challenger_2021-14

Grudzień 2021 ISSN 2450-9965

14

Mity i kontrowersje
dotyczące sp. z o.o.

Allegro – rok od debiutu giełdowego

Rozwój rynku żywności
ekologicznej w Polsce

Jak pandemia i kryzys roku
2020 zmieniły polski handel



Aleksander Freitag 14/2021
Redaktor naczelny
Szanowni
Czytelnicy,

mam przyjemność przedstawić Wam 14. wydanie
Challengera – Magazynu Młodych Ekonomistów.

Po raz kolejny dociekliwość badawcza studentów Uniwersytetu Ekono-
micznego w Poznaniu pozwoliła na opublikowanie numeru Challen-
gera. Dziękujemy recenzentom, opiekunom naukowym i Radzie Pro-
gramowej za wsparcie merytoryczne. Wyrazy wdzięczności należą się
również autorom za zaangażowanie w pracach nad publikacją.
Numer otwiera artykuł Filipa Zmyślonego w którym autor dokonuje
oceny inwestycji w akcje przedsiębiorstwa Allegro. Z artykułu dowie-
my się między innymi, że w  długim okresie wystąpiło w  przypadku
Allegro silne zjawisko przewartościowania pierwszej oferty publicznej.
W drugim artykule Mateusz Chabros identyfikuje i ocenia model bizne-
sowy jednej z największych spółek w Wielkopolsce, Dino.
Trzeci artykuł autorstwa Agnieszki Górskiej i Joanny Dąbrowskiej ob-
jaśnia zastosowanie techniki OKR (celów i  kluczowych rezultatów).
W czwartym artykule Maksymilian Skrzypczak analizuje zmiany spo-
wodowane przez pandemię w polskim handlu zagranicznym.
Publikacja Dominiki Jurczyńskiej opisuje krajowy i  europejski rynek
żywności ekologicznej. W artykule rozważane są również motywy wy-
boru żywności ekologicznej. Zhuman Ordababyev w szóstym artyku-
le dokonuje analizy społeczno-ekonomicznej procesów zachodzących
w Kazachstanie od uzyskania niepodległości.
Weronika Sydow w  przedostatnim artykule dementuje nieprawdziwe
informacje o spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Numer wień-
czy artykuł Julii Dreślińskiej i Piotra Eichlera o doradztwie i planowa-
niu finansowym w gospodarstwach domowych.
Jesteśmy przekonani, że szerokie spektrum zagadnień podejmowanych
przez autorów w  14. numerze pozwoli każdemu znaleźć interesujący
temat. Wszystkich studentów zachęcamy do przesyłania zgłoszeń (na
adres e-mail redakcji: [email protected]), również poza okre-
sem trwania naboru.
Życzę przyjemnej lektury,

Aleksander Freitag

1

Redakcja Challenger

Redaktor naczelny Opiekun naukowy Zespół organizacyjny
Aleksander Freitag Dr Wojciech Świder Jacek Andrzejewski
[email protected] [email protected] Krzysztof Gantoris
Michał Laskowski
Rada Programowa
Marketing/social media
PRZEWODNICZĄCA RADY Błażej Foltyniewicz
DR HAB. EDYTA MAŁECKA-ZIEMBIŃSKA, PROF. UEP

CZŁONKOWIE RADY
DR TOMASZ BOJKOWSKI
DR HAB. MAREK CIEŚLAK, PROF. UEP
DR HAB. PAWEŁ KLIBER, PROF. UEP
DR HAB. IDA MUSIAŁKOWSKA, PROF. UEP
DR HAB. INŻ. BOGDAN PACHOŁEK
DR HAB. BEATA SKOWRON-MIELNIK, PROF. UEP
DR HAB. KATARZYNA SZARZEC, PROF. UEP

Skład i przygotowanie do druku

Zakład Graficzny Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu

Kontakt

[email protected]
facebook.com/ChallengerPortal
challenger.ue.poznan.pl

14/2021

Spis treści

01 Allegro – rok od debiutu giełdowego 5
Filip Zmyślony

02 Rola modelu biznesowego w rozwoju przedsiębior- 13
stwa na przykładzie Dino Polska S.A.
Mateusz Chabros

03 Objectives and Key Results – jako metoda zarządza-

nia największych przedsiębiorstw 19
Joanna Dąbrowska, Agnieszka Górska

04 Jak pandemia i kryzys roku 2020 zmieniły polski 25
eksport?
Maksymilian Skrzypczak

04 Rozwój rynku żywności ekologicznej w Polsce 31
Dominika Jurczyńska

06 Zmiany w Kazachstanie od czasu odzyskania suwe-

37renności i wyjścia ze struktur Związku Radzieckiego

Zhuman Ordababyev

07 Mity i kontrowersje dotyczące spółki z o.o. 44
Weronika Sydow

08 Jak zadbać o swój portfel? Zawód doradcy finanso- 49
wego od podszewki
Julia Dreślińska, Piotr Eichler

3



14/2021

Allegro – rok od
debiutu giełdowego

Allegro z pewnością jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek w kraju. Wyczekiwany
debiut Allegro na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie okazał się ogromnym suk-
cesem i wydarzeniem wręcz historycznym na polskiej giełdzie. Od tego momentu można nie
tylko kupować na Allegro, ale również kupować samo Allegro. Poprzez zakup akcji tej spółki,
każdy może stać się jednym z akcjonariuszy, a co za tym idzie współwłaścicielem Allegro.
Celem przedstawionego artykułu jest ocena efektywności inwestycji w akcje Allegro po roku
od debiutu giełdowego.

Filip Zmyślony Znaczenie wejścia na giełdę
Giełda papierów wartościowych jest najważniejszą częścią rynku wtór-
[email protected] nego. Giełda jest to miejsce, które umożliwia spotkanie stron składa-
jących zlecenia kupna i sprzedaży instrumentów finansowych dopusz-
Uniwersytet Ekonomiczny czonych do obrotu na rynku regulowanym (Jajuga, 2009, s. 5). Pojęcie
w Poznaniu giełda wywodzi się od określenia gildia oznaczającego, w średniowiecz-
kierunek: Rachunkowość nej Europie, stowarzyszenie kupców (Kozak, 2010, s. 586). Na terenie
i finanse biznesu większości państw na świecie znajduje się przynajmniej jedna giełda. Są
I rok, II stopień jednak państwa, które nie mają własnej giełdy (takie jak Korea Północ-
na) oraz państwa, na terenie których znajduje się kilka giełd (na przy-
Koło naukowe: kład Stany Zjednoczone). Do giełd o  największym znaczeniu należy
SKN Finansów Przedsiębiorstw zaliczyć te mające swoją siedzibę w Nowym Jorku, Londynie i Tokio
„Kapitał” (Czekaj, 2017, s. 110). Nie każda giełda ma postać fizyczną – istnieją
przypadki, takie jak Nasdaq, które mają formę wyłącznie elektroniczną.
Opiekun naukowy:
dr hab. Joanna Lizińska, prof. UEP W Polsce istnieje jedna giełda – Giełda Papierów Wartościowych
w Warszawie (GPW), która jest spółką akcyjną założoną przez Skarb
Artykuł recenzowany Państwa. Jej akcjonariuszami są banki, domy maklerskie i Skarb Pań-
stwa. Obrót papierami wartościowymi oraz instrumentami finansowy-
mi odbywa się podczas sesji giełdowej.

Na GPW mogą wejść tylko te spółki, które spełniają określone kry-
teria, dotyczące między innymi wielkości notowanej spółki czy liczby
jej akcjonariuszy i wyemitowanych akcji. Wejście na GPW w Warszawie

5

wiążę się z  obowiązkami nałożonymi na emiten- firma spółki oraz wszelkie numery identyfikacyjne
tów. Od momentu debiutu, notowane spółki muszą (Mleczak, 2015). Takie rozwiązanie może być atrak-
dostarczać aktualnych informacji na ich temat. Jest cyjniejsze dla spółki debiutującej, jednak dla inwe-
to zapis zarówno w polskim, jak i unijnym prawie storów może to stanowić problem i  duże ryzyko
(Strzelczyk, 2013, s. 409). Inwestorzy mają prawo inwestycyjne. Odwrotne przejęcie wiąże się z wie-
do powszechnego, równego i  jednoczesnego do- loma niewiadomymi związanymi z  niejako nowo
stępu do informacji rynkowej (Strzelczyk, 2013, s. powstałą spółką. Przede wszystkim nie ma w takiej
410). Zmniejsza to ryzyko inwestycyjne, poprzez sytuacji prospektu emisyjnego nowej spółki, a więc
utrudnienie zatajania informacji o  niepożądanych nie ma szeregu istotnych informacji dotyczących
zdarzeniach w danej spółce akcyjnej. jej działalności.

Obecność spółki na giełdzie niesie jednak za Analizując spółki pod kątem potencjalnej inwe-
sobą szereg korzyści. Do najważniejszych z  nich stycji należy zwracać uwagę, w  jaki sposób zade-
zaliczyć należy: dostęp do kapitału, wiarygodność biutowała ona na giełdzie, jeżeli miałoby to miej-
kredytową, promocję samej spółki czy chęć zdo- sce przez odwrotne przejęcie należy odpowiednio
bycia dodatkowego kapitału na rozwój, dzięki któ- dobrać okres badania. Dane finansowe, wykorzy-
remu przedsiębiorstwa mogą w mniejszym stopniu stane do analizy fundamentalnej mogą dotyczyć
korzystać z oprocentowanych kredytów bankowych poprzedniej spółki. Tak samo korzystając z analizy
(Socha, 2003, s. 165-166). technicznej należy zwrócić uwagę czy czasami wy-
kres nie dotyczy spółki, która de facto już nie istnie-
Na parkiecie głównym można zadebiutować na je. W takim przypadku stosowanie analizy funda-
dwa sposoby: poprzez IPO lub przez odwrotne mentalnej czy technicznej jest nie tyle nieefektywne
przejęcie. Skrót IPO oznacza pierwszą ofertę pu- co mylące i błędne (Hajdamowicz, 2021).
bliczną (ang. Initial Public Offering) i  jest to mo-
ment debiutu spółki na giełdzie, kiedy to pierwszy W ostatnich latach na polskiej giełdzie debiuty
raz oferuje swoje akcje. Debiut na giełdzie przez były nieliczne i nieduże. Do niedawna największymi
IPO jest procesem długotrwałym, wymagającym debiutami ostatnich lat były spółki: Play Communi-
spełnienia wielu warunków. Najważniejszym doku- cations SA oraz Dino Polska SA, które zaczęły być
mentem potrzebnym do IPO jest prospekt emisyj- notowane na giełdzie odpowiednio od lipca i wrze-
ny. Określa on wszystkie szczegóły dotyczące spół- śnia 2017 r. Ostatnia pojedyncza oferta przewyższa-
ki, jest dokumentacją sprzedaży w  ramach IPO. jąca 1 mld zł to właśnie debiut Play. Od tego czasu
Prospekt emisyjny powinien zawierać informacje ani jeden debiutant nie zdołał swą ofertą przekro-
dotyczące emisji papierów wartościowych, czynni- czyć granicy 100 milionów zł, aż do momentu de-
ków ryzyka, zarządu oraz sytuacji finansowej i per- biutu Allegro. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na
spektyw rozwoju emitenta. Prospekt ma za zadanie fakt, że od 2017 r więcej spółek zostało wycofanych
pomóc potencjalnemu inwestorowi podczas podej- z polskiej giełdy, niż zadebiutowało na niej.
mowania decyzji inwestycyjnej. Wymagane jest jego
zatwierdzenie przez Komisję Nadzoru Finansowe- Debiut Allegro
go (Sosnowski i Wawryszuk-Misztal, 2017, s. 294). Allegro jest jednym z dziesięciu największych por-
tali e-commerce na świecie oraz liderem rynku
Innym sposobem na debiut spółki na giełdzie e-commerce w Polsce, ma ponad 21 milionów za-
jest odwrotne przejęcie. W porównaniu do IPO, rejestrowanych klientów. Allegro zna niemal każda
odwrotne przejęcie to uproszczona procedura osoba w  Polsce, ponad połowa zasięgu na rynku
wprowadzenia spółki do obrotu giełdowego (Ban- platform e-commerce w Polsce należy do platformy
dura, 2021). Tak zwanymi tylnymi drzwiami, na sprzedażowej Allegro.
giełdę weszła spółka CD Projekt, na GPW zadebiu-
towała ona przez przejęcie odwrotne spółki Opti- E-Commerce to nic innego jak handel elektro-
mus. Odwrotne przejęcie ma miejsce, gdy jednostka niczny. Są to transakcje online, czyli zakupy towa-
przejmująca w  zamian za nabywane aktywa odda- rów i usług, których płatności i dostawa odbywa się
je własny kontrolny pakiet akcji. Dzięki przejęciu poza fizyczną placówką sklepu. Rynek ten obecnie
odwrotnemu zachowana zostanie dotychczasowa szczególnie mocno rozwija się, co spowodowane

6

14/2021

jest głównie pandemią COVID-19. Należy pamię- największym debiutantem w historii polskiej giełdy,
tać, że rynek e-commerce jest modnym sektorem przewyższając nawet debiut PZU z  2010 r. War-
już od wielu lat, a wybuch pandemii jedynie spotę- to podkreślić, iż był to również największy debiut
gował ten efekt. w całej Europie w 2020 r.

Informacje o  debiucie Allegro na GPW wzbu- Debiut cieszył się ogromnym zainteresowaniem
dziło ogromne emocje. Pojawienie się polskiego gi- wśród inwestorów indywidualnych, którzy tłum-
ganta branży e-commerce na GPW było niezwykle nie ruszyli po oferowane przed debiutem akcje
wyczekiwanym i ważnym wydarzeniem na polskiej Allegro, czego dowodem były redukcje w  przy-
giełdzie. Allegro.eu ogłosiło zamiar przeprowadze- dziale papierów. Ostatecznie redukcja wyniosła
nia oferty publicznej i  debiutu na GPW 14 wrze- 84,8%. Oznacza to, że w  przypadku zapisania się
śnia 2020 r. Z nowej emisji spółka chciała pozyskać na 100 akcji, inwestor indywidualny dostał 15 akcji,
1 mld zł na spłatę zadłużenia, dodatkowo była to a resztę zainwestowanej gotówki zwrócono mu na
okazja do wycofania się dotychczasowych akcjona- konto maklerskie. Ostatecznie inwestorom deta-
riuszy z inwestycji. 23 września Allegro ruszyło ze licznym przydzielono łącznie 9 342 771 akcji, a in-
swoją ofertą publiczną akcji, dzięki czemu można westorom instytucjonalnym przydzielono łącznie
kupić akcje przed ich oficjalnym debiutem na gieł- 236 238 624 akcje.
dzie Do 28 września 2020 r. trwały zapisy dla inwe-
storów indywidualnych. Po sesji 14 października została przeprowadzona
rewizja nadzwyczajna portfeli indeksów, w wyniku
Spółka oficjalnie zadebiutowała 12 października której Allegro zastąpiło mBank w indeksie WIG20.
2020 r. Oferta sprzedała się po cenie maksymalnej, Nadzwyczajna rewizja miała miejsce ponieważ
czyli po 43 zł za akcję, uzyskując wartość na po- wartość akcji w wolnym obrocie w dniu pierwsze-
ziomie 8,08 miliardów złotych. Allegro okazało się go notowania przekroczyła 5% wartości kapitali-

7

zacji portfeli indeksów odpowiednio WIG20 oraz ustalonej w  ofercie. W ciągu roku od debiutu
WIG30 na sesji w tym dniu. Z powodu pojawienie maksymalny kurs akcji Allegro wynosił 98,78 zł (27
się spółki w indeksie, wszystkie fundusze inwestują- października 2020 r.) i jest to kurs większy o niemal
ce w WIG20 musiały zakupić akcje Allegro. Wzrost 130% względem ceny IPO. W analizowanym
popytu na akcje spółki wiązał się ze wzrostem kur- okresie minimum ceny pojedynczej akcji to 49,11 zł
su akcji, co w konsekwencji wzmacniało pozytywne (14 maja 2021 r.), kurs ten jest wyższy od ceny z IPO,
nastroje wśród inwestorów. co oznacza, że inwestor, kupując akcje Allegro za
cenę 43 zł nigdy nie ponosił straty, a  inwestycja
Debiut Allegro to pozytywna informacja dla w debiut Allegro było dobrą decyzją inwestycyjną.
całej gospodarki, jak również dobry sygnał w kon- Warto jednak zwrócić uwagę, że osiągnięcie dużego
tekście wartości indeksów giełdowych. Ponad 10% nominalnego zysku było utrudnione przez wysoką
udział Allegro w  WIG 20 sprawia, że indeks ten redukcję. Oznacza to, że aby osiągnąć wysoki
jest bardziej zróżnicowany, jeśli chodzi o podział na zysk należało zgłosić chęć zakupu akcji za bardzo
spółki prywatne i  spółki skarbu państwa. Dodat- dużą kwotę.
kowo Allegro, reprezentujące branżę e-commerce,
urozmaica WIG20, którego dużą częścią są spółki Jako krótkoterminowa spekulacja, akcje Alle-
z sektora energetycznego oraz bankowego. gro okazały się strzałem w dziesiątkę. Zapisując się
na debiut Allegro [aktualnie najniższy kurs akcji
Akcje Allegro jako krótkoterminowa Allegro to 34,5250 zł, minimum to odnotowano
spekulacja 6 grudnia 2021 r. (stan na 8 grudnia 2021 r.)]. Ozna-
Akcje Allegro zadebiutowały na GPW 12 cza to, że cena pojedynczej akcji osiągnęła pułap
października, z kursem 65 zł, co stanowiło wartość poniżej ceny emisyjnej.), inwestor w  żadnym mo-
o  ponad 50% wyższą od ceny z  pierwszej oferty mencie nie zanotował straty. Sprzedając swoje akcje
publicznej. Wartość obrotu akcjami sięgnęła niemal w  pierwszym miesiącu od debiutu zarobiłby naj-
4 mld złotych. Cena na zamknięciu pierwszego więcej. Przez 2 tygodnie akcje rosły nieprzerwanie,
dnia notowań wynosiła 70 zł. Oznaczało to, że cena osiągając szczyt, który w ciągu roku od debiutu był
wzrosła o  ponad 60% względem ceny ofertowej najwyższym kursem.

Wykres 1. Kurs Allegro w pierwszym miesiącu notowań

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ze stooq.pl

8

14/2021

Tak duże wzrosty ceny spowodowane były Akcje Allegro jako długoterminowa
ogromnym popytem ze strony inwestorów indywi- inwestycja
dualnych, jak również ze strony inwestorów insty-
tucjonalnych. Inwestorzy instytucjonalni byli wręcz Po roku notowań giełdowych można ocenić zakup
zmuszeni do zakupu akcji Allegro z  powodu na- akcji Allegro jako długoterminową inwestycję. In-
tychmiastowego wejścia spółki do indeksu WIG20. westorzy posiadający akcje Allegro od kilku miesię-
Wszystkie fundusze, które oparte były o ten indeks cy nie mogą narzekać na nudę. Sytuacja giełdowa
musiały dokupywać akcji wraz ze wzrostem udziału spółki zmieniała się bowiem jak w  kalejdoskopie.
Allegro w WIG 20. Allegro weszło również w skład W szczytowym momencie (27 października 2020 r.)
indeksów międzynarodowych (np. indeks FTSE czy kapitalizacja spółki sięgnęła 101 miliardów złotych,
Developed Index). Każdy taki indeks, który stosuje co było ewenementem w  historii GPW. Po histo-
replikację fizyczną, przyczynił się do wzrostu popy- rycznym szczycie, nastała spadkowa passa, w  któ-
tu na akcje Allegro. rej kapitalizacja spółki zmalała o  30 miliardów
złotych. Na przełomie grudnia 2020 r. i  stycznia
O ogromnym sukcesie debiutu Allegro świad- 2021 r. kurs akcji Allegro wrócił na poziom powy-
czy ponadprzeciętna stopa zwrotu z  inwestycji żej 80 zł za akcję. Od 5 stycznia 2021 r. cena akcji
w  pierwszym miesiącu notowań. Zaprezentowana zaczęła sukcesywnie spadać, osiągając minimum
na wykresie 2 stopa zwrotu typu kup i trzymaj (ang. 14 maja 2021 r., wynoszące 49,11 zł. Po osiągnięciu
buy and hold) przedstawia ogromne zyski, osiąga- minima, cena akcji odbiła. Faza zwyżkowa trwała
ne przez inwestorów, którzy zakupili akcje Allegro do początku lipca, w którym kurs akcji przekroczył
po cenie emisyjnej. Porównując uzyskane rezulta- 70  zł, po czym nastąpił tak zwany trend boczny,
ty ze stopami zwrotu z inwestycji w indeksy WIG między 70  zł a  75 zł za jedną akcję. Od września
oraz WIG20, również typu buy and hold, wyniki te 2021 r. cena akcji sukcesywnie spada, zbliżając się
wydają się być jeszcze bardziej rewelacyjne. Stopy przy tym do poprzedniego minima.
zwrotów z indeksów oscylują w okolicach 0%, na-
tomiast stopa zwrotu w przypadku spółki Allegro Dla Allegro niewątpliwie pierwszy miesiąc noto-
znajduje się w przedziale między 60% a 120%. wań był tym najlepszym. Na przestrzeni kolejnych

Wykres 2. Stopy zwrotu buy and hold w pierwszym miesiącu notowań spółki Allegro

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ze stooq.pl

9

Wykres 3. Kurs Allegro w pierwszym roku notowań

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ze stooq.pl

miesięcy notowania spółki najczęściej wskazywa- cjami Allegro w I kwartale 2021 r. stanowiły 11%.
ły obniżkę kursu akcji. Giełdowe problemy spółki obrotów na rynku głównym, co jest drugim najlep-
widać wyraźniej przy konfrontacji wyników spółki szym wynikiem zaraz po akcjach CD Projekt, które
z indeksami giełdowymi. W tym przypadku posta- stanowiły 19% obrotów GPW. Zmienna sytuacja
nowiono porównać uzyskane rezultaty ze stopami giełdowa nie idzie w  parze z  sytuacją finansową
zwrotu z  inwestycji w  indeksy WIG oraz WIG20 spółki, ta druga jest bowiem wyłącznie zwyżkowa.
Total Return (WIG20TR). Porównywanie indek- Wyniki finansowe spółki z okresu na okres są co-
sów WIG oraz WIG20 w horyzoncie długotermi- raz lepsze. Wybuch pandemii oraz perspektywiczna
nowym jest nie do końca prawidłowe. Wynika to polityka spółki, przejawiająca się między innymi
z faktu, że jeden z tych indeksów, to indeks docho- uruchomieniem darmowego dostępu do Allegro
dowy (WIG), a drugi cenowy, a więc pomniejszany Smart, przełożyły się na istotne wzrosty zarówno
o wypłaty dywidend. W związku z tym, że Allegro sprzedaży, jak i zysków dla całej spółki. Jak wyni-
nie wypłacało dywidend w  analizowanym okre- ka z raportów spółki, pierwsza połowa 2021 r. pod
sie, bardziej właściwe byłoby odwoływanie się do względem przychodów przyniosła 2,52 mld zł, czyli
WIG20TR. Inwestorzy, którzy kupili akcje Allegro o 42,3% więcej niż w pierwszych sześciu miesiącach
w pierwszym dniu notowań po roku mają stratę na 2020 r. W przypadku zysku netto spółka niemal
inwestycji. Inwestycja w indeksy przyniosła w tym podwoiła wynik, w porównaniu z ubiegłorocznym
czasie zyski, zbliżając się zarówno w  przypadku półroczem, bowiem zanotowała wzrost o  ponad
WIG, jak i WIG20TR do 50% zwrotu z zainwesto- 95%, z 289,7 mln zł do 565,5 mln zł.
wanego kapitału.
Patrząc na Allegro pod względem długotermi-
Dalsze perspektywy spółki Allegro nowym, trzeba zachować ostrożność i być świado-
Allegro, mimo wahań kursowych, znajduje się mym ryzyka inwestycyjnego. Allegro nie planuje
w centrum zainteresowania inwestorów. Obroty ak- wypłaty dywidendy, co może stanowić problem dla
wielu inwestorów, którzy preferują spółki dywiden-

10

14/2021

60%
50%
40%
30%
20%
10%

0%
-10%
-20%
-30%
-40%

Allegro WIG WIG20TR

Wykres 4. Stopy zwrotu buy and hold w pierwszym roku notowań spółki Allegro

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ze stooq.pl

dowe. Allegro związane jest z technologią i Interne- Allegro nie stoi w  miejscu, regularnie pojawia-
tem, przez co jest wrażliwe na różnego rodzaje ataki ją się komunikaty o  wzroście zatrudnienia oraz
hackerskie. Niedawno taki atak dotknął innego gi- rozszerzeniu oferty, w tym nowe oferty dla sprze-
ganta na polskiej giełdzie – CD Projekt (Zmyślony, dawców. Allegro poszerza swoją ofertę również
2021, s. 125-126). dla klientów poprzez Allegro Smart oraz wprowa-
dzone w lipcu 2021 r., Allegro Family. Nowa funk-
Allegro powinno monitorować potencjalne dzia- cja umożliwia dzielenie się pakietem Smart wśród
łania monopolowe na rynku polskim, zwłaszcza, członków rodziny. Allegro w  swojej ofercie ma
że spółce bacznie przygląda się od pewnego cza- również Allegro Pay, przez które umożliwia swoim
su Urząd Ochrony Konkurencji i  Konsumentów. klientom odroczenie terminu płatności do 30 dni
Z drugie strony z Allegro wiąże się ryzyko konku- oraz rozłożenie płatności na 3, 5, 10 lub nawet 20
rencji zza granicy, która może przejąć zarówno ku- miesięcznych rat. Usługa ta jest darmowa i obejmu-
pujących, jak i sprzedających. Konkurencji Allegro je wszystkich klientów, również tych indywidual-
sukcesywnie kontynuują ekspansję na polski rynek. nych. Dodatkowo Allegro prowadzi działalność
Od zadebiutowania Allegro na giełdzie, w  Polsce ekologiczną. W czerwcu 2021 r. Allegro postawiło
pojawiła się również spółka Amazon. Uruchomiła pierwsze cztery własne automaty paczkowe zasilane
ona serwis Amazon.pl, planując powiększyć ofertę zieloną energią, z  czego trzy w  Warszawie i  jeden
oraz szybkość i wygodę dostaw w Polsce. Amazon w  Poznaniu. Paczkomaty te mają stanowić jedy-
ma ponad 300 milionów klientów w  ponad 200 nie początek budowy sieci urządzeń paczkowych
krajach. Zagrożenie dla polskiej spółki to również w polskich miastach. Budowa ta ma rozpocząć się
Aliexpress, chiński serwis sprzedażowy, należą- jesienią bieżącego roku. W ramach pierwszej fazy
cy do Alibaba Group. Na horyzoncie pojawia się spółka chce uruchomić łącznie 3 000 automatów.
również azjatycki gigant Shopee, który stosować ma Allegro z pewnością stawia na rozwój i innowacyj-
konkurencję cenową przez zaoferowanie darmowej ność. Działania te oznaczają większe koszty, jed-
dostawy bez minimalnej wartości zamówienia.

11

nak jeśli przełożą się one na większe zyski spółki, Bibliografia
to inwestor mający w swoim portfelu akcje Allegro
powinien spać spokojnie. Bandura, J. (2021). Odwrotne przejęcie, czyli szybki sposób
na wejście na giełdę, https://portfelpolaka.pl/odwrotne-prze-
Podsumowanie jecie/ (dostęp: 20.07.2021).
Allegro jest świadome istnienia konkurentów na Czekaj, J. (2017). Rynki, instrumenty i instytucje finansowe. War-
rynku, którzy napędzają rynek e-commerce. Wydaje szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
się, że inwestowanie długoterminowe w spółkę Al- Hajdamowicz, A. (2021). Wejście na giełdę tylnymi drzwia-
legro może być dobrą decyzją inwestycyjną. Jednak- mi. Odwrotne przejęcia nową modą na GPW, https://www.
że można podejrzewać, że tak duży sukces inwe- bankier.pl/wiadomosc/Co-to-jest-i-na-czym-polega-odwrot-
stycyjny, który osiągnęli spekulanci, kupujący akcje ne-przejecie-8094376.html (dostęp: 20.07.2021).
w debiucie i sprzedający je po dwóch tygodniach no- Jajuga, K. (2009). Rynek wtórny papierów wartościowych. Warsza-
towań na giełdzie, jest nie do powtórzenia. Z pew- wa: Komisja Nadzoru Finansowego.
nością debiut giełdowy okazał się dobrym krokiem Kozak, S. (2010). Rynek finansowy. W: M. Podstawka (red.),
dla Allegro. Wyniki finansowe spółki z okresu na Finanse: instytucje, instrumenty, podmioty, rynki, regulacje (s. 565-
okres są coraz lepsze. Tak fenomenalne rezultaty 657). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
spółka zawdzięcza między innymi pandemii, przez Mleczak, T. (2015). Przejęcie odwrotne – dlaczego nie zawsze
którą społeczeństwo chętniej zaczyna kupować strona przejmująca zachowuje kontrolę po połączeniu?,
rozmaite produkty przez Internet. Rośnie zarówno https://grantthornton.pl/publikacja/przejecie-odwrotne-dla-
liczba klientów, jak cena średniego zamówienia na czego-nie-zawsze-strona-przejmujaca-zachowuje-kontrole-
portalu. Coraz więcej ludzi docenia walory kupo- -po-polaczeniu/ (dostęp: 20.07.2021).
wania w Internecie. Dodatkowo Allegro na bieżąco Socha, J. (2003). Rynek papierów wartościowych w Polsce. Warsza-
rozszerza asortyment produktów oraz swoją ofertę, wa: Olympus.
wprowadzając takie programy, jak Allegro Smart, Sosnowski, T. i Wawryszuk-Misztal, A. (2017). Zróżnico-
Allegro Family czy Allegro Pay. wanie prognozowanych informacji finansowych zawartych
w prospektach emisyjnych spółek przeprowadzających pierw-
sze oferty publiczne na GPW w Warszawie. Przedsiębiorczość
i Zarządzanie, 7, 293-308.
stooq.pl.
Strzelczyk, A. (2013). Obowiązki informacyjne spółek
giełdowych–analiza komunikatów. Zesz yty Naukowe Wyższej
Szkoły Bankowej we Wrocławiu, 2, 409-421.
Zmyślony, F. (2021). Ciemne chmury nad CD Projekt.
Challenger – magaz yn Młodych Ekonomistów, 13, 122-127.

12

14/2021

Rola modelu biznesowego
w rozwoju przedsiębiorstwa na
przykładzie Dino Polska S.A.

Wydawałoby się, że na rynku zdominowanym przez dużych graczy kolejna sieć handlowa
nie ma większych szans, aby zawalczyć o klientów. Okazuje się jednak, że odpowiedni mo-
del biznesowy może zdziałać cuda. Udowadnia to polska sieć handlowa Dino z Krotoszyna
w Wielkopolsce, której ekspansja w ostatnich latach może zaskakiwać. Firma niemalże nie
odczuła wpływu pandemii COVID-19 i wciąż zyskuje nowych konsumentów. Staje się ważnym
uczestnikiem rynku handlu detalicznego w Polsce i niemałą konkurencją dla dotychczaso-
wych liderów branżowych. Celem artykułu jest identyfikacja modelu biznesowego Dino i oce-
na jego znaczenia dla rozwoju przedsiębiorstwa. Wykorzystano metodę studium przypadku
z elementami analizy dynamiki i wskaźnikowej.

Mateusz Chabros Rola modelu biznesowego
Tomasz Biernacki to 45-letni przedsiębiorca, który od 2010 r. jest jed-
[email protected] nym z najszybciej bogacących się ludzi w Polsce. Jego majątek szacuje
się na 18-19 mld zł, co w 2021 r. daje mu tytuł najzamożniejszego Polaka
Uniwersytet Ekonomiczny (Kubicki, 2021). Kim jest – właściwie niewiadomo. Nie udziela wywia-
w Poznaniu dów, mało kto wie, jak wygląda, nie ujawnia się nawet pracownikom.
kierunek: Rachunkowość i finanse Wiadomo natomiast, że w 1999 roku otworzył pierwszy supermarket
biznesu pod nazwą Dino, a  koncept przerodził się w  sieć, która dwadzieścia
III rok, I stopień lat później stała się jedną z najdynamiczniej rozwijających się w Polsce
(grupadino.pl, dostęp: 07.11.2021). Jak wygląda historia tego sukcesu?
Koło naukowe: SKN IK Profit
Pierwsze lata funkcjonowania, wówczas jeszcze malutkiej sieci, mi-
Opiekun naukowy: jały pod znakiem poszukiwania swojego miejsca na rynku. W Dino
dr Marcin Bielicki testowano różne formaty sklepów i  analizowano rynek, jednocześnie
uruchomiono pierwsze centrum dystrybucyjne w Krotoszynie, a tak-
Artykuł recenzowany że połączono się kapitałowo z  zakładami mięsnymi Agro-Rydzyna.
Z biegiem czasu menedżerowie zauważyli, że niszę rynkową stano-
wią małe i  średnie miejscowości. Tak narodziła się strategia sklepów
proximity (ang. sąsiedztwo, bliskość), a więc, zgodnie ze sloganem firmy
– „Najbliżej Ciebie” – zlokalizowanych w  pobliżu mieszkańców ży-
jących w  mniejszych miejscowościach. Kluczowym wydarzeniem dla
firmy było pozyskanie kapitału od strategicznego inwestora, którym
w 2010 r. stał się fundusz PEF VI (Enterprise Investors). Dino mo-
gło przyspieszyć z  rozwojem, dzięki czemu do końca 2015 r. zakupy
w  marketach sieci mogli już zrobić mieszkańcy 12 województw. Od

13

2017 r. spółka jest obecna na GPW w Warszawie, świeżych produktów regionalnych (Szalonka i Gar-
po tym jak fundusz dokonał wyjścia z  inwestycji docka-Jałowiec, 2018, s. 411-415, KPMG, dostęp:
(exit), przeprowadzając IPO (grupadino.pl/historia, 05.11.2021). Wynika to m.in. z rosnącego dochodu
dostęp: 29.10.2021). rozporządzalnego polskiego klienta (dzięki czemu
klient nie przywiązuje już takiej uwagi do ceny), no-
Za jedną z  głównych przyczyn sukcesu Dino wego modelu rodziny (rosnąca liczba singli), wzra-
uważa się przyjęty przez nią model biznesowy stającej aktywności zawodowej kobiet (które dotąd
(Słomski, 2020). W literaturze definiuje się go m.in. w większym stopniu zajmowały się domem i zaku-
jako „unikatowy dla danego przedsiębiorstwa spo- pami), rozwoju regionalnego z  funduszy UE oraz
sób działania na rynku, który zapewnia mu utrzy- upodobnienia się oczekiwań klientów ze średnich
manie długookresowej przewagi konkurencyjnej i małych miast (grupadino.pl, dostęp: 19.10.2021).
poprzez dostarczanie nabywcom wartości dodanej,
rozumianej jako spełnienie lub nawet przekraczanie Odpowiadać na te potrzeby stara się właśnie
oczekiwań, co do szeroko rozumianej jakości pro- Dino. Markety sieci to zazwyczaj średnie placówki
duktu (towaru/usługi)” (Brdulak, 2011, s. 31). Moż- o powierzchni 400 mkw., usytuowane na działkach
na powiedzieć, że Dino, kształtując swój model, około 3000m2, w  miejscowościach zamieszkiwa-
zastosowało Strategię Błękitnego Oceanu (Chan nych przez ok. 2500 mieszkańców, z zapleczem 10-
Kim, 2005). Firma dociera do miejsc, w  których 30 miejsc parkingowych (Prospekt emisyjny Dino
dotąd nie funkcjonowały markety najważniejszych Polska S.A.). Ponadto, mimo że sieć nie oferuje
sieci, jednocześnie dostarcza pewnych nowych war- marek własnych, w swojej ofercie posiada produkty
tości, odpowiadających na zmieniające się trendy wielu regionalnych producentów. Niemałym atu-
zakupowe polskich konsumentów. Do niedawna tem jest własny zakład mięsny, który pozwala na
badania wskazywały na to, że główną determi- dostarczanie bogatej oferty świeżego mięsa i wędlin
nantą wyboru sklepu jest cena, jednak dziś, czemu dostępnych w każdym sklepie na stoisku z obsługą.
dodatkowo przysłużyła się pandemia COVID-19, Przedsiębiorstwo również w działaniach marketin-
coraz ważniejszym czynnikiem staje się właśnie gowych stawia na lokalność – reklamy znajdziemy
bliskość sklepu od domu czy pracy, szybkość oraz na bilbordach, a  ofertę w  rozprowadzanej gazet-
wygoda zakupu, ale również jakość i  obecność ce reklamowej.

14

14/2021

Konsekwentnie realizowany model biznesowy czątku 2021 r. Dino udało się otworzyć kolejne 234
sprawia, że tam, gdzie działa market Dino, najpraw- nowe sklepy, co oznacza, że aktualnie sieć posiada
dopodobniej nie znajdziemy sklepów innych sieci, ich 1706 i  jest obecna we wszystkich wojewódz-
więc choć wydawałoby się, że firma z nimi wprost twach, poza podkarpackim. Tempo wzrostu liczby
nie konkuruje, to jednak odbiera im znaczną część placówek wyniosło prawie 25% r/r, co pozwoliło
klientów, którzy dotąd na zakupy udawali się do dać zatrudnienie niemal 30 tys. osób.
większych miejscowości.
Oprócz imponującej liczby nowych sklepów,
Przyszłość pod znakiem ekspansji warto zwrócić uwagę na to, jak radzą sobie te do-
W I półroczu 2021 r. markety Dino odwiedzał tychczas otwarte. Jednak i  tu Dino nie ma powo-
średnio milion klientów dziennie – jest to wzrost dów do zmartwień. Dynamika sprzedaży LFL (ang.
o  ponad 33% r/r – mówiła Izabela Biadała, like-for-like, a więc wśród sklepów, które funkcjonują
członek zarządu Grupy Dino (grupadino.pl, do- już co najmniej rok) po III kwartale 2021 r. wynio-
stęp: 19.10.2021). Taka dynamika nie może dziwić, sła 9,9% wobec 11,6% w latach 2017, 2018 i 12,6%
wobec tego, w  jak szybkim tempie firma otwiera w 2019 r. i do końca roku ma przekroczyć poziom
nowe sklepy. We wspomnianym okresie działalność 10%. Warto pamiętać, że zależy ona w dużej mierze
rozpoczęło 150 marketów, co oznacza, że niemal od inflacji żywności.
każdego dnia swoje drzwi otwierał nowy. Ekspre-
sowa ekspansja geograficzna to efekt założeń strate- Czwartym bardzo ważnym elementem strategii
gicznych spółki – te wskazują na skupienie działań przedsiębiorstwa są działania na rzecz środowiska
w  trzech głównych obszarach (grupadino.pl, do- naturalnego. Ich efekty można zaobserwować go-
stęp: 29.10.2021): łym okiem - do końca 2021 r. na dachach 800 mar-
• utrzymania dynamicznego organicznego wzro- ketów i  3 centrów dystrybucji będą zainstalowane
panele fotowoltaiczne. Ma także zostać zbudowana
stu liczby placówek, farma fotowoltaiczna na terenie Centrum Dystry-
• kontynuacji wzrostu przychodów ze sprzedaży bucyjnego w Sieroniowicach (infostrefa.pl, dostęp:
05.11.2021). Na tym spółka nie poprzestaje i dekla-
w istniejącej sieci sklepów (LFL), ruje podjęcie kroków w obszarach:
• systematycznej poprawy rentowności. • energii elektrycznej (wspomniane panele oraz

Na Rysunku 1. przedstawiono, jak rozszerzała się korzystanie z urządzeń energooszczędnych),
sieć sklepów Dino w latach 2010-2020. Według naj- • logistyki (poprawa efektywności dostaw, flota ni-
nowszych danych, przez dziewięć miesięcy od po-
skoemisyjna, bliskość centrów dystrybucji),

Rysunek 1. Ekspansja geograficzna Dino w latach (od lewej): 2010, 2015, 2020. Liczba sklepów
kolejno (od lewej): 111, 511, 1473

Źródło: www.grupadino.pl`

15

Tabela 1. Wybrane dane finansowe Grupy Kapitałowej Dino Polska S.A. za lata 2015-2020

PLN (tys.) 2016 2017 2018 2019 2020

Przychody ze sp. 3 320 574 4 462 835 5 838 529 7 646 547 10 125 815

dynamika 28,2% 34,4% 30,8% 31,0% 32,4%

EBIT 215 589 303 242 429 002 561 909 837 859

dynamika 34,7% 40,7% 41,5% 31,0% 49,1%

EBITDA 288 291 401 386 541 060 725 426 1 036 005

dynamika 37,1% 39,2% 34,8% 34,1% 42,8%

Zysk netto 151 210 213 604 307 554 410 907 643 917

dynamika 23,8% 41,3% 44,0% 33,6% 56,7%

Źródło: opracowanie własne na podstawie raportów spółki

• gospodarowania odpadami (segregacja odpadów, pływy z działalności operacyjnej. Ta luka sprawia,
opakowania wielokrotnego użytku, recykling, że Dino sięga po dług, co pozwala zachować łączne
współpraca z dostawcami w zakresie opakowań). przepływy na dodatnim poziomie. Jak czytamy w li-
teraturze, dodatnie przepływy pieniężne z działal-
Wybrane dane finansowe ności operacyjnej, ujemne z inwestycyjnej i dodatnie
Dotychczasowe wyniki finansowe spółki wydają się z finansowej, które łącznie są dodatnie sugerują, że
potwierdzać, że Dino radzi sobie nad wyraz dobrze. działalność inwestycyjna jest finansowania z  pod-
W Tabeli 1. zaprezentowano wybrane dane ze spra- stawowej działalności oraz zewnętrznych źródeł fi-
wozdań finansowych za ostatnie pięć lat. Po prze- nansowania, a łączne przepływy świadczą o dalszej
prowadzeniu analizy dynamiki można stwierdzić, możliwości inwestowania (Gabrusewicz i Remlein,
że z roku na rok podmiot notuje dwucyfrowe wzro- 2011, s. 197). Wskaźnik dług netto (definiowany
sty dynamiki przychodów ze sprzedaży. W 2020 r. przez spółkę jako: oprocentowane kredyty i  po-
rekordowo wzrósł zysk netto – o niemal 57% r/r. życzki oraz zobowiązania z tytułu leasingu + bie-
żąca część oprocentowanych kredytów i  pożyczek
Wynika to oczywiście z rozszerzającej się działal- oraz zobowiązania z tytułu leasingu pomniejszone
ności, a w tym Dino nie zamierza zwalniać i wciąż o środki pieniężne i ich ekwiwalenty) do EBITDA
intensywnie inwestuje. W 2020 r. na działalność in- z roku na rok utrzymuje się na poziomie ok. 1, lecz
westycyjną przeznaczono ponad 1 mld zł, a w tym systematycznie maleje, a w 2020 roku pierwszy raz
roku ma zostać zainwestowane w sumie 1,3 mld zł. spadł do 0,96. W obecnej sytuacji szybkiego rozwo-
Pieniądze pozyskiwane są m.in. z  emisji obligacji, ju i  wysokich inwestycji, dług nie wydaje się więc
których program został zawarty w Prospekcie emi- być czymś nietypowym i jest niezbędny do dalszej
syjnym. Początkowo opiewał on na 500 mln zł, lecz ekspansji, jednak Dino musi odpowiednio nim za-
obecnie został zwiększony do mld zł. Najnowszą rządzać, a temu na pewno będą się przyglądać inwe-
emisję mają stanowić obligacje czteroletnie opro- storzy w najbliższych latach.
centowane według WIBOR 3M + marża 1,2 p.p.
(obligacje.pl, dostęp: 29.10.2021). O nadmierne za- Dino na GPW rozpala oczekiwania
dłużenie obawia się część inwestorów. Jak można inwestorów
zauważyć w  rachunku przepływów pieniężnych, Dino zadebiutowała na GPW 19 kwietnia 2017 r.,
ujemne przepływy z działalności inwestycyjnej ro- a w marcu 2019 r. stała się częścią indeksu skupiają-
sną w ostatnich latach szybciej niż dodatnie prze-

16

14/2021

Wykres 1. Kurs akcji Dino na GPW od debiutu do 11.2021

Źródło: opracowanie własne na podstawie www.gpw.pl/archiwum-notowan

cego największe polskie spółki – WIG20. Od tego Sprzedaży, z 0,50% pozycji krótkiej, czyli tzw. grą
czasu z  pewnością należy do jednej z  ulubionych na spadek kursu (Rejestr Krótkiej Sprzedaży KNF,
spółek inwestorów długoterminowych. Akcje firmy dostęp: 26.10.2021). Ostudzenia nastrojów oczekuje
systematycznie zyskują na wartości, notując jedynie również analityk Janusz Pięta z BM mBanku, który
okresowe korekty (Wykres 1). na początku września wydał rekomendację „trzy-
maj” z ceną docelową 322,70 zł (biznesradar.pl, do-
W czasie, kiedy pisano ten artykuł (ostatni ty- stęp: 27.10.2021).
dzień października 2021 r.), akcje spółki notowały
swoje maksima, osiągając cenę nawet 375 zł, ponad Istotnie, wystarczyło, że opublikowane 5.11.
10-krotnie wyższą od ceny emisyjnej. Tym samym wyniki za III kwartał okazały się nieco niższe od
kapitalizacja spółki wynosiła ok. 36 mld zł, co da- zakładanego konsensusu, by kurs spółki został
wało jej tytuł 9. największej spółki na polskiej gieł- mocno przeceniony na otwarciu sesji. Można więc
dzie – miejsce przed m.in. PZU, KGHM, PEKAO przypuszczać, że jeśli Dino nie będzie systematycz-
czy PGE (stockwatch.pl, dostęp: 24.10.2021). Cena nie przekraczać oczekiwań rynku, możliwym jest,
odbiegała jednak w coraz większym stopniu od wy- że jej kurs obierze drogę ku swojej wycenie funda-
ceny fundamentalnej, na co wskazywały chociażby mentalnej, jednak niewątpliwie przykład tej spółki
dwa najpopularniejsze wskaźniki: C/Z wynosił 49,4, pokazuje, że biznesy niepaństwowe mogą stawać się
a C/WK – 13,9 (gpw.pl/dinopl, dostęp: 19.10.2021). ważną częścią polskich indeksów giełdowych i zy-
Jeśli się nimi kierować, inwestorzy wysoko wyce- skiwać zaufanie inwestorów.
niają aspekty pozarachunkowe i nadal mają wysokie
oczekiwania co do tempa rozwoju przedsiębiorstwa Podsumowanie
(Kuciński, 2013, s. 91-92). Podołanie nim może być Model biznesowy odgrywa niezmiernie istotną rolę
teraz dużym wyzwaniem dla Dino. Za przewarto- w działalności przedsiębiorstwa. Na podstawie prze-
ściowany kurs uważa fundusz Marshall Wace LPP, prowadzonego studium przypadku sieci handlowej
który 20.10.2021 ujawnił się w  Rejestrze Krótkiej Dino można stwierdzić, że wraz z  odpowiednią

17

strategią ma on kluczowy wpływ na sukces biznesu Grupa Dino. (2017). Prospekt emisyjny Dino Polska S.A.
na rynku. Dzięki wykorzystaniu zyskującego na zna- Pobrane 05.11.2021 z: https://grupadino.pl/raporty-gpw/
czeniu w ostatnich latach w branży handlu detalicz- prospekt-emisyjny/
nego segmentu proximity, firma ta może pochwalić Infostrefa (2021). Dino Polska planuje w ‘22 wzrost nakładów
się dynamicznie rosnącą liczbą sklepów, ekspansją inwestycyjnych. Pobrane 5.11.2021 z: https://infostrefa.com/
geograficzną oraz sukcesywną poprawą wyników infostrefa/pl/wiadomosci/40762612,dino-polska-planuje-w-
finansowych. Rezultaty działań przedsiębiorstwa, 22-wzrost-nakladow-inwestycyjnych
jak i  kolejne ambitne plany oraz cele, dostrzegają Kaszuba, K. (2018, 10 maja). Polskie sieci supermarketów
inwestorzy giełdowi, dzięki czemu kurs spółki od proximity rzucają wyzwanie dyskontom [Analiza]. Pobrane z:
momentu debiutu stał się poprzez swój ustawiczny https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykul/polskie-sieci-
wzrost okazją do inwestowania długoterminowego. supermarketow-proximity-rzucaja-wyzwanie-dyskontom-
analiza/2
Spółka stoi przed wieloma wyzwaniami. Wysokie KNF. (2021). Rejestr Krótkiej Sprzedaż y. Pobrane 26.10.2021 z:
oczekiwania inwestorów, obsługa zadłużenia, wiele https://rss.knf.gov.pl/RssOuterView/
rodzajów ryzyka związanych ze skalą działalności, KPMG. (2021). Cz y pandemia COVID-19 trwale zmieni zwyczaje
posiadanymi nieruchomościami, inflacją, wreszcie zakupowe Polaków? Pobrane 05.11.2021 z: https://home.kpmg/
konkurencja dużych sieci handlowych – o  więk- pl/pl/home/media/press-releases/2020/09/media-press-
szym potencjale organizacyjnym, marketingowym czy-pandemia-covid-19-trwale-zmieni-zwyczaje-zakupowe-
czy finansowym, a także mniejszych konkurentów polakow.html
z segmentu – to tylko niektóre z nich. Kubicki, M. (2021, 26 października). Dino Polska wciąż
rośnie. Uwaga na ryzyko korekty. Pobrane z: https://www.
Przedstawiona charakterystyka firmy ukazuje je- bankier.pl/wiadomosc/Dino-Polska-wciaz-rosnie-Uwaga-na-
dynie najważniejsze aspekty związane z działalno- ryzyko-korekty-8211721.html
ścią spółki i ze względu na ograniczoną obszerność Kuciński, A. (2013). Znaczenie wskaźników rynkowych w ocenie
nie należy jej utożsamiać z analizą fundamentalną. atrakcyjności inwestycyjnej spółek giełdowych. Studia i prace
Z pewnością warto uważnie przyglądać się działal- Wydziału Ekonomicznego nr 1. Pobrane z: https://depot.
ności Dino w najbliższych latach. ceon.pl/bitstream/handle/123456789/15307/Znaczenie.
pdf?sequence=1&isAllowed=y
Bibliografia Słomski, D. (2020, 22 kwietnia). Dino na giełdzie wygląda lepiej
niż przed epidemią. Eksperci chwalą biznes i ostrzegają inwestorów.
Biznesradar.pl (2021). Rekomendacje dla DNP. Pobrane z: Pobrane z: https://www.money.pl/gielda/dino-na-gieldzie-
https://www.biznesradar.pl/rekomendacje-spolki/DNP wyglada-lepiej-niz-przed-epidemia-eksperci-chwala-biznes-i-
Brdulak, H. (2011). Nowoczesne modele biznesu w logistyce. ostrzegaja-inwestorow-6502609846315137a.html
W: J. Witkowski, A. Baraniecka (red.). Strategie i logistyka Stockwatch.pl (b.d.) Ranking kapitalizacji spółek giełdowych.
w sektorze usług. Logistyka w nietypowych zastosowaniach (s. 31), Pobrane 24.10.2021 z: https://www.stockwatch.pl/ranking-
Prace Naukowe UE we Wrocławiu 234, Wrocław kapitalizacji/
Chan Kim, W. (2005). Strategia błękitnego oceanu. MT Biznes, Szalonka, K. A., Gardocka-Jałowiec, A. (2018). Determinanty
Warszawa wyboru miejsca zakupów. Handel wewnętrzny, 2018;6(377):410-
Gabrusewicz, W., Remlein, M. (2011). Sprawozdanie finansowe 421 (tom II)
przedsiębiorstwa. Jednostkowe i skonsolidowane. PWE, Warszawa Obligacje.pl (2021, 12 października). Dino wyemituje obligacje
GPW. (2021). Archiwum notowań. Pobrane z: https://www.gpw. za 200 mln zł. Pobrane z: https://obligacje.pl/pl/a/dino-
pl/archiwum-notowan wyemituje-obligacje-za-200-mln-zl
www.grupadino.pl

18

14/2021

Objectives and Key Results
– jako metoda zarządzania
największych przedsiębiorstw

Objectives and Key Results, w skrócie „OKR”, jest to potęż-
ne narzędzie do zarządzania, które zdobywa popularność
wśród innowacyjnych firm z sektora technologicznego, han-
dlu detalicznego, a nawet non-profit. Celem niniejszego ar-
tykułu jest wyjaśnienie działania metody OKR stosowanej
przez jedne z najbardziej znanych na świecie organizacji,
m.in.: Google, Dropbox, Twitter, Gates Foundation i Disney.

Joanna Dąbrowska Pojęcie OKR • nie są bezpośrednio powią-
[email protected] Cele i  kluczowe rezultaty (KR) zane z planami wynagrodzeń
Uniwersytet Ekonomiczny to narzędzie służące do wstęp- o  zmiennej wysokości, taki-
w Poznaniu nego wyznaczania zadań pro- mi jak premie za wyniki,
kierunek: Nadzór i kontrola wadzących do realizacji strategii
I rok, II stopień organizacji. Stosuje się je dla • prowadzone są w  krótszych
Opiekun naukowy: firm, zespołów i  osób działają- cyklach 3, 4 lub 6 miesięcy,
dr Joanna Furmańczyk cych indywidualnie, a  jego rolą
Artykuł recenzowany jest skupienie się całego przed- • domyślnie są publiczne,
siębiorstwa na realizacji istot- oznacza to, że poufne OKR
Agnieszka Górska nych celów biznesowych (Do- są wyjątkiem, a nie regułą,
[email protected] err, 2018).
Uniwersytet Ekonomiczny • nie są definiowane wyłącz-
w Poznaniu Pod pewnymi względami kie- nie odgórnie, OKR powinny
kierunek: Nadzór i kontrola rują się tą samą logiką, co tra- być ustawiane zarówno od
I rok, II stopień dycyjne cele, oparte na Balanced dołu do góry, jak i od góry do
Opiekun naukowy: Scorecard, Hoshin Kanri lub dołu. W praktyce pracowni-
dr Joanna Furmańczyk Management by Objectives, ale cy odgrywają w tym procesie
Artykuł recenzowany wyróżniają się pośród nich swo- bardziej aktywną rolę.
ją formą, co czyni je bardziej OKR to zestaw jednego celu
przydatnymi w  wyzwaniach
biznesowych współczesnych i n kluczowych wyników, prze-
firm i  profesjonalistów. OKR, ważnie przyjmuje się od 2 do
w  ich obecnym zastosowaniu, 5. Celem jest wynik biznesowy,
różnią się od zwykłych celów który należy osiągnąć, nie jest
w  następujący sposób (Mello, on mierzalny tylko powinien
2016): być napisany w  kategoriach ja-
kościowych. Kluczowe wyniki
powiązane z  celem są ustalane
zgodnie z  koncepcją SMART,

19

co oznacza konkretne, mierzalne, osiągalne, istotne Powstanie i rozwój metody Objectives
i określone w czasie wyniki oparte na określonych and Key Results
kluczowych wskaźnikach wydajności. Kluczowe
wyniki pokazują, czy cel został osiągnięty, służą Początki zarządzania wydajnością pracowników
jako dowód osiągnięcia celu. Dobre OKR powin- przez cele sięgają ojców zarządzania, którymi są
no być zbudowane w taki sposób, że jeśli wszystkie Frederick Winslow Taylor i  Henri Fayol. Byli oni
kluczowe wyniki zostaną osiągnięte, to oznacza, że pionierami w  badaniu produktywności jednostek
postawiony cel również został spełniony. Na reali- i już w 1916 r. H. Fayol wspomniał o  korzystaniu
zację postawionych wyników można przeznaczyć z celów w procesie zarządzania. Określił on plano-
dowolny okres czasu, pamiętając przy tym, że nie wanie jako wizualizacja założonego celu oraz kroki
może on być dłuższy niż dany cykl OKR, w którym i etapy, które prowadzą do jego osiągnięcia. Oko-
są one ustalone, monitorowane i  oceniane (Mello, ło 1935 r. przeprowadzono pierwsze eksperymen-
2016). ty, które dowodzą, że cele poprawiają wydajność
pracowników. Autorem eksperymentów był Cecil
Metoda ta jest zarówno odpowiedzią na potrzeby Alec Mace. Brytyjczyk doszedł do wielu ciekawych
organizacji, poprzez wspomaganie realizacji istot- wniosków m.in. uzależnił wydajność od istnienia
nych kwestii w  całym przedsiębiorstwie, ale także celów, zbadał, że cele muszą być realne i  można
tworzy wartości dla klienta firmy. Integruje zespoły mierzyć je według różnych kryteriów (Mello, 2016).
wewnątrz, ale i  łączy cele między zespołami. Na-
leży przy tym pamiętać, że cele zespołu  powinny Kolejną ważną datą dla zarządzania przez cele
być tworzone przez cały zespół, a nie przez jedną jest rok 1954. Wtedy Peter Drucker, uważany za
osobę, która nim zarządza. Pomaga to zmotywo- guru zarządzania, stwierdził, że cele mogą być
wać członków zespołu do działania, ponieważ sami świetnym sposobem na zmierzenie wydajności pra-
ustalali swoje cele. Cele zespołu powinny wynikać cy. Twierdził, że menedżerowie powinni wyznaczać
w dużym stopniu z celów całej organizacji i powin- cele służące poprawie produktywności, powinni
ny być bardzo ambitne. Tylko wtedy uda się osią- zbadać wydajność przed ich wprowadzeniem i ba-
gnąć rzeczy, które dotychczas wydawały się nieosią- dać rezultaty w trakcie realizacji celu, aby móc je do-
galne (Bienias, 2019). Oddanie zespołom władzy skonalić przez cały czas. Metoda ta została nazwana
nad ich celami, ich współpraca i zaufanie we wspól- „MBO”, czyli „Zarządzanie przez cele”. Niepod-
nej realizacji oraz wprowadzenie Stretch Goals, tj. ważalną zaletą MBO jest to, że dostarcza ona środ-
bardzo trudnych i  ambitnych celów, prowadzi or- ki samokontroli i silniejszą motywację do działania.
ganizację do innowacyjnej kultury organizacyjnej, Podobną metodę opracowano także w powojennej
która wspomaga dalszy rozwój przedsiębiorstwa Japonii około lat 50. XX w. i  nazwano ją Hoshin
(Castro, 2021). Kanri. Polega ona na wdrożeniu spójnych celów
strategicznych w  całej organizacji, tj. poszczegól-
Ustalanie celów w  metodzie OKR odbywa się nych wydziałach i  jednostkach indywidualnych.
w kilku krokach, pierwszym jest zdefiniowanie mi- Od momentu powstania powyższych metod zarzą-
sji, tzn. powodu istnienia firmy i jej wizji, która po- dzania przez cele, praktycznie każde nowoczesne
kazuje jak osiągnąć misję. Następnie należy ustalić przedsiębiorstwo z nich korzysta (Mello, 2016).
cele strategiczne organizacji, które zazwyczaj nale-
ży realizować w  okresie 1 roku. Potem krótkoter- Określenie OKR zostało wprowadzone przez
minowe cele i  kluczowe rezultaty powinny ustalić Andy’ego Grove’a (urodzony jako András István
poszczególne działy oraz ich członkowie. Po tych Gróf) pochodzącego z Węgier, współzałożycie-
ustaleniach rozpoczynamy cykl OKR, w czasie któ- la firmy Intel. Pełnił tam funkcję CEO już przez
rego monitorujemy wyniki i organizujemy cotygo- ponad 10 lat, kiedy w  latach 70. XX w. wprowa-
dniowe spotkania przeglądowe temu poświęcone. dził „iMBO”, tj. „Intel Management by Objecti-
Gdy zakończy się dany cykl powinno dokonać się ves”. Pracownicy ustanawiali wówczas cele, roczne
rozliczenia poprzedniego okresu i wyciągnąć wnio- i kwartalne, oraz etapy ich realizacji, które nazwano
ski w  celu dalszego udoskonalania swoich celów kluczowymi wynikami. Według A. Grove’a kluczo-
(Bienias, 2019). we wyniki to kamienie milowe, które prowadzą do

20

14/2021

osiągnięcia danego celu. Ponadto podkreślił, że dla felowych metodę OKR. Najważniejszą z  nich był
uzyskania zamierzonych efektów wyniki powinny start-up dwóch studentów ze Stanford, którzy stwo-
być mierzalne. Zaś samo ustalanie celów i wyników rzyli niesamowitą wyszukiwarkę internetową- Go-
należy określać w dwojaki sposób tzn. od góry do ogle. W 1999 r. J. Doerr został doradcą w Google
dołu i odwrotnie. Pierwszy sposób ma zastosowa- i  przedstawił założycielom opisaną metodę zarzą-
nie w przypadku strategicznych celów, które powin- dzania przez cele. Larry Page i Sergey Brin wdro-
ny być wdrożone do różnych działów. Z kolei dru- żyli OKR do Google i stosuje się ją tam do dzisiaj
gą możliwość stosować należy, aby zaangażować (Gonçalves, 2021). Metoda ta jest traktowana jako
indywidualne jednostki do procesu poprawiania narzędzie zarządzania wydajnością HR. Ponadto
wydajności. A. Grove zachęcał pracowników Intela jest luźno stosowana, większość pracowników ma
do definiowania własnych celów zgodnych z  cela- dowolność czy korzystać z OKR i w jakiej formie.
mi firmy i nawoływał, aby były one agresywne, tj. Wyjątek stanowią sprzedawcy, których cele ustalane
trudne i ambitne (Mello, 2016). W okresie zarządza- są odgórnie i zgodnie z budżetem. Po latach moż-
nia przez Andy’ego Grove’a firmą Intel osiągnięto na stwierdzić, że wprowadzenie OKR do Google
bardzo dobre wyniki. Niewątpliwie przyczyniło się było ważnym punktem w ich rozwoju i umożliwiło
do tego wprowadzenie metody OKR. Z kolei sam wplecenie ogromnych ambicji założycieli w cele fir-
CEO, w  1997 r., za swoje osiągnięcia w  Intel zo- my (Mello, 2016).
stał ogłoszony człowiekiem roku magazynu „Time”
(Maj, 2019). John Doerr podczas prezentacji dla pomysło-
dawców Google przedstawił przykład OKR, który
W latach 90. XX w. metoda OKR rozprzestrze- obrazuje poniższa grafika. Zgodnie z metodą, przy-
niła się do innych firm z Doliny Krzemowej dzięki kład ten zawiera jeden cel i trzy kluczowe wyniki.
Johnowi Doerrowi. Pracował on w firmie Intel od
1974 r. pośrednio pod A. Grove’em i  wykorzysty- Wkrótce po Intelu i Google, OKR zostało przy-
wał tam na co dzień OKR. Gdy został partnerem jęte przez setki firm i organizacji idących w ich śla-
w  Kleiner Perkins Caufield & Byers Po, cenionej dy. Na długiej liście zagranicznych przedsiębiorstw,
firmie venture capital, szerzył wśród spółek port- które stosują OKR znajdują się m.in.: Adobe, Ama-
zon, Dell, Deloitte, Dropbox, Facebook, GoPro,

21

LG, LinkedIn, Microsoft, Mozilla, Netflix, Pana- kwencjach tygodniowych istnieje możliwość ich
sonic, Samsung, Siemens, Spotify, Twitter, Uber, zmiany, gdy zajdzie taka potrzeba,
Vox Media (Gonçalves, 2021). W Polsce OKR sto- • przy ustalaniu OKR powinna wziąć udział cała
sują m.in.: Allegro, Blue Media, Chmura Krajowa, jednostka, taka otwartość pozytywnie wpływa
DocPlaner, Flixbus, Gazeta.pl, inFakt, Lux Med, na pracowników, którzy czują się bardziej zaan-
mBank, OLX, Qpony.pl (Bienias, 2020). gażowani i docenieni, wiedzą lepiej co mają robić
i  odczuwają, że również mają pewnego rodzaju
Dla LinkedIn OKR jest narzędziem, które daje kontrolę. Prócz tego, wspólne ustalanie celów
każdemu w firmie poczucie pilności. Według dyrek- umożliwia wykorzystanie umiejętności i wiedzy
tora generalnego LinkedIn, Jeffa Weinera, mogą oni większej ilości osób,
lepiej skoncentrować się na tym, co najważniejsze, • łączenie celów jednostki z  celami każdego po-
korzystając z OKR ze względu na krótko- i długo- jedynczego pracownika zwiększa sens pracy da-
terminowe ramy czasowe dla odpowiednich celów, nego pracownika. Zwraca uwagę, że cele przez
jakie wyznaczyli firmie. Amazon to kolejna duża niego ustalone wpłyną na osiągnięcie sukcesu
firma, która zastosowała OKR w swojej działalno- całej organizacji, pokazuje to pracownikowi jego
ści. Jednym z kluczowych czynników sprzyjających mierzalny wpływ na jednostkę,
przyjęciu OKR była sama liczba pracowników fir- • pracownicy mają zwrócić uwagę na ich wyniki,
my, która często prowadzi do wielu nieporozumień, a  nie konkretne zadania, ważniejszy jest efekt,
niespełnionych oczekiwań i napięć w zarządzaniu. który osiągną. Dlatego pracownicy analizują,
Główne zastosowanie OKR na Twitterze jest po które cele naprawdę mają sens dla organizacji
stronie przejrzystości i komunikacji. Upewniają się, i podejmują świadome i racjonalne decyzje,
że każdy może zobaczyć i sprawdzić, nad czym pra- • cele wyznaczane metodą OKR są ambitne,
cują inni. NASA zastosowała OKR, gdy postano- umożliwiają zespołom w  jednostkach lub po-
wiła wysłać człowieka na Księżyc. Projekt nazwano szczególnym pracownikom wyjść ze strefy kom-
„Moonshot Goal”, a ich OKR nieustannie ewolu- fortu i  osiągnąć więcej, niż sami myślą, że są
ował przez 10-25 lat, aż osiągnęli swój ostateczny w stanie osiągnąć,
cel w 1961 roku (Gonçalves, 2021).

Mocne i słabe strony Rysunek 1. Przykład OKR Doerra
zarządzania metodą
OKR Źródło: Opracowanie własne na podstawie Doerr, 2018
Korzystanie z  metody
OKR może przynieść wie-
le korzyści, najczęściej wy-
mienianymi zaletami tego
sposobu są (Maj, 2019;
Weller, 2021):
• jasność dla całej jednost-

ki, pracowników oraz
zarządzających w  jakim
kierunku zmierza orga-
nizacja,
• kluczowe rezultaty są
przedstawione w sposób
mierzalny, więc łatwo
można wyciągać wnio-
ski z  postępów. W do-
datku przez to, że OKR
są uaktualniane w  se-

22

14/2021

• ustanowione cele OKR są upublicznione dla • Wyznaczanie niemożliwych do spełnienia OKR.
wszystkich, każdy w organizacji może zobaczyć, • Przypuszczanie, że zadania są synonimem kluczo-
na czym koncentruje się inna osoba, więc nie
musi ona często raportować czym się zajmuje, wych rezultatów. OKR to mierzalny rezultat tego
co zostało zrobione, nie coś co jest do wykonania.
• działanie i wykonywanie zadań nie zawsze wiąże • Wyznaczanie wszystkich OKR odgórnie. Nale-
się z  produktywnością. OKR pomaga jednost- ży wyjaśniać ideę zespołowi i pokazać jak mogą
kom stać się bardziej nastawionymi na wyniki, się do tego przyczyniać, zamiast określać ich cele
a nie zadania, za nich.
• Przy tworzeniu OKR musi współpracować cała
• jeśli priorytety jednostki niespodziewanie ulegną organizacja, nie można robić tego w  zamknię-
zmianie, bardzo łatwo jest zmienić OKR by od- tym gronie, bo współpraca przy osiąganiu celów
dawały nowe koncepcje, do których dąży orga- będzie niemożliwa. Pracownicy pomagając wy-
nizacja, znaczać cele czują się z nimi bardziej związani,
lepiej je pamiętają i tworzenie OKR przy współ-
• cotygodniowa aktualizacja i kwartalne ustalanie pracy całej organizacji pomaga uwzględnić różne
OKR pomagają ludziom pamiętać co mają do punkty widzenia.
wykonania oraz motywuje ich to do działania. • „Wyznaczyć i zapomnieć”. Nie można traktować
Metoda OKR ma wiele zalet i  może przynieść OKR jak ulotnych, noworocznych postanowień.
OKR muszą być częścią kultury organizacji
jeszcze więcej korzyści jednostce, jeżeli jej zarządza- i muszą być sprawdzane w regularnych cyklach.
jący będą pamiętać o najczęściej popełnianych błę- • Uważanie metody OKR za narzędzie do ewa-
dach w stosowaniu OKR i ich unikaniu. Oto lista luacji pracowników, podczas gdy jest ona sty-
przeważnie występujących mankamentów, poczy- lem zarządzania.
nając od tych najpowszechniejszych (Castro, 2021): • Nie powinno się kopiować metod Google lub
• Ustalanie niemierzalnych Key Results, należy pa- innej organizacji bez analizy własnego przedsię-
biorstwa. Nie istnieje jedna prawidłowa droga
miętać by każdy KR był mierzalny, ponieważ tyl- do wprowadzenia OKR, nawet w Google różne
ko w ten sposób jest się w stanie zbadać progres. zespoły korzystają z  różnych wariantów meto-
• Wyznaczenie zbyt dużej liczby Objective lub Key dy OKR.
Results. OKR powinny zawierać zadania, które • Nie łączenie OKR. OKR poszczególnych pra-
są największymi priorytetami, a nie listą wszyst- cowników muszą wpływać na spełnienie OKR
kich zadań, które należy wykonać. OKR ma być całej jednostki.
opisem tego co jest najważniejsze podczas dane-
go kwartału. Dodatkowo istnieje ryzyko, że przy
zbyt dużej ilości pracownicy nie będą wstanie za-
pamiętać czy też osiągnąć wszystkich celów.

23

OKR vs SMART OKR i  SMART powinny być wykorzystywane
OKR i SMART to dwie metody definiowania celów w odmiennych sytuacjach, metoda SMART spraw-
dla całej organizacji, danego projektu lub na po- dzi się znacznie lepiej, gdy odgórnie chce się wy-
trzeby osoby indywidualnej. Od 1980 roku metoda znaczyć cele dla powtarzalnych zachowań czy pro-
SMART zyskiwała na popularności, ale w ostatnim cesów lub gdy cele wyznaczone przez SMART nie
czasie wiele start-upów i  przedsiębiorstw wdroży- muszą łączyć się z długoterminowym planem stra-
ło metodę objective and key results, która ukazu- tegicznym jednostki (Weller, 2020).
je założenia w  znacznie szerszej perspektywie od
SMART. Obie metody pozwalają utworzyć precy- Podsumowanie
zyjne, realistyczne i określone w czasie cele. Metoda Na podstawie przeglądu literatury krajowej oraz
SMART pozwala odpowiednio utworzyć struktu- zagranicznej wyjaśniono jak działa metoda zarzą-
rę samego celu, by był on sprecyzowany, mierzal- dzania przez cele wprowadzona przez Andy’ego
ny, atrakcyjny, rzeczywisty oraz terminowy. Cele Grove’a. Opisano jej historię, strukturę, mocne
wyznaczane metodą SMART mogą być porówny- oraz słabe strony, a to zrodziło następujące wnioski.
wane do kluczowych rezultatów znajdujących się OKR nie jest w stanie zastąpić dobrego kierownic-
w OKR, jednak metoda OKR wymaga od podmio- twa, uzdolnionego zespołu czy kreatywności, ale
tu odpowiedzi na pytanie „dlaczego?” chce dany cel jeśli jednostka już posiada te cechy to metoda OKR
osiągnąć, a tego aspektu nie znajdzie się w SMART może wspomóc przedsiębiorstwo i pokierować je na
(Weller, 2020). wierzchołek góry sukcesu. Wiele znaczących i  in-
nowacyjnych firm na świecie stosuje to narzędzie
Objective wyznacza główne, inspirujące cele, do zarządzania przez cele. W Polsce również coraz
które dany podmiot chce osiągnąć w danym kwar- częściej spotyka się z jej zastosowaniem dlatego, że
tale, podczas kiedy kluczowe rezultaty zawierają OKR w  znakomitym tempie rozwija się, a  liczba
mierniki oparte na czasie. OKR są zazwyczaj mniej jednostek korzystających z niej rośnie rokrocznie.
specyficznie i bardziej aspiracyjne od celów wyzna-
czonych przez SMART, często zachęcają do zmiany Bibliografia
na tle kulturalnym lub przełomowego rozwoju. Po-
nadto OKR potrafią bardziej wiernie ukazać sukces Bienias, T. (2019). OKRy – ABC metody. Pobrane z https://
i ścieżkę progresu organizacji (Weller, 2020). okry.pl/wp-content/uploads/2019/11/OKR-ABC-metody-
-Objectives-and-Key-Results-prosty-przewodnik-okry.pl_.pdf
Metoda SMART w odróżnieniu od OKR skupia Bienias, T. (2020). OKRy – kto uż ywa metody w Polsce? Pobrane
się na indywidualnym działaniu, czyli jednym kon- z https://okry.pl/okry-kto-uzywa-metody-w-polsce/
kretnym celu. Zdarza się, że podmioty często korzy- Castro, F. (2021). The Beginner’s Guide To OKR. Pobrane
stające z metody SMART, zaczynają kreować w ich z https://felipecastro.com/resource/The-Beginners-Guide-
oparciu listę „to-do”, wyznaczając dużą liczbę celów -to-OKR.pdf
przypominających zadania, zamiast określać założe- Doerr, J. (2018). Measure What Matters. How Google, Bono, and
nia, które przyniosą jednostce rozwój. W metodzie the Gates Foundation Rock the World with OKRs. New York:
SMART istnieje również ryzyko, że wyznaczone cele Portfolio/Penguin.
wcale nie będą związane z głównym celem przedsię- Gonçalves, L. (2021). The OKR Guide: From Strateg y to Execu-
biorstwa. Inne niebezpieczeństwo może wystąpić, tion. Pobrane https://www.academia.edu/39028538/THE_
gdy cele w jednostce są powiązane z bonusami lub OKR_GUIDE_FROM_STRATEGY_TO_EXECUTION
premiami, w takim wypadku pracownicy mogą za- Maj, K. (2019). OKR – skuteczna metoda osiągania celów. Pobrane
cząć tworzyć łatwo osiągalne cele, a w najgorszym z https://karolmaj.pl/okr-skuteczna-metoda-osiagania-celo-
przypadku będą to cele nieużyteczne, ustanowione w/#advgb-toc-78d79239-6ffa-4bb8-bb9f-b68c276f0c48
tylko ze względu na prostość wykonania. Metoda Mello, F. S. H. (2016). OKRs, From Mission to Metrics. How
SMART może cechować się mniejszą elastycznością Objectives and Key Results Can Help Your Company Achieve Great
w  porównaniu do OKR, jeśli cele są oceniane raz Things. San Francisco: Qulture.
do roku, podczas gdy OKR zakłada ewaluację w cy- Weller, J. (2020). Understanding the Unique Utility of OKRs vs.
klach kwartalnych (Weller, 2020). SMART Goals. Pobrane z https://www.smartsheet.com/con-
tent/okr-vs-smart-goals
Weller, J. (2021). OKR Essential Guide. Pobrane z https://
www.smartsheet.com/content/okr-guide

24

14/2021

Jak pandemia i kryzys
roku 2020 zmieniły
polski eksport?

Pandemia COVID-19 i wynikająca z niej recesja, w jakiej znalazła się większość krajów świata
to dla ekonomistów prawdopodobnie dwa największe czarne łabędzie od kryzysu finanso-
wego z 2008 r. Znacznym przeobrażeniom w związku z tymi wydarzeniami podlega obec-
nie rzeczywistość gospodarcza, w tym także jej międzynarodowy wymiar. Analiza wymiany
handlowej z zagranicą to podstawa zrozumienia polskiej rzeczywistości gospodarczej, jako
że łącznie przekracza ona wartość 100% PKB kraju, co jest wysokim wynikiem nawet jak na
europejskie państwo średniej wielkości. Niniejsza praca ma na celu przedstawienie głów-
nych zmian, jakie nastąpiły w polskim handlu zagranicznym po wybuchu pandemii COVID-19
i określenie ich w związku ze światową sytuacją zdrowotną i gospodarczą.

Za punkt odniesienia zostaną się, mających na celu zatrzyma-
wykorzystane dane z  2019  r. nie rozprzestrzeniania się wi-
Natomiast za początek oddzia- rusa] (Chadwick, 2020). Z tego
ływań pandemii na świato- powodu zasadne wydaje się roz-
wą gospodarkę można uznać patrywanie danych od początku
styczeń 2020. Choć w  Polsce 2020, ponieważ już wtedy part-
pierwszy przypadek zarażenia nerzy handlowi Polski doświad-
stwierdzono 4 marca 2020, in- czali turbulencji.
formacje Światowej Organizacji Poniżej przedstawione
Zdrowia (WHO) o  zagrożeniu i omówione pod względem cią-
chorobą już krążyły w  sferze gu przyczynowego zostaną dane
informacyjnej, wpływając na dotyczące wielkości obrotów,
decyzje ekonomiczne, Chiny ich struktury oraz kierunków,
Maksymilian Skrzypczak zaczęły wprowadzać restrykcje, a ocena będzie zawierać progno-
a w lutym Włochy wprowadziły zę na przyszłość. Do tej pory
[email protected] pierwszy europejski lockdown nie powstało wiele artykułów
[potoczne określenie przepisów naukowych na ten temat, dlate-
Uniwersytet Ekonomiczny znacznie ograniczających swo- go praca czerpie również z  in-
w Poznaniu bodę prowadzenia działalności nych źródeł. Należy zaznaczyć,
kierunek: Międzynarodowe gospodarczej, organizowania że obecnie nie można dokładnie
stosunki gospodarcze zgromadzeń i  przemieszczania omówić wszystkich procesów,
II rok, I stopień

Koło naukowe: SKN EUrope

Opiekun naukowy:
dr Judyta Cabańska

Artykuł recenzowany

25

które dotknęły handel z  powodu zawirowań pan- dek w drugim kwartale 2020 r., po którym nastąpiło
demicznych. Część widocznych zmian związana wyraźne odbicie. Słabe wyniki od marca do lipca są
jest z wcześniejszymi procesami, nakładającymi się przyczyną, dlaczego eksport w okresie styczeń-lipiec
na kryzys, a precyzyjniejsze wnioski będzie można 2021 o wartości 726,9 mld zł oznaczał przyrost rok
wyciągnąć dopiero jakiś czas po ustaniu pandemii do roku aż o 26%. Powyższe statystyki potwierdza-
i ustabilizowaniu się światowej gospodarki. ją, że załamanie handlu zagranicznego było przej-
ściowe, a już w 2021 r. dane wskazują na mocne od-
Zmiany w wartości i strukturze eksportu bicie i powrót wymiany na tory wzrostowe.
W 2020 r. wolumen sprzedaży towarów i  usług
za granicę wyniósł ok. 1313,2 miliardów złotych Pandemia, poza tym, że ogólnie osłabiła global-
(World Bank, 2021b). W 2019 r. eksport towarów ny popyt, zmieniła jego strukturę, ponieważ część
urósł o  7,6% wobec r. poprzedniego i  wyniósł grup produktowych okazała się odporna na kryzys,
1 023,6 miliardów złotych. W 2020 r. eksport to- a część wręcz na nim skorzystała. W całym 2020 r.
warów wynosił już 1 062,5 miliardów złotych, co znacząco wzrósł polski eksport leków (o ok. 18%),
oznacza wzrost sprzedaży r./r. o 3,8%. Jest to dobry odzieży (17%), wyrobów tytoniowych (15%), kom-
wynik, jeśli wziąć pod uwagę występującą w  tym puterów, wyrobów elektronicznych i  optycznych,
okresie recesję oraz załamanie handlu globalnego urządzeń elektrycznych i napojów (po około 9%).
i  europejskiego. Polska osiągnęła rekordową nad- Leki i  produkty farmaceutyczne w  zrozumiały
wyżkę w handlu zagranicznym towarami, o warto- sposób stały się potrzebne przez pandemię, a  już
ści 47,2 miliardów zł (Główny Urząd Statystyczny w  okresie marzec-maj 2020 r. ich sprzedaż zagra-
[GUS], 2021a, s. 1), co wynika z  dalszego wzrostu niczna wzrosła o  23% r./r. Eksport sprzętu elek-
eksportu i utrzymania importu na zbliżonym pozio- tronicznego zanotował wtedy spadek o  7%, ale
mie. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na spa- z czasem zaczął rosnąć z powodu upowszechnienia
nauki oraz pracy zdalnej, jak również generalnej

26

14/2021

tendencji od cyfryzacji firm (Polski Instytut Eko- ności w lutym 2022 r. oraz długookresowy wzrost
nomiczny [PIE], 2021, s. 18-19). kosztów pracy w  Polsce, natomiast są to czynniki
niezwiązane bezpośrednio z obecnym kryzysem.
Istotna była także zmiana preferencji konsu-
mentów, którzy w obliczu ograniczeń i wynikającej Jak widać, obroty towarowe okazały się bardziej
z nich zmiany stylu życia, zwiększyli zakupy trwa- odporne na zawirowania niż handel usługami. Wy-
łego użytku dóbr konsumpcyjnych, stanowiących nika to z powodu istotnych barier dla ich świadcze-
substytuty usług. Za przykład można podać sprzęt nia, jakim były lockdowny oraz ograniczenia w po-
RTV, zyskujący na popularności w obliczu zmniej- dróżowaniu. Spowodowało to znaczący spadek
szenia dostępności kin, jak również alternatywnych dochodów wielu branż usługowych. Branża hotelo-
sposobów spędzania czasu wolnego. Duży udział wa zaliczyła spadki liczby gości zagranicznych rzę-
tych dóbr w  polskim eksporcie w  porównaniu do du nawet 98% w pierwszych miesiącach obostrzeń
innych państw europejskich był atutem naszej go- (Świat Hoteli, 2020, s. 32). Rynek gastronomiczny
spodarki (PIE, 2021, s. 18). dotknięty został spadkiem wartości o  15% przez
cały 2020 r., powodując upadek wielu restauracji
Najsilniejsze spadki w 2020 r. dotyczyły sprzeda- i punktów bistro (Stava, 2021).
ży paliw (38%), wiążącą się z radykalnym spadkiem
cen w pierwszej połowie roku. Znaczne spadki za- Natomiast produkowane w Polsce i eksportowa-
notowała branża motoryzacyjna, zwłaszcza na po- ne za granicę wyroby materialne, z racji na naturę
czątku, gdy w okresie marzec-maj 2020 r., eksport produkcji, w  większości nie zmusiły do znaczące-
wyrobów spadł o  ponad połowę. Ostatecznie r. go ograniczenia działalności. Dotknięte zosta-
2020 zamknięty został ze stratą 13% do r. ubiegłego ły w  mniejszym stopniu przez restrykcje prawne,
(PIE, 2021, s. 19). a  w  większym przez recesję w  krajach importują-
cych i idący za tym spadek zagregowanego popytu.
Eksport usług ogółem w 2020 r. spadł o 5,9%, Usługi odpowiadają za nieco ponad 20% polskiego
z  ok. 62 do ok. 58 miliardów euro. Kluczowymi eksportu, zatem ich spadek nie odbił się znacząco
branżami dla polskiego eksportu usług według pro- na całkowitej wartości sprzedaży zagranicznej.
centowego udziału są: transport (28%), pozostałe
usługi gospodarcze (27,8%), usługi teleinforma- Partnerzy handlowi
tyczne (14,1%) oraz podróże zagraniczne (11,6%). Na przestrzeni lat 2020-2021 wzrosło znaczenie
Łączenie stanowią ponad 80% sprzedaży usług za Polski dla niemieckiego handlu zagranicznego.
granicę. Najdotkliwszy spadek obrotów zanotowały W 2019 r. Polska odpowiadała za 4,9% niemieckie-
podróże zagraniczne (44,4%), co wynika z ograni- go eksportu oraz 5,2% importu, plasując się odpo-
czeń w  przemieszczaniu się. Usługi transportowe wiednio na 7. i 5. miejscu oraz zajmując 6. pozycję
zanotowały delikatny spadek (1,7%), spowodowany w skumulowanych obrotach handlowych RFN. Rok
głównie zamkniętymi granicami w drugim kwarta- później obroty wzrosły do 5,4% niemieckiego eks-
le 2020 r. Usługi telekomunikacyjne i informatycz- portu i 5,65% importu dóbr, zajmując 6. i 4. pozycję
ne wzrosły o 7,8%, de facto korzystając na sytuacji, w  tych kategoriach oraz 5. pod względem łącznej
która nie ograniczała przepływu danych w  cyber- wartości handlu (Destatis, 2021). Tym samym Pol-
przestrzeni (w  przeciwieństwie do wielu namacal- ska wyprzedziła Włochy w  handlu z  Niemcami,
nych interakcji), a jednocześnie sprzyjała cyfryzacji a w zakresie sprzedaży na ten rynek także Francję.
i  przenoszeniu działalności do Internetu (Polski Kraje te znalazły się w  głębokiej recesji podczas
Fundusz Rozwoju [PFR], 2021, s. 6). omawianego okresu, a ponadto wprowadziły ostre
restrykcje (Wilczewski i Bryk, 2020). W listopadzie
Wzrost wartości oraz udziału IT w  eksporcie 2020 r. eksporterzy z  nad Wisły znaleźli się na 3.
z dużym prawdopodobieństwem się utrzyma, z ra- miejscu, wyprzedzając także Stany Zjednoczone.
cji na trwałość wdrażanych przez wiele przedsię-
biorstw rozwiązań związanych z  cyfryzacją. Wraz 2021 r. to dalszy wzrost znaczenia obustronnej
z  pokonywaniem wirusa w  Europie, obroty usług wymiany dla gospodarki niemieckiej. W skali 8
podróżniczych powinny ponownie rosnąć, podob- miesięcy od stycznia do sierpnia przewaga sprze-
nie jak transport – w jego przypadku groźne mogą daży USA do Niemiec nad Polską to zaledwie
okazać się implementacja unijnego pakietu mobil-

27

3 miliardy euro spowodowana wzrostem cen ropy ści”, czyli nie tylko jest odporny na chaos, co wręcz
i gazu. Polska umocniła natomiast swoją przewagę na nim długofalowo korzysta.
nad Francją do 4 miliardów euro (Frączyk, 2021).
O ile jednak zakupy we Francji i Stanach Zjedno- Największy przyrost udziału w  polskim ekspo-
czonych to głównie gotowe towary konsumpcyjne, rcie należy do Chin, choć jest to zaledwie ok. 0,2 p.
często stanowiące konkurencję dla niemieckich proc, a sprzedaż na tym kierunku stanowiła 1,3%
firm, na import z  Polski w  znacznej mierze skła- całego polskiego eksportu. Zwiększenie łącznych
dają się półprodukty i podzespoły. Oznacza to, że obrotów spowodowane zostało wzrostem importu
pod względem jakościowym import z  Polski jest o  ok. 2,2 punkty procentowe w  2020 r. Za nawet
korzystniejszy dla niemieckiego przemysłu, w prze- jedną piątą tego wzrostu odpowiada sprowadzanie
ciwieństwie do sprowadzanych z Francji samocho- sprzętu medycznego i artykułów zwalczających wi-
dów lub kosmetyków. Zdaniem Berlińskiej Izby rusa, np. maseczek ochronnych (PIE, 2021, s. 20).
Przemysłowo-Handlowej, Polska okazała się „ko- Istotne były także dobra trwałego użytku, głównie
twicą stabilności dla gospodarki Niemiec w czasach sprzęt elektroniczny, jak również części i  podze-
pandemii” (Lehrke, 2021). Podobnie jak podczas społy do jego produkcji. Warto zwrócić uwagę, że
kryzysu 2008  r., nie tylko handel był stabilny, ale podobne rodzaje wyrobów napędzały także polski
globalne zawirowania ekonomiczne dały impuls do eksport w związku ze zmianami w strukturze po-
inwestowania na terenie Polski, przez co wzrastała pytu wywołanymi pandemią. Zachodził tutaj han-
wymiana w  kolejnych latach i  podobny trend jest del tymi samymi gotowymi towarami wynikający
prawdopodobny obecnie, jako że Polska jest w czo- z różnic w preferencjach konsumentów, sprowadza-
łówce światowych odbiorców inwestycji green field nie części następnie używanych do produkcji oraz
[inwestycja greenfield to inwestycja bezpośrednia, reeksport produktów zaimportowanych z Chin do
w  wyniku której powstaje w  kraju nowy podmiot innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Pań-
gospodarczy, np. nowa fabryka]. Choć realnie bę- stwo Środka umocniło się na pozycji drugiego naj-
dzie można to ocenić za kilka lat, niewykluczone, większego partnera handlowego Polski, mimo że
że handel polsko-niemiecki ma cechy „antykrucho- wzajemne obroty są zdominowane przez chińską
sprzedaż co prezentuje wykres 1.

Zmiana udziału w polskim eksporcie

1,2

1

0,8

Zmiana w pkt. proc. 0,6

0,4

0,2

0

-0,2

-0,4

Wykres 1. Zmiany w obrotach Polski z jej partnerami handlowymi

Źródło: Opracowanie strony „Obserwator Finansowy” na podstawie danych GUS, https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/
makroekonomia/trendy-gospodarcze/pandemia-umocnila-pozycje-polski-w-swiatowym-eksporcie/

28

14/2021

Warto w  tym miejscu wspomnieć o  zjawisku, omówione wcześniej nasilenie wymiany handlowej
które widać na przykładzie Chin, a  które może między Polską a Niemcami.
mocno wpłynąć długofalowo na polski eksport.
Chiny przez ostatnie lata znacząco poprawiły swoją Obserwowane od kilku lat impulsy dezintegra-
pozycję handlową wobec Unii Europejskiej, w tym cyjne rozpoczęły się wojną handlową między Chi-
i  Polski, a  rosnąca chińska klasa średnia stano- nami a  USA, jednak zostały nasilone w  związku
wi podstawę do rozwoju popytu na import dóbr z pandemią (PIE, 2021, s. 22, 26), czyli zjawiskiem
konsumpcyjnych. Jednoczenie w  związku z  pan- przejściowym. Nie oznacza to jednak, że przenosze-
demią i  zerwanymi łańcuchami dostaw, wystąpiły nie współpracy gospodarczej na szczebel regionalny
na świecie umiarkowane tendencje regionalizacji jest tymczasowe. Zerwanie w wyniku lockdownów
współpracy gospodarczej, która w  konsekwencji łańcuchów dostaw uświadomiło elitom, środowi-
może ograniczyć lub nawet cofnąć wzrost pozycji skom biznesowym i społeczeństwom wielu państw,
Chin w światowym handlu, jak również zwiększyć jakie niebezpieczeństwo niesie za sobą zbytnie uza-
znaczenie bliskich rynków eksportowych dla Pol- leżnienie od zagranicy. W Stanach Zjednoczonych
ski, takich jak kraje Europy Środkowo-Wschodniej. i Unii Europejskiej rozpoczęła się debata nad skra-
Regionalizacja współpracy gospodarczej polega caniem łańcuchów wartości, zwłaszcza w  kontek-
na integracji krajów danego regionu i  tworzeniu ście pozyskiwania kluczowych towarów i  półpro-
powiązań ekonomicznych, które generują silnie duktów z  Chin, np. substancji farmaceutycznych
współzależny system. Termin najczęściej używany (Banaszyk, Deszczyński, Gorynia, Malaga, 2021,
jest do określania procesów globalizacji, zachodzą- s.  66). Rząd Japonii w  kwietniu 2020 r. utworzył
cych na poziomie regionalnym. Może on jednak fundusz o  wartości 2.1 miliarda USD, mający po-
także opisywać zjawisko odwrotne, czyli dezin- móc japońskim firmom opuścić rynek chiński (PIE,
tegrację powiązań ekonomicznych o  skali ogól- 2021, s.33). W debacie publicznej o handlu między-
noświatowej i  zastąpienia ich przez współpracę narodowym nacisk kładzie się obecnie już nie tylko
z lokalnymi partnerami. Przykładem są inwestycje na zyskowność danego przedsięwzięcia, ale coraz
Bosch w  Polsce w  2021 r. – przedstawiciele nie- bardziej zwraca się uwagę na jego bezpieczeństwo.
mieckiej firmy otwarcie twierdzili, że szukali lokali- Elity polityczne prawdopodobnie będą w dalszym
zacji do przeniesienia produkcji z Chin-jak również ciągu starać się o  zmniejszanie swojej podatności
na zawirowania, także po ustaniu pandemii. Takimi

29

zjawiskami są m.in. naciski polityczne, wojny, kata- a największa zmiana dotyczy większego znaczenia
strofy naturalne oraz kryzysy gospodarcze, huma- wymiany polsko-niemieckiej dla obu krajów.
nitarne i ekologiczne.
Bibliografia
Prawdopodobieństwo utrzymania się tendencji
deglobalizacyjnych jest o  tyle duże, że równolegle Banaszyk P., Deszczyński P., Gorynia M., Malaga K. (2021).
do kryzysu zdrowotnego i gospodarczego, destabi- Przesłanki modyfikacji wybranych koncepcji ekonomicznych
lizacji ulega polityczny ład międzynarodowy (Ba- na skutek pandemii COVID-19, pobrane z http://mariango-
naszyk, Deszczyński, Gorynia, Malaga, 2021, s. 66). rynia.pl/wp-content/uploads/Banaszyk_Deszczynski_Gory-
Stany Zjednoczone, do tej pory odpowiadające za nia_Malaga_Przeslanki_modyfikacji_GN_2021_53-86.pdf
dystrybucję globalnych dóbr publicznych, takich Destatis. (2021). Ranking of Germany’s trading partners
jak bezpieczeństwo i wolność szlaków handlowych, in Foreign Trade, pobrane z https://www.destatis.de/EN/
stają do rywalizacji z  Chinami, najbardziej zalud- Themes/Economy/Foreign-Trade/Tables/order-rank-germa-
nioną i największą (wg parytetu siły nabywczej) go- ny-trading-partners.pdf?__blob=publicationFile
spodarką świata. Frączyk J. (2021). Polska dogoniła Francję w rankingu
partnerów handlowych Niemiec. W eksporcie jesteśmy nawet
Aby zrozumieć ryzyko, jakie dla globalizacji nie- lepsi. Business Insider. Pobrane z https://businessinsider.com.
sie ten konflikt, należy mieć świadomość, że została pl/finanse/makroekonomia/polska-dogonila-francje-w-ran-
ona umożliwiona przez stabilność, jaką dawał jeden kingu-parterow-handlowych-niemiec-w-eksporcie-jestesmy/
zestaw norm międzynarodowej współpracy, pilno- svhk1ev
wany przez Stany Zjednoczone. Do momentu osią- GUS. (2021). Obroty towarowe handlu zagranicznego ogó-
gnięcia przez nie statusu hegemonicznego, świat łem i wg krajów w 2020 r. Pobrane z https://stat.gov.pl/files/
funkcjonował w  ustawieniu wielobiegunowym, gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5466/2/13/1/
gdzie regionalne mocarstwa negocjowały przestrzeń obroty_towarowe_handlu_zagranicznego_ogolem_i_we-
między sobą, często przy użyciu siły. Z historycz- dlug_krajow_w_2020_roku.pdf
nego punktu widzenia, taki stan rzeczy, pełen na- GUS. (2021b). Obroty towarowe handlu zagranicznego ogó-
pięć, jest regułą, a świat jednobiegunowy z liderem łem i według krajów w okresie styczeń - lipiec 2021r. Pobrane
zapewniającym spokój - wyjątkiem. W warunkach z https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ceny-handel/han-
politycznie niestabilnych rozwój handlu międzyna- del/obroty-towarowe-handlu-zagranicznego-ogolem-i-wedlu-
rodowego jest bardzo trudny, dlatego pomimo re- g-krajow-w-okresie-styczen-lipiec-2021-roku,1,108.html
generacji chińskiej gospodarki i  dalszego wzrostu Lehrke, G. (2021). Aufschwung nebenan: Vom „Polenmarkt„
obrotów handlowych, w perspektywie wieloletniej zum Stabilitätsanker der Wirtschaft Berlins. Berliner Zeitung.
handel chińsko-polski czy w  ogóle chińsko-euro- Pobrane z https://www.berliner-zeitung.de/wirtschaft-veran-
pejski może stracić na znaczeniu. twortung/aufschwung-nebenan-vom-polenmarkt-zum-stabi-
litaetsanker-der-wirtschaft-berlins-li.173316?pid=true
Podsumowanie Polski Fundusz Rozwoju. (2021). Usługi w gospodarce i han-
Polski handel uległ łagodnym, aczkolwiek zauwa- dlu zagranicznym Polski, https://pfr.pl/dam/jcr:a4a5790d-
żalnym i wartym odnotowania zmianom w związ- -3ea6-45d1-8c1a-e73871629501/BA_Us%C5%82ugi_202106.
ku z pandemią oraz wywołanym nią kryzysem go- pdf
spodarczym. Nastąpił okresowy, drastyczny spadek Polski Instytut Ekonomiczny. (2021). Globalizacja w cza-
obrotów, które jeszcze w  tym samym roku zaczę- sie pandemii. Pobrane z https://pie.net.pl/wp-content/
ły się stabilizować. Ostatecznie eksport urósł, ze uploads/2021/07/PIE-Raport-Globalizacja-w-pandemii.pdf
względu na duży udział wyrobów odpornych lub Stava. (2021). Raport Stava o rynku dowozów jedzenia w Pol-
korzystających na kryzysie. Z tego powodu zmie- sce. Pobrane z https://www.stava.eu/pl/raporty/
niła się także struktura obrotów, premiując jedne Świat Hoteli. (2021). Raport 2020. Rynek Hotelarski w Pol-
branże kosztem pozostałych, a  patrząc z  perspek- sce. Pobrane z https://www.horecanet.pl/rynek-hotelarski-w-
tywy makroekonomicznej, istotne jest dostrzeżenie -polsce-raport/
stosunkowo dobrej pozycji wymiany towarowej World Bank. (2021a). Exports of goods and services (% of
wobec sektora usług. Sytuacja kluczowych partne- GDP). Pobrane z https://data.worldbank.org/indicator/
rów handlowych Polski, póki co pozostaje stabilna, NE.EXP.GNFS.ZS
World Bank, (2021b). Exports of goods and services (current
US$). Pobrane z https://data.worldbank.org/indicator/
NE.EXP.GNFS.CD
World Bank, (2021c). Imports of goods and services (current
US$). Pobrane z https://data.worldbank.org/indicator/BM.
GSR.GNFS.CD

30

14/2021

Rozwój rynku żywności

ekologicznej w Polsce

Wraz z globalnym wzrostem świadomości w zakresie zrównoważonej konsumpcji coraz wię-
cej konsumentów decyduje się na wybór produktu ekologicznego zamiast jego konwencjo-
nalnego odpowiednika. Żywność ekologiczna postrzegana jest jako zdrowsza, bardziej natu-
ralna i mniej szkodliwa dla środowiska. Nie wszystkie przekonania konsumentów dotyczące
produktów ekologicznych są jednak prawdziwe. W wielu przypadkach to produkcja konwen-
cjonalna jest bliższa wartościom, z jakimi konsumenci utożsamiają produkcję ekologiczną.
Celem artykułu jest przedstawienie rynku żywności ekologicznej w Polsce i Europie oraz
porównanie przekonań konsumentów na temat atrybutów produktów ekologicznych z ich
atrybutami rzeczywistymi.

Dominika Jurczyńska Pojęcie produktu i  zwierzęcej. Unia Europejska
ekologicznego określa szereg przepisów praw-
dominika.jurczynska99@gmail. Produkt ekologiczny jest wy- nych związanych z  produkcją
com tworem rolnictwa ekologiczne- ekologiczną, obowiązujących
go, w którym wszystkie procesy wszystkie kraje członkowskie
Uniwersytet Ekonomiczny związane z  wytworzeniem UE. Do najważniejszych zasad
w Poznaniu produktu muszą przebiegać należą zakaz stosowania GMO,
kierunek: Ekonomia zgodnie z  obowiązującymi ograniczenie zastosowania na-
I rok, II stopień przepisami. Ścisła regulacja wozów sztucznych, środków
zasad produkcji ekologicznej, chwastobójczych i  pestycydów,
Koło naukowe: SKN Gospodarki od nasion po przetworzony zakaz stosowania hormonów
Żywnościowej produkt końcowy, ma na celu i  ścisłe ograniczenie stosowa-
przede wszystkim ochronę śro- nia antybiotyków w  produk-
Opiekun naukowy: dowiska, utrzymanie różnorod- cji zwierzęcej, a  także rotacja
dr Michał Borychowski ności biologicznej i zwiększanie upraw w  celu efektywnego wy-
zaufania konsumentów do eko- korzystania zasobów (Rozpo-
Artykuł recenzowany logicznych produktów (Roz- rządzenie Rady nr 834/2007
porządzenie Rady nr 834/2007 z dnia 28 czerwca 2007 r. i Roz-
z dnia 28 czerwca 2007 r. i Roz- porządzenie Komisji (WE) nr
porządzenie Komisji (WE) nr 889/2008 z  dnia 5 września
889/2008 z  dnia 5 września 2008 r.). Stosowanie w  rolnic-
2008 r.). twie ekologicznym środków
nieprzetworzonych ma umożli-
Rolnictwo ekologiczne opie- wić produkcję wysokiej jakości
ra się na naturalności zachodzą- produktów o  właściwościach
cych procesów, zarówno w  ob- zbliżonych do jakości żywności
rębie produkcji roślinnej, jak

31

powstałej bez ingerencji człowieka (Kułyk i Dubic- które umieszczane jest na opakowaniach produk-
ki, 2019). tów ekologicznych, wytworzonych w  państwach
członkowskich (Barłowska, Wolanciuk i  Idec,
Obecnie do określenia żywności pochodzącej 2017). Obecność europejskiego logo żywności
ze zrównoważonych produkcji wykorzystywane ekologicznej oznacza zgodność procesu produkcji
są trzy pokrewne terminy – „ekologiczna”, „or- z  obowiązującymi w  UE przepisami dotyczącymi
ganiczna” i  „bio”. Zgodnie z  przepisami obowią- rolnictwa ekologicznego, dając konsumentom pew-
zującymi w UE są to sformułowania zastrzeżone, ność co do pochodzenia i jakości nabywanych przez
które można stosować wyłącznie do opisu pro- nich produktów.
duktów spełniających wymogi określone w regula-
cjach wspólnotowych (Biokurier, 2016). Trudności Rynek żywności ekologicznej w Polsce
w dostrzeżeniu różnic pomiędzy tymi trzema okre- Pierwsze sklepy z żywnością ekologiczną pojawiły
śleniami stanowią obecnie pole do dyskusji wśród się w Polsce w latach 90. XX wieku. Od tego czasu
konsumentów na rynku żywności ekologicznej. powstało wiele sieci sklepów ekologicznych, któ-
W rzeczywistości różnice między nimi są niewiel- rych punkty zlokalizowane są głównie w większych
kie i  dotyczą jedynie sposobu wspierania natural- miastach. Udział sklepów oferujących wyłącznie
nych procesów zachodzących podczas przebiegu produkty ekologiczne w całym rynku ekologicznym
produkcji. Nie występuje między nimi jakiekolwiek szacowany jest na ok. 50% (PIŻE, 2021).
wartościowanie – produkty ekologiczne są tak
samo wartościowe jak produkty organiczne i  bio Kluczową rolę w rozwoju polskiego rynku żyw-
(Sosta, 2021). Zgodnie z  regulacjami obowiązują- ności ekologicznej odgrywają także międzynaro-
cymi na terenie Unii Europejskiej, wszystkie trzy dowe sieci sklepów dyskontowych (takie jak Lidl,
określenia („ekologiczny”, „organiczny” i  „bio”) Carrefour czy Biedronka), które kilka lat temu za-
odnoszą się do produktów, które powstają dokład- częły wprowadzać ekologiczne produkty do swojej
nie w  takim samym systemie jakości, w  związku oferty, promując tym samym żywność ekologiczną
z  czym mogą być one używane zamiennie (Roz- w Polsce. Zapewniło to dostęp do tego typu pro-
porządzenie Rady nr 834/2007 z  dnia 28 czerw- duktów konsumentom zamieszkującym mniejsze
ca 2007 r. i  Rozporządzenie Komisji (WE) nr miejscowości, gdzie brakuje specjalistycznych skle-
889/2008 z dnia 5 września 2008 r.). pów oferujących żywność ekologiczną oraz zwięk-
szyło dostępność tego typu produktów również
Podstawowym oznaczeniem produktów ekolo- w większych miastach (PIŻE, 2021).
gicznych jest wprowadzone 1 lipca 2010 r. unijne
logo produkcji ekologicznej „Euro-liść” (rys. 1), Dostępność produktów ekologicznych w Polsce
stale więc wzrasta, a ich oferta jest regularnie posze-
Rysunek 1. Unijne logo produkcji rzana. Obecnie żywność ekologiczną można zna-
ekologicznej leźć także na stacjach benzynowych, w mniejszych
sklepach spożywczych oraz innych ogólnodostęp-
Źródło: ec.europa.eu. nych punktach sprzedaży.

Dynamicznie rozwija się również sprzedaż inter-
netowa produktów ekologicznych, która w 2020 r.
znacząco się ożywiła, co było spowodowane pande-
mią COVID-19 i związanymi z nią ograniczeniami
w  handlu. Według szacunków Polskiej Izby Żyw-
ności Ekologicznej (2021), w ciągu ostatnich dwóch
lat liczba sklepów internetowych specjalizujących
się w sprzedaży żywności ekologicznej co najmniej
podwoiła się. Pomimo pogorszenia sytuacji docho-
dowej konsumentów w czasie pandemii, na całym
świecie odnotowano wzrost sprzedaży żywności
ekologicznej (Koalicja na rzecz BIO, 2021).

32

14/2021

Wartość rynku żywności ekologicznej w Polsce w latach 2010-2019
(w mln PLN)

1600

1400

1200 1350,2
2019
1000 1001,1 1065
800
600 696,39 728,12

400 494,4 502,8 504 501,6

399

200

0 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
2010

Wykres 1. Wartość rynku żywności ekologicznej w Polsce w latach 2010-2019 (w mln PLN)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych FiBL.

Rynek żywności ekologicznej w  Polsce stale się wyniki osiągnęły Dania (344 euro) i  Szwajcaria
rozwija, jednak wciąż znacznie odbiega od rynku (338 euro).
europejskiego. Obecnie jego wartość szacowana jest
na ok. 1,35 mld zł (w cenach detalicznych brutto). Dlaczego konsumenci wybierają
produkty ekologiczne?
Sprzedaż żywności ekologicznej w całej Europie Na rynku żywności ekologicznej z  perspektywy
osiągnęła w 2019 r. 45 mld euro (ok. 193,5 mld zł), konsumenta najważniejsze są dwie kwestie: wiedza
co oznacza wzrost o 8% względem roku poprzed- i zaufanie (Nestorowicz, 2018). Aby być skłonnym
niego (FiBL & IFOAM, 2021). Największy udział do zakupu droższego produktu, musi mieć on za-
miały w nim Niemcy (12 mld euro) i Francja (11,3 ufanie do producenta, że wyższa cena zapewni
mld euro). Wartość rynku żywności ekologicznej mu dodatkowe korzyści. Skłonność do zapłacenia
w  Polsce stanowi zaledwie 0,07% wartości ryn- wyższej ceny za produkt ekologiczny związana jest
ku europejskiego. Pod względem ilości sprzedaży z przypisywaną mu wartością, a ta z kolei zależy od
Polska zajmuje 14. pozycję w Europie (Koalicja na wiedzy konsumenta. Do dodatkowych korzyści,
rzecz BIO, 2021). których w przekonaniu konsumenta dostarcza żyw-
ność ekologiczna można zaliczyć m.in. jej naturalne
W 2019 r. wśród wszystkich państw europejskich pochodzenie, wyższą jakość, prozdrowotne właści-
najwyższy udział rynku żywności ekologicznej wości, a także niższą szkodliwość dla środowiska.
w całym rynku spożywczym odnotowano w Danii,
Szwajcarii i  Austrii. W każdym z  wymienionych Polscy konsumenci charakteryzują się pozytyw-
państw wartość ta przewyższyła 9%. W Polsce nym nastawieniem do produktów ekologicznych.
sprzedaż żywności ekologicznej stanowi zaledwie Najczęściej określają je jako „dobre dla zdrowia”,
0,5% sprzedaży całego rynku spożywczego. „bezpieczne”, „wysokiej jakości”, „o  dużej warto-
ści odżywczej” oraz „budzące zaufanie” (Koalicja
W 2019 r. wydatki Polaków na żywność ekolo- na rzecz BIO, 2021). Wraz z rosnącą świadomością
giczną per capita wyniosły 8 euro (ok. 36 zł), pod- ekologiczną społeczeństwa, konsumenci coraz czę-
czas gdy średnia europejska osiągnęła wartość 56 ściej odwołują się także do środowiskowych aspek-
euro, a unijna aż 84 euro (FiBL & IFOAM, 2021).
W całej Europie, także w tym zakresie, najwyższe

33

tów produkcji i dystrybucji żywności. Przy wyborze i certyfikatów na opakowaniach, brak pewności co
produktu coraz ważniejsze stają się wartości, jakie do tego, czy wybrany produkt rzeczywiście pocho-
za nimi stoją, takie jak troska o  środowisko czy dzi z  rolnictwa ekologicznego wciąż w  znacznym
dobrostan zwierząt gospodarskich. W badaniu re- stopniu zniechęca konsumentów do zakupu pro-
alizowanym przez instytut badawczy ARC Rynek duktów ekologicznych.
i  Opinia (2020) aż 57% konsumentów zadeklaro-
wało, że stara się unikać produktów, powodujących Czy produkty ekologiczne rzeczywiście
szkody w  środowisku, a  niemal połowa badanych są lepsze?
(48%) mając do wyboru dwa podobne produkty, za- Na podstawie powyższych rozważań moż-
wsze bierze pod uwagę aspekty ekologiczne. na stwierdzić, że z  perspektywy konsumentów
najważniejszymi czynnikami wyróżniającymi
Kompleksowe badania na temat spożycia żyw- żywność ekologiczną jest jej naturalne pochodzenie,
ności ekologicznej w  Polsce przeprowadził Bryła wysoka jakość, prozdrowotne właściwości i przyja-
(2016). Polscy konsumenci w  zdecydowanej więk- zność środowisku. Jak się okazuje, nie ma jednak
szości uważają żywność ekologiczną za droższą jednoznacznych dowodów na to, że żywność eko-
w  porównaniu z  żywnością konwencjonalną, ale logiczna znacząco różni się od żywności konwen-
jednocześnie zdrowszą i  bardziej przyjazną śro- cjonalnej pod względem dostarczanych wartości
dowisku. Ponadto są zdania, że charakteryzuje się odżywczych i  pozytywnego wpływu na zdrowie
ona wyższą jakością (co związane jest z  bardziej (Kuberska i  Grzybowska-Brzezińska, 2020). Ba-
rygorystyczną kontrolą procesu produkcji), dania wskazują, że żywność ekologiczna składa
produkowana jest w  bardziej naturalny sposób się z  większej ilości antyoksydantów (Barański
i smakuje lepiej niż żywność konwencjonalna. Jako i Średnicka-Tober, 2014), jednak w środowisku na-
najważniejsze czynniki wpływające na wybór żyw- ukowym wciąż brakuje powszechnej zgody co do
ności ekologicznej Bryła (2018) określił zdrowie, rzeczywistych korzyści zdrowotnych antyoksydan-
przyjazność dla środowiska, bezpieczeństwo, smak tów, jeśli takie w  ogóle występują. W przypadku
i zapewnienie jakości. ilości dostarczanych wartości odżywczych sytuacja
wygląda podobnie. Niektóre badania wykazały, że
Konsumenci kierują się różnymi motywami przy żywność ekologiczna zapewnia minimalnie więk-
nabywaniu produktów ekologicznych. Jednocze- szą ilość witaminy C i  kwasów omega-3 (Duarte
śnie różne bariery powstrzymują ich od włączenia i in., 2012), podczas gdy inne nie wykazały pod tym
żywności ekologicznej do swojej codziennej diety względem żadnych zasadniczych różnic (Dangour
(Kuberska i  Grzybowska-Brzezińska, 2020). Do i in., 2009).
czynników zniechęcających konsumentów do jej
zakupu można zaliczyć przede wszystkim wyższe Jeżeli chodzi o  kwestie związane z  naturalno-
ceny żywności ekologicznej w porównaniu z żywno- ścią procesu produkcji, w  raporcie Europejskiego
ścią konwencjonalną, a także problemy z zaufaniem Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (2017) do-
do produktów ekologicznych (Aschemann-Witzel wiedziono, że na produktach ekologicznych rzeczy-
i Zielke, 2015). Potwierdza to badanie przeprowa- wiście znajduje się mniej pozostałości pestycydów
dzone przez Bryłę (2016), w którym on także jako niż na produktach konwencjonalnych. Mniej pozo-
największą barierę w  zakupie żywności ekologicz- stałości nie oznacza jednak ich braku, gdyż mimo
nej zidentyfikował wysokie ceny, a  zaraz po nich iż pestycydy powinny być ostatnim rozwiązaniem
niewystarczającą świadomość konsumencką doty- w rolnictwie ekologicznym, to według obowiązują-
czącą produkcji ekologicznej. Ponadto konsumenci cych w UE regulacji stosowanie ich nie jest całko-
często mają problem z  rozróżnieniem produktów wicie zakazane (Rozporządzenie Rady nr 834/2007
ekologicznych i  konwencjonalnych podczas doko- z dnia 28 czerwca 2007 r.).
nywania zakupów. Powoduje to u  nich poczucie
niepewności co do wyboru właściwego produktu, Ostatnią z  przesłanek, które w  największym
w wyniku którego niektórzy z nich całkowicie re- stopniu wpływają na wybór żywności ekologicz-
zygnują z wyboru produktów ekologicznych (Gleim nej przez konsumentów jest troska o  środowisko.
i in., 2013). Pomimo stosowania licznych oznaczeń W 2017 r. Ritchie przeprowadziła kompleksową

34

14/2021

analizę danych dotyczących wpływu produkcji eko- Potwierdza to raport opracowany przez szwedzką
logicznej i  konwencjonalnej na środowisko. Bada- agencję żywności, w którym wyniki środowiskowe
nie podzielono na poszczególne kategorie, takie jak rolnictwa ekologicznego i  konwencjonalnego były
emisja gazów cieplarnianych, zużycie energii czy w większości równe. Znaczne różnice odnotowano
zagospodarowanie ziemi. Przeprowadzona anali- jedynie w  przypadku użytkowania gruntów, gdzie
za pozwoliła na stwierdzenie, że pomimo silnego rolnictwo konwencjonalne miało zdecydowaną
społecznego przekonania, że rolnictwo ekologiczne przewagę oraz ekotoksyczności, gdzie z kolei to rol-
przynosi lepsze wyniki środowiskowe, to w rzeczy- nictwo ekologiczne osiągnęło lepsze wyniki (Lan-
wistości rolnictwo konwencjonalne w  wielu kate- dquist i in., 2016).
goriach osiąga znacznie lepsze rezultaty. Dzieje się
tak w przypadku użytkowania gruntów, emisji ga- Podsumowanie
zów cieplarnianych i  zanieczyszczania zbiorników Produkty ekologiczne w  ciągu minionej deka-
wodnych (Ritchie, 2017). Rolnictwo organiczne dy stały się ważną częścią rynku żywnościowego.
wypada lepiej jedynie w kontekście mniejszego zu- Odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie konsu-
życia energii i ilości wykorzystywanych pestycydów. mentów na zrównoważone produkty żywnościowe

35

jest rolnictwo ekologiczne, które promując bardziej Duarte, A., Caixeirinho, D., Sustelo, V., Fernandes, M.,
zrównoważone praktyki rolnicze, przyczynia się do Marreiros, A., Nunes, C. i Miguel, G. (2012). Organic Acids
ochrony środowiska i  poprawy dobrostanu zwie- Concentration in Citrus Juice from Conventional versus
rząt. Unijne regulacje prawne dotyczące produkcji Organic Farming. Acta Horticulturae, vol. 933, 601-606.
żywności ekologicznej mają gwarantować konsu- Dangour, A., Dodhia, S., Hayter, A., Allen, E., Lock, K.
mentom pewność co do jakości nabywanych przez i Uauy, R. (2009). Nutritional quality of organic foods: a sys-
nich produktów. Jak się okazuje, nie wszystkie prze- tematic review. The American Journal of Clinical Nutrition,
konania na temat produktów ekologicznych mają 90(3), 680-685; doi: 10.3945/ajcn.2009.28041.
swoje odzwierciedlenie w rzeczywistości. W wielu EFSA (European Food Safety Authority). (2017). The 2015
przypadkach to produkty konwencjonalne są bliż- European Union report on pesticide residues in food. EFSA
sze wyznawanym przez konsumentów wartościom. Journal 2017, 15(4):4791; doi:10.2903/j.efsa.2017.4791.
Nie oznacza to jednak, że produkcja ekologiczna Gleim, M.R., Smith, J.S., Andrews, D. i Cronin, J.J. (2013).
jest nieuzasadniona w sensie środowiskowym bądź Against the green: a multi-method examination of the bar-
społecznym. Mimo iż przekonanie o  jej mniejszej riers to green consumption. Journal of retailing, 89(1), 44-61;
szkodliwości dla środowiska jest wyidealizowane, doi: 10.1016/j.jretai.2012.10.001.
to nadal żywność ekologiczna produkowana jest Kuberska, D. i Grzybowska-Brzezińska, M. (2020). Transfor-
w  bardziej naturalny sposób, z  wykorzystaniem mation of the Organic Food Market in Poland Using Con-
mniejszej ilości środków przetworzonych. Obser- centration and Dispersion. European Research Studies Journal,
wując zmiany, jakie w ciągu ostatniej dekady miały 23(1), 617-638.
miejsce na rynku żywności ekologicznej w Polsce, Kułyk, P. i Dubicki, P. (2019). Uwarunkowania zachowań
a także wdrażane przez UE strategie dotyczące rol- konsumentów na rynku żywności ekologicznej. Problemy Rol-
nictwa ekologicznego, w  kolejnych latach można nictwa Światowego, 19(1), 79-87; doi: 10.22630/PRS.2019.19.1.7.
spodziewać się dalszego wzrostu zainteresowania Landquist, B., Nordborg, M. i Hornborg, S. (2016). Litteratur-
produktami ekologicznymi, mimo ich wyższych studie av miljöpåverkan från konventionellt och ekologiskt producerade
cen i niejednoznacznie udowodnionych zalet. livsmedel. Livsmedelsverket National Food Agency.
Nestorowicz, R. (2018). Asymetria wiedzy a rozwój rynku
Bibliografia żywności ekologicznej w Polsce. Handel Wewnętrzny, 5(376),
212-224.
Aschemann-Witzel, J. i Zielke, S. (2015). Can’t buy me green? Przybylak, K. i Żakowska, S. (2021). Żywność ekologiczna
A review of consumer perceptions of and behaviour toward w Polsce. Raport 2021. Przygotowanie raportu: Koalicja na
the price of organic food. Journal of Consumer Affairs, 51(1), rzecz BIO we współpracy z NielsenIQ.
211-251; doi: 10.1111/joca.12092. Ritchie, H. (2017). Is organic really better for the environment than
ARC Rynek i Opinia. (2020). Społeczna odpowiedzialność konsu- conventional agriculture? Pobrano 11.11.2021 z https://ourworl-
menta w dobie pandemii w Polsce i wybranych krajach UE. Implikacje dindata.org/is-organic-agriculture-better-for-the-environ-
dla biznesu. Zrealizowano dla: Szkoła Główna Handlowa, ment#licence
Katedra Badań Zachowań Konsumentów. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 889/2008 z dnia 5 wrze-
Barański, M. i Średnicka-Tober, D. (2014). Higher antioxidant śnia 2008 r. ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania
and lower cadmium concentrations and lower incidence of rozporządzenia Rady (WE) nr 834/2007 w sprawie produkcji
pesticide residues in organically grown crops: a systematic ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych w od-
literature review and meta-analyses. British Journal of Nutrition, niesieniu do produkcji ekologicznej, znakowania i kontroli.
112(5), 794-811; doi: 10.1017/S0007114514001366. Rozporządzenie Rady (WE) nr 834/2007 z dnia 28 czerwca
Barłowska, J., Wolanciuk, A. i Idec, J. (2017). Rolnictwo eko- 2007 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania pro-
logiczne w Polsce na tle Unii Europejskiej i świata. Przegląd duktów ekologicznych i uchylające rozporządzenie (EWG)
hodowlany, nr 2/2017. nr 2092/91.
Biokurier.pl. (2016). Organic, BIO, EKO – cz y są różnice? Po- Sołtysiak, U. (2021). Organic farming and its market in Poland from
brano 10.11.2021 z https://biokurier.pl/jedzenie/organic-bio- the perspective of 2020. Current status and prospects. Przygotowanie
-eko-czy-sa-roznice/ raportu: Polska Izba Żywności Ekologicznej.
Bryła, P. (2016). Organic food consumption in Poland: moti- Sosta.pl. (2021). Eko, bio, organic, zdrowa ż ywność. Cz ym się
ves and barriers. Appetite, 105 (2016), 737-746. różnią? Obalamy mity. Pobrano 10.11.2021 z https://sosta.pl/
Bryła, P. (2018). Organic food online shopping in Poland. eko-bio-organic-zdrowa-zywnosc-czym-sie-roznia-obalamy-
British Food Journal, 120(5), 1015-1027. -mity/
Willer, H., Trávníček, J., Meier, C. i Schlatter, B. (2021). The
World of Organic Agriculture. Statistics and Emerging Trends 2021.
Research Institute of Organic Agriculture FiBL, Frick, and
IFOAM – Organics International, Bonn (v20210301).

36

14/2021

Zmiany w Kazachstanie od czasu

odzyskania suwerenności i wyjścia

ze struktur Związku Radzieckiego

Inspirację do podjęcia nakreślonej w tytule problematyki stanowił nadchodzący 16 grudnia
bieżącego roku jubileusz 30-lecia odzyskania przez Kazachstan niepodległości. Ten stosun-
kowo już długi okres suwerenności skłania do podjęcia prób odpowiedzi na pytania doty-
czących zmian, jakie miały miejsce w tym czasie, nakreślonych celów rozwojowych, a także
realizowanej polityki społeczno-gospodarczej.

Zhuman Ordababyev Położenie, obszar przez Morze Kaspijskie, głów-
i zasoby naturalne nie do Azerbejdżanu i Iranu.
[email protected]
Kazachstan jest dużym krajem Kazachstan jest krajem bar-
Uniwersytet Ekonomiczny o powierzchni 2,7 mln km², sy- dzo zasobnym w surowce natu-
w Poznaniu tuującej go na 9 miejscu w skali ralne, energetyczne (ropa i gaz)
kierunek: Finanse, audyt, światowej. Dominująca część oraz rudy różnych metali (że-
inwestycje jego terytorium (88%) leży lazo, chrom, miedź, mangan,
II rok, I stopień w Azji, druga - znacznie mniej- cynk, ołów, srebro, wolfram).
sza (12%) w  Europie. Stolicą Szacuje się, że tutejsze złoża rud
Koło naukowe: państwa jest obecnie Nur-Suł- cynku, wolframu oraz barytu
SKNR KONTO tan (Astana). są największe na świecie. Po-
nadto, Kazachstan jest liderem
Opiekun naukowy: prof. dr hab. O strategicznym położeniu w  wydobyciu i  przetwarzaniu
Małgorzata Słodowa-Hełpa Kazachstanu decyduje zarówno rud uranu (ok. 40% światowej
przebieg przez jego terytorium produkcji). Te uwarunkowania
Artykuł recenzowany międzynarodowych korytarzy determinują oczywiście struk-
transportowych umożliwiają- turę produkcji oraz wymiany
cych wymianę handlową mię- handlowej (Oledzki, 2021a).
dzy Europą a  Azją, jak i  jego
sąsiedztwo. Graniczy bowiem Mieszkańcy Kazachstanu
z Rosją, Chinami, Kirgistanem, Obecnie (01.06.2021) w  Ka-
Turkmenistanem oraz Uzbeki- zachstanie mieszka 18  962  892
stanem. Przytacza się (Olędzki, osób (Tengrinews.kz., 2021).
2021a), że przez jego teren prze- Po upadku ZSRR kraj ten miał
biega aż 11 szlaków lądowych duże problemy demograficzne,
(w tym 5 kolejowych i 6 drogo- u  podstaw których leżały dwie
wych) oraz, że coraz bardziej ro- główne przyczyny: po pierw-
śnie znaczenie szlaku wodnego sze, istniał kryzys ekonomiczny,

37

ponieważ zostały zerwane więzi z Rosją i z innymi 342 tys. osób). W tym czasie miał miejsce spory
republikami radzieckimi, a  rząd prowadził terapię odpływ mieszkańców Kazachstanu (zwłaszcza Ro-
szokową powiązaną z hiperinflacją, która w 1992 r. sjan i Niemców). Liczba Rosjan zmniejszyła się z 6
wyniosła aż 2960,8% (Есеналина, 2019). To wpły- 227  549 osób w  1989 r. do 3 793  764 w  2009 r.,
nęło na spadek liczby urodzeń. Po drugie, wpływ z kolei Niemców z 957 518 osób do 178 400 w 2009
wywarła również migracja części mieszkańców wy- r. (Бюро национальной статистики). W latach
nikająca z  kryzysu ekonomicznego i  politycznego. 2012-2013 widoczne było zrównanie się liczby
Podczas, gdy w  latach 1950-1990 liczba ludności mieszkańców ze stanem z  1991 r., a  w  kolejnych
Kazachstanu stale rosła rocznie średnio o 230 tys. latach nastąpił wzrost zaludnienia. Jednym z głów-
osób, to w  okresie 1991-2021 ten wzrost wynosił nych czynników poprawy sytuacji demograficznej
statystycznie 74 tys. mieszkańców. Przyrost zalud- był przyrost populacji Kazachów. W 1989 r. miesz-
nienia w  okresie funkcjonowania Kazachskiej So- kało ich 6 534 616, a w 2009 r. już ponad 10 mln
cjalistycznej Republiki Radzieckiej (KSRR) wynikał (Бюро национальной статистики).
głównie z  napływu ludności z  europejskiej części
ZSRR, a  w  szczególności: Ukraińców, Białorusi- W niewielkim stopniu zmienił się również po-
nów i Rosjan. W latach 1954-1965 została wdrożo- ziom urbanizacji kraju. O ile w  1989 r. na terenie
na kampania zagospodarowania nieużytków, a tak- Kazachstanu było 86 miast (Шибутов, 2017), to aż
że realizowany był radziecki model industrializacji. 43 z nich powstało w latach 1955-1986, m.in. Jekyba-
Właśnie w  dużej mierze ze względu na ówczesne stuz, Stiepnogorsk, Rudnyj (Официальный сайт
zapotrzebowanie na kadry i na siłę roboczą dodat- Д.А. Кунаева, 2019), a obecnie jest ich 89 i w sto-
nie saldo migracji było wtedy najwyższe. Po 1968 r. sunku do 1991 r. wskaźnik urbanizacji (58,7%)
liczba ludności rosła wyłącznie dzięki przyrostowi wrósł jedynie o 1,5% (Джаксылыков, 2020).
naturalnemu (Зимовина, 2003).
Gospodarka
Jak wynika z wykresu 1, w latach 1994-2001 po- Przemysł stanowi główny silnik rozwojowy gospo-
pulacja zmniejszała się (rocznie średnio o  około darki Kazachstanu. Jego dynamiczny rozwój miał

Liczba ludności (w mln) Tytuł wykresu

20

18

16

14

12

10

8 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2020 2030
1950

Lata

Wykres 1. Zmiany w zaludnieniu Kazachstanu w latach 1950-2021

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_pop.php, https://tengrinews.kz

38

14/2021

miejsce w  czasie przywództwa D.A. Kunajewa W tym czasie powstała także większość hut takich
(I sekretarz KC Komunistycznej Partii Kazachsta- jak kombinat Górniczo-Hutniczy w  Żezkazga-
nu). Wówczas pod względem wskaźników ekono- nie (1958) oraz zakład wydobywczy i  przetwórczy
micznych Kazachstan zajmował 3 miejsce wśród 15 w Sokolovsko-Sarbaisku (1954). Wówczas w hutach
republik radzieckich (Официальный сайт Д.А. pracowało tysiące osób, dla przykładu w hucie ka-
Кунаева, 2019). Rozwijane były przede wszystkim ragandzkiej w latach 80 pracowało 40 tys. osób, na-
następujące gałęzie: przemysł wydobywczy, meta- tomiast w 2011 r. już tylko około 17 tys. W trakcie
lurgia metali nieżelaznych i  żelaznych, chemiczny, prywatyzacji większość zakładów została sprzeda-
maszynowy, lekki i spożywczy. na za grosze.

Niestety po upadku ZSRR w  latach 90. wiele Uwidacznia się także tendencja spadku pozy-
zakładów przemysłowych (w  których pracowało cji hutnictwa żelaza, lecz także wzrost metalurgii
po kilkanaście tysięcy osób) zostało porzuconych, nieżelaznych. W 2020 r. produkcja miedzi rafino-
spadł poziom części wskaźników ekonomicz- wanej i  nieobrobione stopy miedzi zajmowały 2
nych (poziom produkcji przemysłowej obniżył się miejsce eksportu Kazachstanu (w  1990 r. zostało
o  32%) (Социально-экономическое развитие, wyprodukowanych 365 tys. ton miedzi rafinowanej
2012) i jak dotychczas Kazachstan nie może wrócić a w 2019 r. już 477 tys. ton), a ferrostopów 5 miej-
do stanu sprzed lat. sce (Никоноров, 2020). Na podstawie wskaźników
eksportu widać, że obok ropy naftowej jednym
W porównaniu z KSRR, wielokrotnie rozrósł się z  ważnych sektorów gospodarki współczesnego
przemysł wydobywczy.

Tabela 1. Zmiany wydobycia głównych surowców w Kazachstanie w latach 1991-2020

Wydobycie głównych 1991 1995 2000 2005 2017 2018 2019 2020
surowców
85,7
Ropa naftowa w mln ton 26,6 20,5 35,3 61,5 86,2 90,4 90,5 109,2
55,1
Węgiel kamienny w mln ton 130 83,3 74,9 86,6 106,7 113,7 111,1

Gaz ziemny w mld m3 7,9 5,9 11,5 25,0 52,9 55,5 56,4

Źródło: Opracowanie na podstawie http://stat.gov.kz/

Obecnie wiodąca częścią gospodarki jest ropa Kazachstanu jest metalurgia. Kraj wydobywa wiel-
naftowa. Na podstawie danych zawartych w tabeli ką ilość zasobów, lecz nie ma możliwości przetwo-
1 można stwierdzić, że wydobycie ropy oraz gazu rzenia tych kopalin; przykładowo w 2018 r. wydo-
stało się istotnym narzędziem stabilizacji i podtrzy- byto 103,2 mln ton rud miedzi (Kapital.kz, 2019a).
mania gospodarki. Dzięki wysokim cenom ropy Wynika z  tego, że brakuje odpowiednich zakła-
naftowej rząd rozwiązał wielu problemów ekono- dów przetwórczych..
micznych i  nadal stosuje tę metodę. Dla przykła-
du w  2020 r. sprzedaż ropy naftowej zajmowała W KSRR rozwinięty był przemysł chemiczny.
1 miejsce wśród całego eksportu Kazachstanu Produkowane były wówczas nawozy mineralne,
(Никоноров, 2020a). W kraju głównie funkcjonują tworzywa sztuczne, kauczuk, opony itd. W 1990
inwestorzy zagraniczni, a  w  2019 r. zainwestowali r. funkcjonowało 20 dużych zakładów chemicz-
oni 14,5 mld $ w  przemysł wydobywczy (Kazak- nych (Полтавский, 2012), w  2014 r. było ich 13
hstan today, 2020). Ponadto większość kopalń jest (Гайфутдинова, 2014). Po otwarciu zakładów
stara i wymaga modernizacji. w Czymkencie (obecnie już zamknięty) i Dżambule
Kazachstan został światowym liderem w produkcji
Metalurgia metali nieżelaznych i  żelaznych zo- fosforu żółtego. Teraz większość fabryk ma prze-
stała uruchomiona głównie w latach 30-40, a prze- starzałe zaplecze infrastrukturalne i nie produkuje
mysł tytanu i magnezu w latach 50-60 XX wieku. wysokotechnologicznych towarów.

39

Jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu KSRR Kazachstan stara się przeprowadzać reformy i roz-
był przemysł maszynowy. Wówczas istniało 2000 wijać ten sektor.
dużych przedsiębiorstw przemysłu maszynowe-
go i  obróbki metali (Полтавский, 2012). Główne W 1985 r. KSRR dysponowała 198 milionami
zakłady znajdowały się w  Ałmacie, Karagandzie, hektarów użytków rolnych w tym grunty rolne 35,7
Pawłodarze, Uralsku, Pietropawłowsku. W pietro- mln ha, pastwiska 157,0 mln ha (Официальный
pawłowskim zakładzie budowy maszyn ciężkich сайт Д.А. Кунаева, 2019). W 2017 r. Kazachstan
produkowane były systemy średniego zasięgu, miał 177,8 mln ha użytków rolnych, z tego grunty
a w Pawłodarze ciągniki (1966-1999). W 1984 r. ta orne 26,7 mln ha, natomiast pastwiska 146,9 mln ha
fabryka pobiła swój rekord produkując 55 tys. ma- (Правительство Республики Казахстан, 2017).
szyn (Ливинцова, 2006). W 2012 r. było już jedy-
nie 100 zakładów tej branży. Obecnie Kazachstan jest jednym z  głównych
światowych eksporterów zboża. Ma duży potencjał
Po upadku ZSRR Kazachstan stracił takie bran- w rolnictwie, lecz reformy są potrzebne ze względu
że, jak budowa obrabiarek i  produkcja silników. na niskie plony i niedostatki infrastrukturalne. Po-
Zamiast tego pojawiły się budowa lokomotyw oraz nadto ilość inwentarzu żywego jest mała.
produkcja samochodów (BNews.kz, 2017). W 2019
r wyprodukowanych zostało 50 447 pojazdów Problemy społeczne Kazachstanu
(Нурбай, 2020), produkowane są jednak podze- Po upadku ZSRR model gospodarczy zaczął się
społy do montażu wyrobów finalnych. zmieniać, co spowodowało zmiany nadbudowy
społeczeństawa czyli nauka, religia, instytucje wy-
Nie funkcjonuje też wiele zakładów przemysłu chowania i kształcenia, moralność itd. W tym czasie,
lekkiego mających swój rozkwit w czasach ZSRR; w okresie kształtowania się kapitalizmu i prowadze-
np. przędzalnia bawełny w  Ałmacie, gdzie praco- nia akumulacji pierwotnej kapitału, przeprowadzo-
wało 9 tys. osób. W 1985 r. w tej branży funkcjono- no prywatyzację. Bogactwo ludu zostało wykupione
wało 18 fabryk odzieży, w których pracowało 203 za niewielkie pieniądze przez nową elitę, a  prze-
tys. osób. Rozwiniętymi branżami były też prze- stępczość i korupcja rozkwitły w okresie transfor-
mysł skórzany, obuwniczy i wełniany. Obecnie jest macji gospodarki. Oprócz tego w latach 90. nastą-
zatrudnionych 11,2 tys. osób (Сыздыкбаев, 2020), piły wzrost bezrobocia, wysoki poziom polaryzacji
a Kazachstan importuje odzież z 74 krajów. ludności i spadek mobilności społecznej, a w latach
2000. możliwe było rozwiązanie tych problemów
Kazachstan jest mocarstwem energetycznym, poprzez realizację programów socjalnych.
ponieważ, jak już wspomniano; kraj ma wielkie
zasoby gazu, węgla, ropy naftowej, uranu (1 miej- Kazachstan boryka się również z  wieloma pro-
sce w  światowym wydobyciu, 2 miejsce według blemami społecznymi które mają swój początek
zapasów), a  także wód. W KSRR powstało wiele w latach 90., m.in.: drenaż mózgów spowodowany
elektrowni, na przykład w 1973 r. najnowsza elek- w  dużej mierze migracją, nieukończone reformy
trownia jądrowa (która już nie działa) lub elek- edukacji, deficyt szkół (w r. 1991 było 8575 obecnie
trownia GRES-1 - jedna z największych w kraju. jest 7440), a  także częste zmiany ministrów nauki
Większość energia w Kazachstanie jest wytwarza- i oświaty. Wprawdzie liczba techników i szkół wyż-
na przez elektrownie cieplne. Na tym polu coraz szych oraz uczniów i studentów wzrosła, to jednak
bardziej widoczne są problemy, ponieważ niemała w większości placówek poziom nauczania jest niski
ilość elektrowni jest zbyt stara. Około 69% elek- i dlatego dużo osób wyjeżdża do Rosji, Czech, Nie-
trowni wodnych i  53% elektrowni cieplnych ma miec itd. Finansowanie edukacji jest niewystarcza-
30 i więcej lat (Kapital.kz, 2019b). Szacuje się, że jące. Pojawiają się też problemy wychowawcze, jako,
w  2030 r. państwo będzie miało deficyt energii, że rodzice spędzający znaczną część swojego życia
dlatego rząd rozpatruje możliwość budowy elek- w  pracy, nie są w  stanie zapewnić wystarczającej
trowni jądrowej. dyscypliny w  stosunku do swoich dzieci, a  szkoła
przestała pełnić tę rolę. Zauważalny stał się rów-
W latach 90. kryzys dotknął również sektor rol- nież wzrost indywidualizmu; kolektyw i przedkła-
ny, który wcześniej był w ZSRR jednym z głównych danie potrzeb drugiego człowieka nad własne jest
producentów mięsa, zboża oraz wełny. Obecnie

40

14/2021

rzadko spotykane wśród młodych osób. Odsetek sokim oprocentowaniem, co jest dla nich dużym
kazachskiej młodzieży czytającej książki jest coraz obciążeniem finansowym, nierzadko na całe życie.
niższy, podczas gdy ZSRR był uważany za najbar-
dziej oczytany kraj na świecie. Oprócz tego odnoto- Wynagrodzenie minimalne wynosi 400 zł., pod-
wuje się spadek zainteresowania przedmiotami ści- czas gdy minimum potrzebne do przeżycia to 322
słymi; kiedyś ludzie chcieli stać się np. inżynierami zł. System opieki zdrowotnej jest niedofinansowany
lub powtórzyć wyczyn Gagarina. i  ma niską jakość, co wyraźnie potwierdziła pan-
demia COVID-19. Dla przykładu ZSRR wydawał
W KSRR nie było nierówności, wszyscy ludzie 8,4% swojego PKB na edukację i naukę, a Kazach-
mieli pracę, a  zwolnienie pracownika wiązało się stan w 2018 r. wydał 3,4% swojego PKB na opiekę
z  wieloma trudnościami, w  związku z  czym bez- zdrowotną (co stanowi trzykrotnie mniej niż w kra-
robocie nie było odnotowywane. Istniała również jach rozwiniętych).
możliwość otrzymania mieszkania za darmo. Co
więcej rząd dążył do zmniejszenia wymiaru cza- Kazachstan na arenie międzynarodowej
su pracy od 40 do 30-godzinnego tygodnia pracy. Kazachstan jest członkiem ONZ, OBWE, SOW
Obecnie zauważalny jest podział społeczeństwa na (Szanghajska Organizacja Współpracy), ODKB
bogatych (mniejszość) i  biednych, dla przykładu (Organizacja Układu o  Bezpieczeństwie Zbioro-
w 2020 r. 1 mln osób żyło poniżej granicy ubóstwa, wym), WNP (Wspólnota Niepodległych Państw)
łatwo jest stracić pracę (związki zawodowe słabo itd. Państwo prowadzi wielokierunkową politykę
działają), a  kupując mieszkanie, ludzie są zmusze- otwierania się oraz prowadzi szerokie negocjacje,
ni do wzięcia kredytu hipotecznego z  bardzo wy- starając się utrzymywać kontakty z  różnymi kra-

41

jami, zarówno tymi sąsiadującymi z  Rosją i  Chi- i  Andrzeja Dudy, którzy podpisali Memorandum
nami, jak i z innymi krajami takimi jak USA, czy o Współpracy obu krajów (Polska i Kazachstan liczą na
Turcja - zainteresowanymi Kazachstanem i dyspo- nowe otwarcie, 2016). W trakcie obrad podpisano też
nującymi dużą ilością zasobów naturalnych. Jed- piętnaście umów bilateralnych; w  tym odnowione
nym z  głównych priorytetów jest stanie się plat- Memorandum o Współpracy pomiędzy PARP oraz
formą negocjacyjną, w ramach której mogliby się Funduszem Rozwoju Przedsiębiorczości „DAMU”.
spotykać światowi przywódcy, np. na wzór Finlan-
dii. W 2017 r. w Astanie (Nur-Sułtan) odbyła się W 2017 r., w  trakcie wystawy EXPO i  rewizy-
konferencja dotycząca rozstrzygnięcia konfliktu ty Prezydenta RP, zostało zorganizowane forum
w Syrii. w Astanie, w którym brało udział ponad 200 pol-
skich przedsiębiorców, podpisano 15 porozumień
W 2018 r. Kazachstan uzyskał po raz pierwszy i umów pomiędzy instytucjami oraz przedstawicie-
przewodnictwo w  Radzie Bezpieczeństwa ONZ. lami biznesu z Polski i Kazachstanu (Polsko-Kazach-
Kraj opowiada się za likwidacją stosowania broni stańskie Forum, 2017). Analogiczne fora gospodarcze
jądrowej. Jako pierwszy zamknął poligon, zrezy- odbywały się w  kolejnych latach. Ostatnie miało
gnował z użycia tej broni, mimo że pod względem miejsce w Warszawie 5 października 2021 r. Oprócz
zapasów głowic był na 4 miejscu na świecie. wcześniejszych obszarów współpracy widoczne jest
duże zainteresowanie partnerów kazachskich sek-
Rząd angażuje się w  tworzenie na terenie Ka- torem rolno-spożywczym, biotechnologicznym
zachstanu centrów finansowych Azji Środkowej, i farmaceutycznym, z których słynie Polska. Dele-
przyciąganie inwestorów zagranicznych poprzez gacja kazachstańska odwiedziła przedsiębiorstwa
tworzenie stref ekonomicznych, stymulowanie roz- produkcyjne Mlekovita i Falubaz, Łódzką Specjalną
woju małych i  średnich przedsiębiorstw (Olędzki, Strefę Ekonomiczną oraz odbyła spotkanie w Urzę-
2020b; Osiecki, 2019). dzie Marszałkowskim Województwa Wielkopol-
skiego (W Warszawie odbyło się Kazachstańsko-Polskie
W 2018 r. zostało otwarte pierwsze międzynaro- Forum Gospodarcze, 2021).
dowe centrum finansowe MCFA, realizujące różne
projekty, angażujące się w tworzenie startupów itd. Trudno byłoby nie wspomnieć o  współpracy
Kraj ma mocną pozycję w  zakresie pozyskiwania władz polskich i  społeczeństwa ze wspólnotą ka-
inwestorów zagranicznych. W latach 1993-2020 zachskiej Polonii w  liczbie 32 tys. osób będących
łącznie do Kazachstanu napłynęło 365 mld. dola- potomkami deportowanych tam Polaków. Polski
rów (Додонов, 2021). Tworzone są platformy fi- rząd wysyła do Kazachstanu nauczycieli języka pol-
nansowe, pojawiają się nowe przepisy prawne. Co skiego, historii i kultury; pracownicy ambasady RP
więcej pierwszy raz na terenie byłego ZSRR wpro- organizują obchody świąt narodowych i  uczestni-
wadzona została jurysdykcja dla centrum finanso- czą w  wielu imprezach organizowanych przez ak-
wego MCFA na podstawie systemu anglosaskiego. tywne stowarzyszenia polonijne w tym kraju.
W tym celu do współpracy zostali zaproszeni znani
sędziowie pracujący w tym systemie. Podsumowanie
Kazachstan jest krajem wielkich kontrastów. Śred-
Relacje między Kazachstanem a Polską nie statystyczne są wypadkowymi wyraźnie zróż-
Relacje dyplomatyczne Kazachstanu z Polską zosta- nicowanych wskaźników nie tylko w zakresie pro-
ły uruchomione w 1992 r. Kraj jest jednym z waż- dukcji, lecz także sieci infrastrukturalnej. O ile
nych partnerów handlowych Polski w Azji. Oba pań- stolica kraju oraz część wielkich miast imponuje
stwa są zainteresowane współpracą na płaszczyźnie rozmachem i  nowoczesnością wielu rozwiązań, to
ekonomicznej (wymiana handlowa w r. 2015 wyno- niestety nie można byłoby tego odnieść do więk-
siła 1130,01 w mln USD, w r. 2020 w okresie 8 mie- szości terenów kraju, gdzie uwstecznienie jest wi-
sięcy 2020 wyniosła 1300 mln USD). Сo potwier- doczne gołym okiem. Jeśli zatem państwo nie chce
dziło Polsko-Kazachstańskie Forum Gospodarcze zostać na uboczu historii, musi pilnie wyciągnąć
zorganizowane w  Warszawie w  2016 r. Uczestni- wnioski. Należy bowiem zauważyć, że mimo in-
czyło w nim aż 800 osób. Rangę tej imprezy pod- nych uwarunkowań geopolitycznych, część zjawisk
nosił udział prezydentów, Nursułtana Nazarbajewa

42

14/2021

i procesów jest znamiennych dla transformujących Tengrinews.kz. (2021). Названа численность населения
się gospodarek, również tych, które miały miejsce Казахстана. Pobrane z https://tengrinews.kz/kazakhstan_
w Polsce. news/nazvana-chislennost-naseleniya-kazahstana-439420/.
Социально-экономическое развитие постсоветских
Jak wskazuje część badaczy (Kuryłowicz, 2017, стран: итоги двадцатилетия. (2012). Авторский
170-176), specyfika silnie spersonalizowanego sys- коллектив Центра постсоветских исследований ИЭ
temu politycznego Kazachstanu ułatwiła przywód- РАН. Pobrano z: http://www.inecon.org/docs/Vardom-
com realizację polityki historycznej, a także zagra- sky_book_2012.pdf.
nicznej, według własnej wizji. Бюро национальной статистики. Pobrane z: http://stat.
gov.kz/.
Niepodległość Kazachstanu miała oznaczać skok Гайфутдинова, В. (2014). Pobrane z https://kapital.kz/
ku nowoczesności, zrzucenie „balastu niewydolne- experts/26017/na-razvitiye-khimicheskoy-promyshlennosti-
go systemu nakazowo-rozdzielczego hamującego -planiruyetsya-vydelit-poryadka-1-1-trln-tenge.html.
rozwój” i doprowadzenie rynku do skali dającej się Джаксылыков, С. (2020). Урбанизация в Казахстане:
łatwiej włączyć do gospodarki światowej. неожиданная смена приоритетов. Pobrane z https://
ekonomist.kz/jaxylykov/urbanizacii-razvitie-prioritety-ka-
Bibliografia zakhstan/.
Додонов, В. (2021). Иностранные инвестиции в
BNews.kz (2017). Текущее состояние Казахстан: история успеха. Pobrane z https://strategy2050.
машиностроительной отрасли в РК: Проблемы и kz/ru/news/inostrannye-investitsii-v-kazakhstan-istoriya-
вызовы. Pobrane z https://qazindustry.gov.kz/ru/article/ -uspekha/.
tekuschee-sostoyanie-mashinostroitelnoi-otrasli-v-rk-proble- Ливинцова, В. (2006). ПО «Павлодарский тракторный
my-i-vyzovy. завод» им. В.И.Ленина. Pobrane z Avtomash.ru http://
Kapital.kz (2019a). Добыча руды увеличилась на 8% за www.avtomash.ru/pred/ptz/ptz_istori.htm.
год. Pobrane z https://kapital.kz/economic/75413/dobycha- Есеналина, А. (2019). Как инфляция в Казахстане
-rudy-uvelichilas-na-8-za-god.html. пробила потолок. Pobrane z https://lsm.kz/inflyaciya-v-ka-
Kapital.kz (2019b). Электроэнергетическая отрасль: zahstane-za-28-let-infografika.
состояние и перспективы развития. https://kapital.kz/ Зимовина, Е.П. (2003). Динамика численности и состава
economic/83490/elektroenergeticheskaya-otrasl-sostoyaniye- населения Казахстана во второй половине ХХ века.
-i-perspektivy-razvitiya.html Pobrane z http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0103/
Kazakhstan (orthographic projection). Pobrane z https:// analit03.php.
commons.wikimedia.org/wiki/File:Kazakhstan. Никоноров, А.(2020). На чем зарабатывает Казахстан:
Kazakhstan today (2020). Казахстан в 2019 году привлек топ-5 ключевых экспортных товаров 2020 года. Pobrane
около $25 млрд прямых иностранных инвестиций. Po- z https://inbusiness.kz/ru/news/na-chem-zarabatyvaet-kaza-
brane z https://www.kt.kz/rus/economy/kazahstan_v_2019_ hstan-top-5-klyuchevyh-eksportnyh-tovarov-2020-goda.
godu_privlek_okolo_25_mlrd_pryamyh_1377893568.html. Нурбай, Р. (2020). Автопром Казахстана: производство,
Kuryłowicz, M. (2017). Modernizacja cz y kolonizacja? Recepcja экспорт и переработка. Pobrane z https://strategy2050.kz/
okresu radzieckiego w polityce historycznej Kazachstanu i Uzbekistanu. ru/news/avtomobilnaya-promyshlennost-kazakhstana-pro-
Nowa Polityka Wschodnia, 4 (15), 167-189. izvodstvo-eksport-i-pererabotka/.
Olędzki, J. (2021a). Co Kazachstan oferuje inwestorom z zagranicy? Официальный сайт Д.А. Кунаева (2019). Наследие.
Pobrane z https://firma.rp.pl/nowe-rynki/art17070681. Pobrane z: http://kunayev.kz/ru/life/Nasledie.
Olędzki, J. (2021b). Kazachstan stawia na specjalne strefy Полтавский, С. (2012). Блеск и нищета Казахстана.
ekonomiczne. Pobrane z https://firma.rp.pl/nowe-rynki/ Pobrane z https://inosmi.ru/sngbaltia/20121205/202996017.
art17063721. html.
Osiecki, A. (2019). Kazachstan stawia na rozwój sektora małych Об утверждении Государственной программы развития
i średnich przedsiębiorstw. Pobrane z https://firma.rp.pl/nowe- агропромышленного комплекса Республики Казахстан
-rynki/art17063881. на 2017 – 2021 годы. Правительство Республики
Polska i Kazachstan liczą na nowe otwarcie w relacjach gospodarcz ych Казахстан (2017). Pobrane z https://primeminister.kz/
(2016). Pobrane z https://www.gov.pl/web/kazachstan/rela- assets/media/gprapk.pdf.
cje-dwustronne. Сыздыкбаев, А. (2020). Почему легкая промышленность
Polsko-Kazachstańskie Forum Gospodarcze z udziałem Prez ydentów важна для Казахстана, объяснила Дарига Назарбаев.
Andrzeja Dudy i Nursułtana Nazarbajewa. Relacja (2017). Pobra- Pobrane z: https://lenta.inform.kz/ru/pochemu-legkaya-pro-
ne z https://kig.pl/. myshlennost-vazhna-dlya-kazahstana-ob-yasnila-dariga-na-
W Warszawie odbyło się Kazachstańsko-Polskie Forum Gospodarcze. zarbaeva_a3621236.
(2021). Pobrane z https://www.gov.pl/web/kazachstan/. Шибутов, М. (2017). Как изменилось общество
Казахстана после 1990 года. Pobrane z https://regnum.ru/
news/economy/2349971.html.

43

Mity i kontrowersje
dotyczące spółki z o.o.

Spółka z o.o. jest drugą z kolei, po indywidualnej działalności osób fizycznych, najchętniej
wybieraną formą prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. Pomimo tego nadal ist-
nieje wiele błędnych przekonań odnoszących się do funkcjonowania tego typu podmiotów.
Pojawiające się kontrowersje dotyczą w szczególności instytucji kapitału zakładowego spół-
ki z o.o. Celami niniejszego artykułu są weryfikacja z rzeczywistym stanem prawnym panu-
jących w społeczeństwie mitów dotyczących spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz
omówienie nieprawidłowych praktyk w niej stosowanych.

Weronika Sydow Cechy szczególne spółek wają na taką samą albo różną
z o.o. kwotę (wszystkie udziały mu-
[email protected] szą mieć tą samą wartość, jeśli
W 2020 r. ponad 50% istnieją- wspólnik może posiadać ich kil-
Uniwersytet Ekonomiczny cych w Polsce spółek stanowiły ka) (Ustawa z 15 września 2000,
w Poznaniu spółki z  ograniczoną odpowie- art. 152-154, art. 181).
kierunek: Finanse, audyt, dzialnością (wykres 1). Zanoto-
inwestycje wano wówczas prawie pół mi- Zasadniczy wpływ na wy-
I rok, II stopień liona tego typu podmiotów bór formy spółki z  o.o. ma
(Ministerstwo Sprawiedliwości, wyłączenie odpowiedzialności
Koło naukowe: 2021). W systematyce prawa wspólników, niezasiadających
SKN TAX spółki z  o.o. uregulowane są w  zarządzie, za zobowiązania
przez Kodeks spółek handlo- spółki (Ustawa z  15 września
Opiekun naukowy: wych i  należą do grupy spół- 2000, art. 151). Istnieją jednak
dr Agnieszka Sobiech ek kapitałowych (Ustawa z  15 sytuacje, gdy ponoszą oni ryzy-
września 2000, art. 1), charak- ko utraty wniesionego do spółki
Artykuł recenzowany teryzujących się posiadaniem wkładu (np. w  przypadku upa-
osobowości prawnej oraz ko- dłości spółki). Ponadto, wspól-
niecznością tworzenia kapitału nicy omawianego podmiotu
zakładowego o ustalonej warto- gospodarczego nie są zobligo-
ści. W przypadku spółki z  o.o. wani do opłacania składek na
wysokość kapitału zakładowego ubezpieczenia społeczne oraz
powinna wynosić co najmniej 5 zdrowotne (choć istnieją od tej
tys. zł. Kapitał ten dzieli się na reguły wyjątki).
udziały o  wartości równej lub
większej niż 50 zł. Udziały po- Ustawodawca nie określa
szczególnych wspólników opie- głównego celu, dla którego
może powstać spółka z o.o., jed-
nakże ten musi być prawnie do-

44

14/2021

500000 457557
450000
400000 291923
350000
300000 43741 35004
250000
200000 9880 3455 2454
150000
100000

50000
0

Wykres 1. Struktura spółek w Polsce w 2020 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Główny Urząd Statystyczny, 2021.

puszczalny (Ustawa z  15 września 2000, art. 151). spółki (kapitał zakładowy nie jest kwotą zdepo-
Zdarza się, że decyzja o wyborze spółki z o.o. po- nowaną na rachunku spółki, z której wierzyciele
dyktowana jest w  szczególności chęcią dokonania mogliby się zaspokoić).
optymalizacji podatkowej mającej zazwyczaj na celu Należy mieć również na uwadze wymienianą
minimalizację obciążeń. Z uwagi na powyższe do- nieraz funkcję informacyjną kapitału zakładowego,
chodzi do przekształcenia dotychczasowych form mówiącą, że ujawnianie wielkości kapitału w Kra-
prowadzenia działalności w spółkę z o.o. oferującą jowym Rejestrze Sądowym może dawać pojęcie
korzystniejsze opodatkowanie. o  rozmiarze spółki. Uważa się jednak, że istnieją
lepsze źródła informacji poświadczających wiary-
Szczególna rola kapitału zakładowego godność przedsiębiorstwa, a  dane na temat wyso-
Wiele pojawiających się nieścisłości dotyczy wno- kości kapitału zakładowego mogą wprowadzać nie-
szonego do spółki kapitału zakładowego. Należy które jednostki w błąd (Nowakowska, 2011, s. 130).
przy tym wyróżnić trzy rzeczywiste funkcje tego Wkład wnoszony przez wspólnika na kapitał
kapitału, do których należą (Setcki, 2015, s. 181): zakładowy nie zawsze musi mieć formę pieniężną.
• funkcja prawna – kapitał zakładowy stanowi Do spółki z  o.o. można wnosić również aporty,
do których zalicza się m.in. papiery wartościowe,
sumę udziałów odzwierciedlających zakres praw prawo własności czy majątkowe prawa autorskie.
i obowiązków wspólników w zależności od licz- Za omawiany wkład nie uznaje się niezbywalnego
by objętych przez nich udziałów, prawa lub świadczenia pracy bądź usług (Ustawa
• funkcja gospodarcza – wniesione na poczet kapi- z 15 września 2000, art. 14). Mitem jest, że kapitał
tału zakładowego wkłady stanowią początkowy w spółce z o.o. powinien opiewać na wysoką kwotę
majątek umożliwiający funkcjonowanie spółce, – jak wcześniej wspomniano, wystarczy równowar-
• funkcja gwarancyjna – umieszczenie kapita- tość 5 tys. zł, co w porównaniu do np. wymaganego
łu zakładowego w  bilansie po stronie pasy- kapitału zakładowego spółki akcyjnej (100 tys. zł),
wów ma wpływ na wypłaty na rzecz wspól- jest niewielką kwotą (Ustawa z  15 września 2000,
ników, które są możliwe po przewyższeniu art. 308).
przez aktywa sumy zobowiązań i  kapitału

45

Tabela 1. Wybrane mity i właściwe reguły odnoszące się do funkcjonowania spółek z o.o.

Mity dotyczące spółek z o.o. Właściwe reguły dotyczące spółek z o.o.

Kapitał zakładowy

Wyłączną formą kapitału zakładowego jest forma pie- Możliwe jest wnoszenie aportów do spółki
niężna

Kapitał zakładowy spółki z o.o. jest wysoki Minimalna wartość kapitału zakładowego wynosi 5 tys. zł

Nie można wykorzystać środków stanowiących kapitał Środki wniesione na poczet kapitału zakładowego mogą
zakładowy spółki z o.o. do bieżącej działalności być wykorzystane np. na nabycie niezbędnych aktywów

Spółka z o.o. ponosi odpowiedzialność wyłącznie do Spółka odpowiada całym zgromadzonym majątkiem za
wysokości kapitału zakładowego swoje zobowiązania

Kapitał zakładowy pełni funkcję gwarancyjną wobec Kapitał zakładowy nie jest kwotą zdeponowaną na ra-
wierzycieli chunku spółki, z której wierzyciele mogliby się zaspokoić

Inne

Otwarcie spółki z o.o. jest wymagającym procesem Rejestracja spółki z o.o. jest możliwa przez Internet (ła-
twiejszy i szybszy sposób niż w przypadku sporządzania
aktu notarialnego)

Nie można przekształcić innej formy prowadzenia działal- Spółka może powstać w sposób wtórny
ności gospodarczej w spółkę z o.o.

Konieczne jest posiadanie innych udziałowców w spółce Spółka z o.o. może być prowadzona jednoosobowo
z o.o.

Wspólnicy spółki z o.o. odpowiadają za zobowiązania Wspólnicy ponoszą jedynie ryzyko utraty wniesionego do
spółki spółki wkładu

Konieczne jest zatrudnianie pracowników Praca może być wykonywana przez wspólników spółki z
o.o. osobiście

Źródło: opracowanie własne.

Nieprawdą jest to, że nie można korzystać ze środ- art. 299) jak i  podatkowej (Ustawa z  29 sierpnia
ków stanowiących kapitał zakładowy spółki z  o.o. 1997, art. 116).
Wniesione zasoby bywają wykorzystywane w  dzia-
łalności spółki, np. pieniądze przeznacza się na Mity dotyczące działania w formie
nabywanie potrzebnych do funkcjonowania przed- spółki z o.o.
siębiorstwa aktywów (Kayyali, 2021). Wówczas nie Kilka nieścisłości odnoszących się do instytucji
ulega zmianie wartość kapitału zakładowego – do- kapitału zakładowego zostało już wyjaśnionych.
chodzi wyłącznie do przekształcenia jego formy. Można jednakże wymienić również inne mity, które
dotyczą prowadzenia działalności w formie spółki
Spółka z  o.o. nie ponosi odpowiedzialności z  o.o. Oba rodzaje nieprawidłowych stwierdzeń,
wyłącznie do wysokości kapitału zakładowego. zostały zaprezentowane w tabeli 1.
W rzeczywistości spółka odpowiada całym zgro-
madzonym majątkiem za swoje zobowiązania. Wy- Niektórzy mogą obawiać się, że otwarcie spółki
nika to z faktu posiadania zdolności prawnej, czyli z o.o. to czasochłonny i kosztowny proces. Warto
zdolności do bycia podmiotem praw i obowiązków. podkreślić, że obowiązujące regulacje umożliwiają
W określonych sytuacjach do odpowiedzialności rejestrację omawianego typu przedsiębiorcy przez
mogą zostać pociągnięci również członkowie za- Internet (Ustawa z  15 września 2000, art. 157).
rządu. Ryzyko takie odnosi się zarówno do odpo- Elektroniczna forma znacznie usprawnia zawiąza-
wiedzialności cywilnej (Ustawa z 15 września 2000, nie spółki. Nie jest konieczne wówczas zawieranie

46

14/2021

umowy w  formie aktu notarialnego, co zmniejsza jednoosobowo. Konstrukcja taka jest uzasadniona
koszty całego procesu. W celu rejestracji spółki na- ekonomicznie, jednak, jak już zostało wspomniane,
leży posiadać profil zaufany ePUAP i konto w KRS, cele gospodarcze spółek prawa handlowego bywają
a  decyzja o  utworzeniu nowego przedsiębiorcy kwestią wtórną w stosunku do implikacji podatko-
może zostać przesłana po kilku godzinach od mo- wych i  obciążeń w  zakresie ubezpieczeń społecz-
mentu złożenia kompletu dokumentów w  formie nych. Podczas prowadzenia jednoosobowej spółki
on-line (Kayyali, 2021). z  o.o. na wspólniku ciąży obowiązek opłacania
składki na ubezpieczenie społeczne (ZUS) i składki
Spółka z o.o. może powstać w sposób pierwot- zdrowotnej (Ustawa z 13 października 1998, art. 8).
ny lub wtórny (w wyniku transformacji innej spółki Celem uniknięcia wysokich składek część wspól-
lub spółek bądź przekształcenia przedsiębiorcy jed- ników uciekała się do przekazania 1% (bądź 5%)
noosobowego). Dany podmiot może przekształcić udziałów najbliższym członkom swojej rodziny.
wybraną wcześniej przez siebie formę prowadzenia Organy kwestionowały takie rozwiązanie nazywa-
działalności gospodarczej w  spółkę z  ograniczo- jąc drugiego wspólnika iluzorycznym a  podmiot,
ną odpowiedzialnością. Taka transformacja spół- który posiadał 99% (bądź 95%) jedynym, bądź
ki wiąże się jednak z  koniecznością zastosowania “niemal jedynym”, zgodnie z wyrokiem SN z dnia 3
określonych w Kodeksie spółek handlowych proce- sierpnia 2011 roku, sygn. akt I UK 8/11.
dur, co może wymagać czasu i poniesienia kosztów.
Stanowisko organu odnośnie tzw. “wspólnika
W przypadku spółki z o.o. nie jest konieczne wy- iluzorycznego” w 2019 roku podważył Sąd Okręgo-
stępowanie kilku udziałowców. Spółka może zo- wy w Krakowie (sygn. akt VII U 1663/18). Pozwana
stać założona również przez jedną osobę fizyczną posiadała 5% udziałów w spółce, jednakże według
albo jeden podmiot, przy czym jedynym wspólni- jej zeznań miała zamiar w przyszłości nabyć kolejne
kiem nie może zostać jednoosobowa spółka z ogra- 45% udziałów oraz realnie przyczyniała się do roz-
niczoną odpowiedzialnością (Ustawa z 15 września woju spółki. Na podstawie stanu faktycznego oraz
2000, art. 151). Nie występuje wówczas zwolnienie prawnego sąd orzekł, że obowiązek składkowy po
z  opłacania składek na ubezpieczenie społeczne stronie wspólnika nie powstał.
i zdrowotne.
Po wielu sprawach spornych utrwaliła się prak-
Prowadzenie spółki z  o.o. nie wymaga zatrud- tyka zakładania spółek z  o.o. w  proporcji udzia-
niania pracowników, w tym np. księgowego. Praca łów 91%-9%, w których 9% posiada bliski członek
może być wykonywana przez samych wspólników rodziny. Ten konkretny stosunek wynika z dwóch
spółki osobiście, co powinno zostać uregulowane przyczyn. Pierwszą z nich jest chęć uniknięcia nie-
w umowie spółki, umowie o pracę lub umowie cy- porozumień z  ZUS. Drugą przyczyną jest chęć
wilnoprawnej (Ustawa z 15 września 2000, art. 151), pozostania anonimowym. Zgodnie z art. 38 Usta-
a  obszar księgowości przedsiębiorcy może zostać wy o Krajowym Rejestrze Sądowym (z 20 sierpnia
powierzony zewnętrznemu biuru rachunkowemu. 1997) nie są ujawniani w rejestrze przedsiębiorców
wspólnicy, którzy posiadają w kapitale zakładowym
Istnienie wymienionych opinii odnoszących się mniej niż 10% udziałów. Posiadanie udziałów w ta-
do funkcjonowania spółek z  ograniczoną odpo- kiej proporcji nie powinno być uznane przez organ
wiedzialnością może zaburzać decyzję o  podjęciu za “iluzoryczne”, a  co za tym idzie, nie powoduje
prowadzenia działalności w tej formie. Poza zapo- powstania obowiązku opłacania składki zdrowot-
znaniem się z zasadami działania omawianej spółki nej, ani składki na ubezpieczenie społeczne.
prawa handlowego, ważne jest również zaznajo-
mienie się z obowiązującymi przepisami w zakresie Podsumowanie
spółek z  o.o. w  celu niepopełniania niezgodnych Problem błędnego postrzegania spółki z  ograni-
z prawem praktyk. Przykład jednej z nich zostanie czoną odpowiedzialnością jest nadal dostrzegalny
omówiony w kolejnym rozdziale tego artykułu. w społeczeństwie. Pomimo wielu nieprawdziwych
opinii, jest to najczęściej wybierana forma spółki
Spółka z więcej niż jednym właścicielem spośród wszystkich spółek handlowych. O popu-
Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, podob-
nie jak inne spółki kapitałowe mogą być prowadzone

47

larności tej formy prawnej prowadzenia działalno- zacji Kodeksu spółek handlowych. Studia i Materiały Polskiego
ści gospodarczej w Polsce decydują przede wszyst- Stowarz yszenia Zarządzania Wiedzą, 49, 122-133, https://
kim zalety jak np. relatywnie niskie wymagania web.s.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?vid=0&si-
kapitałowe i  koszty rejestracji, brak odpowiedzial- d=fd37231d-af8c-4d0b-8d0a-cf9a75111b7b%40redis (dostęp:
ności wspólników za zobowiązania spółki czy brak 11.11.2021)
konieczności opłacania składek na ubezpieczenie Setcki, D. (2015). Problem struktury majątkowej spół-
społeczne. Przeprowadzona w  niniejszym artyku- ki z o.o. de lege ferenda a sytuacja prawna wierzycieli.
le analiza przepisów prawnych, literatury i orzecz- Przegląd Prawnicz y Uniwersytetu Warszawskiego, XIV(1),
nictwa pozwala na weryfikację mitów i dostrzeże- 180-189, http://lawreview.wpia.uw.edu.pl/wp-content/
nie nieprawidłowości w obszarze działania spółek uploads/2017/06/2015_1_16.pdf (dostęp: 11.11.2021)
z ograniczoną odpowiedzialnością. Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Są-
dowym (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 112 z późn. zm.)
Bibliografia Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
(tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 1540 z późn. zm.)
GUS. (16.03.2021). Zmiany strukturalne grup podmiotów gospodarki Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-
narodowej w rejestrze REGON, 2020 r. Pobrane z https://stat. czeń społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz. 423
gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki- z późn. zm.)
-finansowe/zmiany-strukturalne-grup-podmiotow/zmiany- Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlo-
-strukturalne-grup-podmiotow-gospodarki-narodowej-w-re- wych (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r., poz. 1526 z późn. zm.)
jestrze-regon-2020-r-,1,25.html (dostęp: 23.12.2021) Wyrok SN z dnia 3 sierpnia 2011 r., I UK 8/11, http://www.
Kayyali, S. (2021, 12 czerwca). Spółka z o.o. – mity [plik vi- sn.pl/sites/orzecznictwo/Orzeczenia1/I%20UK%208-11-1.
deo]. Pobrane z https://www.facebook.com/samirkayyalipl/ pdf (dostęp: 11.11.2021)
videos/sp%C3%B3%C5%82ka-z-oo-mity/392760138719170/ Wyrok SO w Krakowie z dnia 29 stycznia 2019 r., VII
Nowakowska, A. (2011). Funkcja informacyjna kapitału U 1663/18, https://sip.lex.pl/orzeczenia-i-pisma-urzedowe/
zakładowego spółki z o.o. w świetle projektowanej noweli- orzeczenia-sadow/vii-u-1663-18-wyrok-sadu-okregowego-w-
-krakowie-522819050 (dostęp: 11.11.2021)

48