ЦТО Е1 гарын авлага

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
3. Нарийвчлалын зэргээр нь багажуудыг дотор нь

0.05; 0.1; 0.2; 0.5, 1.0, 1.5, 2.5, 4.0 зэрэг зэрэглэлийн ангиуд
багтана.

Эдгээр тоо нь зөвшөөрөгдөх алдааны хувь юм. Нарийвчлалын
зэрэг өндөртэй хэмжүүрүүдийг сургалт, лаборатори, шинжлэх
ухааны зориулалттайгаар ашиглана. Мөн нарийвчлал өндөртэй
багажуудыг бусад багажуудын нарийвчлалыг шалгахад хэрэглэдэг.

4. Ажиллах зарчмаар нь

- Соронзон цахилгаан
- Цахилгаан соронзон
- Цахилгаан динамик
- Индукцийн
- Дулааны
- Термоцахилгаан
- Цахилгаан статик
- Электроны
- Электролитын
- Фотоцахилгаан гэх мэтээр ангилна

- 53 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Аналоги багажаар гүйдэл хэмжих
- Гүйдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ цуваа холбон

хэмжилт хийнэ.

Зураг 30. Гүйдэл хэмжих схем, амперметрийг хэлхээнд холбох

- Цахилгаан схемээ маш сайн шалга. Болж өгвөл хэлхээ
тэжээлгүй үед эсэргүүцлийг нь хэмжиж үзэх хэрэгтэй. Хэрэв
эсэргүүцэл “0” зааж байвал тэжээл өгч болохгүй, схем богино
холбоотой байна гэсэн үг.

- Схем зөв боловч холболтууд сул бол контактын эсэргүүцэл
бий болж түүн дээр дулаан ялгарах үзэгдэл гарч улмаар
хэмжилтийн заалтанд алдаа гарна.

- Схемд мультиметрийг холбохдоо конденсатортай хэлхээ
байвал цэнэг хуримтлагдсан байж болзошгүйг анхаарах
хэрэгтэй.

- Хэмжигдэхүүний утга тодорхойгүй үед хэмжих хязгаараа
хамгийн их дээр тавь. Бага хязгаар дээр тавьсан тохиолдолд
хэмжилтийн гүйдлийн хэмжээ хязгаарын гүйдлийн

- 54 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
хэмжээнээс их гарвал хэмжих багажаа гэмтээж болох учир
анхаарах хэрэгтэй.

- Холбох утсыг багажны үүрэнд зөв холбох хэрэгтэй. Хувьсах
болон тогтмол гүйдлийг андуурч хэмжихээс болгоомжил.

Аналоги багажаар хүчдэл хэмжих
- Хүчдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ зэрэгцээ

холбоно.

Зураг 31. Хүчдэл хэмжих схем, вольтметрийг хэлхээнд холбох.

- Хүчдэлгүй үед схемээ цуглуул.
- Хэрвээ зөөврийн байдлаар хүчдэлтэй хэлхээг хэмжих гэж

байгаа бол эхлээд газрыг сайтар хөдөлгөөнгүйгээр холбо.
Үүний дараа потенциалтай цэгийг холбох нь зүйтэй.
- Утсыг багажны үүрэнд зөв холбох хэрэгтэй. Хувьсах болон
тогтмол хүчдлийг андуурч хэмжихээс болгоомжил.

- 55 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Эсэргүүцэл хэмжих
Эсэргүүцлийг хүчдэлгүй үед хэмжих ёстойг анхаарах хэрэгтэй.

Зураг 32. Эсэргүүцэл хэмжих схем, Омметрийг хэлхээнд холбох.

- 56 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Дүгнэлт: Ямар нэг физик хэмжигдэхүүн X-ыг түүний нэгж Y-
тэй харьцуулж, эцсийн үр дүн нь тоогоор илэрхийлэгдэх
процессыг хэмжлэг гэнэ.
Гүйдэл хэмжих
Гүйдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ цуваа холбон
хэмжилт хийнэ.

Хүчдэл хэмжих
Хүчдэл хэмжихдээ хэлхээнд нь мультиметрээ зэрэгцээ
холбон хэмжилт хийнэ.

Эсэргүүцэл хэмжих
Эсэргүүцлийг хүчдэлгүй үед хэмжих ёстойг анхаарах
хэрэгтэй.

- 57 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

V. Омын хууль, Кирхгофын I,II хууль

Зорилго: Өмнөх бүлгүүдэд үзсэн цахилгаан хэлхээ, түүний
үндсэн хэмжигдэхүүнүүд болох гүйдлийн хүч, ЦХХ, хүчдэл,
эсэргүүцэл гэх хэмжигдэхүүн хоорондын хамаарлыг судлана.
Омын I,II хууль
Кирхгофын I,II хууль
гэсэн сэдвүүд энэ бүлэгт багтсан бөгөөд хамаарлуудыг
мэдсэнээр энгийн цахилгаан хэлхээнд тооцоо хийх чадвар
эзэмшинэ.

Омын хууль

Тэжээл үүсгэгчийн ЦХХ үйлчилж байгаа битүү хэлхээнд
хэлхээний эсэргүүцлээс хамааруулаад гүйдлийн хэмжээг тогтоож
болдог.
Хэлхээний үндсэн цахилгаан хэмжигдэхүүн болох гүйдэл,
эсэргүүцэл, ЦХХ, хүчдэл үүдийн хооронд нарийн чанд тогтоосон
тодорхой холбоо байдаг.
Энэ холбоог 1826 онд Германы физикч Георг Симон Ом гаргасан
тул түүний нэрийг алдаршуулж Омын хууль гэж нэрлэжээ.

I U A  B
R Oм

Гүйдлийн хүч нь хүчдэлтэй шууд, эсэргүүцэлтэй урвуу
хамааралтай байхыг Омынхууль гэнэ.

- 58 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Гүйдлийн хүч (A) Зураг 33. Омын хууль

9 1
8
7
6
5
4
3
2
1
0

8642
Эсэргүүцэл (Ом)

Зураг 34. Гүйдлийн хүч, эсэргүүцлийн хамаарал

- 59 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Гүйдлийн хүч (A) 9.0
8.0
7.0 2.0 4.0 6.0 8.0
6.0 Хүчдэл (В)
5.0
4.0
3.0
2.0
1.0
0.0

0.0

Зураг 35. Гүйдлийн хүч хүчдлээс хамаарах хамаарал

Бүрэн хэлхээний Омын хууль
Бүрэн хэлхээнд хамаарагдах хэмжигдэхүүний холбоог тогтоохдоо
хэлхээний нийт эсэргүүцэл, тэжээлүүсгэгчийн ЦХХ-ийг тооцож
үзэх хэрэгтэй. Ийм холбоог тогтоож байгаа хамаарлыг Бүрэн
хэлхээний Омын хууль гэнэ.

Цахилгаан хэлхээндэх гүйдлийн хүч нь тэжээл үүсгэгчийн ЦХХ-
ийг хэлхээний нийт эсэргүүцэлд харьцуулсантай тэнцүү.

I E
R  r0

- 60 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
R – хэлхээний гадаад хэсгийн эсэргүүцэл
0 – хэлхээний дотоод хэсгийн эсэргүүцэл
Дээрх томъёог хувирган бичвэл: E = I R+I 0 хэлбэртэй болно.
Энэ томъёоноос харахад үүсгэгчийн ЦХХ нь хэлхээний дотоод ба
гадаад хэсэг дээрх хүчдлийн уналтуудын нийлбэртэй тоогоороо
тэнцүү байна.

Крихгофын I хууль
Хэд хэдэн үүсгэвэртэй цахилгаан хэлхээг нийлмэл цахилгаан
хэлхээ гэнэ. Ийм цахилгаан хэлхээ нь зангилаа, салаа, хүрээнээс
бүрдэнэ.
Гурваас дээш гүйдэл нэг цэгт уулзсаныг зангилаа, хоёр зангилааны
хооронд гүйдэл ижил утгатай байх хэлхээний хэсгийг салаа,
гүйдэл битүүрэх хэсгийг хүрээ гэнэ. Нийлмэл цахилгаан хэлхээнд
тооцоо хийхэд Омын хууль хүрэлцэхгүй учир Кирхгофын хуулийг
ашигладаг.

- 61 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг36. Зангилаа цэг

Зураг 37. Салаа, Хүрээ

Кирхгофын I хууль зангилааны хувьд хүчинтэй.
Цахилгаан хэлхээний зангилаа цэг дээрх гүйдлүүдийн алгебр
нийлбэр нь тэгтэй тэнцүү.

- 62 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 38. Зангилаа цэг

Гүйдлийн чиглэлийг тооцохдоо зангилаанд орж байвал нэмэхээр,
эсрэг тохиолдолд хасахаар авна.

∑ = 0 → 1 + 2 − 3 − 4 − 5 = 0

Зураг 39.Зэрэгцээ холбогдсон 3 эсэргүүцэл
- 63 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Крихгофын II хууль
Хүрээний ЦХХ-ний алгебрийн нийлбэр уг хүрээний эсэргүүцэл
дээр унах хүчдлийн уналтуудын алгебрийн нийлбэртэй тэнцүү.
ЦХХ-ний чиглэл хүрээний гүйдлийн чиглэлтэй давхцаж байвал
нэмэхээр, эсрэг тохиолдолд хасахаас авна.

∑ = ∑
ЦХХ-ний чиглэл туйлаас, хүчдлийн чиглэл гүйдлээс хамаарна.
Салааны гүйдлийн чиглэл хүрээний гүйдлийн чиглэлтэй давхцаж
байвал нэмэх, эсрэг тохиолдолд хасах тэмдэгтэй авна.

Зураг 40. Цуваа холбогдсон 3 эсэргүүцэл

- 64 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Äæîóë-Ëåíöèéí õóóëü

Äàìæóóëàã÷ààð öàõèëãààí ã¿éäýë ã¿éæ áàéõàä
ýëåêòðîíóóä íü òîäîðõîé õóðäòàéãààð óðñàæ ìîëåêóëóóäòàé
ìºðãºëäºíº. Ýíý íü äàìæóóëàã÷èéã õàëààíà. ¯¿íýýñ ¿çâýë
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éäýë ã¿éõýä öàõèëãààíû ýíåðãýýñ äóëààíû
ýíåðãè ÿëãàðíà.

Îðîñûí ýðäýìòýí Ý.Õ.Ëåíö, Àíãëèéí ýðäýìòýí Ä.Äæîóë
íàð ÿëãàð÷ áàéãàà äóëààíû òîî, ã¿éäýë áà ýñýðã¿¿öëèéí õîîðîíäûí
õàìààðëûã àâ÷ ¿çýýä äàðààõ ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ýý.

Äàìæóóëàã÷ààñ ÿëãàð÷ áàéãàà äóëààíû òîî íü ã¿éäëèéí
хүчний квадðàòûã äàìæóóëàã÷èéí ýñýðã¿¿öýë áà ã¿éäýë ã¿éñýí
õóãàöààãààð ¿ðæ¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿ áàéíà.

= ∗ ∗
Q – Дулааны хэмжээ [Дж]
I – Гүйдлийн хүч [А]
R – Эсэргүүцэл [Ом]
t – Хугацаа [сек]

- 65 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Жишээ бодлого:

Бодлого 8. Элементийн ЦХХ E = 1.5В түүний дотоод эсэргүүцэл

0= 0.3 ом. Хэрвээ элемент нь R=2.7 ом эсэргүүцэлд битүү
холбогдсон бол хэлхээн дэх гүйдлийн хүчийг тодорхойл.

, , В
= + = , Ом + , Ом = Ом = , А

Бодлого 9. Хэрвээ 240 Ом эсэргүүцлийн 240 В хүчдэлтэй сүлжээнд
залгавал уг эсэргүүцлийг дайран өнгөрч байгаа гүйдлийн гүйдлийн
хүчийг ол.

Бодолт: = = 240 = 1А

240 Ом

Бодлого 10. Хэрэв 5А гүйдэл 44 Ом эсэргүүцлийг дайран өнгөрсөн
бол эсэргүүцэл дээр унах хүчдлийг ол.

Бодолт: = ∗ → 5А ∗ 44 Ом = 220В

Бодлого 11.Зангилаа цэгээс 3 салаагаар I1=5A, I2=7A, I3=11A
гүйдэл гүйжээ. Зангилаа цэг рүү хэдэн ампер гүйдэл орсон бэ?

Бодолт: I=I1+I2+I3→5A+7A+11A=23A

- 66 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт

Гүйдлийн хүч нь хүчдэлтэй шууд, эсэргүүцэлтэй урвуу

хамааралтай байхыг Омын хууль гэнэ.

= [ = м]



Кирхгофын I хууль зангилааны хувьд хүчинтэй.

Цахилгаан хэлхээний зангилаанд орж, гарч байгаа

гүйдлүүдийн алгебр нийлбэр нь тэгтэй тэнцүү.

Крихгофын II хууль хүрээний хувьд хүчинтэй.

Хүрээний ЦХХ-ний алгебрийн нийлбэр уг хүрээний

эсэргүүцэл дээр унах хүчдлийн уналтуудын алгебрийн

нийлбэртэй тэнцүү.

- 67 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

VI. Эсэргүүцлийн холболтууд

Зорилго: Зэрэгцээ холболт: Àæèë äýýðýý òà á¿õýí íýã ºðººíä
çóðãààí ãýðýëò¿¿ëýã÷ ñóóðèëóóëæ,òýäãýýðèéã íýã óíòðààëãààð
óäèðäàõ øààðäëàãàòàé áîëæ ìàãàäã¿é.Ýíý öàõèëãààí õýëõýýíä
ãýðýëò¿¿ëýã÷ á¿ðýý çýðýãöýý õîëáîíî.Ýäãýýð ãýðýëò¿¿ëýã÷ýý
õýðõýí ñóóðèëóóëàõ âý?Ãýðýëò¿¿ëýã÷ á¿ð äýýðõ õ¿÷äýë
òýæýýëèéí õ¿÷äýëòýé èæèë ¿¿?Óíòðààëãààð äàìæèæ áóé
ã¿éäëèéí õ¿÷ íýã ãýðýëò¿¿ëýã÷ýýð ã¿éæ áóé ã¿éäýëòýé òýíö¿¿
áàéõ óó? Íýã ãýðýëò¿¿ëýã÷èéí ÷èéäýí øàòâàë áóñàä
ãýðýëò¿¿ëýã÷èä àñààëòòàé ¿ëäýõ ¿¿? Гэх мэт асуултад
хариулахад зэрэгцээ холболтын тухай ойлголт чухал юм.
Цуваа холболт: Óíòðààëãà áîëîí òîíîã òºõººðºìæ¿¿ä
õýëõýýíä ÿìàð çîðèëãîîð,ÿàæ öóâàà õîëáîãääîã âý?Õýðýâ
óíòðààëãààð ãýðýë óäèðäàæ áàéãàà áîë ò¿¿ãýýð äàéðàí ºíãºð÷
áóé ã¿éäýë ãýðëýýð äàéðàí ºíãºð÷ áóé ã¿éäýëòýé òýíö¿¿
þó?Õýðýâ õî¸ð áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû öàõèëãààí õýðýãñë¿¿ä
øèíý æèëèéí ãýðëýí ÷èìýãëýë ìýò öóâàà õîëáîãäñîí áîë
òýäãýýðò ºãñºí õ¿÷äýë ÿìàð áàéõ âý?Гэх мэт асуултад
хариулахад цуваа холболтын ойлголт чухал юм.
Холимог холболт: Цуваа болон зэрэгцээ холболтыг хослон
ашиглах шаардлага түгээмэл тохиолддог. Жишээлбэл:
Унтраалга болон 6 гэрэлтүүлэгчийг холбох тохиолдолд
холимог холболтыг ашиглана. Ийм хэлхээ нь цуваа болон
зэрэгцээ холболтын шинж чанарын аль алиныг агуулдаг.

- 68 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Холбох аргууд
Хэлхээнд тооцоо хийхдээ хэрэглэгчдийг холбосон янз бүрийн
схемийг авч үзнэ. Нэг тэжээл үүсгэгчтэй хэлхээнд ч гэсэн
эсэргүүцлийг цуваа , зэрэгцээ, холимог холбосон байдаг. Ийм
хэлхээнд тооцоо хийх гол зорилго нь хэлхээний хэсэг тус бүрийн
гүйдэл, хүчдэлийг тодорхойлоход оршино.

Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболт
Нэг ижил хүчдэл үйлчилж байгаа хос уулзвар руу эсэргүүцлүүдийг
холбосон холболтыг зэрэгцээ холболт гэж нэрлэнэ.

Зураг 41. Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболтын схем

Зэрэгцээ холбосон эсэргүүцэлтэй цахилгаан хэлхээ нь дараах
онцлог шинжүүдтэй байдаг.

- 69 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
1. Эсэргүүцлийг зэрэгцээ холбосон хэлхээнд Крихгофын нэгдүгээр

хууль үйлчилж байдаг. Хэлхээний уулзвар руу орж байгаа
гүйдлүүдийн алгебр нийлбэр нь түүнээс гарч байгаа гүйдлүүдийн
нийлбэртэй тэнцүү. Үүнийг Кирхгофын нэгдүгээр хууль гэнэ.
Тухайлбал салаалаагүй хэсэг дэх гүйдэл нь салаалсан хэсгийн
гүйдлүүдийн нийлбэртэй тэнцэнэ.

I = I1+ I2 + I3+…+In
2. Эсэргүүцлүүдийн нэгийг, өөрөөр хэлбэл нэг салааг таслахад

бусад салаагаар гүйдэл хэвээр гүйнэ.

Зураг 42.Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболт
- 70 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
3. Эсэргүүцлийн зэрэгцээ холболтын тодорхойлолтоос харахад бүх

салааны хүчдэл ижил байна.

U1= U2 = U3=…=Un

4. Салаа тус бүр дээрх гүйдэл нь харгалзах салааныхаа
эсэргүүцэлтэй урвуу хамааралтай.

1 = 2 1 = 3
2 1 3 1

Энэ тэгшитгэлээс салаа тус бүрийн гүйдлийг Омын хуулиар
илэрхийлж, эсэргүүцлийг зэрэгцээ холбоход салаа тус бүр дээрх
хүчдэл нь ижил гэсэн тодорхойлолтыг үндэслэн хялбархан баталж
болно.

5. Хэлхээний бүрэн дамжуулах чадвар нь салаа тус бүрийн
дамжуулах чадварын нийлбэртэй тэнцүү.

g=g1+g2+g3+…+gn буюу 1 = 1 + 1 + 1 + ⋯ + 1
1 2 3

- 71 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Хэрвээ Кирхгофын нэгдүгээр хуулийн томъёонд Омын хуулиар
олсон гүйдлийн утгыг тавьж, эсэргүүцлийг зэрэгцээ холбосон үед
салаа тус бүрийн хүчдэл тэнцүү гэсэн тодорхойлолтыг ашиглавал
дээрх тэгшитгэлийг хялбар баталж болно.

Зураг 41-д үзүүлсэн схемийн ерөнхий эсэргүүцлийг олбол:

= ( 1 × 2) 1 × 2 × 3 ( 2 × 3)
+ ( 1 × 3) +

Эндээс харвал зэрэгцээ холбосон үед хэлхээний ерөнхий
эсэргүүцэл нь хэлхээнд залгасан ямар ч эсэргүүцлээс бага
байна.Зэрэгцээ ажиллаж байгаа n ширхэг ижил хэмжээтэй
эсэргүүцлийн ерөнхий эсэргүүцлийг олвол

= 1 байна.



Эсэргүүцлийн цуваа холболт

Хэлхээнд холбогдсон бүх эсэргүүцлүүдээр дайран гүйж байгаа
гүйдэл нь ижил утгатай бөгөөд уулзварын цэг үүсгэхгүйгээр
холбосон холболтыг эсэргүүцлийн цуваа холболт гэнэ.

- 72 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 43. Эсэргүүцлийн цуваа холболтын схем

Цуваа холбосон эсэргүүцэлтэй цахилгаан хэлхээ нь дараах онцлог
шинжүүдтэй байдаг.
1. Хэлхээний бүх хэсэг дээрх гүйдлийн хүч нь ижил утгатай

байна.
I=I1=I2=I3=…=In

Цуваа холбосон үед гүйдэл салаалдаггүй.Иймд гүйдлийн тоон утга
нь хэлхээний бүх хэсэг дээр ижил байна.
2. Эсэргүүцлийн аль нэгийг нь таслахад хэлхээгээр гүйдэл

гүйхгүй.

- 73 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 44. Эсэргүүцлийн цуваа холболт

3. Хэлхээний гаргалган дээрх хүчдэл нь хэсэг тус бүрийн
хүчдэлийн нийлбэртэй тэнцүү.

U = U1 + U2 + U3+...+Un
4. Эсэргүүцэл тус бүр дээрх хүчдэл нь эсэргүүцэлтэйгээ шууд

хамааралтай.

1 = 1 буюу 2 = 2
2 2 3 3

5. Цуваа холбосон үеийн хэлхээний бүрэн эсэргүүцэл нь хэлхээнд
залгасан эсэргүүцэл тус бүрийн нийлбэртэй тэнцүү.

R= R1+ R2+ R3+…+Rn

- 74 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Эсэргүүцлийн холимог холболт:

Зураг 45. Эсэргүүцлийн холимог холболт

Зэрэгцээ ба цуваа холболтыг хосолж эсэргүүцлүүдийг холбосон
холболтыг холимог холболт гэнэ. Эсэргүүцлийг холимог
холбосон хэлхээнд тооцоо хийх арга нь холболт нэг бүрийг нэгтгэх
замаарцуваа ба зэрэгцээ холболт руу хэлхээг хувиргахад оршино.

- 75 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 46. Эсэргүүцлийн холимог холболт

Жишээ бодлого:

Бодлого 12. Зураг 41-д үзүүлсэн схем өгөгджээ. Ерөнхий
эсэргүүцэл, гүйдэл болон салаа тус бүрийн гүйдлийг ол.

E=36 В

R1=5 Ом

R2=9 Ом

R3= 2 Ом

- 76 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Бодолт: Rер = = 1× 2× 3 =

( 1× 2)+( 1× 3)+( 2× 3)

5 Ом∗9 Ом∗2Ом = 90Ом = 90Ом = 1,23Ом
(5Ом∗9Ом)+(5Ом∗2Ом)+(9Ом∗2Ом) 45Ом+10Ом+18Ом 73Ом

36
= = 1,23Ом 29,26

36
1 = 1 = 5Ом = 7,2

36
2 = 2 = 9Ом = 4

36
3 = 3 = 2Ом = 18

Бодлого 13. Зураг 43-дүзүүлсэн схем өгөгджээ.Ерөнхий
эсэргүүцэл, цахилгаан хөдөлгөгч хүч, эсэргүүцэл тус бүр дээрх
хүчдлийг ол

I=4A
R1=7Ом
R2=10 Ом
R3=8 Ом
Бодолт: Rер=R1+R2+R3=7 Ом+10 Ом+8 Ом=25 Ом

- 77 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
E = I ∗ R = 4А ∗ 25Ом=100В
U1 = I ∗ R1 = 4A ∗ 7Ом = 28В
U2 = I ∗ R2 = 4A ∗ 10Ом = 40В
U3 = I ∗ R3 = 4A ∗ 8Ом = 32В

Бодлого 14. Зураг 46-дүзүүлсэн схем өгөгджээ.Ерөнхий
эсэргүүцлийг ол.

R1=6Ом

R2=2 Ом

R3= 3 Ом

R4= 5Ом

Бодолт: R1,2 = R1∗R2 = 6Ом∗2Ом = 12Ом = 1,5Ом
R1+R2 6Ом+2Ом 8Ом

ер = 1,2 + 3 + 4 = 1,5Ом + 3Ом + 5Ом = 9,5Ом

- 78 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт:

Зэрэгцээ холболт:

Нэг ижил хүчдэл үйлчилж байгаа хос уулзвар луу

эсэргүүцлүүдийг холбосон холболтыг зэрэгцээ холболт гэж

нэрлэнэ.

1. I= I1+ I2 + I3+…+ In

2. U1= U2 = U3= Un

3. g=g1+g2+g3+…+ gn 1 = 1 + 1 + 1 +…+ 1
1 2
3

4. Эсэргүүцлүүдийн нэгийг, өөрөөр хэлбэл нэг

салааг таслахад бусад салаагаар гүйдэл хэвээр

гүйнэ.

Цуваа холболт:

Хэлхээнд холбогдсон бүх эсэргүүцлүүдээр дайран гүйж

байгаа гүйдэл нь ижил утгатай бөгөөд уулзварын цэг

үүсгэхгүйгээр холбосон холболтыг эсэргүүцлийн цуваа

холболт гэнэ.

1. U= U1+ U2 + U3+…+ Un

2. I1= I2 = I3=...=In
3. R=R1+R2+R3+…+ Rn
4. Эсэргүүцлийн аль нэгийг нь таслахад хэлхээгээр

гүйдэл гүйхгүй.

Холимог холболт

Зэрэгцээ болон цуваа холболтын онцлогууд бүгд хамаарна.

Хамгийн түгээмэл ашиглагдах холболт.

- 79 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

VII. Цахилгаан чадал, энерги

Зорилго: Бид 100 лааны гэрэл гэж ярьдаг. Эсвэл тоос
сорогч дээр 2200 W гэсэн тэмдэглэгээ харагддаг. Энэ тоо
яг юуг илэрхийлдэг юм бэ? Их байх нь цахилгаан
хэрэглээний төлбөрт яагаад их тусдаг вэ? Цахилгаан
хэрэглээг хэрхэн тооцдог вэ?гэх асуултуудын суурь
хариултыг энэ бүлгээс авах болно. Үүний тулд:

- Цахилгаан энерги
- Цахилгаан чадал гэж юу вэ гэсэн асуултанд

хариулах болно.

Цахилгаан энерги

Бидний дээр үзснээр цахилгаан хэлхээ битүүрэхэд ЦХХ-ний
нөлөөгөөр цэнэгүүд хөдөлгөөнд орж тодорхой хэмжээний ажил
хийх ба энерги авч эхэлнэ.

Энэ энергийн хэмжээ нь тухайн хэлхээнд үйлчилж байгаа
цахилгаан хөдөлгөгч хүчийг зөөгдсөн цэнэгийн тоо хэмжээгээр
үржүүлсэнтэй тэнцүү байна. Мөн энерги нь цахилгаан гүйдлийн
хийсэн ажлын хэмжээ болдог байна.

W  Eq
q  I t 

- 80 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
W- тэжээл үүсгэгчийн хийсэн ажил буюу энерги [Дж]
E - тэжээл үүсгэгчийн цахилгаан хөдөлгөгч хүч. [В]
q - хэлхээгээр зөөсөн цэнэг [Кл]
t -цэнэг зөөсөн хугацаа[сек]

Цахилгаан чадал:
Энергийг хугацаанд харьцуулсан харьцааг чадал гэнэ.
Энэ нь нэгж хугацаанд хийсэн ажил бөгөөд энергийг хувиргаж
байгаа хурдтай тоогоороо тэнцүү.

PW
t

P – Цахилгаан чадал [Вт]
W – цахилгаан энерги [Дж]
t – хугацаа [сек]
Цахилгаан хэлхээнд чадал нь баланс барьж байх ёстой. Өөрөөр
хэлбэл тэжээл үүсгэгчийн чадал нь хэрэглэгчдийн хэрэглэсэн

- 81 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

чадал ба тэжээл үүсгэгчийн доторхи чадлын алдагдлын
нийлбэртэй тэнцүү.

Pi  P  P0  I 2R  I 2r0

Жишээ бодлого:

Бодлого 15. Цахилгаан халаагуурыг 220В хүчдэлд залгахад түүгээр
3А гүйдэл гүйжээ. Цахилгаан халаагуурын чадлыг тодорхойл.

Бодолт: P=U*I P=220В*3А=660 Вт

Бодлого 16. 100Вт чадалтай чийдэнг өдөрт 5 цагасаахад сард ямар
хэмжээний цахилгаан энерги зарцуулах вэ? 1кВт.ц эрчим хүчний
үнэ 104 төг/кВт.ц бол сард хэдэн төгрөг төлөх вэ?

Бодолт: W=P*t Wөдөрт=100*5=0,5кВт.ц

Wсард=0,5*30=15кВт.ц

T=15кВт.ц*104төг=1560 төг

- 82 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт:
Энергийн хэмжээ нь тухайн хэлхээнд үйлчилж байгаа
цахилгаан хөдөлгөгч хүчийг зөөгдсөн цэнэгийн тоо
хэмжээгээр үржүүлсэнтэй тэнцүү байна.

W  Eq
q  I t

Энергийг хугацаанд харьцуулсан харьцааг чадал гэнэ.
PW

t

VIII. Соронзон орон

Зорилго: Ñîðîíçîí орон, öàõèëãààí орон õî¸ð ñàëøã¿é

õîëáîîòîé.Ñîðîíçîí áàéãàà íºõöºëä õºäºë㺺íò öàõèëãààí

öýíýã áàñ áàéõ ¸ñòîé.Õºäºë㺺íò öàõèëãààí öýíýã áîë

òîãòìîë ñîðîíçíû íºëººíä àòîìûí äîòîîä ýëåêòðîíóóä

èäýâõæñýíèé ¿ð ä¿í áóþó õ¿÷äýë áèé áîëñíû óëìààñ àëèâàà

ìàòåðèàëààð óðñàõ ã¿éäýë áàéæ áîëíî.Ñîðîíçîí ÷àíàðûã

îéëãîñíîîð òà íàð õºäºëã¿¿ð, ãåíåðàòîð, òðàíñôîðìàòîð,

ðåëå, õýìæ¿¿ð çýðãèéã îéëãîõîä äºõºìòýé áîëíî.

- 83 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Ñîðîíçîí ìàòåðèàë

Ñîðîíçîí ãýäýã íü ñîðîíçîí ÷àíàð á¿õèé ìàòåðèàëûã òàòàõ
÷àäâàðòàé áèåò þì.Òºðºë á¿ðèéí ìàòåðèàëóóäàä ¿ç¿¿ëýõ
ñîðîíçîíãèéí íºëºº ÿíç á¿ð áàéäàã.Òºìºð, ãàí, íèêåëü, êîáàëüò
çýðýã ìàòåðèàëóóä ñîðîíçîíä õ¿÷òýé òàòàãääàã áàéõàä öàãààí àëò,
õºíãºí öàãààí çýðýã áóñàä ìàòåðèàëóóä ñîðîíçîíä ¿ë ÿëèã
òàòàãääàã áºãººä òýäãýýðèéã ñîðîíçîí áèø ìàòåðèàë ãýæ
íýðëýäýã.Сîðîíçîí ìàòåðèàë ãýæ çºâõºí ñîðîíçîíä õ¿÷òýé
òàòàãääàã ìàòåðèàëûã íýðëýíý.

Ìàòåðèàë ÿàãààä ñîðîíçîí ÷àíàðòàé áîëäîã âý

Ñîðîíçîí ãýäýã íü òîãòóóí öººðìèéí ãàäàðãóóä õºäºë㺺íò
áèåèéí ¿¿ñãýõ äîëãèîíòîé ÿã àäèë õºäºë㺺íò öàõèëãààí öýíýãèéí
îíöãîé øèíæ ÷àíàð þì.Àòîìûí öºìèéã òîéðîí ýðãýæ áóé
ýëåêòðîíû õºäºë㺺í áà ýëåêòðîíû ººðèéí òýíõëýãýý òîéðîí
ýðãýëäýõ õºäºë㺺íèé àëü àëü íü õºäºë㺺íò öýíýã áºãººä
ñîðîíçîí îðîí ¿¿ñãýíý.Íýã ÷èãëýëä ýðãýëäýõ õºäºë㺺í õèéæ áóé
ýëåêòðîíû ¿¿ñãýæ áóé ñîðîíçîí èõýâ÷ëýí íºãºº òèéø ýðãýëäýæ
áóé ýëåêòðîíû ñîðîíçîíãèéí ýñðýã ¿éë÷ëýëä îðæ ¿ã¿éñãýãääýã.
Ýíý òîõèîëäîëä åðºíõèé ñîðîíçîí îðîí òýã áàéíà.Íýã ÷èãëýëäýý
ñîðîíçîí îðîí íü äàâóó óòãàòàé áàéõ àòîìûí çîõèîí
áàéãóóëàëòòàé òèéì àòîìûã ñîðîíçîí ìîìåíò á¿õèé àòîì ãýæ ¿çíý.

- 84 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг47. Сîðîíçîí ìîìåíò á¿õèé íýã ÷èãëýëòýé åðºíõèé ñîðîíçîí îðîíòîé àòîì

Õýðýâ àòîìûí ñîðîíçîí ìîìåíò çýðãýëäýýõ àòîìóóäûí ñîðîíçîí
ìîìåíòòîé íýã ÷èãëýëä áàéâàë åðºíõèé ñîðîíçîí îðîí íýìýãäýæ
íýãäýõ íºëººëºëòýé áîëíî. Ñîðîíçîí ìîìåíò íü á¿ãä íýã ÷èãëýëä
áàéõ èéì á¿ëýã àòîìûã ñîðîíçîí вайсын талстууд (домен) ãýíý.

Зураг48.Вайсын талстын жигдэрсэн ба жигдрээгүй байдал

Ñîðîíçîí Вайсын талстыг (äîìåí) àãóóëñàí ìàòåðèàëóóäûã
ñîðîíçîí ìàòåðèàë ãýíý. Õýðýâ òýäãýýð Вайсын талстууд (äîìåí)
á¿ãä þì óó äèéëýíõ íü íýã ÷èãëýëä õàíäñàí áàéâàë òýð ìàòåðèàë
ñîðîíçîí шинж чанартай áîëíî.

- 85 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 49.Вайсын талстуудын (äîìåí)дийлэнх íü жигдэрсэн байдал

Ñîðîíçîíãèéí åðºíõèé àíãèëàë
Ñîðîíçîí ÷àíàðàà õýð óäààí õàäãàëæ áàéãààãààñ íü õàìààðóóëæ
òîãòìîë ба тогтмол бус ñîðîíçон ãýæ 2 õóâààäàã.
Òîãòìîë ñîðîíçîí
Òîãòìîë ñîðîíçíû ñîðîíçîí øèíæ ÷àíàð íýðíýýñ íü ¿çýõýä
òîдорхой юм. Ýíý íü ñîðîíçîí ÷àíàðòàé áàéõûí òóëä çààâàë
ñîðîíçëîã÷ õ¿÷íèé îéð áàéõ àëáàã¿é. Òîãòìîë ñîðîíçîí áàéãàëèéí
ñîðîíçîí ã¿ð (төмрийн хүдэр) ãýæ íýðëýãäýõ ýðäýñ áîäèñ ìàÿãààð
òààðàëääàã.
Öàõèëãààí òåõíèêò õýðýãëýãääýã òîãòìîë ñîðîíçîíã õàòóó ãàíãèéí
õàéëøààð õèéäýã áºãººä ýíý õàéëøèéã ñîðîíçëîõ õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä
îðóóëáàë óäààí õóãàöààíä ñîðîнзон шинж чанараа àëääàãã¿é.

- 86 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Êîáàëüò, ìîëèáäåí, õðîì-âîëüôðàì áîëîí àëüíèêî (хольц) çýðýã
í¿¿ðñòºðºã÷ èõòýé ãàíãóóä íü òîãòìîë ñîðîíçîí õèéõýä õýðýãëýäýã
ìàòåðèàëóóäûí æèøýý болдог. Òîãòìîë ñîðîíçîíã òîãòìîë
ñîðîíçîíòîé õºäºëã¿¿ð, ìàãíåò, ìåãàÎììåòð, ÷àíãà ÿðèã÷ áîëîí
àíàëîã õýìæ¿¿ðèéí áàãàæ çýðýãò õýðýãëýäýã.

Òîãòìîë áус ñîðîíçîí

Õýðýâ ñîðîíçîíãèéí талстууä íü зөвхөн ñîðîíçëîã÷ õ¿÷íèé
¿éë÷ëýëä áàéõäаа л íýã ÷èãëýëä îðäîã áîë òîãòìîë áус ñîðîíçîí
ãýíý. Ñîðîíçëîã÷ õ¿÷ íü ººð ñîðîíçîí þì óó ã¿éäýëòýé îðîîìîã
áàéæ áîëíî. Òîãòìîë áус ñîðîíçíû õóâüä òîãòìîë ñîðîíçîíã
холдуулаõ þì óó îðîîìãèéí ã¿éäëèéã òàñëàõ çàìààð ñîðîíçëîõ
õ¿÷èéã àðèëãàõàä ñîðîíçîí талстууä ÷èãëýëýý àëäàæ, óã ìàòåðèàë
ìàø áàãà áóþó îãò ñîðîíçîí ÷àíàðã¿é áîëíî. Öàõèëãààí òåõíèêò
òîãòìîë áус ñîðîíçîíã õààëãàíû õîíõ, ðåëå, êîíòàêòîð, ìîòîð
çýðýãò õýðýãëýäýã.

Ñîðîíçîí òóéëûã òîäîðõîéëîõ

Ñîðîíçîí íü òºìºð, ãàí ìýòèéí ñîðîíçîí ÷àíàðòàé ìàòåðèàëóóäûã
òàòàõ ÷àäâàðòàé элемент þì. Òóóçàí áà òàõ õýëáýðèéí ñîðîíçîíä 2
ñîðîíçîí òóéë байх ба соронзон туйл нийлэх хэсгээс гадагшлах
тусам соронзлох ÷àäâàð íü нэмэгдэнэ.

- 87 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг50.Туузан ба тах хэлбэрийн тогтмол соронзон

Ñîðîíçîí òóéëóóäûã òýäãýýðèéí òàòàãääàã ÷èãëýëýýð íü íýðëýäýã.
Ñîðîíçîíãèéí õîéä òóéë ãàçàðç¿éí Õîéä Òóéë ðóó, ñîðîíçîíãèéí
óðä òóéë ãàçàðç¿éí ªìíºä òóéë ðóó òàòàãäàíà. Òýäíèéã õîéøîî
çààã÷, óðàãøàà çààã÷ òóéëóóä ãýæ íýðëýõèéí îðîíä ñîðîíçîíãèéí
õîéä, óðä òóéë ãýæ íýðëýíý. Ìàòåðèàë ñîðîíçëîãäîõîä òóéëóóäûíõ
íü õîîðîíä ñîðîíçîí îðîí ¿¿ñíý. Ýíý îðîí õèéñâýð õ¿÷íèé
øóãàìààñ á¿ðäýõ áºãººä ýíý íü áèò¿¿ õ¿ðýý ¿¿ñãýäýã ãýæ ¿çäýã.
Ýäãýýð õ¿ðýý ñîðîíçíû ãàäíà òàëä õîéä òóéëààñ óðä òóéë ðóó,
ñîðîíçíû äîòîð òàëä óðä òóéëààñ õîéä òóéë ðóó ÷èãëýäýã ãýæ
õèéñâýðýýð òîãòîîäîã. Ýíý øóãàìóóäûí õýëáýðèéã òºìðèéí
¿ðòýñýýð , õ¿÷íèé øóãàìûí ÷èãëýëèéã ëóóæèí àøèãëàí òîãòîîæ

- 88 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
áîëíî. Òóñäàà îðøèõ òîäîðõîé õ¿÷íèé øóãàì ãýæ áàéäàãã¿é
áîëîâ÷ óã øóãàìûã ¿ç¿¿ëñýí ñîðîíçîí îðîí áàéäàã. Õ¿÷íèé
øóãàìààð ñîðîíçîí îðíû îíöëîãóóäûã òàéëáàðëàõàä òîõèðîìæòîé
áàéäàã. Òîäîðõîé, òîîëæ áîëîõóéö õ¿÷íèé øóãàì ãýæ áàéäàãã¿é
áîëîâ÷ ñîðîíçîí îðíû îíöëîãóóäûã òîäîðõîéëîõ èë¿¿ òàéëáàð
áàéäàãã¿é.

Зураг51.Ñîðîíçîí îðîí áà õ¿÷íèé ÷èãëýë

Ñîðîíçîíãèéí ãàäíà òàëä áîë õ¿÷íèé øóãàìóóä õàìãèéí
ýñýðã¿¿öýë áàãàòàé çàìûã ñîíãîäîã áºãººä òýð íü õàìãèéí áîãèíî
çàì áàéõ àëáàã¿é. Õ¿÷íèé øóãàìóóä õîîðîíäîî ò¿ëõýëöýõ
¿éë÷ëýëòýé ó÷èð òýäãýýð íü õîîðîíäîî õýçýý ÷ îãòëîëöäîãã¿é
áºãººä òóñ á¿ðòýý áèò¿¿ õ¿ðýý ¿¿ñãýíý.

- 89 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ñîðîíçîí òóéëóóäûí øèíæ ÷àíàð

Зураг52.Ижил туйлуудын үйлчлэлцэл

Çóðàã 52 äýýðýýñ õàðàõàä õîéä òóéëààñ ºìíºä òóéë ÷èãëýñýí
õ¿÷íèé øóãàì îãòëîëöîõã¿é, ижил òóéëуудûí õîîðîíä ÷ ìºí ýíý
¿çýãäýë àæèãëàãäàíà. Ñóìíû òîëãîé õ¿÷íèé øóãàìûí ÷èãëýëèéã
çààíà.ªºðººð õýëáýë ýíý íü ñîðîíçîíãèéí õîéä òóéë òàòàãäàõ
÷èãëýë þì.

Зураг53. Ýñðýã òóéëóóäын үйлчлэлцэл

Çóðàã 53 дээрээс харахад эсрэг туйлуудын үйлчлэлийн улмаас
õ¿÷íèé øóãàìын урт богиносно. Эндээс эсрэг туйлууд хоорондоо
таталцах хүчний үйлчлэлд ордгийг харж болно.

- 90 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ñîðîíçîí óðñãàë
Àëèâàà ñîðîíçíû ýðãýí òîéðîíä ýñðýã òóéëóóäûí õîîðîíäûí
ñîðîíçîí îðîí îðøèí áàéäàã. Í¿äýíä ¿ë õàðàãäàõ óã îðîí íü
ñîðîíçîíãèéí ýðãýí òîéðîíä áèò¿¿ õ¿ðýý ¿¿ñãýíý. Ñîðíçîíãèéí
ýðãýí òîéðîíä îðøèõ ýäãýýð õ¿÷íèé øóãàìóóäûã íèéòýä íü
ñîðîíçîí óðñãàë ãýæ íýðëýäýã áºãººä ò¿¿íèéã ãðåêèéí ôè (Ô)
¿ñãýýð òýìäýãëýíý.

Φ=A*B
Тэмдэглэгээ: Ф
Нэгж: Вб (Вебер1); 1 Вб=1 В∙сек
А - Хөндлөн огтлолын талбай (Ихэвчлэн S үсгээр тэмдэглэдэг)
В - Соронзон урсгалын нягтрал

Зураг54.Туузан соронзонгийн соронзон хүчний шугам
- 91 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë
Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë íü ñîðîíçîíãèéí нийт уртад харилцан
адилгүй хуваарилагдсан байдаг. Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë áîë
íýãæ òàëáàéä îíîãäîõ ñîðîíçîí óðñãàëûí õýìæýý þì. Ñîðîíçîí
óðñãàëûн нягтралыг [Â] ¿ñãýýð òýìäýãëýäýã.

B=ФА

Зураг55.Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë

Çóðàã 55 äýýð сòàíäàðò áóñ õýëáýðòýé õýñýã ñîðîíçîíãèéí õºíäëºí
îãòëîë áîëîí ñîðîíçîí óðñãàëûí õàðüöàíãóé íÿãòðàëûã ¿ç¿¿ëæýý.
Õýñýã 2-ûí õ¿÷íèé øóãàìóóä áóñàä õýñã¿¿äèéíõèéã áîäâîë èë¿¿
íÿãò áàéãààã õàðæ áîëнî. Харин хэсэг 1 áà 3-т сийрэг байгааг харж
болно.

- 92 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Ñîðîíçîí íýâòðýõ ÷àäâàð

Àëèâàà ìàòåðèàëûí àãààðòàé õàðüöàíãóéãààð ñîðîíçîí õ¿÷íèé
øóãàìóóäûã õóðàëäóóëàõ ÷àäâàðûã ñîðîíçîí íýâòðýõ ÷àäâàð ãýíý.
Ýíý íýð òîìú¸î íü òºðºë á¿ðèéí ñîðîíçîí ìàòåðèàëóóäûí ÷àíàðûã
òîäîðõîéëîõîä õýðýãëýãäýíý. Ñîðîíçîí íýâòðýõ ÷àäâàðûã Ãðåêèéí
µ (ìþ) ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.

µ=µ0*µr

Ñîðîíçîí óðñãàëûã ñàéí íýâòð¿¿ëýõ áà õóðàëäóóëàõ ÷àäâàðòàé
ìàòåðèàëóóä (纺ëºí òºìºð ã.ì) ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð
ºíäºðòýé áàéäàã. Àãààð áîë ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð ñóëòàé
ìàòåðèàë þì.

Ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öýë

Òºðºë á¿ðèéí ìàòåðèàë öàõèëãààí õýëõýýíä ýñýð¿¿öýë ¿ç¿¿ëäýãòýé
ÿã àäèëààð ìàòåðèàëóóä ñîðîíçîí óðñãàëä ñààä ó÷ðóóëäàã. Çàðèì
ìàòåðèàë áóñäûã áîäâîë ñîðîíçîí óðñãàëûã ñàéí äýìæäýã. Çàðèì
òºðëèéí ãàí ñîðîíçîí óðñãàëûã õóðàëäóóëàõäàà àãààðààñ õàìààã¿é
èë¿¿ áàéäàã. Ǻºëºí òºìðèéí ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð àãààðààñ
èë¿¿ áºãººä èéìýýñ áàãà ýñýðã¿¿öýë ¿ç¿¿ëíý. Ñîðîíçîí
ýñýðã¿¿öëèéã ñîðîíçîí óðñãàëûã äàìæóóëàõ ñîðîíçîí çàìä
¿ç¿¿ëýõ ýñýðã¿¿öýë ãýæ òîäîðõîéëæ áîëíî.

- 93 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг56. ªíäºð ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð,áàãà ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öýë

Õ¿÷íèé øóãàìóóä íü õàìãèéí áàãà ýñýðã¿¿öýëòýé çàìûã ñîíãîõ
ýðìýëçýëòýé áîëîâ÷ ýíý íü õàìãèéí áàãà óðòàé áàõ àëáàã¿é. Õýðýâ
íèéëáýð çàì íü ýñýðã¿¿öýë áàãàòàé áàéâàë çàì íü óðò áàéæ áîëíî.
Ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öëèéã RM ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.
¯ëäýãäýë ñîðîíçîí, ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð
Ñîðîíçîíãèéí äýðãýä áàéãàà àëèâàà ñîðîíçîí ìàòåðèàë ñîðîíçîí
ìýò ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý íü óã ñîðîíçäîî òàòàãäàõ áºãººä ººð
ñîðîíçîí ìàòåðèàëûã äýðãýä íü àâàà÷âàë òýäíèéã ìºí òàòàõ áîëíî.
Õýðýâ íºãºº ñîðîíçîíã íü õîëäóóëáàë óã ñîðîíçîí ìàòåðèàë
ñîðîíçîíòîé èæèë ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõýý ¿ðãýëæë¿¿ëñýýð áàéæ ÷
áîëíî, ¿ã¿é ÷ áàéæ áîëíî. Òýãýõ ýñýõ íü ò¿¿íä õýð èõ ñîðîíçîí
íºëºº õàäãàëàãäàí ¿ëäñýíýýñ õàìààðíà. ¯ëäýãäýë ñîðîíçîí ãýäýã

- 94 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

íü ñîðîíçëîõ õ¿÷ ¿ã¿é áîëîõîä óã ìàòåðèàëä ñîðîíçîí íºëººëºë
õàäãàëàãäàõ áîëîìæèéã ¿ç¿¿ëýõ îéëãîëò þì. Ãýâ÷ òºðºë á¿ðèéí
ìàòåðèàëóóä ¿ëäýãäýë ñîðîíçîíã õàäãàëæ ¿ëäýõ ÷àäâàðààðàà ººð
ººð áàéäàã. Ñîðîíçîí äîìåí íü ñîðîíçëîõ õ¿÷ ¿ã¿é áîëñíîîñ õîéø
óäààí õóãàöààíä ÷èãëýëòýé áàéäëàà õàäãàëñàí õýâýýð áàéäãààñ
çàðèì ìàòåðèàë íü ñîðîíçëîõ ÷àíàðàà ìºí õàäãàëæ ÷àääàã áàéõàä,
çàðèì ìàòåðèàëûí ñîðîíçîí äîìåí õ¿÷ ¿éë÷ëýõýý áîëèìîãö áàðàã
òýð äîðîî ýìõ çàìáàðààã¿é áàéäàëä îðäîã. Ǻºëºí òºìºð ìýòèéí
ìàø áàãà ñîðîíçîí íºëºº àâ÷ ¿ëääýã áàéõàä ãàí, íèêåëèéí õàéëø
ìýòèéí çàðèì ìàòåðèàë ñîðîíçîí íºëººãºº èõ õýìæýýãýýð õàäãàëæ
÷àääàã.
Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ãýäýã íü ñîðîíçëîõ õ¿÷èéã õîëäóóëàõàä
ñîðîíçîí ÷àíàðàà õàäãàëæ ¿ëäýõ ÷àäâàðûã òîäîðõîéëæ áóé òóõàéí
ìàòåðèàëûí øèíæ ÷àíàð þì. Áàãà ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàðòàé
ìàòåðèàëóóä òîãòìîë áèø ñîðîíçîí ãýæ àíãèëàãääàã. Áàãà
ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàðòàé 纺ëºí òºìºð íü õààëãàíû õîíõ, ðåëå,
ñîëåíîéä õààëò çýðãèéí ñîðîíçîí õýëõýýíä õýðýãëýãääýã. Óã òîíîã
òºõººðºìæ¿¿äýä ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð áàãà áàéõ íü ÷óõàë þì.
Ó÷èð íü òýäãýýðýýñ öàõèëãààíûã íü ñàëãàõàä òîãòìîë áèø
ñîðîíçîí ñîðîíçîí ÷àíàðàà àëäàæ, òýäãýýð íü ñîðîíçäîí òàòàæ
áàéñàí ç¿éëýý òàâüäàã. Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ºíäºðòýé ãàí,
íèêåëèéí õàéëø ñîðîíçîí ÷àäâàðàà õàäãàëäàã áºãººä òîãòìîë
ñîðîíçîíä õýðýãëýãääýã.

- 95 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ä¿ãíýæ õýëáýë:
Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ãýäýã íü àëèâàà ìàòåðèàëûí ñîðîíçîí
÷àíàðàà õàäãàëæ ¿ëäýõ ÷àäâàðûã õýëäýã áàéõàä ¿ëäýãäýë ñîðîíçîí
ãýäýã íü ñîðîíçëîõ õ¿÷ ¿éë÷ëýõýý áîëüñíû äàðàà óã ìàòåðèàëûí
õàëãàëæ ¿ëäñýí ñîðîíçîíãèéí õýìæýý þì.
Ñîðîíçîí õàíàëò
Ñîðîíçîí ìàòåðèàë íü ñîðîíçîí äîìåíîîñ òîãòäîãèéã áèä ìýäíý.
Ìàòåðèàë ñîðîíçëîãäîîã¿é áàéõàä óã äîìåíóóä íü ÿìàð íýã
çîõèîí áàéãóóëàëòã¿é áàéäàã. Óã ìàòåðèàëä ñîðîíçëîõ õ¿÷
¿éë÷ëýõýä äîìåíóóä íü òîäîðõîé æóðàìä øèëæèíý. Äîìåíóóä íýã
÷èãëýëä îðîõûí õýðýýð óã ìàòåðèàëûã öààøèä ñîðîíçëîõîä óëàì
õýö¿¿ áîëíî. Óëìààð á¿õ äîìåíóóä ÷èãëýëä îðñíîîð ñîðîíçîí
õàíàëòàä õ¿ðíý. Ñîðîíçëîõ õ¿÷èéã öààøèä õè÷íýýí íýìýýä ÷ óã
ìàòåðèàë äîòîðõ ñîðîíçîí ÷àíàðûã íýìýõ áîëîìæã¿é áàéäàã.

- 96 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Ñîðîíçîí ãýäýã íü ñîðîíçîí ÷àíàð á¿õèé ìàòåðèàëûã òàòàõ
÷àäâàðòàé áèåò þì.
Ñîðîíçîí Вайсын талст (äîìåí) àãóóëñàí ìàòåðèàëóóäûã
ñîðîíçîí ìàòåðèàë ãýíý.Õýðýâ òýäãýýð Вайсын талст á¿ãä þì
óó äèéëýíõ íü íýã ÷èãëýëä õàíäñàí áàéâàë òýð ìàòåðèàë
ñîðîíçîí áîëíî.
Ñîðîíçîí ÷àíàðàà õýð óäààí õàäãàëæ áàéãààãààñ íü
õàìààðóóëæ òîãòìîë тогтмол бус ñîðîíçон ãýæ 2 á¿ëýãò
õóâààäàã.Тогтмол болон тогтмол бус соронзон
Ñîðíçîíãèéí ýðãýí òîéðîíä îðøèõ õ¿÷íèé øóãàìóóäûã
íèéòýä íü ñîðîíçîí óðñãàë ãýæ íýðëýäýã.
Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãòðàë áîë íýãæ òàëáàéä îíîãäîõ
ñîðîíçîí óðñãàëûí õýìæýý þì.
Àëèâàà ìàòåðèàëûí àãààðòàé õàðüöàíãóéãààð ñîðîíçîí
õ¿÷íèé øóãàìóóäûã õóðàëäóóëàõ ÷àäâàðûã ñîðîíçîí
íýâòð¿¿ëýõ ÷àäâàð ãýíý.
Èæèë òóéлóóä ò¿ëõýëöýíý.
Эсрэг туйлууд таталцана.
Ñîðîíçîí õàäãàëàõ ÷àäâàð ãýäýã íü àëèâàà ìàòåðèàëûí
ñîðîíçîí ÷àíàðàà õàäãàëæ ¿ëäýõ ÷àäâàðûã õýëäýã áàéõàä
¿ëäýãäýë ñîðîíçîí ãýäýã íü ñîðîíçëîõ õ¿÷ ¿éë÷ëýõýý áîëüñíû
äàðàà óã ìàòåðèàëûí õàëãàëæ ¿ëäñýí ñîðîíçîíãèéí õýìæýý
þì.

- 97 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
IX. Цахилгаан соронзон орон

Зорилго:
Äàìæóóëàã÷ààð ã¿éäýë ã¿éõэд ñîðîíçîí õ¿÷ äàãàëäàæ
áàéäàã.Öàõèëãààí ã¿éäýë ñîðîíçîí îðîíã ¿¿ñãýæ áàéäàãòàé ÿã
àäèëààð ñîðîíçîí îðîíã öàõèëãààí ã¿éäýë ¿¿ñãýõýä àøèãëàæ
áîëíî.Ýíä îëæ àâñàí ìýäëýã ðåëå, êîíòàêòîð, öàõèëãààí
ñîðîíçîí õààëò áà ìîòîð çýðãèéí àæèëëàãààã îéëãîõîä òóñ
áîëíî.

Ñîðîíçîí ìàòåðèàëóóäûí ñîðîíçîí ÷àíàð íü àòîìûí ò¿âøèí äýõü
õºäºë㺺íò öàõèëãààí öýíýã¿¿äýýñ õàìààðíà. Äàìæóóëàã÷ààð
ã¿éäýë ã¿éõ á¿ðò ò¿¿íèéã òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí áàéäàã. Çóðàã 57-
ä ñîðîíçîí îðîíã äàìæóóëàã÷òàé òýãø ºíöºã ¿¿ñãýõ òîéðîã
õýëáýðýýð ä¿ðñýëæýý. Ýíý íü äàìæóóëàã÷èéí ã¿éäëýýð ¿¿ññýí
ñîðîíçîí óðñãàëûã ä¿ðñëýíý.

Зураг57.ÿéäýëтэй äàìæóóëàã÷èéн ñîðîíçîí óðñãàë

- 98 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Õýðýâ äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéã íýìýãä¿¿ëáýë äàìæóóëàã÷èéã
òîéðñîí õ¿÷íèé øóãàìûí òîî ºñíº. Ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ëýã,
ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí õýìæýýòýé
øóóä ïðîïîðöèîíàë áàéäàã. Äàìæуулагчаар гүйдэл гүйгээгүй үед
ñîðîíçîí óðñãàë үүсэхгүй. Çýñèéí ¿ëäýãäýë ñîðîíçîí ìàø áàãà
áàéäàã òóë ñîðîíçîí îðîí îãò áàéõã¿é áîëíî.

ÿéäýëтэй äàìæóóëàã÷èéн ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýëèéã
òîäîðõîéëîõ
Òîãòìîë ñîðîíçонг òîéðñîí ñîðîíçîí óðñãàëûí õ¿÷íèé øóãàìóóä
(æèøýý íü ëóóæèíãèéí ç¿¿) Õîéä òóéëààñ ªìíºä òóéë ðóó
÷èãëýäãèéã бид ìýäíý. ÿéäýëòýé äàìæóóëàã÷èéã òîéðñîí
ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýë (¿¿íèéã ìºí ëóóæèíãèéí ç¿¿ãýýð îëæ
áîëíî) äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí ÷èãëýëýýð òîäîðõîéëîãäîíî.
Ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýëèéã шургийн ä¿ðýì àøèãëàí îëæ áîëíî.

Шургийн ä¿ðýì
Ýðõèé õóðóóãàà ã¿éäëèéí ÷èãëýëòýé òààðóóëàí баруун ãàðààðàà
äàìæóóëàã÷ààñ áàðü. Òàíû àòãàñàí õóðóóíóóä äàìæóóëàã÷èéã
òîéðñîí õ¿÷íèé ÷èãëýëèéã çààíà.

- 99 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг58. Шургийн ä¿ðýì(Максвеллийн дүрэм)

Баруун ãàðûí ä¿ðìèéã õýðýãëýõ áàñ íýã çàì áîë äàìæóóëàã÷ын
гүйдлийн ÷èãëýëèéã шургаар тодорхîйëîõ ÿâäàë. Äàìæóóëàã÷èéí
õºíäëºí îãòëîëûã шургийн òºãñãºë áà ¿ç¿¿ð ìàÿãààð õàðæ áàéíà
ãýæ áîä.

Зураг 59.Шургийн öààøàà ÷èãëýл. Зураг 60. Шургийн íààøàà ÷èãëýл.

- 100 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ýðõèé õóðóóãàà гүйдлийн äàãóó (шургийн äàãóó) áàéðëóóëáàë
áóñàä õóðóóíóóä соронзон õ¿÷íèé øóãàìûí ÷èãëýëèéã çààíà.
ÿéäëèéí ÷èãëýëèéã ººð÷èëáºë õ¿÷íèé øóãàìûí ÷èãëýë
ººð÷ëºãäºíº.
Ñîðîíçîí îðîîìãèéí òóéëûã îëîõ
Õî¸ð ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷èéã îéðòóóëáàë òýäãýýð
äàìæóóëàã÷äûã òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýíý.
Õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéí áàéäàë äàìæóóëàã÷ òóñ á¿ðèéí ã¿éäëèéí
÷èãëýëýýñ õàìààðíà. ÿéäëèéí ÷èãëýë 2 äàìæóóëàã÷èä èæèë
áàéâàë ñîðîíçîí îðíóóä íèéëæ áèå áèåý äýìæèíý.

Зураг61. ÿéäýëòýé äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí óðñãàëóóä íýãäñýí áàéäàë

- 101 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Õýðýâ äàìæóóëàã÷èéã îðîîìîã ìýò áèò¿¿ öàãèðàã õýëáýðò
îðóóëáàë îðîîäîñ òóñ á¿ðèéí ã¿éäëèéí ÷èãëýë àäèë áàéíà.
Ñîðîíçîí îðíóóä Çóðàã 61– ä ¿ç¿¿ëñíýýð íýãäýíý.
Ñîðîíçîí óðñãàë äîòîðõ ñîðîíçîí õ¿÷íèé ÷èãëýë ñîðîíçûí õîéä
òóéëààñ ºìíºä òóéë ðóó ÷èãëýæýý. Çóðàã 62-ã àæèãëàâàë õ¿÷íèé
øóãàìóóä îðîîìãèéí íýã òºãñãºëººñ ãàðàõäàà ýíý òºãñãºëèéã õîéä
òóéë áîëãîæ, îðîîìãèéí íºãºº òºãñãºë ð¿¿ îðîõäîî ò¿¿íèéã ºìíºä
òóéë áîëãîæ áàéãààã îëæ áîëíî. Èíãýæ öàõèëãààí ñîðîíçîí áèé
áîëíî.
Îðîîìãèéí ñîðîíçîí îðíû òóéë îðîîäñóóäààð ã¿éõ ã¿éäëèéí
÷èãëýëýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Çóðàã 62-ä ã¿éäëèéí ÷èãëýë, îðîîìîã
îðîîñîí áàéäàë çýðãýýñ öàõèëãààí ñîðîíçонгийн àëü òºãñãºë íü
õîéä òóéë áîëîõûã õàðóóëæýý.

- 102 -