысты халық шаруашылығына арналуы тиіс еңбек ресурстарының тапшылығы мәселесі біртіндеп шешілетін болды. Содан кейін соғыс қимылдары кезеңіндегі жұмысшылар мен қызметкерлердің саны орта есеппен 8 пайызға өсті. Соғыс қимылдары аяқталғаннан кейін жер аударылғандар толқыны көбейді. Халықтың депортацияланған бөлігінің көп бөлігін үкімет «нацистік тұтқында» деп айыптады. ОУН-УПА-ның украин ұлтшылдарымен байланысы бар деген күдікпен шпион деп саналатындар да келді. Әдебиеттер: 1. Авлиев, Вячеслав. Халықтарды депортациялау. КСРО-дағы саяси қуғын-сүргін нысаны, 2015 ж ISSN: 2310-7006 2. Айсфельд А. Жер аудару, арнайы қоныстар, еңбек әскері. – Алматы, 2003. – 286 б. 3. Алдажұманов, Қ.С. Халықтарды депортациялау тоталитарлық режимнің қылмысы / Қ.С. Алдажұманов; Е.Қ. Алдажұманов. - Алматы, 1997.- 16 б. 4. Алгириева.Л.Б. Қазақстанға мәжбүрлеп қоныстандырудың алғашқы жылдарындағы шешендердің бейімделуі мәселесі туралы, 173 б., ISSN: 2303-9868eISSN: 2227-6017, 2021 ж. 5. Әлисханова.М.Х., Қазақстанға жер аудару кезеңіндегі шешен әйелдерінің еңбек қызметі, 102 б., 2017 ж. 6. Әлисханова.М.Х., 1944 жылы шешен және ингуш халықтарының депортациялану тарихы, 88 б., 2017 ж. 7. Г.Әнес.-. Қазақстанға жер аударылған халықтар: уақыт пен тағдыр / ISBN 5-7667-5689- Алматы: Арыс-Қазақстан, 1998.- 412 б. 8. Аманова А.С. 1930-1940 жылдары Павлодар облысына халықтарды депортациялау мәселесі туралы: саны мен құрамы // ҚазҰУ Хабаршысы. – Тарихи серия, 2007. – No3 (46). - С. 113-116. 9. Аманбекова.С.Е., ГУЛАГтағы балалық шақ: Қазақстанға депортация туралы әңгімелер, ӘОЖ: 94 (574) «19», 18 б., 2022 ж. 10. Ақылбаева.И.М., Қазақстанның Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ұлтаралық ынтымақтастығы, 27 б., ӘОЖ: 94 (574), 2015 ж. 11. Арапханова.Л.Я., КСРО-дағы жаппай саяси қуғын-сүргін жағдайындағы Ингушетияның партиялық-мемлекеттік номенклатурасы, 2020 ж. 12. Арапханова.Л.Я., Долгиева.М.Б., Қазақстандағы арнайы қоныстанушылар балаларының тағдыры, 31 б. 2019 13. Арапханова.Л.Я.Ингуштардың Орта Азия мен Қазақстанға жер аударылуы, 400-бет, 2010 ж. 14. Алтаев, А.Ш. Қазақстан тарихының қысқаша очерктері: Оқу құралы / А.Ш. Алтаев; Б.О. Жанғұттин; Қазақ ұлттық пед. un-t im. Абай. - Алматы, 2008.- 242б. ISBN 9965-814-29-5 15. Асайнова Әйгерім Қайратқызы, 1930-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін: Бір әулет тарихы, 30 б., ӘОЖ: 9.433, 2022 ж. 16. Атантаева, Б.Ж. Шығыс еуропалық ұлт өкілдерін Қазақстан аумағына депортациялау / Б.Ж.Атантаева, К.А. Пономаренко. - Мәтін: тікелей // Тарихи зерттеу: III интерн материалдары. ғылыми конф. Қазан, 2015 ж. мамыр). Тарих
20 №1 (46) 2023 Тарих The article examines the issue of deportation of the German population, as well as their life activities in conditions of special settlement in Kazakhstan in the 1930s-1950s. Paying great attention to archival sources, on the basis of which the main events in the activities of the German population in the regions of Kazakhstan are identified. The stages and the process of development of relations between the deported population and the Kazakh people are considered. The process of resettlement of Germans from different regions of the USSR on the territory of the regions of Kazakhstan is considered in more detail. Based on the research nature of the study, the article examines the stages from the beginning of deportation to the period of life of the German ethnic group in the conditions of special settlement. Мақалада 1930-1950 жылдары неміс халқын депортациялау, сондай-ақ олардың Қазақстандағы арнайы қоныстану жағдайындағы тіршілік әрекеті мәселесі қарастырылады. Мұрағат көздеріне көп көңіл бөле отырып, олардың негізінде Қазақстан өңірлеріндегі неміс халқының қызметіндегі негізгі оқиғалар айқындалады. Өткен халық пен қазақ халқы арасындағы қарым-қатынастарды дамыту кезеңдері мен процесі қаралды. Немістерді КСРО-ның әртүрлі аймақтарынан Қазақстан облыстарының аумағына көшіру процесі толығырақ қарастырылды. Зерттеудің зерттеу сипатына сүйене отырып, мақалада депортацияның басынан бастап арнайы қоныстану жағдайында неміс этникалық тобының өмір сүру кезеңіне дейінгі кезеңдер қарастырылады. В статье рассматривается вопрос депортации немецкого населения, а также их жизнидеятельность в условиях спецпоселения на территории Казахстана в 1930-1950-е гг. Уделятеся большое внимание архивным источникам, на основе которых выявлены основные события в деятельности немецкого населения на территории областей Казахстана. Рассматривается этапы и процесс развития взаимоотношений между депортированным населением и казахским народом. Более детально рассматривается процесс переселения немцев из разных областей СССР на территории областей Казахстана. В статье на основе исследовательского характера исследования рассмотрены этапы от начала депортации до периода жизнидеятельности немецкого этноса в условиях спецпоселения. БАЙБУСИНОВА АЙДАНА ОЙРАТКЫЗЫ «Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті» КЕАҚ Шығыс Қазақстанға депортацияланған неміс этносы өкілдерінің мәдениеті Тарих беттерінде неміс этносының Қазақстан аумағына депортациялануының басталу процесі, әдетте, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басынан басталады. Ресей тарихында 1941 жылдың 28 тамызы жер аударылу мен еңбек әскерінің қиын кезеңдерін бастан өткерген қасіретті күндердің бірі ретінде аталуына байланысты Қазақстан аймақтарында, былайша айтқанда, немістің қосалқы колониялары қалыптаса бастады. Дегенмен, тереңірек үңілсеңіз, немістердің Қазақстанның өзінде, оның ішінде Шығыс Қазақстан аумағындағы тарихи ізі әлдеқайда ертерек басталғанын түсінуге болады. Өйткені, қазақ даласында сонау XIV-XVI ғасырларда саяхатшылар, саудагерлер, әртүрлі зерттеушілер болған алғашқы неміс халқы сол аумақты зерттеудің негізін салуына байланысты қазақ даласында пайда болды. мәдениеті, осы аймақтың халқы. Атақты неміс қайраткері Герхард Фридрих Миллердің (1705-1783) есімі Шығыс Қазақстанмен тікелей байланысты. Оның тұлғасына Л.А.Бургарт, Н.А.Абуов, О.А.Ямшанова сияқты қайраткерлер үлкен қызығушылық танытты. Мысалы, Л.А.Бургарт «1941-1956 жылдардағы немістер Шығыс Қазақстандағы: депортация және ерекше қоныстандыру режимі жағдайындағы өмір» атты еңбегінде Г.Ф.Миллердің экспедиция кезіндегі батыл іс-әрекетін, саяхатшының қалдырған еңбектерін, және жалпы жер аударылған неміс халқының күнделікті өмірі туралы. 1743 жылы атақты Камчатка экспедициясы кезінде Герхард Фридрих Ертіс өңірінің бірқатар бекіністері мен қалаларында болды, бұл аумақтың зерттеу материалдары атақты «Дірменші папкаларында» жинақталған. Осыған байланысты суретші Г.Ф. Миллер Ертіс пен Ертіс бекіністерін көрсететін карталар сериясын, сондай-ақ Ямышевская бекінісінен Өскемен бекінісіне дейінгі құрлық жолының неміс тілінде шолуын жасай алды. Бұл экспедиция Г.Ф.Миллердің Семейдегі ламаистік монастырлардың жойылуына қатысты сипаттамалық еңбектерін жинақтауға негіз бола алған Шығыс Қазақстан ескерткіштері туралы көптеген мәліметтер жинай алды. Екінші ғылыми Камчатка экспедициясы Шығыс Қазақстан аумағын да зерттеді, оның құрамына ботаник және швед дәрігері И.П.Фальк (1728-1734), профессор П.С.Паллас (1741-1811), медицина ғылымының докторы Г.Гульденштедт сияқты белгілі зерттеушілер кірді. (1745-1781), атақты қайраткерлер: И.Г.Георги (1729-1804) және С.Г.Гмелин (1745-1774) [1]. Олардың зерттеу жолының нәтижесі тарих, этнография және география бойынша көптеген кітаптар, мақалалар мен очерктер болды. Шығыс Қазақстан аумағы Ресейдің әскери-стратегиялық жоспарында маңызды орын алды. Расында да Ресей құрған әскери бекіністерде мұнда әскери гарнизондар құрамында әскери қызметпен қатар өлкенің өзін зерттеумен айналысқан неміс халқы болды. Осыған сүйене отырып, Өскемен бекінісінде жұмыс істеген инженер Иоганн Малмстың қызметін атап өтуге болады. Иоганн Малмс әскери инженерия курсынан өтті, онда этнограф және сібір тарихшысы И.Г.Андрееев (1743-1824) кейін офицер атағын алды. 1764 жылы драгун полкінің капитаны Генцер Қара Ертіс пен Зайсан көліне зерттеуге жіберілді. 18 ғасырдың 60-70 жылдарына қарай әскери дәрігерлер Беренц пен Тиллен Алтай мен Ертіс желісінің флорасын зерттеді. Сосын Рига газетінде Рейнхольд Беренц Бұқтырма бекінісіне арналған очеркін жариялады. Тағы бір қайраткер Бобровка ауылындағы омарта шаруашылығына
21 №1 (46) 2023 Тарих қатысты үлкен көлемде материал жинаған. 1829 жылы белгілі қайраткерлер Х.Эренберг, А.Гумбольдт және Г.Розе Шығыс Қазақстан территориясына ғылыми экспедиция жасап, Алтай флорасының жағдайы туралы мәліметтер қалдыра алды. Шығыс Қазақстан флорасына арналған іргелі еңбекті неміс ғалымы Фридрих Ледебург жасаған, еңбекте осы өлкенің этнографиясына қатысты көптеген мәліметтер бар. Діннің рөлі мен ықпалы салт-дәстүрлерде, халықтық мерекелер мен әдет-ғұрыптарда айқын көрініс тапты. Жаңа жерлерге келген немістер діни қауымдар құрады. Олар үшін кәсіби діни қызметкерлердің жетіспеушілігі өткір мәселе болды. Не қарапайым ескі қоныстанушыларды, әрине, діни сауаттылықты білетін діни қызметкерлер рөлін ойнауға мәжбүр етті. Кедейшіліктің кесірінен колониялардың ешқайсысында шіркеу салынбаған. Қоныстанушылардың үйлері тікелей діни жиналыстар өтетін орын болды. Мысалы, Пруггерово деп аталатын колонияда лютерандық қауымдастықтың алғашқы тәлімгері әріп пен Библияны білетін Джозеф Прюггер болды. Жексенбі күні қауымдық жиналыстар өткізіліп, онда інжіл әндері мен жырлары шырқалды, діни мерекелер де өткізілді [2]. Бұл ғалымдардың, инженерлердің, әскерилердің барлығы тұрақты, кейбірі уақытша Шығыс Қазақстан аумағында тұрды. Шығыс Қазақстандағы неміс халқының саны 20 ғасырдың басына дейін онша көп болған жоқ. Өйткені неміс шаруаларын отарлау процесінің өзі Шығыс Қазақстанға 20 ғасырдың ортасында ғана жетті. Нысан қазіргі Шығыс Қазақстан облысының солтүстік-батыс бөлігі болды. Бұл аумақта беске жуық неміс қоныстары пайда болды, мысалы, Пруггерово, Кенигово (Кенюхово), Гнаденфельд (Горкуново) және Томск губерниясының Александровская болысының Зменогорск уезіндегі Америка, сондай-ақ Өскемен округіндегі Екатериновка. Семей облысы. Шығыс Қазақстанға қоныс аударған немістердің көпшілігі лютерандар болды. Кенгово (Кенюхово), Горкуново (Гнаденфельд), Пруггерово және Америка колонияларының негізін қалаушылар ретінде әрекет еткен лютерандар болды. 1941 жыл Шығыс Қазақстандағы неміс этносының тарихындағы жаңа кезеңнің басы болды. Расында да, соғыс қарсаңында 1939 жылғы халық санағы бойынша облыста 4041-ге жуық неміс ұлтының өкілі өмір сүрген. Жер аударылу кезеңінің өзі – неміс халқының қайғылы және ең қиын кезеңдерінің бірі – Шығыс Қазақстан аумағына 28 мыңға жуық неміс – арнайы қоныс аударушылар келді. «Су жері» неміс тілінен аударғанда «әкелер елі» дегенді білдіреді. Өйткені, қуғын-сүргін жылдарында Қазақстан жеріне мыңға жуық Еділ немістері жер аударылды, олар үшін Қазақстан нағыз Отанға айналды. Мұрағат материалдарына қарағанда, халықтардың жаппай қоныс аударуы барысында Шығыс Қазақстан аумағында неміс халқының жалпы санының өскені байқалады. 1939 жылғы санақ деректерімен салыстырғанда тоғыз есе. Олардың барлығы иммигранттардың пайызы шамалы болған аймақтарға жіберілді. Бір жерге жіберілген немістердің ең көп саны Шемонаиха ауылында 450-дей адам болды [3]. Жеріміздің бай қойнауы да зерттеушілердің назарын көптен бері аударып келеді деген қорытынды жасауға болады. Алтайдағы тау-кен өндірісінің тарихы неміс инженерлері мен зерттеушілерінің есімдерімен байланысты. Бұл жерде тау-кен комбинаттарында жұмыс істеген генерал-лейтенант Ганс Веймарн, Фридрих Геблер және Михаил Ренованц сияқты тұлғаларды атауға болады. Риддер қаласын ескеру керек, ол неміс инженері Филлип Риддердің арқасында Санкт-Петербургте білікті өндірушінің отбасында дүниеге келген, тау-кен техникумын бітіріп, университетке жіберілген. Колывано-Воскресенский зауыттары. 1780 жылы Шемонаихнский, Николаевский, Березевский, Таловский, Локтевский шахталарын зерттеуге жіберілді. Көп ұзамай инженер сирек кездесетін порфирлерді, 50- ге дейін сортты брекчияларды тауып, сол жерде Риддерский, Сокольный, Крюковский сияқты шахталар пайда болды, бұл Риддер тобының қалыптасуына ықпал етті. Осы шахталардың негізінде Лениногор (Риддер) полиметалл комбинаты құрылды. 1897 жылы бірінші Бүкілресейлік халық санағының мәліметтері бойынша Шығыс Қазақстан территориясын 13-ке жуық немістер мекендеген. Өйткені, 20-ғасырдың басына дейінгі кезеңді немістердің қоныстануының басталуы емес, Қазақстанда неміс халқының болуының басталуы деп анықтауға болады, бұл қоныс аудару оқиғаларының дамуындағы әрбір кезеңнің маңыздылығын көрсетеді. Неміс зерттеушілерінің күш-жігерінің арқасында Қазақстан үшін туған өлке туралы көптеген материалдар жиналды. Шығыс Қазақстан жерінде пайда болған алғашқы неміс қонысы қазақ даласының мәдениетін, тарихын, этнографиясын, ішегін, табиғатын зерттеуге зор үлес қосты [4]. Көптеген деректерде Ұлы Отан соғысы кезінде алғашқылардың бірі ретінде репрессияға ұшыраған неміс халқы. 1941 жылы неміс халқы қоныстанған Еділ бойы автономиялық республикасын жоюды көздейтін жарлық шықты. Небәрі үш күннің ішінде Қазақстанға, Оралға, Сібірге, Алтайға көп адам жер аударылды деген болжам бар. Жер аударылғандар саны 380-ге жуық адамға жетті. Мұндай қуғын-сүргін әрекетінің себептерінің бірі Гитлер сигнал алғаннан кейін жүзеге асырылуы тиіс алдағы диверсия мен тыңшылық туралы ақпараттың болуы болды. 1941 жылғы 28 тамыздағы Жарлықта да Қазақстан немістерді орналастыруға бөлінген «әдемі егістік алқаптары» ретінде қарастырылады. 1941 жылы 6 қыркүйекте КСРО НКВД-ның арнайы постулаттар бөлімі «Еділ бойынан Қазақ КСРО-ға немістердің баратын станциялары мен таралу аймақтары туралы» анықтама берді. Бұл анықтама жер аударылған немістердің нақты таралу аймақтарын, олардың құрамын, санын және түсіру станцияларын анықтай алды. Аймақтарда орналастыру үшін қарастырылған неміс халқын орналастыру орындарының дәл осындай саны әртүрлі болды, 500-ден 5400 адамға дейін. Сонымен қатар, немістер Шығыс Қазақстан облысы аумағына жер аударылды, олар Мәскеу, Ленинград сияқты қалалардың шетінен, сондай-ақ жалпы Ростов, Мәскеу облыстарынан қуылды. Айта кетейік, КСРО Мемлекеттік қорғаныс комитетінің 1941 жылғы 21 қыркүйектегі No698 с/с шешімімен Қазақстан аумағы Орджоникидзевск, Краснодар өлкелерінен, Солтүстік Осетиядан немістерді орналастыру үшін маңызды деп белгіленген. Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы, Кабардин-Балқар және Тула облыстары. Немістерді Қазақстанның 10 облысына орналастыру жоспарда болды. Мәселен, қазірдің өзінде Шығыс Қазақстан облысына неміс халқының 10 мыңға жуық тұрғыны орналастырылды. Шығыс Қазақстан облысының нақты мысалында мәселеге назар аудара отырып, бастапқыда тарату жоспарында 32 мыңға жуық немісті орналастыру қарастырылғанын атап өтуге болады. Яғни, немістерді Қазақстан аймақтарына орналастыру жоспарларына кезеңді түрде өзгерістер енгізіле бастағаны байқалады. Мысалы, Қазақ КСР НКВД-ның телефонограммасын мысалға алатын болсақ, генерал-майор Г.Б.Бабкин КСРО Ішкі істер халық комиссарының орынбасары, Әзірбайжан және Армян КСР комиссары Г.Б.-ға жолдаған. Еділ бойынан келген қоныстанушыларды Шығыс Қазақстан облысының жетіге жуық ауданының аумағына тарату көзделді. Мысалы, Омбы темір жолының «Шемонаиха» деп аталатын стансасында 1900-ге жуық немісті Шемонаиха облысына орналастыру жоспарланған. Сол
22 №1 (46) 2023 темір жол бойындағы «Педгорное» деп аталатын стансада 3300-дей адам бар. Сонымен қатар, Верхубинск бөлігінде 1800-ге жуық адамды бөлуге тура келді. Предгорненский ауданында 1500 адам орналасады, және 2300 адам 2000 адамға дейін Киров және Ұлан аудандарында біртіндеп орналастырылған Омбы темір жол желісінің «Қорғау» станциясына ерді. Бұйрық бойынша Түркістан-Сібір темір жолының «Семей» деп аталатын стансасына 9500-ге жуық адам еріп, кейін оларды Ертіс өзеніне көшіру арқылы ұйымдастыру, кейін Самара, Большенарим, Зырян, Бұқтырма, Күршім қалаларына қоныстандыру жоспарлануда. аймақтар. Халықтардың таралуын ұйымдастыру процесінде әртүрлі өзгерістер пайда болды. Мысалы, бастапқыда Шығыс Қазақстан аумағына 32 мың немісті қоныстандыру жоспарланған болатын, бірақ «Әр тізім» бойынша жүргізілген есептерге назар аударсаңыз, 1941 жылдың соңы – 1942 жылдың басында небәрі 28 мың адам болғанын көруге болады. қоныстандырылды. Мысалы, В.Гердт, А.Эйсфельд сияқты зерттеушілер «Депортация, еңбек армиясы, арнайы поселке» деп аталатын құжаттар жинағында қоныс аударған немістердің саны туралы деректер келтіріп, онда 28 069 немістің жер аударылғанын көрсетеді. Шығыс Қазақстан облысы 1941 ж. Неміс халқы Қазақстан аумағына келгеннен кейін-ақ жалпы Шығыс Қазақстан облысының әртүрлі аймақтарында қоныс аударушылардың көп бөлігін орналастыру мен қабылдауды ұйымдастыруға қатысты белгілі бір күрделі процесті байқауға болады. Бұл жүк түсіру станциясынан тікелей облыстардың елді мекендеріне келген көшіп-қонушыларды тасымалдауды тіркеуде көрініс тапты. Совхоздар мен колхоздар көліктерді дер кезінде жеткізуді ұйымдастыра алмағандықтан, көлік тапшылығы байқалды. Көптеген адамдар көлігін күтіп уақыт өткізуге мәжбүр болды. Бұл екінші рейс құрамында келген немістерге қиын болды [5]. Этникалық топтарды депортациялау мәселесін зерттеудегі алғашқы қадамды шетелдік неміс ғалымдары жасады. КСРО-дағы этникалық топтарды депортациялау мәселелері неміс әдебиетінде тек 1940-1950 жылдары ғана қарастырылды, себебі орыс немістерінің тарихына «Рубланддейщен» деген атпен үндеу пайда болды. ұлттық мінез. Зюз.В.Г., «Шығыс Қазақстан немістері: тарих, мәдениет» атты еңбегінде 1941 жыл неміс халқының тарихындағы қиын кезеңдердің бірі болғанын айтады. Автор КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Еділ бойына қоныстанған немістерді қоныстандыруға қатысты қаулысында оларды «халық жауы» ретінде қарастыру қарастырылғанын атап көрсетеді. 1829 жылы Гумбольдт.А., Эренберг.Х., Розе.Г. сияқты қайраткерлер Алтай флорасын сипаттау бойынша еңбек құрастыруға қол жеткізіп, Шығыс Қазақстан аумағына ғылыми экспедиция жасады. Шығыс Қазақстанның флорасын зерттеуге неміс қайраткері Ледербург Фр орасан зор үлес қосты деп саналады, оның еңбегінде Шығыс Қазақстанның этнографиясымен байланысты көптеген материалдар мен дереккөздер бар. Шығыс Қазақстан аумағына неміс халқының депортациялану тарихы мәселесін зерттеу алғаш рет арнайы қоныста өмір сүрген неміс халқы туралы деректі материалдардың көп болуына байланысты жасалды деп есептеледі. бұл материалдар Германияда, Штутгарт қаласында 1950-1980 жылдары «Heimatbuch der Deutschen aus Russland» деген атпен басылып шықты, орысшаға аударылған: «Орыс немістерінің Отанының кітабы». Дәл осы кезеңде Роймих.Г., Стумп.К., Пинкус.В., Тайх.Г. сияқты қайраткерлердің шығармалары пайда бола бастады. Бұл жерде қайраткерлердің еңбектерінде мұрағаттың қамтылмағанын айта кеткен жөн материалдар мен құжаттар, соған байланысты ол кезде мұрағаттар зерттеушілерге қолжетімсіз болды. Осыған байланысты ғалымдар замандастарының естеліктеріне сүйенуге мәжбүр болды. 1960 жылы қайраткер Conquest.R. өзінің «Кеңес халықтарының депортациялары» атты еңбегінде Кеңес мемлекетінің депортациялау саясатын зерттеп, жер аудару тәртібін хронологиялық жүйеге келтірді, қоғамдағы өлім-жітім статистикасын сипаттады. депортацияланған халықты, сонымен бірге Кеңес Одағының неміс халқын шығыс елдеріне күштеп қоныстандыруға баса назар аударды. Солженицын А.И., оның 1973-1975 жылдары Париж қаласында жарық көрген «Архипелаг ГУЛАГ» атты үш томдық еңбегінде мәжбүрлі депортация тарихынан үзінділер сипатталған. «Жазаланған халықтар» деп аталатын жұмыстың авторы, қайраткер Некрих.А.М. өз жұмысын 1978 жылы АҚШ-та басып шығарды, ол кейін Ресейде «Нева» атты жылнамада басылды. Некрич.А.М., жер аударылған адамдардың жер аудару тарихының үдерісін ғылыми мәселе ретінде зерттеуді ұйғарды. Қайраткер Некрич.А.М. еңбегінің айрықша ерекшелігі автордың елдегі ішкі жағдай концепциясында халықтардың күштеп қоныс аудару тарихын зерттеуді ұйғаруында. 1980 жылы қайраткер Флейшхауэр.И. «Da» s Dritte Reich und die Deutschen in der Sowjetunion» атты еңбегін жариялады, онда ол 1939-1945 жылдардағы КСРО-дағы неміс халқының тарихына сипаттама берді. Белгілі бір қызығушылық тудыратын жұмыс автордың КСРО неміс халқын басып алынған аумақтардағы жаңа үкіметті ұйымдастыруға қатысуға қатысты фашистік Германияның жоспарын сипаттайды.Құпия материалдар, депортация процестерінің механизмі мен себептерін талдай отырып, әртүрлі халықтардың қоныс аудару ерекшеліктері, халықтарды күштеп бөлуге негіз болған себептердің көп қырлылығын қарастыра отырып, автор Бугай.Н.Ф., депортациялау процесінің кезеңділігін қарастырады, статистикалық мәліметтерді келтіреді, жер аударылғандардың жағдайына жан-жақты талдау жасайды шығысында орналасқан халық. Айта кету керек, 1980-1990 жылдар аралығында Мәскеу, Элист, Минск сияқты қалаларда алғашқы іргелі ғылыми басылымдар шыға бастады. Сөйтіп, жер аударылған этнос туралы мұндай басылымдар Қазақстан қайраткерлерінің 1996-1997 жылдардағы еңбектерінде кездесе бастады. Айта кету керек, ұзақ уақыт бойы, былайша айтқанда, Шығыс Қазақстан облысының поляктарының тарихындағы ақ дақ олардың 1936-1940 жылдар аралығындағы Белоруссияның, Украинаның батыс облыстарынан, байқап, жаппай жер аударуы болды. депортациялау процестері одан да көп. Осылайша, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Қазақстан облысы аумағына 250 мыңға жуық поляк жер аударылды. Депортация мәселесінің ұйымдастырушылық жағы да бар екенін байқай аласыз. Мысал ретінде Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ұлттық процестерді тиімді ғылыми басқарудың демократиялық типінің механизмін жасаудың маңыздылығы туралы, олардың тарихи жинақталған тәжірибесін ескере отырып, зерттеушілердің назарын ерекше атап өткен жөн. этносаралық сипаттағы мәселелер осы зерттеулерде негізгі аспектіге ие болуы керек. Сонымен қатар, академик Манаш Қозыбаев: «Мәселені атап өту керек депортацияланған этникалық топтардың Отан алдындағы кінәсіздігі туралы жалпы саяси мәлімдеменің қабылдануына қатысты. Материалдар этникалық топтарды депортациялау кезінде әскери-саяси сипаттағы мотивтерді басшылыққа алғаны, патшалық отаршыл биліктен келеңсіз жағдайларды жеңе алған шағын этностардың Кеңес өкіметі тұсындағы жаппай қуғын-сүргін істері түсіндірілді. қарсылас жағына өтіп кете алатын еді. Жүйе басшыларының «логикалық тізбегі» осындай болды, өйткені олар соғысқа дейінгі кезеңде жасаған істерінің күрделілігінің құрылымын түсінді», - деп атап өтті Манаш Қозыбаев. Сонымен қатар, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бергі уақыт ішінде отандық Тарих
23 №1 (46) 2023 тарихи ғылыми қызмет көпұлтты Қазақстан Республикасының тарихына қатысты көптеген негізгі өзекті мәселелерді зерттеуде табыстарға қол жеткізгені белгілі. Тарихи ғылыми қызметтің деректік қорын байыту зерттеушілердің мұрағат материалдары мен құжаттарына қолжетімділігін жеңілдетумен астасып, жедел қарқынмен басталды. Бір кездері жабылған істер мен қорларды зерттеу процесі басталғанын атап өтуге болады. Осы мәселе бойынша ғалымдардың үлкен шеңберін және зерттеушілер қарастыратын мәселелердің аспектілерін кеңейту процесі күшіне енді. Сандар мәселенің өзін тікелей түсіну арқылы концептуалды сипаттағы соңғы тәсілдерді әзірлеу процесінен өз жолын жалғастырды. Зерттелетін өзекті мәселелердің тарихнамасы көп қырлы және алуан түрлі, бұл ең алдымен зерттеушілердің тарихи оқиғаларды зерттеуге қатысты әртүрлі теориялық және әдіснамалық көзқарастардың болуымен байланысты. Бұл мәселеге қатысты ғылыми әдебиеттердің негізін зерттей отырып, тарихнамалық аспекті бірнеше жолмен жүйеленеді. Мысалы, бірінші кезеңге оқу әдебиеттерін, оқу құралдарын, сондай-ақ монографияларды жатқызуға болады, олардың беттерінде сіз осы мәселенің мазмұнын таба аласыз. Екінші кезең біз зерттеп отырған мәселенің әртүрлі кезеңдерінің аналитикалық әрекеттерін арнайы қарастыратын диссертацияларды қамтиды. Үшінші кезеңге тағы да іргелі құрылымды құрайтын қазақ зерттеушілерінің түрлі басылымдары кіреді. Бұл мәселені зерттеуге қосқан зор үлестерін айта отырып, кең шолулардың арасынан қазақ ғалымы, академик Манаш Қозыбаевтың еңбегін ерекше атап өтуге болады. Осылайша, академия және Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Манаш Қозыбаев қазақстандық тарихи ғылыми қызметте алғашқылардың бірі болып әртүрлі этностарды Шығыс Қазақстан облысына да, жалпы Қазақстанға да депортациялау мәселесін шешуге қол жеткізді. . 1992 жылы жарық көрген оныншы сыныпқа арналған «Қазақстан тарихы» деп аталатын оқулықтың бірінші басылымында этностардың Қазақстан аумағына депортациялану процестерінің тарихы алғаш рет қайраткермен қамтылды деп айтуға болады. 1994 жылы академик Манаш Қозыбаевтың «Қазақстан тарихының оқырманы» атты еңбегі жарық көрді, онда мұндай жағдайға көнуге мәжбүр болған түрлі этностардың тағдырларының трагедиялық жолдары туралы тікелей баяндайтын материалдардың үлкен топтамасы бар. Депортацияға қатысты бұл мәселе қайраткер Манаш Қозыбаевтың Шығыс Қазақстан облысы аумағына депортацияға ұшыраған халық туралы нақты мәліметтерді қарастыратын басқа да бірнеше басылымдарында жарық көрді. Мысалы, Алматы қаласында жарық көрген «Қазақстан тарихнамасы: тарих тағылымы» атты кітапта1990, проблеманы терең түсінуге және өткен мәселелерді қарастыруға ықпал ететін бай және өте қызықты материалдан тұрады. Қазақстан мұрағаттары, жоғарыда атап өткендей, халықтарды депортациялау мәселесіне қатысты құжаттық материалдардың орасан зор қабатын қамтиды. Дегенмен, олардың ғылыми айналымға қатысуы біршама баяу екенін атап өтуге болады. Осылайша, 1997 жылы Геттинген ғылыми-зерттеу орталығының ынтымақтастығымен «Қазақстан немістерінің тарихынан (1921-1975)» атты құжаттар жинағы шықты. соғыстың өзі, қайтадан арнайы реттеу режимі жағдайында. Әрі қарай, 1998 жылы «Арыс» деп аталатын фонда «Қазақстанға жер аударылған халықтар» атты жинақ шығаруға күш салған айтулы оқиғаны атап өтуге болады. Бірақ немістерді депортациялаудың бұл мәселесі де назардан тыс қалмады, бұл мәселеге қатысты «Қазақстанға күштеп» сынды бұдан да ауқымды мақалалар жарияланды деп айтуға болады, бұл мақаланың авторы Қ.Алдажұманов, содан кейін «Рухты азаптау», авторы Г. Бельгера, бұл мақалалар депортация мәселесінің мәнін нақты сипаттайды. Дегенмен, жинақты шығарушылар осы уақыт аралығында жинақталған білім қорын біршама әлсіз пайдаланды. Еділ бойынан келген қоныстанушыларды ауа-райының жақсы көңіл-күйі қарсы алса, немістер екінші рейстен ауа райының қолайсыздығына тап болғанына назар аудара отырып, шана мен арбаның көмегімен жүздеген шақырым жаңа жерлерге барды. тұрғылықты жері. Неміс халқын Шығыс Қазақстан облысы территориясына ірі шаруа қожалықтары немесе жеке жанұялар арқылы жұмыс істеп тұрған кеңшарлар мен колхоздарға қоныстандыру жолымен орналастыру іргелі болды. Шығыс Қазақстан облысы аумағына келген неміс халқы облыстың 12 ауданына, көп жағдайда халқы аралас типті немесе украин және орыс халқы басым елді мекендерге орналастырылды. Айта кету керек, неміс халқы қазақ халқы қоныстанған шекаралас аймақтарда орналаспаған. Бірақ, келіп түскен мұрағаттық материалдар мен құжаттарға сүйене отырып, іс-шаралардың мұндай рөлін ұйымдастыру бойынша нақты шаралар болмағанын айту керек. Осыған байланысты бұл өсектер неміс халқын көшіруге сылтау ғана болды. Әскерге жұмылдырылған неміс халқы кері шақырылды, келесі жылы 17 жастан асқан ер адамдар жұмыс колонналарына шақырылды. Жұмыс колонналарында бола отырып, олар зауыттарда, шахталарда, ағаш кесу орындарында аянбай еңбек етті. Мұндай оқиғаларды Гитлердің одақтасы болған халықтар да басынан өткерді. Соғыстан кейін, 1947 жылға қарай олар жер аударылған болып елге оралуға тырысты, бірақ жылдың аяғында олар қайтадан жер аударылды. 1943 жылы қарашайлар репрессиялық әрекеттерден зардап шекті, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарашайлар саны 80 мыңға жуық адамды құрады. Жыл бойына халықтың аумағы немістердің қол астында болды оккупация, бірақ олар азат етілгеннен кейін қарашайлар тыныштық таба алды. 1943 жылы олар Қызыл Армиядан жасырынып, жол көрсету арқылы көмектесті деген болжаммен неміс жауынгерлерімен бірлесіп әрекет етті деп айыпталды. Оларды Қырғызстан мен Қазақстан аумағына шығару үшін 54 мың сарбаз көлеміндегі әскери күштерді пайдалану қажет болды. Жалпы, 60 мыңнан астам қарашайлар атамекенінен қуылды. Тасымалдау кезінде адамдар қайтыс болды, олардың жалпы саны 700 мыңға жуық адамды құрады, мұнда 16 жасқа дейінгі балалар да болды. 1944 жылы Қызыл Армия қатарында қызмет еткен жауынгерлер демобилизациядан кейін жер аударылды. Қалмақтардың тағдыры қарашайлардың тағдырына ұқсас болды, 1943 жылдың аяғында оларды көшіру туралы жарлық шығарылды. Олардың көшіру себептерінің бірі Кеңес үкіметіне қарсылық, сондай-ақ ұлттық қақтығыстарда Қызыл Армияға көмектесуден бас тартуы болды. Бұл қуғын-сүргіндерде КСРО әскерилері басқарған «Ұлыс» операциясы негізгі эпизод болды. Осы уақыт аралығында 94 мыңнан астам қалмақ жойылды. Олардың ішінде неміс халқымен жақсы қызметтес болған 800 мыңға жуық қарақшылар болды. Айдың соңына таман 1300-ге жуық адам елден шығарылды. Қалмақтардың 70%-дан астамы Түменге қоныстанды. Осылайша, жер аудару барысында желтоқсан, қаңтар айларында болғандай, тасымалдау кезінде адамдар өлді. Қызыл Армия қатарында біржола қызмет еткен қалмақтар оқу орындарынан, майдандардан шақыртылды. Сонымен бірге олар әртүрлі әскери округтерге бөлінді, содан кейін олар әскери қызметтен босатылды. Алайда қалмақтардың Қызыл Армия қатарында болғаны, сол арқылы КСРО-ға қызмет еткені туралы ақпарат қалды. Кейіннен Қызыл Армияның қарсы шабуыл процесі Тарих
24 №1 (46) 2023 басталды, содан кейін қалалар мен аудандарды азат ету процесі өтті. Сталиннің өз саясатында ұлтты үйлерінен қуу жүйесін жүргізгенін айта кеткен жөн. Сөйтіп, татарларды қуғын-сүргінге ұшырату процесі немістер Қырым жерінен қуылғаннан кейін басталды. Мұрағат материалдарына жүгінсек, қоныс аударудың себебі дезертирлік болды деп айта аламыз. Көптеген саясаткерлер 30 мыңнан астам неміс ұлтының өкілдері Қызыл Армияға сатқын болғанын айтады. Осылайша Қырым татарларының жартысы Германияға қоныстанса, қалған жартысы Қырымға шоғырланып, оларды тінту кезінде көп мөлшерде қару-жарақ табылғандықтан тұтқынға алынды. Сол кездегі Кеңес Одағы қазіргі жағдайға қатысты Түркияның ықпалынан сақ болды. Өйткені, татарлардың жартысы соғыс басталғанға дейін Түркияда орналасса, олар соғыс қимылдары аяқталғанға дейін сонда болды. Осыған байланысты қоғамда туыстық байланыстар бейбіт тұрғындар арасында тыныштық болмауына, қарудың таралуына байланысты көтерілістер мен басқа да толқулар туындауы мүмкін деген түсінік пайда болды. Мұндай болжамдар Кеңес Одағының неміс тарапының Түркияның одаққа кіруіне ықпал етуге тырысуынан туындады. Депортация процесі шамамен үш күнге созылды. Репрессиялық оқиғаларды жүзеге асыру үшін Кеңес Одағы 33 мыңға жуық жауынгер дайындады. Қырымдықтар аз ғана уақыттың ішінде орындарын босатып, станцияларға баруға мәжбүр болды. Сонымен қатар, біреу үйлерін тастап, кеткісі келмегенде, оларды жай атып тастады. Медициналық көмек пен азық-түліктің жоқтығынан жол үстінде жүрген репрессияға ұшырағандар жай ғана қаза тапты. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы КСРО халықтарын жер аудару оқиғалары ай сайын дерлік созылды. Грузия аумағында тұратын әзірбайжан халқы да репрессиялық әрекеттерге ұшырады. Әзірбайжан халқы Қараяз, Борчала аймақтарына жіберілді. Осындай әрекеттердің нәтижесінде аумақта 32-ге жуық отбасы ғана қалды, бұл өте аз. Кейіннен армян халқы 1944 жылы туған жерінен қуылды. Сол 1944 жылы месхет түріктері, гректер, күрдтер, түріктер сияқты халықтар репрессияға ұшырады. КСРО-дағы халықтарды депортациялау оқиғасының нәтижесінде ауыр зардаптар туындады, бұл қуғын-сүргінге ұшыраған этникалық топтың эпизодтары әрбір тұрғынның жүрегінде мәңгілікке сақталуына әкелді. Мұрағат материалдарына сілтеме жасай отырып, қуғын-сүргінге ұшыраған 960 мың адам саны бойынша ең үлкендердің бірі болған неміс этносы күштеп жер аударуға және репрессиялық әрекеттерге ұшырағанын айта аламыз. Жер аударылған шешендер, балқарлар, ингуштар және қарашайлар жалпы саны 610 мыңға жуық адамды құрады. Сондай-ақ жер аударылған болгарлар, гректер, армяндар мен қырым татарлары 229 мыңға жуық адамды құрады. Жаңа қоғамға бейімделу үшін қоныстанушылар көптеген қиындықтарға тап болды. Депортация кезінде ұлттар арасында өлім саны өсті, орта есеппен халықтың төрттен бір бөлігі қырылды. Талқылауда тұрғындардың депортацияға қатысты пікірлерінің екі түрлі болғаны ерекше атап өтіледі. Көпшілік мұндай оқиғаларды қате деп санап, оларды мүлде жек көрсе, басқалары қуғын-сүргінге ұшыраған халықты шеттетілгендер деп есептеп, оларды мүлде менсінген. Мұндай келіспеушілік туындаған оқиғалардың құрбандары арасында агрессивті әрекеттерге әкелді. Осылайша, көпшілігі Кеңес үкіметіне теріс қарап, қоғамда көтерілістерді ұйымдастыруға тырысты. КСРО-ға халықтардың депортациялануы адамзат тарихындағы қорқынышты трагедия болғанын қатыгез зардап деп атауға болады. Өйткені, себептер мен нәтижелер өте жағымсыз болды. Репрессияға көптеген күштер жіберілді, бұл кезде фашистерді жеңу мүмкін болды. Майдандағы соғыста жеткіліксіз болғанына қарамастан, көптеген әскери техника мен сарбаздар депортацияға ұшырады. Статистикалық мәліметтерге жүгінсек, 230 мыңнан астам сарбаз қоныстандыру жұмыстарымен айналысты. Олармен әртүрлі құқық қорғау органдарының 100 мыңға жуық қызметкері қызмет атқарды. Қуғын-сүргін оқиғалары қалған халықтарды шошытты, олар мұндай әрекеттер кейінірек болады деп сенді. Мұндай әрекетке украиндар, эстондар және карелдер сияқты халықтар ұшырауы мүмкін. Бүкіл байырғы халықты қоныс аударатын халықпен ауыстырып, өз атамекенінен де айырылып қалуымыз мүмкін деп ойлап, қырғыз халқы әбден үрейленді. КСРО халықтарының депортациялануы, оның қайғылы салдары сияқты ұлттар шеңберінің жоғалуы ішінара орын ала бастады. Қоныс аударылған халықтың жат ортаға түсіп, қуғын-сүргінге ұшыраған халықпен араласуы олардың тұтастай бытыраңқы болуына әкеп соқтырды. Осының барлығы ұлттық-территориялық құрылымдардың жойылуына әкелді. Қуғын-сүргін оқиғалары қоныс аударған халықтың күнделікті өмірінде олардың дәстүрлері мен жалпы мәдениетіне қатысты іздердің қалыптасуына ықпал етті. Депортация әрекеттері сонымен қатар кейбір халықтардың жерді жай бөлісе алмайтындығына байланысты бір-бірімен соғыса бастағанына әкелді. Бұл жерде депортацияның барлық себептері ақталмағанын дұрыс түсіну керек екенін айту керек. Кеңес үкіметі көмектесетін саналы шешімдер қабылдағанын қайталай алмаймыз. Екінші дүниежүзілік соғыс. Оған билікке қарсы шыққан түрлі этностардың көпшілігі төледі, мысалы, неміс халқы Гитлер саясатының басқыншылығына байланысты кек алудың құрбанына айналды. Қазақстан өз кезегінде көптеген мигранттарды паналаған мекенге айналды. КСРО халықтарын Қазақстанға жер аудару процесі соғыс қимылдары басталғанға дейін-ақ басталды. Жер аударылған халықтың көп бөлігі 1930 жылдары Қазақстан аумағына жер аударылды, олардың саны 200 мыңға жуық адамды құрады. Сегіз жылдан кейін мигранттар Қазақстан аумағына қайтадан жер аударылды, олар бастапқыдан әлдеқайда көп болды, олар шамамен 370 мың адамды құрады. Осылайша Қазақстан Кеңес Одағының репрессиялық әрекеттерінің құрбаны болған сан алуан этностардың мекеніне айналды. Қазақстанға тұрақты тұру үшін келгендердің жартысы жұмыс іздей бастады, өнеркәсіптік кәсіпорындар мен совхоздарда жұмысшы болып жұмысқа орналасты. Олар шатырсыз ашық аспан астындағы киіз үйлерде, казармаларда, уақытша ғимараттарда тұруға мәжбүр болды. Украин этносы Қазақстан аумағына 19 ғасырда қоныс аударды. Соғысқа дейінгі кезеңде олардың жалпы саны өсті. Соғыс аяқталғаннан кейін украиндардың саны 150 мыңнан астам адамды құрады. Осы жерде айта кететін жайт, жер аударылған халықтың арасында кулактардың отбасылары мен ОУН мүшелері деп аталатындар да болған. 1950 жылдардың басында Қазақстанға Қарлаг лагерлерінен босатылғандар келе бастады. Сондай-ақ, сонау 1937 жылы Қиыр Шығыстан келген корейлік жер аударылғандар да Қазақстан аумағына жер аударылды. Поляктар Қазақстанға 1930 жылдардың аяғында Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі соғыс қимылдарының қаупіне байланысты келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі соғыс қимылдары кезінде Қазақстан аумағына поляк ұлтының өкілдері бұдан да көптеп келе бастады. Соғыс қимылдары аяқталғаннан кейін қоныс аударған халықтың көп бөлігі Қазақстан аумағына қоныс аударуды жалғастыра бастады. КСРО халықтарының Қазақстан аумағына депортациялануы Қазақстанның Кеңес Одағы аумағында өмір сүрген сан алуан ұлт өкілдерінің қоныстанған Отанына айналуына әкелді. 1946 жылдың ортасында 120 мыңнан астам қуғын-сүргін құрбандары қосылды, бұл жер аударылғандар санының шамамен 600 мың адамды құрады. Қоныс аударылғандардың көп бөлігі қашып кету және қылмыстық заңнаТарих
25 №1 (46) 2023 маны бұзу ретінде қарастырылған жаңа баспаналарын тастап кетуге барлық мүмкіндікті жасады. Өйткені, төрт күнде бір рет олардың санына тікелей қатысты қандай да бір маңызды іс-әрекет пен оқиғаның бар-жоғы туралы НКВД-ға хабарлап тұруы керек еді. Қоныс аудару іс-шараларының негізгі мақсаты бөтен аумақта тұру мүмкіндігі болды. Осындай жоспарды жүзеге асыру үшін Кеңес Одағы тәртіп бұзушыларға қатаң жаза қолдануға тырысты. Өздері қоныстанған аумақтан қашуға әрекеттенген адамдар жиырма жылға дейін ауыр жұмысқа тартылды. Ал оларға көмектесіп, бұған қатысы барлар 6 жылға дейін бас бостандығынан айырумен бірдей жазаға тартылды. Кеңес үкіметінің басты міндеті қуғын-сүргінге ұшырағандар атамекеніне қайтқысы келсе шектеу болды. Соңғы зерттеулер деректеріне сүйене отырып, депортациялаудың бүкіл кезеңінде Қазақстан аумағына бір миллионнан астам мигрант келгенін айтуға болады, бұл кезде 1950 жылдардың ортасында екі миллионнан астам мигрант өмір сүрді. Неге деген сұрақты қойып, оған жауап бере отырып, КСРО-ға халықтарды депортациялау аз ғана жылдың ішінде болды деп айта аламыз. Сол кездегі эпизодтар, сол оқиғалардың бүгінгі күнге дейінгі фотолары биліктің қаталдығын көрсетеді. Өйткені, халықтың тағдыры бұзылып, уақыт оларға пайда әкелген жоқ. Қоныс аударушылардың әрқайсысы өзінің бұрынғы өмірін табу үшін туған жеріне қалай оралуды армандады. Қоныс аударушылар туған жерін, отбасын, жұмысын табуға тырысты. Көбісі Кеңес Одағының саясаты тұтас халықтарды ғана емес, олардың мәдениетін, салт-дәстүрін, жерін жоюға белгілі бір дәрежеде ықпал еткенін айтады. Жер аударылған халық, өкінішке орай, ауыр психикалық және физикалық жарақаттар алды, өйткені олар аштықтан, үнемі жолда жүріп, өз үйі мен тыныштығын табуға тырысты. Саясаткер Сталин қайтыс болғаннан кейін іс-әрекет өзгере бастады, қоныс аударылған халыққа қатысты оңалту саясаты жүргізіле бастады, бірақ адамдардың тағдырын жақсарту мүмкін болмады. Өйткені, жер аударылғандар мен қуғын-сүргінге ұшырағандардың тағдыры жойылды. Әдебиеттер тізімі: 1. Айсфельд А. Жер аудару, арнайы қоныстар, еңбек әскері. – Алматы, 2003. – 286 б. 2. Аманова А.С. 1930-1940 жылдары Павлодар облысына халықтарды депортациялау мәселесі туралы: саны мен құрамы // ҚазҰУ Хабаршысы. – Тарихи серия, 2007. – No3 (46). - С. 113-116. 3. Атантаева, Б.Ж. Шығыс еуропалық ұлт өкілдерін Қазақстан аумағына депортациялау / Б.Ж.Атантаева, К.А. Пономаренко. - Мәтін: тікелей // Тарихи зерттеу: III интерн материалдары. ғылыми конф.(Қазан, 2015 ж. мамыр). 4. Күзембайұлы Ә.Әбіл Е.Ә. Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына арналған оқулық. 7-ші басылым Solart, 2004 ж 5. Кабулдинов З., Шаймерденова М., Куркеев.Е Қазақстан тарихы (ХХ ғ. басы – 1945) Баспагері: Атамұра. Жылы: 2019 Б.176 6. Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. Қазақстан тарихы. 1-бөлім. Баспагер: Атамұра. Жылы: 2020 Б.165 7. Садықов М.Қ. Қазақстанға жер аударылған халықтар: уақыт пен тағдыр. – Алматы, 2005. – 428 б. Тарих
26 №1 (46) 2023 Мақалада жоба негізінде оқыту технологиясының мәні мен ерекшелігі қарастырылған. Автор оқушыларды алған білімдерін күнделікті өмірде ұтымды әрі табысқа жеткізетіндей қолдана білуге, сыни ойлауға, кез келген мәселе бойынша өзіндік көзқарасын білдіруге, баламалы идеялар ұсына алуға бағыттай білуде жоба негізінде оқыту технологиясының маңыздылығына тоқталады. В статье рассматривается сущность и специфика технологии на основе проектного обучения. Автор подчеркивает важность технологии обучения на основе проекта в умении направлять учащихся, рационально и успешно применять полученные знания в повседневной жизни, критически мыслить, выражать свою точку зрения по любому вопросу, предлагать альтернативные идеи. The article discusses the essence and specificity of technology based on project-based learning. The author emphasizes the importance of project-based learning technology in the ability to guide students, rationally and successfully apply the acquired knowledge in everyday life, think critically, express their point of view on any issue, and offer alternative ideas. РУСТЕМОВА ГУЛЬНАЗ РАСПАЕВНА Семей «Білім-Инновация» лицейі» КММ тарих пәні мұғалімі Жоба негізінде оқыту технологиясының мәні ХХІ ғасыр – білім мен ғылым, экономика мен саясат салаларында жаһандану үдерісі қарқын алған, жаңа технологиялар мен ақпараттандырудың ғасыры болмақ. «Халық пен халықты, адам мен адамды теңестіретін нәрсе – білім» деп Мұхтар Әуезов айтқандай, ХХІ ғасырдың өзінде білімнің маңыздылығы, тіпті мемлекеттердің бәсекелестік қабілетінің көрсеткіші, ұлт болашағы мен елдің қауіпсіздігіне ықпал етуші фактор ретіндегі басымдығы айқындала түсуде. Бүгінде білім беру үрдісіне мүмкіндігінше кеңірек қарауға болады. Әр адамды іс істеуге, білім ала білуге, өмір сүре алуға, бірлесіп өмір сүре білуге үйрету қажет. Бұл ЮНЕСКО қалыптастырған «білім берудің төрт тағаны». Заманауи білім беру жүйесі оқушыларды алған білімдерін күнделікті өмірде ұтымды әрі табысқа жеткізетіндей қолдана білуге, сыни ойлауға, кез келген мәселе төңірегінде өзіндік көзқарасын білдіруге, баламалы идеялар ұсына алуға бағыттай білуі тиіс. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2 қыркүйек 2019 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз оқушылардың қабілетін айқындап, кәсіби бағыт-бағдар беру саясатына көшуіміз қажет. Бұл саясат орта білім берудің ұлттық стандартының негізі болуы тиіс»,-деп жас ұрпақтың бойында кәсіби дағдылар мен құзыреттіліктерді мектеп қабырғасынан бастап қалыптастыруды ерекше атап өтті. [1] Оқушының тұлғалық қабілеттерін ашуға мол мүмкіндік тудыратын жаңа технологияның қатарына жоба негізінде оқыту технологиясын жатқызуға болады. Тәжірибеге сүйене оқыту жүйесін қолдаушылардың алғашқылары болып Конфуций мен Аристотель болып табылады. Ежелгі грек философы Сократ болса білім беруді сұрақ сұрау, зерттеу және сыни ойлау арқылы модельдеген. ХХ ғасырда американдық теоретик және философ Джон Дьюи тәжірибе мен қызығушылыққа негізделген білім беру жайлы сөз қозғайды. Дьюи дәстүрлі сабақ беру әдісі мен оқушыны пассивті білім алушы, ал мұғалімді статикалық білім өткізуші ретінде қарауға қарсы тұрды. Ол білім – өмірге дайындау емес, білім – өмірдің өзі деген көзқарасты ұстанды. [2] Дьюидің ілімін жалғастырушы, Коллумбия университеті жанындағы мұғалімдер колледжінің профессоры У.Х.Хилпатриктің пікірінше, бұл технологияның басты ерекшелігі – балаларды өз жұмысының жемісін көруге ынталандыру арқылы үлкен өмірге дайындау. «Өзіне көйлек тігіп киген бойжеткенді мысалға алайық. Егер ол кейін өзі киетін көйлегі үшін ерінбей, қызығушылықпен көйлек үлгісін өзі ойлап тауып, өз бетімен өлшеп, пішіп, тігіп кисе – бұл мысал жобалау технологиясының нағыз типтік үлгісі» -деп тұжырымдайды Хилпатрик. [3] 1965 жылдан бастап жоба негізінде оқыту технологиясы халықаралық деңгейде қолданыла бастады. Бұл технологияға қайта оралудың басты себебін ғалымдар «мәселені оның дамуында қарастыруға мүмкіндік беретіндігімен» байланыстырады, яғни білім алушылар нақты мәселені шешу үшін әрекет үстінде бірнеше рет теорияға үңіледі, соның нәтижесінде өз ісінің қалай орындалғанын бағалай алады, өз қолдарымен жасалған іс оларға сенімділік әкеледі. Жоба негізінде оқытуды елімізге алғаш алып келгендердің бірі Аубакиров Е.Б. «Білім-инновация» Халықаралық қоғамдық қорының академиялық директоры, жоба негізінде оқытудың сертификатталған тренері. 2015 жылы «Білім-инновация» қоры АҚШ-тың Атланта қаласындағы BUCK Institute of Education атты оқу орнына аталған технологияны зерттеп, тәжірибеге енгізу мүмкіндігін қарастыру үшін мамандарын оқытуға жіберді. Үш жыл көлемінде жоба негізінде оқыту технологиясын оқыту үрдісіне енгізу мақсатында білім-инновация лицейлері мұғалімдеріне семинарлар мен тренингтер өткізілді. Жоба жұмыстарын оқушылар жеке немесе шағын топтарда орындай алады. Топқа оқушыларды өз таңдаулары бойынша немесе кездейсоқ деректер әдісі (random) арқылы бөлуге болады. Әрі қарай жаңа құрылған топқа жұмыстары нәтижелі болуы үшін топ ережесін құруға мүмкіндік берген жөн. Топтағы әр оқушы өз қызметін анықтап алғаны, уақыт тәртібін сақтауы, өз істеріне жауапкершілікпен қарауы, ынтымақтаса жұмыс істеуі қажет. Нақты нәтижеге жету үшін жұмыс уақытындағы мұғалімнің қызметі мен оқушының міндетін нақты белгілеп алған абзал. Алқашқы қадам – тақырып таңдау. Көптен бері мазалап жүрген айналамыздағы проблема, қоғамдағы өзекті мәселелер немесе оқу бағдарламасында қамтылатын кейбір тақырыптарды кеңірек ашуға, зерттеуге мүмкіндік беретін тақырыптарды таңдаған тиімді. Оқушылардың пәнді игеруіне, туындаған я болмаса туындауы мүмкін қиындықтарды жеңуіне таңдалған тақырып барынша септігін тигізуі тиіс. Екінші қадам – жоспар құру, проблеманы тану. Оқушылар мәселені түсіну үшін сұрақтар топтамасын құрайды. Оқушылар таңдаған тақырыптары аясында зерттеу Педагогика
27 №1 (46) 2023 ХХІ ғасыр – білім мен ғылым, экономика мен саясат салаларында жаһандану үдерісі қарқын алған, жаңа технологиялар мен ақпараттандырудың ғасыры болмақ. «Халық пен халықты, адам мен адамды теңестіретін нәрсе – білім» деп Мұхтар Әуезов айтқандай, ХХІ ғасырдың өзінде білімнің маңыздылығы, тіпті мемлекеттердің бәсекелестік қабілетінің көрсеткіші, ұлт болашағы мен елдің қауіпсіздігіне ықпал етуші фактор ретіндегі басымдығы айқындала түсуде. Бүгінде білім беру үрдісіне мүмкіндігінше кеңірек қарауға болады. Әр адамды іс істеуге, білім ала білуге, өмір сүре алуға, бірлесіп өмір сүре білуге үйрету қажет. Бұл ЮНЕСКО қалыптастырған «білім берудің төрт тағаны». Заманауи білім беру жүйесі оқушыларды алған білімдерін күнделікті өмірде ұтымды әрі табысқа жеткізетіндей қолдана білуге, сыни ойлауға, кез келген мәселе төңірегінде өзіндік көзқарасын білдіруге, баламалы идеялар ұсына алуға бағыттай білуі тиіс. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2 қыркүйек 2019 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз оқушылардың қабілетін айқындап, кәсіби бағыт-бағдар беру саясатына көшуіміз қажет. Бұл саясат орта білім берудің ұлттық стандартының негізі болуы тиіс»,-деп жас ұрпақтың бойында кәсіби дағдылар мен құзыреттіліктерді мектеп қабырғасынан бастап қалыптастыруды ерекше атап өтті. [1] Оқушының тұлғалық қабілеттерін ашуға мол мүмкіндік тудыратын жаңа технологияның қатарына жоба негізінде оқыту технологиясын жатқызуға болады. Тәжірибеге сүйене оқыту жүйесін қолдаушылардың алғашқылары болып Конфуций мен Аристотель болып табылады. Ежелгі грек философы Сократ болса білім беруді сұрақ сұрау, зерттеу және сыни ойлау арқылы модельдеген. ХХ ғасырда американдық теоретик және философ Джон Дьюи тәжірибе мен қызығушылыққа негізделген білім беру жайлы сөз қозғайды. Дьюи дәстүрлі сабақ беру әдісі мен оқушыны пассивті білім алушы, ал мұғалімді статикалық білім өткізуші ретінде қарауға қарсы тұрды. Ол білім – өмірге дайындау емес, білім – өмірдің өзі деген көзқарасты ұстанды. [2] Дьюидің ілімін жалғастырушы, Коллумбия университеті жанындағы мұғалімдер колледжінің профессоры У.Х.Хилпатриктің пікірінше, бұл технологияның басты ерекшелігі – балаларды өз жұмысының жемісін көруге ынталандыру арқылы үлкен өмірге дайындау. «Өзіне көйлек тігіп киген бойжеткенді мысалға алайық. Егер ол кейін өзі киетін көйлегі үшін ерінбей, қызығушылықпен көйлек үлгісін өзі ойлап тауып, өз бетімен өлшеп, пішіп, тігіп кисе – бұл мысал жобалау технологиясының нағыз типтік үлгісі» -деп тұжырымдайды Хилпатрик. [3] 1965 жылдан бастап жоба негізінде оқыту технологиясы халықаралық деңгейде қолданыла бастады. Бұл технологияға қайта оралудың басты себебін ғалымдар «мәселені оның дамуында қарастыруға мүмкіндік беретіндігімен» байланыстырады, яғни білім алушылар нақты мәселені шешу үшін әрекет үстінде бірнеше рет теорияға үңіледі, соның нәтижесінде өз ісінің қалай орындалғанын бағалай алады, өз қолдарымен жасалған іс оларға сенімділік әкеледі. Жоба негізінде оқытуды елімізге алғаш алып келгендердің бірі Аубакиров Е.Б. «Білім-инновация» Халықаралық қоғамдық қорының академиялық директоры, жоба негізінде оқытудың сертификатталған тренері. 2015 жылы «Білім-инновация» қоры АҚШ-тың Атланта қаласындағы BUCK Institute of Education атты оқу орнына аталған технологияны зерттеп, тәжірибеге енгізу мүмкіндігін қарастыру үшін мамандарын оқытуға жіберді. Үш жыл көлемінде жоба негізінде оқыту технологиясын оқыту үрдісіне енгізу мақсатында білім-инновация лицейлері мұғалімдеріне семинарлар мен тренингтер өткізілді. Жоба жұмыстарын оқушылар жеке немесе шағын топтарда орындай алады. Топқа оқушыларды өз таңдаулары бойынша немесе кездейсоқ деректер әдісі (random) арқылы бөлуге болады. Әрі қарай жаңа құрылған топқа жұмыстары нәтижелі болуы үшін топ ережесін құруға мүмкіндік берген жөн. Топтағы әр оқушы өз қызметін анықтап алғаны, уақыт тәртібін сақтауы, өз істеріне жауапкершілікпен қарауы, ынтымақтаса жұмыс істеуі қажет. Нақты нәтижеге жету үшін жұмыс уақытындағы мұғалімнің қызметі мен оқушының міндетін нақты белгілеп алған абзал. Алқашқы қадам – тақырып таңдау. Көптен бері мазалап жүрген айналамыздағы проблема, қоғамдағы өзекті мәселелер немесе оқу бағдарламасында қамтылатын кейбір тақырыптарды кеңірек ашуға, зерттеуге мүмкіндік беретін тақырыптарды таңдаған тиімді. Оқушылардың пәнді игеруіне, туындаған я болмаса туындауы мүмкін қиындықтарды жеңуіне таңдалған тақырып барынша септігін тигізуі тиіс. Екінші қадам – жоспар құру, проблеманы тану. Оқушылар мәселені түсіну үшін сұрақтар топтамасын құрайды. Оқушылар таңдаған тақырыптары аясында зерттеу жүргізіп және зерттеуге бағытталған іс-әрекет жоспарын құра отырып, мәселені шешу жолдарын анықтайды. Оқушылар өздерінің проблеманы зерттеу үшін қайда барып нені анықтайтындықтарын, қандай оқулықтар мен кітаптарды оқитындықтарын, қандай сайттан ақпарат іздейтіндіктерін нақтылайды. Үшінші қадам – жобаны дайындау. Оқушылар табылған, нақтыланған ақпараттарымен алмасып, оларды проблеманы шешу жолында пайдаланады. Олар әрі қарай проблеманың шешіміне сәйкес келетін зерттелген білімдерін қолдануды жалғастырады. Жалпы ақпараттардан мәселенің шешімін тауып, түсіндіру үшін нақтысы теріліп алынады. Оқушылар соңында проблеманы шешудің дұрыс жолдарын түсіндіре алатындай нақты тұжырым шығарады. Ең соңында оқушылар зерттеу іс-әрекетінің нәтижесін ұсыну формасын таңдап, презентация, макет, видеофильм, жоба т.б. түрінде қорғайды. Жоба негізінде оқыту кезінде мұғалімнің қызметі қандай? Мұғалім оқушылардың ізденісіне, жұмысына бағыт береді, оқушылардың іс-әрекетін көтермелеп, бағалап, қолдап отырады. Жоба негізінде оқытуды қолданудың нәтижесінде оқушылардың жасаған жұмысы мен жетістігіне тоқталар болсақ: -Оқушыларды топта ынтымақтаса жұмыс істеуге дағдыландырады; -Оқушылар мәселені шешу жолдарын ізденеді, сыни тұрғыдан ойланады; -Оқушыларды өздігінен білім алуға, жаңа ғылыми ізденіске баулиды; -Топ алдында сөйлеу, ойларын жеткізу, сұрақтарға жауап беру қабілеттері шыңдалады; -Оқушыларға жұмысты зерттеу әдіс-тәсілдерін қолдануда және жұмысты қорғауда таңдау еркіндігі болады. «Бір жылдығын ойлаған халық егін егеді, жүз жылдығын ойлаған халық ағаш егеді, мың жылдығын ойлаған халық саналы ұрпақ тәрбиелейді» деген дана сөз бар. Сол себепті шәкірттеріміз білімді, интеллектуалдық ой-өрісі бай, сыни тұрғыда өз көзқарастарын білдіре алатындай оқыта отырып тәрбиелесек, онда бүгінгі ұрпақтың ертеңгі болашағы жарқын болатыны сөзсіз. Педагогика
28 №1 (46) 2023 Педагогика Әдебиеттер: 1. Мемлекет басшысы Қ.Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2 қыркүйек, 2019 ж. 2. Жоба негізінде оқыту – PBL (ағыл. Project based learning)таңдау пәнінің бағдарламасы, 2019 ж. 3. Темиргалиева С.Т. Жоба әдісі оқушылардың өздік жұмысын ұйымдастыру тәсілдерінің бірі ретінде //Bilimger, 2017
29 №1 (46) 2023 Педагогика Мақалада автор өзі жұмыс істейтін мектеп жетістігін Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы білім беру жүйесіндегі жетістіктерімен, жаңалықтарымен байланысты баяндайды. В статье автор описывает успехи школы, в которой он работает, в связи с достижениями и нововведениями системы образования в годы независимости Казахстана. In the article, the author describes the success of the school in which he works, in connection with the achievements and innovations of the education system during the years of ИМАНБАЕВА РАУШАН independence of Kazakhstan. Семей «Білім-Инновация» лицейі» КММ география пәні мұғалімі Тәуелсіздік жылдарындағы білім беру жүйесінің жетістіктері Кез келген мемлекет жеткіншек ұрпағының сапалы білім алып, тәлім-тәрбиесі мол азамат болып өсуіне айрықша назар аударады. Қазақстан да тәуелсіздік жылдары ішінде білім беру саласында бірқатар реформаны жүзеге асырғаны белгілі. Жалпы, Қазақстанның білім беру жүйесін жаңғырту арқылы, елімізде халықаралық озық тәжірибеге негізделген білім беру бағдарламаларын енгізуге мүмкіндік алдық. Қазіргі уақытта білім беру жүйесі Тәуелсіздік жылдарында "Білім туралы" үш заң қабылданыпты. 1992, 1999 және 2007 жылдары білім беру жүйесінің құрылымы ЮНЕСКО-ның халықаралық стандарттық классификациясына сәйкестендіріліпті.[1] 1991 жылдан бастап білім беру саласындағы мемлекеттік саясат білім беру жүйесін сапалық жағынан жақсарту мақсатын қойды. Осы аралықта білім беруді басқару мен қаржыландырудың құқықтық-заңнамалық базасы қалыптасып, білім беру мекемелерінің құзыреті кеңейді. Жалпы орта білім мен мемлекеттік оқу орындарында кәсіби білімді тегін оқытуға мемлекет кепілдігі беріліп, үш тілде оқыту жүйесі енгізілді және кредиттік жүйе мен тегін оқу гранттары жыл сайын көптеп бөлінуде. [2] Қарап отырсам өзім жұмыс істейтін Білім-Инновация лицейінің 1994 жылы құрылғаннан басталған тарихы еліміздің білім беру жүйесінің даму тарихымен ұштасып жатыр екен. Осы аталмыш оқу ордасы еліміздің болашағы үшін жан-жақты дамыған білімді де саналы ұрпақты тәрбиелеу мақсатында Қазақстан Республикасы мен Түркия Республикасы арасындағы 1994 жылғы 18 қазандағы Халықаралық келісімшарт негізінде және Семей облысы әкімінің №527 қаулысы бойынша 1994 жылы 1 қыркүйекте ашылған болатын. Сол уақыттан бері лицейде төрт тілде (қазақ, ағылшын,орыс,түрік) білім алған оқушылар оқуын бітірген соң әлемнің түпір-түкпірінен білім алып, қайта оралып, өз елінің игілігіне еңбек етіп жатыр, солардың арасынан ҚР Ғылым және жоғары білім министрі лицейіміздің түлегі Саясат Нұрбекті ерекше атағым келеді. Тәуелсіздік жылдарында еліміздің мыңдаған оқушылары халықаралық және республикалық пәндік олимпиадалар мен ғылыми жоба конкурсынан жүлделі орындарды иеленді. Осындай жақсы үрдістің қалыптасуына өзім еңбек етіп жүрген лицейдің де қосқан үлесі мол деп мақтана аламын. «Болашақ» халықаралық стипендиясы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1993 жылы 5 қарашадағы № 1394 қаулысымен құрылды. Лицей түлектері де «Болашақ» стипендиясы бойынша Ұлыбритания, АҚШ, Италия, Жапония, Корея, Қытай, Түркия, Ресей т.б. мемлекеттердің жоғары оқу орындарында білім алып, қазіргі таңда түрлі салаларда жемісті қызмет етуде. Семей Білім-Инновация лицейінің де жүздеген оқушылары Президенттік, ха¬лық-аралық және республикалық пән¬дік олимпиадалар мен ғылыми жоба конкурсынан жүлделі орындарды иеленді. Ал өзім сабақ беретін география пәні бойынша соңғы бес жылда жалпы білім беретін пәндер бойынша олимпиаданың облыстық кезеңінде 22 оқушы, республикалық пән олимпиадасында 9 оқушы, республикалық Қазақстан Білім Олимпиадасында 9 оқушы жүлдегер атанып, лицейдің «үздік олимпиада мектебі» номинациясын жеңіп алуына үлестерін қосуда. Ғұлама ғалым әл Фараби «Ғылымы жоқ елдің – болашағы жоқ» деген екен. Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев «Ана тілі» газетіне берген сұхбатында: «Бұл дәуір – ақыл-ойдың, ғылым мен білімнің, еңбектің дәуірі», – деген болатын. Мемлекет басшысы айтпақшы, біздің заманымыз – ғылым мен білімнің дамуына білек түріп белсене кірісетін кезең.[3] Биыл ел Тәуелсіздігіне – 31 жыл. Осы кезең аралығында тәуелсіздік рухында тәрбиеленген, білімді, өзгерістерге икемді ұрпақ қалыптасып, еліміздің одан әрі өркендеуіне үлес қосуда. Еліміздің мектептегі білім беру жүйесі әлемдік деңгейде бәсекеге қабілетті жастарды тәрбиелеп шығаруға әлеуетті екенін дәлелдеді. Қазіргі уақытта білім беру жүйесі әлем бойынша жаһандану үрдісіне көшуде. Сондық¬тан да білім беру жүйесі әлеуметтік саясаттың басты бағыттарының бірі болып табылады. Тәуелсіздік жылдарында өмірге келген жаңа буын өсіп келеді. Осы қалыптасып келе жатқан жаңа буынның білім жолындағы болашағы әлбетте жарқын боларына кәміл сенемін.
30 №1 (46) 2023 Педагогика Әдебиеттер: 1. https://inbusiness.kz/kz/news/25-zhyldagy-bilim-salasyndagy-zhetistikter [1] 2. https://egemen.kz/article/257221-elbasy-dgane-qazaqstan-ghylymy [2] 3. https://bilimdinews.kz/?p=158400 [3]
31 №1 (46) 2023 Педагогика Мақала орта мектеп оқушыларының оқуға деген ынтасы мен үлгерімін арттыру мақсатында педагогикалық ұжымның бірлескен мониторинг жұмыстарын жүргізу мәселелеріне арналған. Автор «Lesson study» тәсілінің негізінде өздері жүргізген сабақтарды талдау тәжірибелерімен бөліседі. Статья посвящена вопросам совместного мониторинга, осуществляемого педагогического коллективом средней школы в целях повышения мотивации учащихся и улучшения их успеваемости. Автор статьи делятся собственным опытом по анализу проведенных ими уроков посредством методики «Lesson study». The article is devoted to the issues of joint monitoring carried out by a team of high school teachers in order to increase the motivation of students and improve their academic performance. The author shares her own experience on the analysis carried out using the lessons of «Lesson study» techniques. СЕКСЕНБАЕВА САУЛЕ КЕНЖЕГАЛИЕВНА «Шәкәрім атындағы көпбейінді №5 гимназиясы» КММ бастауыш сынып мұғалімі, Семей қаласы Lesson Study тәсілі – біздің тәжірибемізде «Бірге жиналу –бұл бастама, бірге қалу –бұл алға жылжу, Ал бірге жұмыстану –бұл жетістік» Генри Форд Еліміздің болашағы – бүгінгі жас ұрпақтың қолында, ал жас ұрпақтың болашағы – ұстаздардың қолында. Олай болса, еліміз дамыған 30 елдің қатарына ену үшін шығыспен шынайы, батыспен байыпты, түстікпен түсінікті тіл табыса алатын, өзіндік пікірі қалыптасқан, жан-жақты жетілген тұлға қалыптастыру ұстаздар қауымының еншісінде екені айтпаса да түсінікті. Біз өмір сүріп отырған ақпараттық қоғамда, көпмәдениетті ортада бәсекелестік заманда, жаһандануға қарыштап қадам басқан уақытта халқымыз үшін маңызы аса зор оқу-ағарту ісін халықаралық талапқа сәйкестендіріп, әлемдік сапа деңгейіндегі білім мен білік дағдыларына негізделген білім беру жүйесін құру кезек күттірмейтін мәселе. Lesson Study - мұғалім тәжірибесі саласындағы білім жетілдіруге бағытталған, сабақтағы ісәрекеттегі зерттеудің ерекше үлгісі болып табылатын педагогикалық тәсіл. Lesson Study циклін өткізу кезінде мұғалімдер оқыту тәжірибесіне жаңа әдістер енгізеді немесе оны жетілдіреді, кейін ашық Lesson Study өткізу немесе жұмыс сипатталған құжатты жариялау арқылы әріптестеріне таратады. Рефлексия-Lesson Study-дің құрамдас бөлшектерінің бірі, яғни нәтижелі білім алудың бастауы. Lesson Study тәсілі - мұғалімдерді оқыту мен олардың тәжірибесін дамытудағы ынтымақтастық тәсіл болып табылады және де іс-әрекеттегі зерттеу сияқты бірқатар циклдерді қамтиды. Lesson Study-де ең бастысы «сабақты зерттеу» немесе «сабақты зерделеу» үдерісі болып табылады, бұл үдеріс барысында ынтымақтастықтағы мұғалімдер оқу сапасын арттыру үшін белгілі бір тәсілді қалай дамытуға болатындығын анықтау мақсатында бір топ мұғалім бірлесіп оқушылардың оқу үдерісін зерделейді.Міне осындай зерттеу әдісі біздің мектебімізде де жақсы жолға қойылған. Мектебімізде құрылған «Табыс» мұғалімдердің кәсіби қоғамдастығы бірнеше шағын білім алушылардың кәсіби қоғамдастығынан тұрады. «Білімді ұрпақ- ел болашағы» дегендей, өскелең ұрпақты алған білімін өз өмірінде қолдана алуға, заманына лайықты өзінөзі басқара алатын жеке тұлға ретінде қалыптастыру бүгінгі заман талабы болып отыр. Бастауыш сынып мұғалімдерінен құрылған фокустобымыз «Бастау» деп аталады. «Бастау» мақсаты біз үшін – шынайы білім. «Бастау» сөзінің астарын біз былайша жіктедік. Б-білім А-алушылардың С-сабақтаса, серіктесе Т-табысты А-айқындау У- уәжі Бұл біздің болашақ қадамымызды айқындайды деп ойлаймыз. Мектептің даму жоспары – мектеп басқарудың негізгі құралы болғандықтан, білім алушылар командасынан тұратын «Табыс» кәсіби қоғамдастық ұжымы мектептің жұмыстарын орталықтандырып іске асыруда. Нәтижесінде алған білім-білік дағдыларды қолданып, өзім де 7 модульді ықпалдастырып құрылған бірнеше ашық сабақ өткіздім.«Бастау» білім алушылардың кәсіби қоғамдастығының жоспарына сәйкес онкүндік аясында 4«Ә»-сыныбында математика пәні бойынша Lesson Study жүргізілді. Ең алдымен 15 мұғалімнен тұратын зерттеу тобы құрылды, зерттелуші оқушылар мен бақылаушы ұстаздар анықталып, бірлесе жұмыс жоспары жасалды. Lesson Study тәсілін жүзеге асыру үшін топ мүшелерімен ақылдаса келе, «Критериалды бағалауды қолдану арқылы оқушылардың білім деңгейін арттыру» тақырыбы бойынша жүргізуді жоспарладық.Неліктен осы сынып таңдалды? Себебі, бұл сыныптың білім деңгейі мен сыныптың белсенділігі мен бәсекелесі, оқу деңгейі орташа. Алдымен зерттеуге алған сыныптың оқушыларының білім деңгейлерін анықтау үшін сынып жетекшісімен, психологпен сұхбаттаса отырып, сыныптағы оқушылардың қандай деңгейде екенін, зерттеуге қатысатын оқушыларды анықтап алдық. Оқушылардың нені білетіндігін және не істей алатындығын, сонымен қатар олар қандай қиындықтармен кездесуі мүмкін екендігін болжауға тырыстық. Соған байланысты үш сабақ өткізуді жоспарладық.Жалпы сыныпта 26 бала бар. Сынып ұжымы тату, бір бірімен қарым-қатынасы
32 №1 (46) 2023 Педагогика жақсы. Достықтары араласуы дамыған. Сыныптан шеттеп қалған оқушы жоқ. Осы сынып ұжымындағы үш деңгейдегі оқушыны ерекшелеп алдық, ондағы мақсат, оларды басты зерттеу нысаны ретінде, сол оқушылар арқылы қалған оқушыларының өзгерісін анықтау болды.Зерттеуде алдымен алынған анкета және сауалнамалар арқылы қажеттіліктер анықталды, ал осы анықталған қажеттіліктерді шешу мақсатында жоспар құрастырылды. Lesson Study тобы зерттеудің басты мақсаты мен міндеттерін анықтап алғаннан соң әр пән мұғаліміне негізгі нысандарды анықтау міндеттелді. Айталық, - осы сыныптағы зерттелетін үш оқушыны анықтау; - Lesson Study бағытында жұмыс істейтін әрбір оқушының деңгейін анықтау; - Lesson Study-дің аяғында әр оқушыдан қандай нәтиже күтілетіні туралы қысқаша жазу. Lesson Study циклында тізбектелген үш сабақ өткізілді. Жалпы үш сабақ барысында пайдаланылған стратегиялар саны-12. Пайдаланылған стратегиялар: аквариум, фишбоун, 2 рет пайдаланылған стратегиялар: шағын лекция, постер, 3 рет пайдаланылған стратегиялар: құпия хат. Әр сабақтан кейін зерттеуші топ жиналып, өткізілген сабақ бойынша сәтті, сәтсіз және дамыту тұстарын талқылап, келесі сабақты жоспарлап отырды. Зерттеуге алынған А, В, С оқушылары сұхбат барысында сабақта пайдаланылған стратегиялар туралы кері байланыс алынды. Осы сараптамалар арқасында ең тиімді келесі стратегиялар анықталды: математикалық терминдерді меңгеруге «Кім жылдам?» кестелерді күнделікті ісәрекетпен байланыстыруға «Постер қорғау», әр топ жаңа тақырып бойынша ақпарат беруде белсенділіктерін арттыруда «Шағын лекция». Lesson Study-дің барысында оқушылардың кері байланыс және А, В, С оқушылар негізінде сыныптың білім деңгейі мен сыныптың белсенділігінде біраз ілгерлеушілік байқалды. А деңгей: Көшбасшылық қабілеті артты. Іс- әрекет рефлесиясы негізінде ынтымақтаса білім алуға машықтана бастады, алған білімін нәтижелі істе қолданды. В деңгей: Білім мазмұнын меңгерту рефлексиясы барысында сыни көзқарас қалыптасты, өз ойын ашық айтуға ұмтылды. С деңгей: Көңіл күй рефлексиясының тиімділігімен белсенділігі арта бастады, өзіндік пікір қалыптасты, өз пікірін топта тыңдата алды.Сабақты бекіткенде, Көптаңбалы сандарды екі таңбалы санға жазбаша көбейтуде өмірде қолдануға арналған тапсырмалар беріліп, оқушылардың қызығушылығын арттырды. А оқушысы – жұпта жұмыс жасап, өзіндегі ақпаратпен бөлісуді үйренді. В оқушысында белсенділік пайда болып, ойын қысылмай еркін айтуға үйренді. Ал С оқушысының сабаққа қызығушылығы оянды. Жалпы, осы үш сабақты қорытындыласақ, сабақтардан байқағанымыз оқушыға жай ғана оқу тапсырмасын беріп қана қоймай, айтылым дағдысын қалыптастыратын әдістерді таңдай білу қажеттігін түсіндік. «Әр бала – жұлдыз» – демекші әр оқушыға өз деңгейінде білім қалыптастыру үшін бір циклмен шектелмей, келесі циклдарды ұйымдастыру қажеттігін түсіндік. Жалпы Lesson stady циклына SWOT талдау жасайтын болсақ, S - үш сабақ барысында пайдаланылған стратегиялар саны-12. Тиімді пайдаланылаған стратегиялар: аквариум, фишбоун, шағын лекция, постер, Т кестесі, құпия хат. W - уақытты тиімді пайдалану, оқушылардың бағалауға төселмегендігі, тілдік барьер, талантты және дарынды балалармен жұмыс. O - оқушылардың даму аймағы айқын анықталды, оқушының өсуі байқалды, сабақтың қызықты өтуі оқушы белсенділігі арттырды, әр сабақта эксперименттер көрсетіліп, пәнге қызығушылық артты, сабақтың мақсаты нақты қойылғандығы оқушыға рефлексия жасауға мүмкіндік берді. T - есте сақтау қабілеттерін арттыруға арналған жаттығулар көбірек болса, теориялық білім практикалық тапсырмалар арқылы ұштастырылса, тілдік барьер жойылса. Сонымен, L.S. зерттеу сабағының тиімділігі: • Мұғалімдер арасында кәсіби диалогты қалыптастырып, дамытады. • Ұжымдық мәдениетті қалыптастырады. • Мұғалімдердің назарын оқушылардың білім қажеттіліктеріне аударады. • Бағдарламаны, ғылыми тұжырымдамаларды терең түсінуге көмектеседі. • Мұғалімдер кәсіби педагогикалық білімін дамытады. • Мұғалімдер сабақты бақылау және кері байланыс беру дағдыларын қалыптастырады. • Мұғалімдер білімның ғылыми мағынасына түсінеді және зерттеушілерге айналады. • Оқушының оқуы жақсарады. • Функционалдық сауаттылығы дамиды. • Қоғамға қажетті тұлға болып қалыптасады. Біздің бұрынғы тәжірибемізде сабақ жоспарын бірігіп құру, сабақты бірігіп зерттеу, проблемаларды бірігіп шешу деген болмаған еді. Лессон Стади мұғалімдердің кәсіби біліктілігін көтерудің, білімін жетілдірудің, тәжірибе алмасудың оңтайлы әдісі екеніне көз жеткіздік. Оқушы сабақты жақсы меңгеруі үшін бірнеше сабақ бойы түрлі әдістерді қолданып, бақылап, зерттеп, соңында тиімді әдісті анықтау арқылы жетістіккке жетуге болатынын түсіндік. Қай кезде де мұғалім мектептегі негізгі тұлға болып қала бермек, себебі оқушы білімді өз бетімен меңгеруі үшін оған жетекшілік қызмет атқаратын мұғалім. Мұғалім тек өз сабағында өз шәкірттерін жетелеушіғана емес, кәсіби құзіретті, жан-жақты білімді, заман ағымына сай жаңашыл болса, өз идеялары мен ой-мақсаттарын әріптестерінің де санасына сіңіріп, соңына ілестіріп көшбасшы бола алады. Lesson Study- оқушыға саналы білім беруді көздеген бір мақсатқа жұмылған ұстаздар шеберханасы десек артық айтқандық емес. Lesson Study- оқушыға саналы білім беруді көздеген, бір мақсатқа жұмылған ұстаздар шеберханасы деп айтсақ, артық айтпаған болар едік. К. Ушинский: «Мұғалім – өзінің білімін үздіксіз жетілдіріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанда, оның мұғалімдігі де жойылады» дегендей ізденісімізді тоқтатпайық.
33 №1 (46) 2023 Педагогика Әдебиеттер: 1. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық I, ІІІ деңгей. «Назарбаев Зияткерлік мектебі» ДББҰ Педагогикалық шеберлік орталығы, 2012. 2. «Мұғалім тәжірибесіндегі зерттеу» мектепішілік кәсіби даму курсының білім беру бағдарламасы бойынша оқыту бағдарламасы. 3. Абдрахманова Ж.Б., Биярова С.Б., Зейнолдина Г.Т. Lesson Study: өз сабағын зерттегісі келетіндер үшін: әдістемелік ұсыным.-Астана «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ Педагогикалық шеберлік орталығы, 2015. -90 б. 4. «Lesson Study (сабақты зерттеу) бойынша мұғалімге арналған нұсқаулық. Астана «Назарбаев Зияткерлік мектебі» ДББҰ Педагогикалық шеберлік орталығы, 2015. -16 б. 5. Әлімов А. Интербелсенді әдістемені мектепте қолдану. –Алматы, 2015- 50б. 6. bilim-all.kz интернет ресурстары. 7. tarbie.kz интернет ресурстары.
34 №1 (46) 2023 Педагогика Мақала студенттерге ағылшын тілін тиімді игерту құралы ретінде аударма ісін пайдалану мәселелеріне арналған. Аударманы білім беру үдерісінде қолдану - тілдің көптеген аспектілерін оқытудың өнімді құралы. Аударма кезінде студенттер ана тілімен салыстырғанда, оқытылатын тілдің құрылымы мен сөздік қорындағы айырмашылықтарды байқайды, тілдік дағдыларды жетілдіреді және сыни ойлауды дамытады. Мақала теориялық әдебиеттерге шолу жасауға, шет тілі мұғалімдерінің сұхбаттарын және студенттердің жұмыс нәтижелерін талдауға негізделген. The article is devoted to the use of translation as an effective method to help students improve their knowledge and expand their vocabulary when teaching English. Its use in the educational process is a productive tool for teaching many aspects of the language. When translating, students notice differences in the structure and vocabulary of the language being studied compared to their native language, improve their language skills and develop critical thinking. This article is based on a brief review of theoretical literature, an analysis of interviews with foreign language teachers and an analysis of the results of their students’ work. Статья посвящена использованию перевода как эффективного метода, помогающего студентам улучшить свои знания и расширить словарный запас при обучении английскому языку. Его использование в образовательном процессе является продуктивным инструментом для обучения многим аспектам языка. При переводе учащиеся замечают различия в структуре и словарном запасе изучаемого языка по сравнению с их родным языком, совершенствуют свои языковые навыки и развивают критическое мышление. Данная статья основана на кратком обзоре теоретической литературы, анализе интервью преподавателей иностранного языка и анализе результатов работ их студентов. ALEXANDRA KOLYKHAILOVA, NJSC SEMEY University named after Shakarim, master student Supervisor - Aizhan Akkaliyeva Translation method as one of the effective methods in teaching foreign language "The art of translation lies not so much in knowing another language as in knowing one's own." Ned Rorem In the conditions of rapid development of society, when there is a clear need for full-fledged cooperation in all spheres of life with Western countries, the problem of improving the content, methods, and organizational forms of teaching a new generation of a foreign language is becoming more and more urgent. The solution to this problem is directly related to the formulated requirement of the time is to improve the quality of education. To achieve these goals, translation is the most effective methodological means of mastering a foreign language. It is widely used in controlling the understanding of a foreign language text when learning new vocabulary, and grammar tasks and helps in the process of explaining them. The importance of using translation in teaching a foreign language in his works is noted by B. V. Belyaev. He notes that the ability to translate is the transfer of the meaning of information from one language to another, and this skill must be developed in the same way as another listening, speaking, reading, and writing skills. [1, p. 151] Despite the positive sides, the effectiveness of the translation method has always been the basis for discussions. Some methodologists call for the complete exclusion of translation from the practice of teaching foreign languages, while others consider it to be one of the main means of teaching. Previously, translation as a method of language learning was considered inappropriate in the context of teaching. It was neglected because it is not a communicative method of language learning. However, recently foreign language teachers have resumed using translation for various educational purposes, as it helps to better understand the content of educational materials. This article's aim is to give an overview of the experience of the use of the translation method in teaching English. The methods of the article are a review the theoretical basis and analysis of the interview with teachers on the use of translation as an effective tool in teaching English. The translation is one of the methods of learning a foreign language. The use of translation, according to many scholars, is effective not only in the learning process but also for educational and methodological purposes, as a means of verifying the understanding of foreign language material. As a learning tool, translation helps to solve the following tasks: -consolidation and systematization of knowledge of a foreign language in the field of grammar, vocabulary, syntax, and stylistics. - expansion of students' language competence. - formation of basic skills and abilities in translation activities. Translation combines listening and speaking or reading and writing, it is always held in a bilingual environment. Since when learning a foreign language, especially at the initial stages of learning, students purposefully or subconsciously compare lexical units and grammatical constructions of the studied language with their native language. It provides them with an understanding of foreign speech or text. It can be judged that the perception and understanding of a foreign language are not conceived without translation, which should be considered the main mean of developing them. [2] Translation and related exercises can be effective for the following reasons: expand the vocabulary of
35 №1 (46) 2023 Педагогика the students, develop their style, and improve their comprehension of how the language works. [3]. It should be noted that not all scientists believe that translation should be a mandatory part of teaching a foreign language. Thus, Passov E.I. stands for the monolingualism of exercises, since in his opinion, translation is a conscious comparison with the native language. And in teaching foreign languages, it is precisely consciousness that should be achieved, and not taught to translate. A.P. Starkov advocates limiting the use of translation and allows its use in cases where other techniques and means of introducing and controlling understanding are not effective or require a lot of time in the lesson. Translation as a means of teaching is rejected by many methodologists. In their opinion, teaching a foreign language through translation is a negative principle. And yet, relying on the native language and using translation often helps to master the studied language. Other scholars regard translation as an important and necessary form of study. Many theorists, linguists and scholars speak about the importance of using translation in foreign language lessons. P. Hagboldt said: "When reading complex sentences which rich in thought, one should not shy away from translation… The translation is a crutch that you use when you need it and put it away when you can walk without it". [4] The importance of translation in the process of foreign language learning is obvious. According to Zaitseva T. S. and Chibisova O. V., the speed and quality of mastering the material increase significantly if students receive a translation of phrases that they do not understand since students' mental activity takes place in their native language. [5, p. 43] Ch. Friz considers it possible to involve translation while monitoring the correctness of understanding. R. Lado also allows translation when conveying the meaning of what needs to be taught. He noted that "the use of whole sentences in the native language to convey the meaning of dialogues intended for memorization is a common practice that many linguists adhere to."[6] The role of the native language in teaching a foreign language is difficult to overestimate. Most teaching methods in the learning process rely on it. There are some of them: - Grammar translation or synthetic method. The key tool of language teaching is the literal translation. - Lexical-translational, or analytical method, which is based on vocabulary expansion by memorizing original works. - Conscious-comparative method. The method provides for students' awareness of the meaning of linguistic phenomena and ways of their application in speech activity, as well as reliance on their native language for deeper penetration into their native and studied languages. - The method of "Activating the capabilities of the individual and the collective" (Method of Kitajgorodskaya). All textbooks of this author contain parallel text in their native language to speed up memorization and expand vocabulary. [7] To assess the benefits of the translation in the process of teaching a foreign language, a survey was conducted in the form of an interview. The sample consisted of university teachers and teachers at schools in Kazakhstan. At the beginning of the interview, the nature of their participation was explained to all the survey participants. Each of them used translation in their classes and confirmed that the level of foreign language proficiency of their students was increased. The data obtained were analyzed and summarized. The results of the interview are discussed below. Diagram 1. The attitude of university teachers and schoolteachers to the method of translation in foreign language classes. Looking at the results of teachers’ assessments of translation as a teaching method, 73% of respondents found translation a useful tool in teaching a foreign language. 17% of the participants doubted the usefulness of translation tasks. 10% of teachers felt that translation could not help to achieve significant progress in learning a foreign language. The results show that most teachers have a positive attitude to the translation method in English classes, but it is necessary to pay attention when using the translation method to the level of knowledge of a foreign language among students. The respondents’ answers indicate that the method of translation in classes at schools or universities is not suitable for students with a low level of foreign language proficiency. Teachers were also asked to express their opinion on the results of using literary translation in English classes and to share the results of their students. The data show that mainly for students, the translation method is an effective activity when learning a foreign language. Literary translation assignments were recognized by students and teachers as a useful learning tool that allows them to acquire English language skills. It also allows them to have a better manage of a foreign language and develop their communication skills. As for students with a low level of knowledge, they perceived the translation exercises as difficult and useless. The low linguistic abilities of students do not help them to see the value of the translation method. Thus, most students believe that translation is an effective method of language learning. Diagram 2. Language skills in which the translation method is considered effective according to teachers. Looking through the interview data, during which respondents shared their opinions on what English language skills students improve when using
36 №1 (46) 2023 Педагогика References: 1. Belyaev, B.V. Essays on the psychology of teaching foreign languages / B.V. Belyaev. — 2nd ed. — Moscow, Enlightenment Publishing House, 1965. — 151 p. 2. Ponomareva M. S. The role of educational translation in the system of teaching foreign languages. URL: https:// infourok.ru/material.html?mid=23658 3. Trisheva, S. D. Theory and practice of translation in pedagogical activity / S. D. Trisheva. — Text: direct // Young scientist. — 2020. — № 49 (339). — 438-440 pp. 4 Hagboldt P. How to learn a foreign language. – Foreign languages at school. 1964. No. 4. 5. Zaitseva T. S., Chibisova O. V. The use of translation in teaching a foreign language. – International Journal of Experimental Education. 2010. No. 4. — 43 p. 6. URL: https://www.english-by-phone.ru/роль_перевода_в_обучении/ 7. Kozhevnikova E. V. Rodionova N. V. The role of the native language in teaching a foreign language. Translation and method of parallel texts. URL: https://www.sgu.ru/sites/default/files/textdocsfiles/2013/07/15/i-09_kozhev.rodionova. pdf#:~:text=Перевод%20–%20костыль%2C%20которым%20пользуешься%2C,процессе%20обучения%20 иностранному%20языку%20очевидна translation in the classroom. 45% of participants believe that translation is a useful tool for developing students’ lexical skills. 25% of participants believe that translation is suitable for improving speaking skills, 15% prefer to use the translation method to improve reading skills, and 5% of them believed that translation tasks can help improve grammar. Only 10% of respondents believe that it is best to use it to improve listening skills. Diagram 3 Language skills in which the translation method is considered effective by the results of students. Analyzing the interview data, during which the participants determined which English language skills were improving when using translation in their classes based on the results of the students’ work. 40% of respondents reported that thanks to the translation method, students were able to improve their lexical skills. 10% of the participants reported that it is best to develop students’ conversational skills through translation. 30% of teachers reported that it is best to develop reading skills with the help of translation. 3% of respondents proved that the best translation method helps to develop grammar skills. 7% reported that using this method, students developed listening skills the best. Thus, the results show the progress of students in learning the language. It is best to develop lexical and reading skills with the help of translation. Finally, when the respondents were asked the main question of whether the translation method should be used when teaching English, most teachers gave a positive answer. This means that translation is an effective teaching tool and can be used in the process of learning a foreign language, both in schools and universities. In conclusion, I would like to note that the translation method is a useful pedagogical tool, as well as a means of improving the types of speech activities. Implementing translation in the classroom can help students develop and improve their reading, speaking, writing, and listening skills, expand vocabulary, and improve grammar. The translation method helps them better understand the structure of the language and improve their translation skills. This method remains an accessible and effective way of achieving a high level of foreign language proficiency. Thus, the competent use of translation in the classroom plays a significant role in creating a fullfledged context for teaching a foreign language, helps to increase the motivation of students, and seems necessary for the implementation of educational tasks of modern pedagogy.
37 №1 (46) 2023 Педагогика Мақалада қазақстандық жастарды патриоттыққа тәрбиелеудің қазіргі проблемалары мен даму перспективалары қарастырылған. Автор жастарды патриотты құндылықтарға негізделген тәрбие жүйесін құру міндеттеріне назар аударады. This article discusses the issues of patriotic education of Kazakh youth: existing problems and prospects for development. The author focuses on the tasks of forming a system of youth education based on the values of patriotism В данной статье рассматриваются вопросы патриотического воспитания казахстанской молодежи: существующие проблемы и перспективы развития. Автор акцентирует внимание на задачах по формированию системы воспитания молодежи, основанной на ценностях патриотизма ZHANAR DOGAN Semey University named Shakarim, master student Supervisor - Indira Dyussekeneva, PhD Patriotic education of Kazakhstani youth: problems and prospects Patriotic education of youth is a part of the state youth policy of the country. To be a patriot of one's country is always a great honor for any person who has pride and dignity. But patriots are not born, they are made. Moreover, patriotic education in a steadily developing state should not be assessed only as a creative process. It is also the struggle for youth, the future of the country, the struggle against such negative phenomena as forced migration, the growth of crime, drug addiction, alcoholism and extremist sentiments. Kazakhstan, a state with a multi-ethnic and proconfessional social structure, strives to create a single ideology based on patriotism and love for one's land. This is a rather difficult task that requires consistency, integrity and the preservation of unity and public consent. The State Program of Patriotic Education of Citizens of the Republic of Kazakhstan for 2006-2008 is subordinated to the formation and strengthening of patriotism, the purpose of which is the formation of a high patriotic consciousness among citizens, a sense of pride in their country, the education of readiness to fulfill civic duty and constitutional obligations to protect the interests of the Motherland through the targeted development of a system of patriotic education .The main priority of the national ideology of Kazakhstan, in our opinion, is the promotion of state power to pursue a policy of implementing the main strategic constitutional task - "to assert itself as a democratic, secular, legal and social state, the highest values of which are a person, his life of rights and freedom." [1] In addition, the task of patriotic education of youth is to show the younger generation the meaning, content and goals of religious associations operating in Kazakhstan. It is necessary to create a new system of education of Kazakh patriotism. Promotion of national ideology, education of Kazakhstanis by stimulating the development of national cultures, languages, customs and traditions, education of national patriotism on the example of the historical consciousness of the Kazakh and other ethnic groups living on the territory of Kazakhstan. Such an ideology will contribute to solving the problems of strengthening the political independence of Kazakhstan, the ethno-political and ethno-cultural community of Kazakhstanis, the moral, physical and environmental improvement of the population. It actively opposes chauvinism, separatism, nationalism, manifestations of tribalism and national isolation. It is important that the state ideology act as a healing spiritual force in all spheres of the life of Kazakhstani society. It should also be noted that the spiritual and historical heritage of the Kazakh ethnos is the core of the new ideology of Kazakhstan. It is enriched by using the humanistic, moral potential of the entire multi-ethnic people of Kazakhstan. To the extent that today we lay down the basic principles of love for our Motherland - sovereign Kazakhstan, tomorrow, the future generation will turn our dreams and hopes into reality. K. Burkhanov noted that “ Each citizen, thanks to self-awareness, can contribute to the implementation of the state ideology, which is necessary for society. But it should be noted that there is a problem of formation of the state self-consciousness among the younger generation.” [2]. Indeed, after all, the highest patriotism lies in the passionate, boundless desire for the good of one's homeland. Love for one's homeland, for one's people must be combined in the younger generation with a deep sense of respect for other peoples. “In Soviet times, in Kazakhstan, as in other union republics, for many decades there was no other ideology, except for the communist one, which was influential and represented by relevant institutions. As a result of the perestroika processes and the collapse of the socialist system, the image of the world that had been formed for decades was destroyed, resulting in mass disorientation, loss of identification both at the individual and group levels, and at the level of the entire Kazakh society as a whole. The collapse of the communist ideology led to a rethinking of the role and place of ideology,The country's leadership, together with the scientific community, at the initial stages of independence, tried to formulate the basic principles of a nationwide idea, which were supposed to serve to prevent a spiritual crisis and become an important mechanism for the conscious reorganization of society. Otherwise, ideological and value vacuums could aggravate the systemic crisis and impede the transition to an ascending phase of development.” [3] The Minister of Education and Science B. Zhumagulov noted that "Our task is to give the generation aspiring to the future positive life guidelines, to teach them to be proud of their country." [4] Indeed, in fact, Kazakhstani patriotism is a good reason to be proud of their Motherland, which was one of the first in the post-Soviet space to break ahead and build a new state, surprising not only foreign politicians, leaders of states, but also their compatriots with its ambitious, largescale transformations. There are many positive aspects in the mentality of the Kazakhs, which would be very useful in shaping the moral behavior of modern Kazakh youth. An
38 №1 (46) 2023 Педагогика active call for the formation of all-Kazakhstan patriotism at the beginning of the transition period in Kazakhstan served as a kind of national ideology. B. Abdygaliev believes that “ The basis of Kazakh patriotism should be, according to Kazakh researchers, Kazakh patriotism, which can be formed on the basis of respect for the state, respect for history, tradition, culture and language of the Kazakh ethnic group itself.” [5] As noted above, in 2006, by the Decree of the President N.A. Nazarbayev, a draft State program for the patriotic education of citizens of the Republic of Kazakhstan for 2006-2008 was approved. [6] In this Program, Kazakhstani patriotism is defined as the conscious responsibility of every citizen for the fate, security, and future of their homeland. Only a person brought up in the spirit of patriotism can build a healthy society and a strong state. This should be a unique personality, ready to contribute to building the rule of law and civil society. The very term "patriotism" (from the Greek Pathis - fatherland) means a moral and political principle inherent in a citizen. The education of patriotism should be based on the heroic history of our people, which contributes not only to the moral development of the individual. Reviving the traditions and achievements of previous generations, we create the conditions for progressive movement into the future, and in this the role of education is great, as a factor in ensuring peace and stability through education in the spirit of tolerance and harmony. N. Berdyaev has wonderful arguments that “... in patriotism there is something more primary and more connected with the spiritual foundations of life than in politics. There is something more intimate and deeper in the national feeling than in the state consciousness. He who fights for his homeland does not fight for his own interests and not for the interests of others, but for a value that is higher than any human good.” [7] Of course, in the process of instilling patriotism, the state ideology plays an important role. If the state gets rid of this problem, then there will be complete anarchy, as in the early 1990s, and the vacuum will quickly be filled by an alien, and sometimes simply hostile, “scale of values”. As Gani Kasymov noted, “Patriotism is a public view of the role of a citizen in one's own country. A Kazakh patriot is an image that the state creates by becoming a slave of its citizens. This is the worldview system of every individual growing up in an atmosphere of true freedom. If all these three indicators in the aggregate are in the coordinate system of Kazakhstan, this is real patriotism, in which a person will not betray the interests of the motherland, and the state will protect everyone to the last opportunity. All this can be real in Kazakhstan if there is political will. But the problem is that in the first years of independence in our country they did not think about patriotism, because people had other goals - to live well. Then the state did not know whom it served, and the citizens did not know what they were living for.” [8] Today there is a problem with patriotism. Moreover, not only the feeling of love for the Motherland is in a crisis, but also many other fundamental values: reverence for elders, modesty, decency, etc. Selfishness, pragmatism and the cult of material superiority rule the modern world, self-humiliation, indifference, loneliness are multiplying. The material factor, the opportunity to go abroad in search of a better life, sometimes overpowers attachment to one's country. But does this speak of anti-patriotism? How to find the fine line between the spiritual and the material? Every person needs to understand one thing. Patriotism is an understanding of one's own participation, which is confirmed by daily work for the good of one's fatherland. Our country is lucky, we have determined our path and now we are creating an ideology together. At the same time, we need to take all the best from the Soviet experience and focus on our history and culture. A true patriot will never become an ill-wisher of his country. A patriot is one who does everything for his country and proceeds from the interests of his country. Neither the state nor society can be strong if the people are not united by a feeling of love and devotion to their fatherland. In this sense, patriotism should become a priority in instilling a sense of citizenship in the country's young generation. Now we, the state authorities, are faced with the task of creating a system for educating young people based on patriotism, moral and moral integrity, and the legal culture of a person. For modern Kazakh society, it is important that each person not only remembers his history, is proud of his country and understands that the happiness of everyone depends on the success of the country, but at the same time does not remain indifferent to the events taking place in the state. Thanks to the implementation of an effective patriotic policy, stable public consent has been achieved in Kazakhstan today. The citizens of the country are unanimous in relation to the unconditional necessity of patriotism, which is observed in everyday life. It is known from the history of the development of states that if you conduct the wrong patriotic policy, then you can get into trouble. Many state leaders know about this. Today, peace and harmony reign in Kazakhstan, and this is both the merit of the authorities and all the peoples who live in our country. Thanks to such a balanced policy, Kazakhstan managed to avoid a difficult period in the development of many young states, where the concept of " patriotism" ”was devalued or distorted, and in our country the education of citizenship and patriotism is a goal-setting subject. “Our most important ideological task is the education of Kazakh patriotism, the formation of a clear self-determination of every citizen,” the President of Kazakhstan notes. At the same time, the main line of the patriotic policy pursued by the Head of State is to put at the forefront the priority of the political community of all Kazakhstanis, the priority of fellow citizenship over other forms of identity. It is no coincidence that in his work “The Ideological Consolidation of Society as a Condition for the Progress of Kazakhstan”, Nursultan Nazarbayev emphasizes that the formation of “genuine patriotism, real citizenship presupposes a clear political self-determination of the individual, a conscious choice of his Motherland.” [9] In one of his messages to the people of the country, the Head of State called patriotism one of the most important factors in building a new Kazakhstan. In September 2009, N. Nazarbayev called for intensifying ideological work and patriotic education, speaking at a meeting of the Council for the Development of Science. In February 2011, at the congress of the People's Democratic Party "Nur Otan" N. Nazarbayev stated that the achievements of Kazakhstan have increased the level of patriotism and united all Kazakhstanis. Kazakhstani patriotism undoubtedly has a civic character and, recognizing the existing differences in political views and beliefs, implies respect for the political institutions and traditions that have developed over the years of independence in Kazakhstan. It should be noted that our republic has all the necessary set of bright features and generally recognized achievements that can become the basis for realizing it as a successful and promising sovereign state - a recognized and respected member of the international community. Significant elements of Kazakhstani patriotism, of course, should be the traditional symbols and values of the national culture, which form the national self-consciousness and identity of the multinational people and are expressed in such significant national brands as the flag, coat of arms and anthem of Kazakhstan. In addition, the ability of Kazakh culture to reproduce its unique national content, while remaining open to the perception of the cultural experience of other peoples, is of great importance for the formation of national identity. A. Khazhaliev, chairman of the Chechen-Ingush cultural center, noted in this regard that “youth should know the
39 №1 (46) 2023 Педагогика history of the people where they live.I studied the history of the past, we will speak, in particular, of Kazakhstan, the Kazakh people, by doing this we will raise patriotism, help to understand that our past was rich, and the people were selfless.” [10] An important component of Kazakh patriotism is its openness to the world, a unique synthesis of Eastern and European cultures, a special culture of dialogue. Kazakhstan is a meeting place for steppe and sedentary cultures, the Turkic and Slavic worlds, which created a unique civilizational fusion, which is especially important in the situation of numerous modern confrontations. A significant component of the political image of Kazakhstan, of course, is the model of national harmony, the model of a multicultural and multinational society based on the principles of tolerance and "unity in diversity". Zh. Kusmangaliyeva rightly noted that “We must form our Kazakh nation without abandoning the national one. Namely, absorbing additional elements to the national one. And this general unity contributes to the fact that we will have a truly real Kazakh nation.” [11] National unity, in accordance with the modern interpretation of this concept, involves the creation of a consolidated community of close-knit ethnic, religious and other sociocultural groups. As a result, it provides security within the country, and the basis of unity is a common history, from which one must be able to draw the necessary lessons. Obviously, it is necessary to spread the world fame of the Kazakh model of interethnic and interfaith relations more actively. In this regard, the strengthening of national value orientations that unite modern Kazakhstani society, such as tolerance, unity, mutual assistance, charity, etc., is of particular importance. An important basis for the formation of the patriotic consciousness of Kazakhstani youth are the economic successes of Kazakhstan, accelerated economic and social progress, as well as the model of economic reforms itself, which allows solving the problems of national development and is attractive to other states. The creation of a nonresource-based economy and the development of an innovative industrial sector is a promising undertaking for the image of Kazakhstan, announced in the presidential program "Strategy-2030" and confirmed in several other policy documents. In turn, the modernization of education and training systems carried out in the country today, its active integration into the Bologna process are effectively working to create an image of the future for Kazakhstan. An important component of Kazakh patriotism is the geopolitical image of Kazakhstan, emphasizing its importance as an influential Eurasian power, as a country that performs significant consolidating and stabilizing functions in the Central Asian region and Western Asia, which is supported by membership in such influential organizations as the CSTO and the SCO. Undoubtedly, a favorable impact on the formation of a promising image of the future in the minds of the citizens of Kazakhstan is the program "Path to Europe" declared by the country's leadership, where the integration of the country into the pan-European economic, legal and socio-cultural spaces is declared as a strategic priority, which emphasizes the choice of the European "vector of development ". It should also be recognized that since independence, Kazakhstan has created all the attributes of a sovereign state, all the necessary legal and political conditions for the development of civil society institutions of political parties, non-governmental organizations, independent media. Many of these aspects are reflected in the active efforts of Kazakhstan to build its own image, which strengthens the feeling of pride for their country in the minds of citizens. According to B. Mailybaev, “In our country, the idea of patriotism is formed from the logic of national history and culture, based on state symbols, the ideas of independence and sovereign development, social justice, and people's well-being. Therefore, national pride, national spirit, national dignity are embodied in the idea of patriotism. A high level of patriotism is a guarantee of a nation's high competitiveness. Therefore, the state policy in this area has a number of important directions. Firstly, this is the sphere of education - as a fundamental basis for educating the younger generation. Secondly, this is a sphere of culture, which concerns, first of all, the continuity of generations. Thirdly, it is the sphere of interethnic harmony. Kazakhstan is the single Motherland of all Kazakhstanis. The duty of every citizen is to promote peace and harmony in our common home. Fourthly, this is the sphere of interfaith harmony and an open liberal society. Fifth, it is the sphere of the information space. With the development of information technologies, the last aspect becomes especially relevant” [12]. Thus, Kazakhstani patriotism, reflecting the achievements of a young, independent, and successfully established state in all spheres of its activity, has all the necessary prerequisites to take place as an independent and deep political phenomenon. All Kazakh society, interested in the further prosperity and well-being of their country, is called upon to participate in its creation. References: 1. akorda.kz/ru/official_documents/the_constitution/the_constitution 2. Politics and society // Round table in the Mazhilis: development and strengthening of the patriotism of the youth of Kazakhstan through the prism of the educational system Zhiger Baitelesov, Press Service of the Majilis Office of the Parliament of the Republic of Kazakhstan, April 21, 2009. 3. Smirnov A. Source: Website of the newspaper «Kazakhstanskaya Pravda». 4. Zhumagulov B. Minister of Education and Science of the Republic of Kazakhstan, Kazakhstanskaya Pravda, June 15, 2011. 5. Abdygaliev B. New priorities of the national policy of Kazakhstan // Free society. - Astana - March. - No. 1 (1). - S. 69. 6. Draft state program on patriotic education of citizens of the Republic of Kazakhstan for 2006-2008 / google. kz/. 7. knigo.com/p/philos/berdyaev/berdnhtm 8. zakon. kz/90811-kazakhstanskie-chinovniki-ocenilhtml 9. Nazarbaev N.A. Ideological consolidation of society as a condition for the progress of Kazakhstan // Strategy of Independence. - Almaty, 2003. - S. 84-120. 10. khabar.kz/rus/socium/Roli_patriotizma_v_zhizni_obshtestva_obsudili_kazahstanskie_politiki.html 11. baiterek.kz/index.php?journal=36&page=626
40 №1 (46) 2023 Педагогика Развитие физических качеств легкоатлета через комплексный метод тренировки Мақалада спортшы-барерьершілердің аса маңызды физикалық күш, жылдамдық, шыдамдылық, иілгіштік қасиеттерінің дамуы қарастырылады. Жұмыста жаттығу үрдісінің тиімділігін артуы кешенді әдістер арқылы негізгі дене сапаларын өсуі сараланады. Басты назар спортшыда жеке дене сапаларын ғана дамытатын жаттығуларға емес, параллелді түрде 2-3 негізгі дене сапаларын дамытатын жаттығуларға бөлінеді В статье рассматривается рост мастерства спортсменов-барьеристов через развитие важнейших физических качеств: силы, быстроты, выносливости, гибкости. В работе анализируется повышение эффективности тренировочного процесса за счет метода комплексного воспитания основных физических качеств. Главное внимание обращается на подборе таких упражнений, которые воспитывают у спортсмена не отдельное физическое качество, а параллельно все или 2-3 основных качества. МУХАТАЕВ МАКСАТ КАЛКАМАНОВИЧ Магистрант НАО «Университет имени Шакарима г.Семей» АСАНОВ МҰХИТ ШЕРИЗАТОВИЧ Магистрант НАО «Университет имени Шакарима г.Семей» The article discusses the growth of the skills of hurdlers through the development of the most important physical qualities: strength, speed, endurance, flexibility. The paper analyzes the increase in the effectiveness of the training process due to the method of complex education of basic physical qualities. The main attention is paid to the selection of such exercises that educate the athlete not a separate physical quality, but in parallel all or 2-3 basic qualities Современный барьерный бег, включает 4 спортивные дисциплины (100 и 400 у женщин, 110 и 400 у мужчин. Основная форма тренировочных занятий для легкоатлетов-барьеристов (так же, как и всех легкоатлетов) – индивидуальное или групповое учебно-тренировочное занятие. Изучение основной проблемы планирования и управления тренировочным процессом, связанной с быстрым ростом спортивных результатов и требованиями дальнейшего их совершенствования, имеет большое первостепенное значение. Наиболее приемлемая дозировка физических нагрузок в тренировочных циклах и занятиях во многом связано с целесообразным сочетанием всевозможных средств и методов тренировки, направленных на развитие физических качеств спортсмена. Барьерный бег-один из редких видов спортивной деятельности по комплексному проявлению физических способностей спортсмена. Для достижения наивысших результатов у спортсмена должны быть одинаково хорошо развиты все 5 видов подготовки: физическая, техническая, психологическая, тактическая, теоретическая. Данные научных исследований (Зациорский В.М., Кузнецов В.В., 1975; Верхошанский Ю.В., 1988; Разумовский Е.А., 1991; Степанов В.В., 2001) доказывают то, что все двигательные способности составляют сложную динамическую систему, находясь в органической взаимосвязи. Поэтому для совершенствования требуется определенное сочетание средств и методов тренировки. По мнению ряда специалистов (В.В. Степанов, Е.Е. Аракелян, Е.А. Разумовский, Л.А. Черенева, В.В. Чистяков, А.Л. Новиков, И.Н. Сорока) спортивный результат бегунов на 400 м с барьерами зависит от уровня развития скоростных и силовых способностей, а также от специальной выносливости барьериста, а результат на 100, 110 с барьерами зависит от уровня развития быстроты, силы, гибкости+подвижности суставов и скоростной выносливости. Отталкиваясь отсюда, мы предлагаем в системе подготовки барьеристов-комплексный метод развития физических качеств спортсмена, так как благодаря этому мы повышаем коэффициент полезного действия за меньшее потраченное время учебно-тренировочного занятия. Решение этой задачи осуществлялось с помощью педагогического эксперемента над бегунами на 100, 110 метров с барьерами в условиях тренировки, который провел Борис Андреевич Дягилев — тренер по легкой атлетике со стажем более пятидесяти лет, возглавлявший Федерацию по легкой атлетике с 1972 по 1984 годы. При этом за основу принималась схема 5 недельной повышенной нагрузки (5-6 занятий в неделю) и одна неделя спада (3-4 занятия). Годовой тренировочный цикл подразделяется на 5 периодов (также как и у бегунов на 400 с/б): • Вводно-подготовительный период • Зимний соревновательный период • Весенний период • Летний соревновательный период • Переходный период Экспериментальная работа проводилась с девушками и юношами барьеристами 16-20 лет с октября 1975 по октябрь 1977 года. Участие принимали две группы, было проведено по 583 учебно-тренировочных занятия. Каждый спортсмен в течение двух лет принял участие не менее чем в 70 официальных соревнованиях в барьерном беге. Комплексное воспитание основных физических качеств осуществлялось во всех трех частях занятий, но главным образом в подготовительной и заключительной. Построение и содержание комплексной специализированной разминки
41 №1 (46) 2023 Педагогика Учебно-тренировочный процесс мы начинаем с водно-подготовительной части. В данной части занятия мы приследуем 4 основных цели: 1. психологическая готовность; 2. физическая готовность; 3. предотвращение травм; 4. повышение работоспособности. В разминке мы объясняем задачи и содержание каждого комплекса во всех частях учебно-тренировочного занятия. Каждый барьерист замеряет свой пульс до и после выполнения комплекса. (Все это фиксирует тренер) Переработав множество вариантов для каждого барьериста при выполнении комплексной специализированной разминки в учебно-тренировочных занятиях и также в период разминки перед соревнованиями, Дягилев Б.А. заметил, что индивидуальные психологические особенности спортсменов существенно влияют на психофизиологическую эффективность деятельности в разминке. Для ровных эмоционально устойчивых барьеристов целесообразно использовать комплекс №1: Быстрота+сила+гибкость. Для «взрывных» способных к самоконтролю и эмоционально устойчивых в личной жизни комплекс №2: Сила+гибкость. Для беспокойных, неуверенных, тревожных комплекс №3: Сила+выносливость. Примерная комплексная специализированная разминка барьеристов 100-110 метров с барьерами: I Медленный бег 800-1000 метров II Общеразвивающие упражнения на месте и в движении (ОРУ) (упражнения любые 15-20 штук) Комплекс быстрота+сила+гибкость: 1) Упражнение шпагат до предела 2 раза 2)Упражнение шнур до предела 2 раза 3) Перенос толчковой ноги сбоку барьера 6-8 раз 4) Атака барьера у стены 6-8 раз 5)Ускорение 2 раза по 60 метров 6)Быстрая работа рук как при беге с барьерами 7) Барьерный бег в 1 шаг 5 барьеров 2 подхода 8) Имитация барьерного бега без барьеров 3 раза по 110 метров 9) Бег с хода 1 раз по 30 метров 10) Барьерный бег сбоку барьеров 1 раз 3-5 барьеров 11) Бег с высоким подниманием бедра по середине барьера 1 раз 5 барьеров 12) Барьерный бег в 3 шага с высокого старта 2 раза 3 барьера 13) Барьерный бег с низкого старта 2 раза 3 барьера Комплекс сила+гибкость: 1) Упражнение шпагат до предела 2 раза 2) Упражнение шнур до предела 2 раза 3) Атака барьера у стены на голени привязаны манжетки 6-8 раз 4) Перенос толчковой ноги сбоку барьера на голени привязаны манжетки 6-8 раз 5) Ускорение 2 по 60 метров 6) Имитация барьерного бега без барьеров с манжетками 3 раза по 110 метров 7) Барьерный бег в 1 шаг с манжетками 5 барьеров 2 раза 8) Ходьба со штангой на плечах с имитацией преодоление барьеров. 9) Бег с хода 1 раз 30 метров 10) Барьерный бег с боку барьеров 1 раз 3-5 барьеров 11) Бег с высоким подниманием бедра по середине барьера 1 раз 5-6 барьеров 12) Барьерный бег в 3 шага с высокого старта 2 раза 3 барьера 13) Барьерный бег с низкого старта 2 раза 3 барьера Комплекс сила+выносливость: 1) Упражнение шпагат до предела 2 раза 2) Упражнение шнур до предела 2 раза 3) Атака барьера у стены 10-15 раз 4) Перенос толчковой ноги сбоку барьера 10-5 раз 5) Ускорение 5 по 100 метров (2 раза с манжетками) 6) Барьерный бег в 1 шаг 10 барьеров 2 раза 7) Бег с хода 1 раз 60 метров с манжетками 8) Имитация барьерного бега без барьеров 3 раза 110 метров (1 раз с манжетками) 9) Бег с хода 1 раз 30 метров 10) Барьерный бег сбоку барьеров 1 раз 6 барьеров 11) Бег с высоким подниманием бедра по середине барьера 1 раз 6 барьеров 12) Барьерный бег в 3 шага с высокого старта 2 раза 6 барьеров 13) Барьерный бег с низкого старта 2 раза 6 барьеров Основная часть занятия Главные задачи этой части занятия заключаются в том, чтобы повышать у барьеристов специальную подготовленность, обучать их спортивной технике и тактике, воспитывать волевые качества, комплексно воспитывать основные физические качества барьеристов на 100/110 с/б быстроту-силу-гибкость. Примерная комплексная специализированная основная часть учебно-тренировочного занятия, приемущественно на быстроту-силу-гибкость Вариант 1: 1) Бег с хода с барьерами 1 р. 3 барьера 2) Метание ядра спиной вперед (10 р.) 3)Атака барьера у стены 10 р. Вариант 2:
42 №1 (46) 2023 Педагогика 1) Бег с низкого старта 1р. 40 метров 2) Упражнение со штангой толчком двумя руками с груди 6-8 р. Весом 30-40 кг. 3)Сидя в положении «барьерный шаг» упражнение на гибкость (3 мин.) Вариант 3: 1) Барьерный бег с низкого старта (3-5 барьеров 1р.) 2)Тройной прыжок с места (6-8р.) на результат 3) Упражнения на гибкость, маховые движения ног стоя лицом и боком к опоре Вариант 4: 1) Барьерный бег с хода (с 22 метров 3-4 барьера 1р.) 2) Прыжки через барьеры (8 штук по 6 р. на время) 3) Упражнения на гибкость «шнур», «шпагат» (5-7р. одно упр.) Вариант 5: 1) Бег с горки 60 метров 1р. 2) Прыжковые упражнения со скакалкой 200-300 прыжков на время 3) Сидя на гимнастической скамейке маховая нога прямая, толчковая нога сзади, наклоны к маховой ноге Вариант 6: 1) Бег в упряжке (40 метров 1р.) 2) Скачки на одной ноге (30-40 метров 1р. на время, второй раз на другой ноге 3) В положении «барьерный шаг» метание мяча 8-10р. Вариант 7: 1) Барьерный бег с манжетками 3 барьера, вес манжетки 300гр. (1р. высота барьера 91,4, расстояние 8.80) 2) Упражнения с гантелями на плечевой пояс 3-4 упражнения 6-8р. 3) Имитация атаки барьера в ходьбе 8-10р. Вариант 8: 1) Барьерный бег со сближенным расстоянием между барьерами 3 3-5барьеров 2) Упражнения на гимнастической стенке. В висе поднимание прямых ног до прямого угла 8-10р. на время 3) Упражнения со штангой: наклоны вперед, вращение вправо и влево вес штанги 30-50 кг. Вариант 9: 1) Эстафетный бег с барьерами 1р. по 3-5 барьеров 2) Перетягивание каната 3) Перенос толчковой ноги с боку барьера у стены 10-15р. Вариант 10: 1) Эстафетный бег по 30-40 метров 2) Прыжки на одной и двух ногах по трибунам стадиона 3) Упражнения на гибкость в парах Каждый вариант тренировок выполняется 5-6 раз Заключительная часть учебно-тренировочного занятия Заключительную часть занятия проводили по общепринятой методике, но в самом начале заключительной части барьеристы выполняли разработанные Дягилевым Б.А. комплексы приемущественно на «быстроту+силу+гибкость», «силу+гибкость», «силу+выносливость». Каждое комплексное задание выполнялось строго по пульсу. Восстановление пульса до определенного уровня служило сигналом начала новой работы в комплексе и между комплексами. В конце заключительной части снижается уровень нагрузки и приводится организм барьеристов в состояние близкое к норме. Примерная комплексно-специализированная заключительная часть занятия: Комплекс 1 сила+гибкость: 1) И.п. «шпагат» на плечах штанга весом 30-50 кг., наклоны к маховой ноге 8-10р. (отдых до восстановления пульса 120 уд/мин.) 2) И.п. «шнур» на плечах штанга весом 30-50 кг., наклоны вперед 8-10р. (отдых до восстановления пульса 120 уд/мин.) 3) И.п. Штанга на плечах весом 30-50 кг., наклоны вперед 8-10р. (отдых до восстановления пульса 120 уд/мин. 4) И.п. сидя на гимнастической скамейке ноги закреплены в гимнастической стене, поперечное сгибание вперед и назад, руки за голову 8-10р. (отдых до восстановления пульса 120 уд/мин.) 5) Сидя в положении барьерного шага, имитация работы рук и туловища как при беге с барьерами, в руках гантели весом 5-7кг., выполнять 12 секунд. Отдых между сериями до восстановления пульса до 90 уд/мин. Комплекс 2 сила+выносливость: 1) Перенос толчковой ноги сбоку барьера с манжеткой весом 300 гр. На время 15 сек. (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 2) Атака барьера с манжеткой весом 300 г. На время 15 сек. (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 3) Бег с высоким подниманием бедра с манжеткой 200 гр. 150 метров 1р. (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 4) Барьерный бег в небольшую горку 1р. 5 барьеров, расстояние 8.50, высота 91,4 (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 5) Повторный бег с манжетками весом 300 гр. 2 раза по 150 метров на время (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) Отдых между сериями до восстановления пульса до 90 уд/мин. Комплекс 3 быстрота+сила+гибкость: 1) Сидя в положении барьерного шага метание набивного мяча 10р. (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 2) Прыжки в длину с разбега способом «барьерный шаг» 6р. (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 3) И.п. стойка на лопатках, имитация барьерного бега в три шага движением ног, на коленях манжетки весом 300г., выполнять задание 13 секунд (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 4) Прыжки вверх, ноги вперед, в стороны. Руками коснуться до носков, на голенях манжетки весом 300г. 10р. на время (отдых до восстановления пульса 180 уд/мин.) 5) Прыжком вверх, ноги в положении барьерного шага, руками достать до носка маховой ноги, на голенях манжетки весом 300 г. Отдых между сериями до восстановления пульса до 90 уд/мин.
43 №1 (46) 2023 Педагогика РЕЗУЛЬТАТЫ опытной группы барьеристов до начала педагогического эксперимента № Ф.И.О. Результат 60 м с/б Результат 110 м с/б 100 м с/б 30 метров с хода Тройной прыжок с места Скоростносиловая подготовка КСВ КБВ 1 Бобко Ю 9.4 16.8 3.4 781 7.3 0.78 0.80 2 Маневич В. 9.1 16.4 3.3 795 7.2 0.81 0.83 3 Варзанов А. 9.6 16.9 3.5 740 7.2 0.65 0.79 4 Рогожкина А. 9.4 16.2 3.6 695 6.2 0.78 0.79 5 Благова Е. 9.1 15.8 3.4 699 6.1 0.81 0.82 6 Семянов Д. 9.4 16.8 3.5 750 7.2 0.78 0.81 7 Климов Ю. 8.7 16.0 3.3 800 7.3 0.80 0.85 8 Кефер В. 9.0 16.1 3.3 780 7.5 0.79 0.81 9 Харченко Ю. 9.0 16.5 3.4 796 7.3 0.77 0.80 10 Вожиков Б. 9.2 16.7 3.4 774 7.2 0.78 0.81 Средний арифметический результат 9.19 16.42 3.41 761 7.05 0.775 0.811 РЕЗУЛЬТАТЫ опытной группы барьеристов в конце эксперимента № Ф.И.О. Результат 60 м с/б Результат 110 м с/б 100 м с/б 30 метров с хода Тройной прыжок с места Скоростносиловая подготовка КСВ КБВ 1 Бобко Ю 8.1 14.7 3.2 860 7.7 0.88 0.89 2 Маневич В. 8.4 15.2 3.1 860 7.8 0.86 0.83 3 Варзанов А. 8.5 16.0 3.4 780 7.3 0.71 0.82 4 Рогожкина А. 8.8 15.2 3.4 742 6.5 0.84 0.85 5 Благова Е. 8.8 14.8 3.3 719 6.6 0.83 0.86 6 Семянов Д. 8.5 16.0 3.3 790 7.6 0.83 0.84 7 Климов Ю. 8.4 15.2 3.1 820 7.7 0.86 0.83 8 Кефер В. 8.4 15.9 3.0 860 8.0 0.82 0.81 9 Харченко Ю. 8.3 16.0 3.2 820 7.8 0.86 0.89 10 Вожиков Б. 8.3 16.2 3.1 789 7.7 0.86 0.85 Средний арифметический результат 8.45 15.52 3.2 804 7.45 0.832 0.847 Прирост результатов (в среднем) за два года эксперимента барьеристов Семипалатинского института им. Н.К.Крупской 60 м с/б со старта 0,57 сек. 110 м с/б и 100 м с/б со старта 0,79 сек. 30 метров с хода 0,16 сек. Тройной с места 29,8 см. Скоростно-силовая подготовка барьериста 0,13 КСВ 0,28 КБВ 0,16 Литература: 1. Фискалов, В. Д. Спорт и система подготовки спортсменов: учеб. / В. Д. Фискалов. - М.: Советский спорт, 2010. - 392 с. 2. Степанов, В. В. Индивидуальное планирование физической и технической подготовки в беге на 400 метров с барьерами / В. В. Степанов // Белорусская федерация легкой атлетики 3. Барьерный бег / Е. Е. Аракелян [и др.] // Легкая атлетика: учеб. для ин-тов физ. культуры / под ред. Н. Г. Озолина [и др.]. - 4-е изд., доп., перераб. - М., 1989. - Гл. 10. - С. 334-373. 4. Тренировка в беге на 400 м с барьерами (мужчины) / А. Л. Новиков [и др.] // Методика тренировки в легкой атлетике: учеб. пособие / под общ. ред. В. А. Соколова. - Минск, 1994. - Гл. 13. - С. 238-250. 5. Зациорский, В. М. Физические качества спортсмена: основы теории и методики воспитания / В. М. Зациорский. - 3-е изд. - М.: Советский спорт, 2009. - 200 с. 6. Буланчик, Е. Н. Круг с барьерами / Е. Н. Буланчик. - М.: Физкультура и спорт, 1975. - 72 с. 7. Брейзер, В. 400 м с барьерами: распределение тренировочных нагрузок / В. Брейзер, В. Врублевский, Р. Козьмин // Легкая атлетика. - 1984. - № 12. - С. 12-13.
44 №1 (46) 2023 Педагогика ҚАЙРАНБАЕВ ДУМАН НҰҒМАНҰЛЫ «Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті» КеАҚ Мақала дзюдодан спорт үйірмесіне қатысатын жасөспірімдердің спорттық дайындығын тиімді ұйымдастыру тәсілдері туралы баяндайды. Автор жасөспірімдердің физиологиялық ерекшеліктерін ескеруге басты назар аудартады. Статья посвящена вопросам эффективной организации спортивной подготовки подростков, занимающихся в спортивной секции по дзюдо. Автор делает акцент на физиологических особенностях развития подростков The article is devoted to the issues of effective organization of sports training of adolescents involved in the judo sports club. The author focuses on the physiological characteristics of the development of adolescents 12-13 жастағы дзюдошылардың спорттық іс-әрекетке белсенді және тиімді қатынасуларын қалыптастыру әдістері Дзюдо жапондық жауынгерлік өнердің бір түрі. Бүгінде бүкіл әлемге тараған бұл күрес жапон тілінен аударғанда «жұмсақ жол» дегенді білдіреді. Бұл өнердің авторы Күншығыс елінің даңқты ағартушысы Дзигоро Кано. Аталмыш жаңалықтың мақсаты - өзін өзі қорғауда дене қимылдарына аяқ-қол әрекеттерін қосып, партерде қарсыластың тепе-теңдігіне тежеу қойып, нәтижесінде тырп еткізбей қою. Дзюдока (іс-тәжірибелік дзюдо) бүкіл дененің толықтай иілуін қамтамасыз етеді. Тепе-теңдікті сақтап, дұрыс тыныс алуды басқарады. Оқушы үнемі қырағы болып, «өлі қимылдарды» назардан тыс жібермеуі тиіс. Дзюдоның техникасын оқып-үйрену дұрыс құлауды ("укэми") білуден басталады. Жарақат алмаудың маңызды тетіктерінің бірі – татамиде қолмен амортизациялық алдын-ала соққы болып табылады. Алға қарай құлау кезінде қолдың иілген бөлігі алға қарай бұрылады. Арқамен құлау кезінде шынтақ түзеліп, денеден 45-60 градусқа алшақтайды. Бүйірмен құлауда бір қолдың шынтағы түзеліп, екінші қол корпустан бөлініп, жоғары көтеріледі. Барлық жағдайдайларда шынтақ татамиге бағытталып, ал саусақтар бір-біріне нығыздалған күйінде сақталуы тиіс. Алға қарай құлаған кезде қорғанып құлаудың екінші нұсқасы бар. Қолды шынтақтан сәл бүгеді, саусақтарды ашады. Басты шалқайтады және бұрады. Одан кейін, саусақтар татамиге тиген кезде, біртіндеп алдымен кеуде, одан кейін қарын, ең соңында жамбас жерге тиеді. Арқамен құлаған кезде, иекті кеуде тигізіп, тізелерді де барынша бүгіп құлау керек. Бір қырмен құлаған кезде де иек кеудеге тигізіледі, аяқ бүгіліп, тізелердің арасы ашылады. Тұрыс. Кез-келген техникалық тәсілдің негізі тұрыс болып табылады немесе "сиcэй". Дененің қалыпты тұрысында ("сиcэй хонтай") – аяқ иықтың деңгейінде болады, дененің салмағы аяқтың ұшына түседі, тізе мен иық бос ұсталады. Қорғаныс жағдайында ("сиго хонтай") аяқтың арасы алшақ болады, салмақ ортаға түседі, тізе бүгіліп, дене алға қарай сәл еңкейеді. Дзюдода сондай-ақ қозғалу техникасы немесе "синтай" үлкен роль атқарады. Негізгі тұрыс – "цуги-аси" – табанмен жұмсақ қозғалуға негізделеді. Табандардың арасындағы ара қашықтық өзгермеуі тиіс. Мамандардың айтуынша, нағыз дзюдо дұрыс ұстасу әдісінен ("кумиката") басталады. Дзюдошының күртешесі самбошынікіне қарағанда, эластикалық материалдан тілігеді, белбеуге арналған тесігі болмайды. Егер самбошының күртешесінен ұстаған кезде, оны өзіңе қарай тарту оңай екенін байқауға болады. Дзюдодан жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін кәсіби дайындықтан өту керек. Соңғы жылдары ерекше назар, көптеген қалаларда оқытушылық дзюдо орталықтарын құру болып табылады. 12 – 13 мектеп жасындағы балаларды дзюдо күресіне баулудың ерекшеліктері соңғы он жылғы кезеңде дзюдо күресінің жаттығу әдістемесі айтарлықтай өзгеріске еніп, дзюдошы спортшылардың техникалық және тактикалық шеберліктері біршама жетілдірілді, физикалық және психикалық кабілеттер мен қасиеттердің даму деңгейі көтерілді. Дзюдо күресінің жылдан- жылға қарқындылығы артуда, бұл өз кезегінде спортшылардың техникалық, тактикалық, психологиялық және физикалық дайындығын барынша арттыруды талап етеді және оның негізгі қасиеттері үйлестіру болып табылады. Балаларға жекпе-жекпен айналысу дағдыларын мақсатты және сауатты түрде ерте бастан үйретудің дұрыстығын өмірдің өзі талап етіп отыр. Дзюдо спортымен айналыса бастаған бала өзінің бойында тәртіптілік, рухани және адами қасиеттерді бойына сіңіре бастайды.Сонымен қатар, дзюдо күресімен айналысу барысында ол акробатикалық жаттығуларды игереді. Бала өзін-өзін және айналасындағы әлемді бағалауды үйренеді. Дзюдо күресімен айналысу бала үшін дене тәрбиесімен айналысып қана қоймай, сонымен бірге рухани тәрбиені де бойына сіңіруге ықпал етеді. Балаларға жекпе-жекпен айналысу дағдыларын мақсатты және сауатты түрде ерте бастан үйретудің дұрыстығын
45 №1 (46) 2023 Педагогика өмірдің өзі талап етіп отыр. Дзюдо спортымен айналыса бастаған бала өзінің бойында тәртіптілік, рухани және адами қасиеттерді бойына сіңіре бастайды.Сонымен қатар, дзюдо күресімен айналысу барысында ол акробатикалық жаттығуларды игереді. Бала өзін-өзін және айналасындағы әлемді бағалауды үйренеді. Дзюдо күресімен айналысу бала үшін дене тәрбиесімен айналысып қана қоймай, сонымен бірге рухани тәрбиені де бойына сіңіруге ықпал етеді. Қимыл-қозғалыстық ойындардың ұсынылған дәйектілігіне негізделген 7-8 жастағы балаларды дзюдо техникасын оқытуға бағытталған әзірленген құралдар мен әдістемелік әдістер спортшыларды оқыту үрдісін мақсатты және тиімді жүргізуге мүмкіндік береді, сондай-ақ жарақаттанудың алдын алуға және азайтуға және спорттық іріктеуді оңтайландыруға ықпал етеді деп болады. Осы тұрғыдан келгенде, дзюдошы спортшылардың техникалық және тактикалық шеберліктері жетілдірілуді, физикалық және психикалық кабілеттер мен қасиеттердің даму деңгейін арттыруды көздейді. Мектеп жасы жаңа қимыл-қозғалыстарды игеру үшін өте қолайлы кезең деп айтуға болады. Адамның жалпы өмір бойғы алған қимыл- қозғалыстық дағдыларының 90% -ы шамамен 5-6 жастан 11-12 жасқа дейін игеріледі. Сол себепті көптеген жаңа түрлі қимыл-қозғалыстарды үйрену осы жастағы балалардың дене дайындығының мазмұнына қойылатын негізгі талаптардың бірі болып табылады. Мектеп жасындағы балалардың ағзасының дене дамуы және өсуі біркелкі емес, сондықтан 12 – 13 жас аралығындағы балаларда жылдамдық - күш қабілеттерін, үйлестіру мен икемділік қабілеттері көбірек дамытуға назар аудару керек. Бұл кезеңде жылдамдық баяу дамиды. Ал, төзімділік пен күш және де басқа дене қабілеттерін дзюдо күресі әдістерімен бірге қимыл- қозғалыстық ойындарды қоса беру арқылы дамытуға тырысу керек. Мектеп жасындағы балалардың ағзасының дене дамуы және өсуі біркелкі емес, сондықтан 7-8 жас аралығындағы балаларда жылдамдық- күш қабілеттерін, үйлестіру мен икемділік қабілеттері көбірек дамытуға назар аудару керек. Бұл кезеңде жылдамдық баяу дамиды. Ал, төзімділік пен күш және де басқа дене қабілеттерін дзюдо күресі әдістерімен бірге қимыл- қозғалыстық ойындарды қоса беру арқылы дамытуға тырысу керек. Жалпы, алғанда, педагогикалық эксперимент барысында алынған мәліметтер бойынша, дайындық кезеңінде жас дзюдошы балалардың бойында дене қабілеттерін дамыту мақсатында дзюдоның тактикалық және техникалық әдістерімен қоса, қимыл-қозғалыстық ойындарды да бірлесе қолдану өзінің жоғарғы тиімділігін көрсетті. Мектеп жасындағы балаларда неғұрлым көбірек түрлі қимыл- қозғалыстар игерілсе, болашақта баланың күрделі техникалық элементтер мен күрестің түрлі техникалық және тактикалық амал-тәсілдерін игеруі жеңіл болады. Осылайша, дене шынықтыру жүйесінде қозғалыстық ойын беру, сауықтыру және білім беру міндеттерін шешу үшін қолданылады. Дзюдо күресі жаттығулар немесе жарыстар кезінде айналысу барысында балалар үшін жарақат алу қаупі жағынан алғанда ең қауіпсіз күрес түрі деп айтсада болады. Бұл спорт түрімен айналысу баланың бойында түрлі дене қабілеттерін дамытып қана қоймай, ойлау, сондай-ақ рухани тұрғысынанда тәрбиелейді. Әдебиеттер тізімі: 1. Дене шынықтыру және спорт туралы Қазақстан Республикасының заңы 2014 жылғы 3 шілдедегі № 228-V ҚРЗ. 2. Алимханов Е.Б. Балуанның дене-күш қабілеттерін арттыру. –Алматы, 2004ж.-90б. 3. Қойшыбек К. Спорттық жарыстарға қатысушы балуанның көпжылдық дайындығы; оқу құралы.-Алматы, 2005ж. 4. Кенесбаев Т.Н. Спортивно-педагогическое совершенствование по вольной борьбе: уч.пособие.-Алматы,2005ж. 5. Алимханов Е.Б. Самбо күресін үйретудің негіздері,-Алматы, 2000 ж. 6. Тлешев С.А. Методика обучения и тренировки борца: уч.пособие. - Алматы, 2003 ж.
46 №1 (46) 2023 Мақалада жас футболшыларға бейімделген жылдамдық-күштік қасиеттерді дамытудың жеке құралдарын әзірлеу, қолданыстағы әдістерді балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінің жағдайына бейімдеу мәселелері қарастырылған. В статье рассматриваются вопросы разработки индивидуальных средств развития адаптированных скоростно-силовых качеств для юных футболистов, адаптации существующих методов к условиям детско-юношеских спортивных школ. The article deals with the development of individual means of developing adapted speed-strength qualities for young football players, adapting existing methods to the conditions of youth sports schools.. КУРМАШЕВ АЛМАС МЕЙРАМХАНОВИЧ «Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті» КеАҚ Жасөспірім футболшылардың жылдамдық–күштік қасиеттерін дамытудың негіздері Педагогика Футболда қазіргі уақытта өте жоғары бәсекеге қабілетті және жаттығу жүктемелері, ойын қарқыны, ойын жылдамдығы, жаудың қарсыласуымен жоғары жылдамдықта техникалық орындау, шабуыл мен қорғаныстың, шабуылдардың, қарсы шабуылдардың және қысымның әртүрлі белсенді схемаларын қолдану өте өзекті болып табылады. Жас футболшылар үшін бейімделген жылдамдық-күштік қасиеттерді дамытудың жеке құралдарын әзірлеу, қолданыстағы әдістерді балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінің жағдайына бейімдеу проблемасы туындайтыны қисынды. Футболға тән белгілердің бірі-ойын барысында жүктеменің біркелкі болмауы, бұл қалыптасқан ойын жағдайына, бәсекелес командалардың күштерінің арақатынасына, футболшылардың дайындық деңгейіне байланысты. Бұл спортшылардың барлық негізгі физикалық қасиеттерін жетілдіруге әкеледі: жылдамдық, күш, төзімділік, ептілік. Футболды іс-әрекеттің шарттарының сәйкес келмеуі, олардағы стереотиптің болмауы және стандартты жағдайлардың қайталануы бар әрекет ретінде сипаттауға болады. Ойын барысында футболшының әрекеттері белгілі бір уақытта белгілі бір дәрежеде стереотиптік, циклдік болуы мүмкін. Алайда, футболшылардың іс-әрекеттерінің негізі, ең алдымен, жағдайдың өзгеруіне, шартты спорттық күреске жауап беру болып табылады. Көріністердің барлық түрлерімен футболшының әрекеттері экстраполяция механизмдерін қолдануды қажет ететін ситуациялық моторлық мәселелерді шешумен үнемі байланысты. Футболмен жүйелі түрде айналысу адам ағзасын нығайтуға, оның физикалық дамуы мен жұмыс қабілеттілігін арттыруға, физикалық белсенділікке бейімделуді жақсартуға, қалпына келтіру процестерін жеделдетуге ықпал етеді. Әр бала өсу мен қалыптасудың жеке қарқынымен ерекшеленеді, олар тек өзіне тән морфологиялық және функционалдық ерекшеліктерді анықтайды және күнтізбелік(паспорттық) жастағы біртекті балалар тобындағы топ ішіндегі айырмашылықтардың себебі болып табылады. 11 жастағы жасөспірімдерде бұлшықеттердің көпшілігі дәнекер-тіндік құрылымдардың барлық түрлерімен нығайтылған. Қаңқа бұлшықеттерінің физика-химиялық қасиеттері өзгереді: су мөлшері азаяды, бұлшықеттер тығыздалады, ақуыз заттарының мөлшері артады. Лабильділік, қозғыштық және бұлшықет хронаксиясының көрсеткіштері ересектердегі ұқсас мөлшерге жақындайды. 13 жастан бастап массивті бұлшықет талшықтарының пайда болуына байланысты бұлшықеттердің қалыңдығы жоғарылайды. Осыған байланысты дене салмағына қатысты бұлшықеттердің жалпы массасы артады, бұлшықет күші арта береді. Мектеп жасындағы балалардағы жеке бұлшықет топтарының күшінің салыстырмалы шамалары ересектердің көрсеткіштеріне жақын. Сондықтан жасөспірімдерде күшті тәрбиелеу үшін жаттығуларды кеңінен қолдануға болады. Футбол тактикасымен байланысты барлық жұмыс теориялық емес, тәжірибелік жұмыс болып табылады. Сол себепті, оқу-жаттықтыру сабағында футболшылардың тактикалық әдістерді пайдалана білу қабілеттеріне ерекше назар аудару керек. Футболшылардың техникалық және тактикалық дайындығында теориялық білім көмекші құрал ретінде қажет. Егер команда теориялық жағынан дайын болмаса, онда тәжірибелік сабақ та толық деп саналмайды. Ойыншылар оқу-жаттықтыру сабағы барысында техникалық және тактикалық бөліктерді тез меңгеріп, жеке жүзеге асыруы керек. Жаттықтырушының әдістемелік нұсқаулары оларға оқу үрдісін жылдамдатуға көмектеседі. Футболшының тактикалық дайындығын жүзеге асыру дегеніміз ойынның түрлі жағдайларында жылдам шешім қабылдай алу міндетін орындау. Ойын техникасы мен тактикасын жетік меңгерген футболшы ғана жетістікке жете алады. Сондай футболшылар қажетті күшке, жылдамдыққа, төзімділікке және басқа да дене қасиеттеріне ие деуге болады. Егер қажетті күшіміз бен жылдамдығымыз болмаса, біз ойынның техникалық әдістерін орындауға қабілетіміз жетпейді. Ойыншылардың жылдамдығы мен төзімділігі ойын техникасы мен тактикасын меңгеруде өте маңызды болып табылады. Қорыта келе, оқу-жаттықтыру сабағында жас футболшылардың жас ерекшеліктерін ескеру ең алдымен ептілік, жылдамдық және күш сияқты қасиеттерді дамытуға бағытталады. Жасөспірімнің ағзасы бір жағынан ден жаттығуларын едәуір арттыруды қаласа, басқа жағынан ұзақ уақытқы дайындықтан кейін қажетті демалуды талап етеді. Сол себепті орта мектеп жасындағы жас футболшылардың жылдамдық көрсеткіштері төмен-
47 №1 (46) 2023 Педагогика деген кезде, сол қасиеттерді жүзеге асыруды жалғастыру керек. Балалардың жасына және дене қасиеттерінің дамуына байланысты оқу үрдісі құрылады. Ойыншылардың және тұтас команданың қорғаныс әрекеттерін зерделей отырып, оған негізделетін және оған бағынатын нәрсеге назар аудару қажет, содан кейін қорғаныста ойнаудың жалпы қағидаларына өтуге болады, бұл ойынды алдын-ала білу үшін арналған. Алдын ала үйрену керек, қауіпті бағыттарды анықтау керек қарсыластардың шабуылын дамыту, қарсыластардың жалған қимылдық әрекеттерін ажырату және ең ұтымды жеке немесе командалық тактикалық әрекеттерді қабылдау. Сондай-ақ, жекелеген ойыншылардың немесе жалпы команданың ойын оң және жағымсыз әрекеттерді ескере отырып талдауға үйрету кезінде де маңызды. Жас футболшыларды даярлауда қолданылатын жаттығу жүктемелері әсерінің тиімділігін арттыру үшін оқушылардың биологиялық жасын ескере отырып, оларға сараланған тәсіл қажет. Бұл ретте жаттығу құралдарын бөлу практикада қолданылатын жүктемелердің құрылымы негізінде және әртүрлі биологиялық жастағы жасөспірімдердің функционалдық мүмкіндіктерінің деңгейіне сүйене отырып, олардың басым физиологиялық және қозғалыс бағыттылығы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Дайындық құралдарының педагогикалық бағыты модельдік сипаттамалар мен басқа критерийлер аспектісінде айналысатын дайындық деңгейін бағалауды ескере отырып, жылдық жаттығу циклінің осы кезеңінің міндеттерімен анықталады. Ұсынылған тәсілді практикалық іске асыру жас футболшылардың биологиялық жасы бойынша біртекті топтарын қалыптастыруды және сабақтардың жеке-типологиялық нысанын пайдалануды көздейді. Алынған нәтижелер 12 жастағы балалардағы өсу процестерінің біркелкі екенін көрсетеді және әртүрлі спорт түрлері бойынша оқу-жаттығу сабақтарын өткізу кезінде жеке даму ерекшеліктерін ескеру қажеттілігін көрсетеді. Мамандандырылған және әдістемелік әдебиеттерді талдауды негізге ала отырып, жас футболшылардың жылдамдық-күш қасиеттерін дамыту ерекшеліктері зерттелді. Жылдамдық-күштік қасиеттерін дамытудың теориялық және әдіснамалық негіздеріне зерттеу барысында сипаттамалар біріліп, сапалық қаситеттерінің осы зерттеу жасы кезеңінде көрісі беруі бөлек зерттелді. Әдеби және әдіснамалық дереккөздерді талдап, қорыта келе, біз жылдамдық-күш қасиеттерінің 11-13 жастағы футболшылар үшін маңызды көрсеткіш екендігіне қорытынды жасадық. Аталған дене сапасын дамытуға негізделген жаттығулар кешені нәтижесінде жылдамдық пен күш қасиеттерін дамыту қажеттілігі мен олардың ерекшеліктері бар екендігі белгілі болды. 11-13 жас аралығындағы футболшыларда жылдамдық-күш қасиеттерін дамытудың жаттығу кешені жасалды. Онда әр түрлі жаттығулардың икемді жүйесін қолдануды негізге алынды, бұл қосымша білім беру барысында футбол ойнайтын 11-13 жас аралығындағы балалардың жылдамдық-күш қасиеттерін дамытуды жеделдетуге мүмкіндік берді, сонымен қатар жас футболшылардың техникалық көрсеткіштерін жақсартуға жол салады. Әдебиеттер тізімі: 1. Ашмарин Б.А. Теория и методика педагогических исследований в физическом воспитании. – М.: Физкультура и спорт, 2005. – 223 С. 2. Бальсевич В.К., Лубышева Л.И. Физическая культура: молодёжь и современность //Теория и практика физической культуры. – 2005. -200 С. 3. Бальсевич В.К. Концепция фльтернативных форм организации физического воспитания детей и молодёжи // Физическая культура: воспитание, образование, тренировка. – 2006. -№1. – С.23-25. 4. Бальсевич В.К. Перспективы развития общей теории и технологии спортивной подготовки и физического воспитания // Теория и практика физической культуры. – 2009. — №4. – С.21-40. 5. Вавилов Ю.Н. Физиологические основы двигательной активности. –М.: Физкультура и спорт, 2011. – 220 С.
48 №1 (46) 2023 Педагогика Мақалада дене шынықтыру сабағында мектеп оқушыларына баскетбол ойынының техникалық элементтерін оқыту әдістемесі баяндалады. Автор тиімді оқыту әдістемелерін беру үшін ойынның даму тенденциясын білу қажеттігіне назар аудартады. Статья посвящена методике преподавания учащимся школ технических элементов игры в баскетбол. Автор обращает внимание не необходимость знания тенденций развития игры для преподавания наиболее эффективных техник игры The article is devoted to the methodology of teaching the technical elements of the game of basketball to schoolchildren. The author draws attention to the fact that it is not necessary to know the trends in the development of the game in order to teach the most effective game techniques. НУРАХМЕТОВ ЖАСУЛАН АСКАРОВИЧ «Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті» КеАҚ Мектеп оқушыларына баскетбол ойынының техникалық элементтерін оқыту әдістемесі Қазіргі заман техникасы - ол күрестің формасы мен әдісінің тарихы даму қорытындысы. Уақыт өте келе, тәсілдердің саны да өзгерді. Әр бір тарихи уақыт кесіндісі көп деген ұтымды тәсілдерді ұсынды. Cондықтан, қазіргі заман әдістерінің керекті арсеналын білуі қажет және ең тиімді әдістердің бастысын анықтайтын ойының даму тенденция арсеналын білуі қажет. Жіктеу - oл белгідегі барлық әдістер мен тәсілдер бөлім мен топ бoйынша танықталған белгі негізінде топтастыру. Техника - ол ойынның тәсілі, oйыншылардың қорғаны мен шабуылда нәтижені әрекеттерін қамтамассыздандырып, команда ішінде ойыншылардың бірігіп әрекеттесуі мен қарсылық көрсетіп ұйымдастырады. Баcкетболшы тәсілі үлкен екі бөлімнен тұрады, шабуыл және қорғаныс тәсілі. Тәсілдің қолданыстары қорғаныс және шабуыл әрекеттерін міндетті түрдегі бірлігі негізінде ғана үйретілуі және жетілдіру керек. Aл бұл бірлікке қол жеткізу үшін қолданыстардың кең қорына ие болуы және оларды ойында қолдана білуі керек, ұтымды тәсілдіңболуы баскетболшының дeне қабілеттерін бaрынша толық және тиімді қoлдануға мүмкіндік береді. Баскетболшылардың тәсілдік дайындығынсатыға бөлуге болды және oған сәйкес міндеттер шешіледі. Бірінші cатыда негізгі қолданыстармен оларды орындау, негізгі амалдары сонымен қатар бұл қозғалыстардың негізгі бірліктері қоданылады. Қолданыстардың қозғалыста жaсалуына және оларды бағытты өзгерте отырып орындауға оң жаққа, сол жаққа, оң сол қолмен жасауға баса назар аударған жөн. Екінші сaтыда, бұрын үйретілген қoлданыстардың басқаша жаңа амалдар мен біріктіре отырып қолдану тәсілдері жетілдіріледі. Үшінші сатыда бұрын үйретілген қолданыстар кешені жетілдірілeді, кеңейтілдіреді және қaйталанады, сонымен бірге әр ойыншы мен жеке-жеке дайындық жүргізіледі. Тәсілдік қoлданыстардың әртүрлі бірлігін үйретуде оларды oрындаудағы реттіліктік болуын қадағалаған жөн, бұл үшін әдетте негізгі тәсілдің қoлданыстары бірлігі жататын кешенді жaтығулар қолданылады. Допты қaғып алу — доппен oйнауда ең көп тараған қолданыс түрі. Дoпты екі қолдап қағып алу үшін бір орында тұрып допқа қарай қолды түзү еркін созу керек. Мұнда бес бармақтар бірбіріне бағытталып үш бес сантиметрге дейін жақындатылады. Дoп саусақтарға тиген кезде қолды сәл бүгіп допты кеудеге қарай жақындатады. Әперу және басқа қолданыстармен бірлікте ғанақағып алуды жетілдіруге болады. Жүгіру кезінде дoпты қағып алу үшін қолдыдопқа қарай алға созған сәтте, жүгіруде кезекті қадамды жасаушы аяқпен барынша кең-кең қадам жасалады. Дoпты қағып алып денеге қарай тaртадыда келесі қадамды жасап сүйеусіз жағдайда екінші қадамды жасап үшіншісін жасамас бұрын доп жіберіледі. Қозғалыста қағып алуда қате жібермес үшін аяқпен қол жұмысында дұрыс ырғақты бекітуге көмeктесетін жаттығуларды қайталаған жөн. Түзу сызық бойымен жүгіргeнде, сол аяқпен итерілгеннен кeйін бір кең қaдам жасалады да жүгіруді жалғастырады. Мұндай қадамды алдын ала дайындаған дұрыс болады. Дoпты саусақпен итерілгеннен кeйін, екі кең қaдамды қатарынан жaсалынады. Жоғарыдан төменнен ұшып бара жатқан допты қағып алуда қол алға қарай жоғары төмен созылуы керек. Трoектория бойынша доппен aмартизация қимылдары жасалады . Қaрсылас командаларының негізгі мақсаты: oрын алмастырулар, әперулер айла қимыл сериалары арқылы ойыншылардың бірін лақтыруға ыңғайлы жерге шығарыпқарсылас торына допты дәл түсіріп ойнау. Дoпты торға лақтырарда ойыншыдан бұлшық eт күшін дәл есептеп қол, дене, аяқ қимылдарын сәйкес келүі талапетіледі. Кеүдеден екіқолдап лақтыру түйін тәрізді жалпы беруден кейін допты шапшаң жүмсақ лақтыра отырып қажетті трaеоктория бойынша торға түсіру. Екі қoлдап жоғарыдан лақтыру, көп жағынан aлғанда лақтырудың кеудеден екі қолмен жасалатын түріне ұқсас, бастапқы қалыпта доп маңдайдан жоғарыұсталады, ал бүгілген қол шынтақтары бет деңгейіне дейін көтеріліп алға қарай бағытталады. Лaқтырудың бұл түрін секіріп жасағанда айрықша тиымды себебі, доптың жоғары болуы оның ұшып бара жатқанда ұстап алуды қиындатады. Иықтан бір қoлмен лaқтырғанда дaйындық қимылдарымен аяқпен жұмыс Істру сипатына қарай кеудеден екі қолмен лақтыру түріне ұқсас. Бастан бір қолмен лақтырғанда орындауда доп қoлдың бірінің саусақтарын ұстап тұрады. Бұл жaғдайда допты екінші қолмен ұстaуға болады. Басқа қимылдар бастан екі қолмен лақтырғанмен бірдей. Секіріп лақтыру — қазіргі зaманға баскетболдан мaңызды және тәсілдік жағынан ең ауыр түрі. Мұны секіруді лaқтырумен үйлестіру керек. Лaқтыруда бастапқы қалыпты қaбылдаудың екі амалы бар.