ЦТО Е1 гарын авлага

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг62.ÿéäýëòýé îðîîìãийí ñîðîíçîí òóéë

Ç¿¿í ãàðûí ä¿ðìèéã Çóðàã 63-ä õàðóóëñíààð îðîîìîãò õýðýãëýæ
áîëíî. Îðîîìãèéã ç¿¿í ãàðààðàà áàðèõäàà õóðóóíóóäûí ¿ç¿¿ð
ýëåêòðîíû óðñãàëòàé äàâõöàæ áàéõààð îðîîìãèéã àòãàõàä ýðõèé
õóðóó îðîîìãèéí õîéä òóéëûã çààíà.

Зураг63.Г¿éäýëòýé îðîîìãèéí ñîðîíçîí òóéë
- 103 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Öàõèëãààí ñîðîíçон хийцийг ашиглах
Ðåëå, ìîòîðûí ñîðîíçîí çàëãóóð, цахилгаан õààëò àæèëëóóëàõ
çýðýãò çîðèóëæ öàõèëãààí ñîðîíçîíã ¿éëäâýðëýõäýý îðîîìãèéí
õèéö, ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàëûí õýä õýäýí ¿íäñýí îíöëîãóóäûã
òîîöîõ íü ç¿éòýé. Îðîîìãèéí ¿¿ñãýæ áóé ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ õýä
õýäýí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðíà. Ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàë, õèéöèéí
áàéäàë çýðýã íü ç¿ðõýâ÷èéí ¿ëäýãäýë ñîðîíçонгийн õýìæýý,
ç¿ðõýâ÷èéí ÷àäëûí àëäàãäàë çýðýãò íºëººëíº.
Öàõèëãààí ñîðîíçон ÷àäàëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä
Öàõèëãààí ñîðîíçон ÷àäàëä ¿íäñýí 3 õ¿÷èí ç¿éë íºëººëäºã:

 Îðîîìãîîð ã¿éæ áóé ã¿éäëèéí õýìæýý
 Îðîîìãèéí îðîîäñûí òîî
 Ñîðîíçîí õýëõýýíèé íýã õýñýã áîëîõ ç¿ðõýâ÷èéí òºðºë
Ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéí ã¿éäëèéí õýìæýý íýìýãäâýë ñîðîíçîí îðíû
õ¿÷ íýìýãäýæ, ñîðîíçîí óðñãàë óëàì íÿãò áîëíî.

Зураг64.Соронзон орон гүйдлийн хүчээс хамаарах.

- 104 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Θ = ∗ [A]
N – Ороодсын тоо
I – Гүйдлийн хүч
Çóðàã 64-ò ¿ç¿¿ëñíýýð ã¿éäëèéí õýìæýýã 2 äàõèí íýìýõýä ñîðîíçîí
îðíû õ¿÷ 2 äàõèí íýìýãäýíý. Èéìýýñ ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéí
ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ îðîîìãîîð ã¿éõ ã¿éäýëä øóóä ïðîïîðöèîíàëü.
Õýðýâ ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéí ã¿éäýë, îðîîìãèéí óðòûí õýìæýýã
òîãòìîë áàéëãàæ, îðîîäñûí òîîã íýìýõýä соронзон îðíû õ¿÷ ìºí
íýìýãäýíý.

Зураг65.Соронзон орон ороомгийн ороодсын тооноос хамаарах.

Áóñàä õ¿÷èí ç¿éë òîãòìîë áàéõàä ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ îðîîäñûí
òîîíä øóóä ïðîïîðöèîíàëü хамааралтай.
Ç¿ðõýâ÷ öàõèëãààí ñîðîíçоí хүчинд íºëººëíº.

- 105 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Àãààðûí ñîðîíçîí ýñýðã¿¿öýë èõ, ñîðîíçîí íýâòð¿¿ëýëò áàãà
áàéäãààñ òºìºð ç¿ðõýâ÷òýé àäèë ороодостой îðîîìîãòîé
õàðüöóóëàõàä зүрхэвчгүй ороомгийн чадал õàìààã¿é áàãà байна.
Çóðàã 66-ä àäèë ã¿éäýëòýé, èæèë îðîîäîñòîé 2 îðîîìãèéã
¿ç¿¿ëæýý. Òºìºð ç¿ðõýâ÷òýé îðîîìîã, ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéã
áîäâîë èë¿¿ õ¿÷òýé ñîðîíçîí îðîíòîé áàéíà.

Зураг66.Зүрхэвчтэй ба зүрхэвчгүй ороомог.

Öàõèëãààí ñîðîíçон ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàëûí ¿ëäýãäýë
ñîðîíçон
Öàõèëãààí ñîðîíçîí òºõººðºìæèéí ç¿ðõýâ÷ õèéõ ìàòåðèàë
ñîíãîõäîî ¿ëäýãäýë ñîðîíçëîëò áàãàòàé áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã. Ýíý
íü îðîîìãîîð ã¿éæ áóé ã¿éäýë òàñàðñàí äàðóé ç¿ðõýâ÷
ñîðîíçëîëòîî àëäàíà ãýñýí ¿ã. Õààëãàíû õîíõ, ðåëå, öàõèëãààí
ñîðîíçîí õààëò çýðýã òºõººðºìæ¿¿äýä îðîîìîã õ¿÷äýëã¿é áîëìîãö

- 106 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

ÿêîðü (зүрхэвч) íü äàðóé ñàëàõ ¸ñòîé. Ýäãýýð òºõººðºìæ¿¿äýä
õýðýãëýãääýã ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàë ¿ëäýãäýë ñîðîíçëîëò áàãàòàé
áàéíà. Õýðýâ ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàë ¿ëäýãäýë ñîðîíçëîëò èõòýé
áàéñàí áîë ýíý íü ñîðîíçëîãäîæ ¿ëä÷èõýýä óã òºõººðºìæ çºâ
àæèëëàæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðíý.

Ç¿ðõýâ÷ин дээрх àëäàãäàë

Ç¿ðõýâ÷ин дээрх алдагдал ãýñýí íýð òîìú¸îãîîð ç¿ðõýâ÷èéí òºìºð
áóþó ñîðîíçîí õýëõýýíä áèé áîëîõ íèéò àëäàãäëûã òàéëáàðëàíà.
Алдагдалыг Вàòò-ààð õýìæèнэ. Энэ алдагдал ãèñòåðåçèñèéí áîëîí
õóéëðàõ ã¿éäëèéí àëäàãäëûã àëü àëèéã íü áàãòààíà.

Ãèñòåðåçèñèéí àëäàãäàë

Ìàòåðèàë ñîðîíçëîãäîõûí òóëä ìàòåðèàë äîòîðõ ñîðîíçîí îð÷èí
íýã ÷èãëýëòýé áîëîõ øààðäëàãàòàé. Èíãýõèéí òóëä òîäîðõîé
õýìæýýíèé ýíåðãè øààðäàãääàã. Õýðýâ òºõººðºìæ õóâüñàõ
ã¿éäëýýð òýæýýãäýæ áàéâàë ã¿éäýë äàâòàìæààñàà õàìààð÷ òîäîðõîé
õóðäòàéãààð ÷èãëýëýý ººð÷èëä㺺ñ ç¿ðõýâ÷èéí ñîðîíçîí òóéë
áàéíãà ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Ñîðîíçîí îð÷íû õºäºëãººíººñ ¿ðýëò
¿¿ñ÷, ò¿¿íýýñ äóëààí ÿëãàðíà. Ýíý äóëààí ¿¿ñ÷ áàéãààã
ãèñòåðåçèñèéí àëäàãäàë ãýíý.

Ýíý àëäàãäàë ýíåðãè çàðöóóëäàã òóë äîîä õýìæýýíä áàéëãàõ
øààðäëàãàòàé áàéäàã. Ç¿ðõýâ÷èéí ãàíä öàõèóð íýìæ ºãâºë öàõèóðò

- 107 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
òºìºð ñîðîíçîí ¿ðýëòèéã áàãàñãàäàã òóë ãèñòåðåçèñèéí àëäàãäал
áàãàñäàã.
Хуйлрах гүйдлийн алдагдал
Öàõèëãààí ñîðîíçîí òºõººðºìæèéí òºìºð ç¿ðõýâ÷ ìýòèéí
äàìæóóëàã÷ ìàòåðèàëûã õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîíä îðóóëáàë óã
ìàòåðèàëä õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýíý. ¯¿íýýñ áîëæ ç¿ðõýâ÷ äîòîð
ã¿éäýë ã¿éíý. ¯¿íèéã õóéëðàõ ã¿éäýë ãýäýã.
Õóéëðàõ ã¿éäýë ç¿ðõýâ÷ äîòîð õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîíä òýãø ºíöºã
¿¿ñãýõ ÷èãëýëòýé. Ýíý ã¿éäëèéí õýìæýý ç¿ðõýâ÷èéí ìàòåðèàëûí
ýñýðã¿¿öëýýñ õàìààðíà.

Зураг67.Öóë ç¿ðõýâ÷òýé îðîîìîã.

- 108 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Îðîîìîãò ºãñºí õóâüñàõ ã¿éäýë áàéíãà õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîí
¿¿ñãýæ, ýíý íü ç¿ðõýâ÷èíä öàõèëãààí ã¿éäýë áèé áîëãîíî. Ýíý
ã¿éäýë íü ç¿ðõýâ÷ýýðýý ã¿éõ áà èéìýýñ õóéëðàõ ã¿éäýë ãýæ
íýðëýãäñýí. Ýñýðã¿¿öëýýð ã¿éäýë ã¿éõäýý äóëààí ¿¿ñãýíý. Ýíý
äóëààí, ò¿¿íýýñ ¿¿äýí ãàðàõ ýíåðãèéí àëäàãäëûã õóéëðàõ ã¿éäëèéí
àëäàãäàë ãýæ íýðëýíý. Õóâüñàõ ã¿éäëèéí õýëõýýíä çàëãàñàí
ç¿ðõýâ÷ öóë áîë õóéëðàõ ã¿éäëèéí àëäàãäëààñ áîëæ íîöòîé õàëàëò
¿¿ñ÷ áîëíî.
Õóéëðàõ ã¿éäëèéí àëäàãäëûã áàãàñãàõûí òóëä ç¿ðõýâ÷èéã
òóñãààðëàã÷òàé íèìãýí ÿëòñóóäààð õèéäýã. ßëòàñ òóñ á¿ð áóñäààñàà
ëàê áóþó èñýë á¿ðõ¿¿ëýýð òóñãààðëàãäàíà. Õóéëðàõ ã¿éäýë íü
öàõèëãààí ã¿éäýë òóë õàâòàñíóóäûí õîîðîíä ã¿éõ ã¿éäýë õàìãèéí
áàãà õýìæýýíä áàéäàã. Áàãàñãàñàí õóéëðàõ ã¿éäýë õóéëðàõ
ã¿éäëèéí àëäàãäàë áàãà ¿¿ñãýíý.

Зураг 68.Яëòñàí ç¿ðõýâ÷òýé îðîîìîã
- 109 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ç¿ðõýâ÷èéí ñîðîíçîí õàíàëò
Òºìºð ç¿ðõýâ÷òýé öàõèëãààí ñîðîíçíû ã¿éäýë èõýñýõýä ç¿ðõýâ÷
äýõü ñîðîíçîí õýñã¿¿äèéí äèéëýíõ íü íýã ÷èãëýëä îðîõ õ¿ðòýë
ñîðîíçëîëò íü íýìýãäýíý. ¯¿íèé äàðàà ç¿ðõýâ÷ õàíàæ, îðîîìîã
äàõü ã¿éäëèéí ÿìàð÷ ººð÷ëºëò ç¿ðõýâ÷èéí ñîðîíçëîëòûã òºäèéëýí
íýìæ ÷àäàõã¿é. ÿéäýë íýìýãäñýíýýð ç¿ðõýâ÷èéí àëäàãäàë
íýìýãäýæ, ò¿¿íýýñ ¿¿ñýõ äóëààíû õýìæýý èõñýíý. Ç¿ðõýâ÷ áà
îðîîìãèéã íÿìáàé òîîöîîëæ, çºâ ñîíãîõ íü òóõàéí çîðèëãîä
íèéöýõ ñîðîíçîí óðñãàëûã ýíåðãèéí àëäàãäàë áàãàòàéãààð ¿¿ñãýíý.

ͺ뺺мжийн õ¿÷äýë /Индукц/
Õýðýâ äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí óðñãàëûí үйлчлэлд (ýñâýë ñîðîíçîí
óðñãàë äàìæóóëàã÷ààð íýâòðýí) õºäºëæ, õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëáîë
äàìæóóëàã÷èä öàõèëãààí õºäºëãºõ õ¿÷ (ÖÕÕ) ¿¿ñдэгийг
нөлөөмжийн хүчдэл буюу индукцийн хүчдэл гэнэ.

- 110 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 69.Сîðîíçîí оронд хөдөлж байгаа дамжуулагч

Ôàðàäåéí èíäóêöûí õóóëü
Ôàðàäåéí èíäóêöûí õóóëü íü äàìæóóëàã÷, ñîðîíçîí îðíû
õîîðîíäîî õàðüöàíãóé õºäºëæ áàéãàà íºõöºëä ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí
õýìæýýã òîäîðõîéëíî. Äàìæóóëàã÷èä èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí
õýìæýý óã äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ áóé õóðäòàé øóóä
õàìààðàëòàé. Õýðýâ íýã ñåêóíäýä îãòîëæ áóé õ¿÷íèé øóãàìûí òîî
íýìýãäâýë èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý íýìýãäýíý.
Дамжуулагчийг нэвтрэн өнгөрөх соронзон урсгалын хэмжээ

- 111 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
хугацаанаас хамаарч хувьсан өөрчлөгдөж байвал индукцын хүчдэл
үүснэ.

∆Ф
0 = ∆

Èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äýëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä

Дамжуулагчийг нэвтрэн өнгөрөх соронзон урсгалын хэмжээ
хугацаанаас хамаарч хувьсан өөрчлөгдөж байвал индукцын хүчдэл
үүсдэг гэдгийг ºìíº дурдсан ба түүний õýìæýýíä íºëººëäºã
ãóðâàí õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã.

 Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò áà ñîðîíçîí îðíû õ¿÷.Áóñàä õ¿÷èí

ç¿éë¿¿ä òîãòìîë áàéõàä ñîðîíçîí îðíû íÿãòûã ººð÷èëáºë

õ¿÷íèé øóãàìûí òîî íýìýãäýõ áóþó õàñàãäàíà.

 Ñîðîíçîí îðîíä áàéãàà äàìæóóëàã÷èéí óðò. Ñîðîíçîí îðîíä

áàéãàà îðîîìãûí îðîîäñûí òîî, äàìæóóëàã÷èéí óðò

ººð÷ëºãäâºë îãòëîãäîõ õ¿÷íèé øóãàìûí òîî ìºí

ººð÷ëºãäºíº.

0 = ∆Ф
∆

 Äàìæóóëàã÷èéí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ áàéãàà õуðä. Õýðýâ

äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìä òýãø ºíöºã ¿¿ñãýí áàéðëàñàí áîë

¿¿ññýí õ¿÷äýë íü äàìæóóëàã÷ ººð ºíö㺺ð áàéðëàñàí áóñàä
тохиолдлуудààñ èõ áàéíà. ̺í äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðíîîð

- 112 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

ºíãºðºõ õóðä íýìýãäâýë 1 ñåêóíäýä îãòëîãäîæ áàéãàà õ¿÷íèé
øóãàìûí òîî ºñºæ õ¿÷äýëèéí õýìæýý íýìýãäýíý.
Товчхондоо иíäóêöëýãäñýí öõõ-ний хэмжээнд дараах зүйлс
нөлөөлнө.

 Ñîðíçîí óðñãàëûí íÿãò
 Îðîîäñûí òîî
 Õóðд áà îãòëîëöëûí ºíö㺺ð òîäîðõîéëîãäîõ

äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã îãòëîõ õóðä

ªºðèéí èíäóêö

Äàìæóóëàã÷ áà ñîðîíçîí îðîí áèå áèåòýéãýý õàðüöàíãóéãààð
õºäºëæ áàéãàà ¿åä õ¿÷äýë ¿¿ñíý. ¯¿íèéã Ôàðàäåéí èíäóêöûí
õóóëü ãýíý. Ìºí ¿¿íýýñ ãàäíàºìíº òàéëáàðëàñíààð äàìæóóëàã÷ààð
ã¿éõ ã¿éäýë ººð÷ëºãäºõºä óã äàìæóóëàã÷èéã òîéðñîí ñîðîíçîí
îðîí ººð÷ëºãäºíº.

Äàìæóóëàã÷èéã Çóðàã 70-ä ¿ç¿¿ëñíýýð îðîîìîã õýëáýðò îðóóëààä
óíòðààëãûã çàëãàñàí áîë óã îðîîìãîîð ã¿éäýë ã¿éæ ýõýëíý.
Óíòðààëãà çàëãàãäàõ àãøèíä îðîîìãèéí ã¿éäýë 0 áàéíà. Ãýõäýý
гүйдэл õóðäàí íýìýãäýæ òýæýýëèéí õ¿÷äýë îðîîìãèéí
ýñýðã¿¿öëýýð òîäîðõîéëîãäîõ òîãòìîë óòãàäàà õ¿ðíý. Ýíý ã¿éäýë
Îìûí õóóëüä çàõèðàãäàíà.

- 113 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг70.Õóâüñàõ ñîðîíçîí îðîí îðîîìîãò õ¿÷äýë ¿¿ñãýíý.

Çóðàã 70-ààñ ¿çâýë À îðîîäîñûí ã¿éäýë èõñýõýä ò¿¿íèéã òîéðñîí
ñîðîíçîí îðîí íýìýãäýíý. Óã íýìýãäýæ áóé ñîðîíçîí îðîí В
îðîîäñûã äàéðàí ãàðíà. Ýíý íü ñîðîíçîí îðîí, äàìæóóëàã÷èéí
õîîðîíä õàðüöàíãóé õºäºëãººí ¿¿ñãýæ В îðîîäîñò õ¿÷äýë
èíäóêöëýãäýíý. Ýíý íºõöºë îðîîäîñ áîëãîíä ¿¿ñíý. Оðîîäîñ
á¿ðèéã òîéðñîí ñîðîíçîí îðíû ºñºëò õàæóóãèéí îðîîäîñòîî
õ¿÷äýë èíäóêöëýíý. Ýíý ¿çýãäëèéã ººðèéí èíäóêö ãýæ íýðëýíý.
Õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëò ñîðîíçîí îðîíä ººð÷ëºëò ¿¿ñãýæ
áóöààæ õýëõýýíäýý õ¿÷äýë èíäóêöëýõýä ººðèéí èíäóêö ¿¿ñíý.
Èíäóêöëýãäñýí ЦХХ ò¿¿íèéã áèé áîëãîñîí ã¿éäлийн чиглэлийн
ýñðýã áàéíà.

- 114 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Îðîîäñîîð ã¿éõ ã¿éäýë Îìûí õóóëèàð òîäîðõîéëîãäñîí óòãàнäàà
õ¿ðýõýä äàìæóóëàã÷èéã òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí õàìãèéí èõ
óòãàнäàà õ¿ðýõ áîëîâ÷ öààøèä íýìýãäýõã¿é, èíäóêöëэгдсэн ЦХХ
цааш өсөхгүй.
Ëåíöèéí èíäóêöèéí õóóëü
Èíäóêöëýãäñýí ЦХХ-ээс ¿¿ñýõ ã¿éäëèéí ñîðîíçîí ¿éë÷ëýë
ò¿¿íèéã áèé áîëãîæ áóé ººð÷ëºëò人 ýñðýãýýð ¿éë÷ëýõèéã
Ëåíöèéí õóóëиар òîìú¸îëогдоíî.Õýðýâ 2 äàìæóóëàã÷èéã Çóðàã
71-т ¿ç¿¿ëñýí øèã çýðэãö¿¿ëýí áàéðëóóëñàí ¿åä ã¿éäýëòýé
äàìæóóëàã÷èéí ýëåêòðîíû óðñãàë õóóäàñ ðóó ÷èãëýæ, õýìæýý íü
íýìýãäýæ áàéãàà áîë ýíý äàìæóóëàã÷èéã òîéðñîí ñîðîíçîí îðîí
íýìýãäýæ, õàæóóãèéíõàà äàìæóóëàã÷èéã îãòîëíî.

Зураг71.Íýìýãäýæ áóé ñîðîíçîí îðîí
- 115 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Ýíý äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðíû õîîðîíä õàðüöàíãóé õºäºë㺺í
¿¿ññýí òóë ã¿éäýë ã¿éæ áóé äàìæóóëàã÷èéí ã¿éäýë ººð÷ëºãäºæ
áàéõ õóãàöààíä ò¿¿íä ЦХХ èíäóêöëýãäýíý.
Ýíý èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äëèéí ¿¿ñãýõ ñîðîíçîí îðîí ã¿éäýëòýé
äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí îðíû ýñðýã áºãººä ýíý äàìæóóëàã÷ààð
ã¿éõ ã¿éäëèéí ýñðýã ЦХХ ¿¿ñãýíý.
Îäîî ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷èéí ã¿éäýë áàãàñàõàä ÿìàð ¿çýãäýë
ÿâàãäàõûã øèíæèëье.Ñîðîíçîí îðîí ¿ã¿é áîëæ õàðüöàíãóé
õºäºë㺺íèé ÷èãëýë ñîëèãäîíî.

Зураг72.Бàãàñ÷ áóé ñîðîíçîí îðîí
- 116 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

×èãëýëýý ººð÷èëñºí õàðüöàíãóé õºäºë㺺í õóóäàñ ðóó îðîõ
÷èãëýëòýé õ¿÷äýë ¿¿ñãýíý. Ýíý èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äëèéí ã¿éäëèéí
¿¿ñãýõ ñîðîíçîí îðîí ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷èéí ã¿éäëèéí
áóóðàëòàä ñààä áîëîõûã ýðìýëçýí, ã¿éæ áóé ã¿éäëèéí ÷èãëýëèéã
ººð÷ëºõã¿é õàäãàëàõûã îðîëäîíî.

Èíäóêöëýãäñýí õ¿÷äýëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ

Èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí õ¿÷íèé
øóãàìûã îãòîëæ áàéãàà áóþó õ¿÷íèé øóãàìààð îãòëîãäîæ áàéãàà
õóðäòàéãàà øóóä õàìààðàëòàé. Õºäºëæ áóé ñîðîíçîí îðîí
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ ¿¿ñ÷ áîëíî. Õýðýâ
äàìæóóëàã÷ äàõü ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòèéí õóðä èõ áàéâàë,
èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý ºíäºð áàéíà. Õýðýâ
äàìæóóëàã÷èéã îðîîìîã áîëãîâîë îðîîäîñ á¿ðèéã òîéðñîí õóâüñàõ
ñîðîíçîí îðîí íü óã ñîðîíçîí îðíû íºëººíä áàéõ îðîîäîñ
áîëãîíòîé õàðèëöàí ¿éë÷ëýíý.

Нөлөөмж

Äàìæóóëàã÷èä ýñýðã¿¿öýë ãýæ íýðëýãäýõ öàõèëãààí øèíæ ÷àíàð
áàéäãèéã бид ìýäíý. Харин дамжуулагчийн материалын
эсэргүүцлийг өөрчлөхгүйгээр ороомог хэлбэрт оруулахад түүний

- 117 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

эсэргүүцэл нь илт өөрчлөгддөг. Энэ эсэргүүцлийн өөрчлөлт
ньнөлөөмж õýìýýõ цахилгаан хэмжигдэхүүнээс шалтгаална.

Нөлөөмжийг öàõèëãààí õýëõýýãýýð ã¿éæ áàéãàà ã¿éäëèéí
ººð÷ëºëòèéí ýñðýã ¿éë÷ëýëòýé øèíæ ÷àíàð ãýæ òîäîðõîéëæ áîëíî.
Òýìäýãëýãýý íü [L].

= 0 ∗ ∗ 2 ∗ [Гн]


L - Нөлөөмж

µ0 - Соронзон тоо

µr- Диэлектрик нэвтрэх чадвар

N - Ороодсын тоо

S - Зүрхэвчний талбай

lm- Соронзон хүчний шугамын дундаж урт

Дамжуулагчийн эñýðã¿¿öýë буюу бодит эсэргүүцэл ã¿éäëèéí
óðñãàëûí ýñðýã ¿éë÷èëäýã áîë нөлөөмж íü ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòèéí
ýñðýã ¿éë÷ëýëòýé áàéäãèéã ñàíàæ áàéõ íü ÷óõàë. Ǻâõºí
ýñýðã¿¿öýë àãóóëñàí хувьсах ã¿éäëèéí õýëõýýíèé óíòðààëãûã
çàëãàõàä Îìûí õóóëèéí äàãóóõýëõýýíèé ýñýðã¿¿öýë, òýæýýëèéí

- 118 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
õ¿÷äýëýýñ õàìààðч гүйдэл á¿ðýí óòãàнäаа àãøèí çóóðò õ¿ðíý.
Óíòðààëãûã áóöààæ ñàëãàâàë ã¿éäýë ìºí àäèë õóðäòàéãààð 0
óòãàòàé áîëíî.

Зураг73.Бодит ýñýðã¿¿öýë á¿õèé хувьсах ã¿éäëèéí õýëõýýíèé ã¿éäýë ºãñºæ, áóóð÷ áàéãàà íü

Ороомог á¿õèé õýëõýýíèé ã¿éäëийã çàëãàæ, ñàëãàõàä ººð ìàÿãààð
ºãñºæ, áóóðíà.

Зураг74.Ороомог á¿õèé хувьсах ã¿éäëèéí õýëõýýíèé ã¿éäýë ºãñºæ, áóóð÷ áàéãàà íü
- 119 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Õýëõýýíèé ã¿éäýë íýìýãäýæ áàéõàä îðîîìîãò èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äýë
ã¿éäëèéí ºñºëòºä ñààä áîëîõ ýðìýëçýëòýé ýñðýã ЦХХ ¿¿ñãýíý. Ýíý
ºñºëòèéã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é áîëîâ÷ ã¿éäýë äýýä óòãàíä õ¿ðòýë
òîäîðõîé õóãàöàà øààðäàãäàíà. Õýðýâ õýëõýýíèé ã¿éäýë áóóð÷
áàéâàë îðîîìãèéí ¿¿ñãýõ ЦХХ óã áóóðàëòàä ñààä áîëîõ áóþó
ººð÷ëºëòèéí ýñðýã áàéíà. Ýíý íü ò¿¿íèéã õýìæýý 0 áîëîõ õóãàöààã
óðòàñãàõ áîëîâ÷ áóóðàëòûã çîãñîîæ ÷àäàõã¿é. ÿéäýë áóóð÷
áàéõàä ¿¿ñýõ ЦХХ, ã¿éäýë ºñ÷ áàéõàä ¿¿ñýõ ñºðºã ЦХХ–íèé ýñðýã
÷èãëýëòýé. Ó÷èð íü ñîðîíçîí îðíû õàðüöàíãóé õºäºë㺺í áà
äàìæóóëàã÷ийн гүйдэл ººð÷ëºãäºíº. Îðîîìîã íü ã¿éäýë ºãñºæ
áàéõàä ò¿¿íèéã ñààòóóëàõ , ã¿éäýë áóóð÷ áàéõàä äýìæèõ
ýðìýëçýëòýé áàéíà. Îðîîìãèéí èíäóêö ã¿éäýë ººð÷ëºãäºæ áàéõàä
õýëõýýíä íºëººëºõ áà ã¿éäëèéí õýìæýý òîãòìîë áàéõàä íºëºº
¿ç¿¿ëýõã¿é.

Нөлөөмжийг õýìæèõ íýãæ

Нөлөөмжийн үзэгдлийг Америкийн физикч Жозеф Генри
нээсэн учир түүний нэрээр нэгжийг нь нэрлэжээ.

Õýðýâ äàìæóóëàã÷èéã îðîîìîã áîëãîñîí òîõèîëäîëä ýíý íü

èíäóêöëýëòýé áàéíà. Нөлөөмж ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòºä ýñðýã íºëºº

¿ç¿¿ëæ, ã¿éäýë ººð÷ëºãäºæ áàéõàä нөлөөмжийн õ¿÷äýë áèé áîëíî.

Нөлөөмжийг õýìæèõ íýãæèéã äàðààõ òîìú¸îëëóóäààð òàéëáàðëàæ

áîëíî.

- 120 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
 Нөлөөмжийн òýìäýãëýãýý L , õýìæèõ íýãæ íü ãåíðè áºãººä
ò¿¿íèéã Гн ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.
 ÿéäýë íýã ñåêóíäýä íýã àìïåðèéí õóðäòàé ººð÷ëºãäºõºä
óã îðîîìîãò íýã âîëüò õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýæ áàéâàë
îðîîìãèéí èíäóêöëýë íýã ãåíðè áàéíà ãýäýã.

Òîãòìîë ã¿éäëýýñ õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýõã¿é.

Õàðèëöàí èíäóêö
Õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ áîëæ õ¿÷äýë áóöàæ óã
õýëõýýíäýý èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü ººðèéí èíäóêö ãýæ
íýðëýãäýíý.Íýã õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷èëºëòººñ íºãºº õýëõýýíä
õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü õàðèëöàí èíäóêö þì.
Çóðàã 75-д ¿ç¿¿ëñýíýýð õî¸ð îðîîìãûã íýã ñîðîíçîí õýëõýýíä
áàãòààæ áîëíî.

- 121 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг75.Íýã ç¿ðõýâ÷òýé õî¸ð îðîîìãийí õàðèëöàí èíäóêö

Анхдагч îðîîìãоор хувьсах гүйдэл гүйхэдиндукцийн хуулийн
зарчимаар хî¸ðäîã÷ îðîîìîãт ЦХХ үүснэ. Õî¸ð ороомогт èéíõ¿¿
õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýõèéã õàðèëöàí èíäóêö ãýäýã. Ǻâõºí хувьсах
ã¿éäýë гүйж байхад л èíäóêöëýãäýíý.
Õóâüñàõ ã¿éäëèéí õýëõýýíä õ¿÷äýë õýìæýý áà ÷èãëýëýýð áàéíãà
ººð÷èëºãääºãººñ ã¿éäýë ìºí áàéíãà ººð÷ëºãäºíº. Õýðýâ õî¸ð
îðîîìîã íýã åðºíõèé ç¿ðõýâ÷òýé áºãººä õóâüñàõ ã¿éäëèéí òýæýýëä
õîëáîãäñîí áîë õî¸ð îðîîìãûí àëü àëèíä íü õ¿÷äýë
èíäóêöëýãäýíý.

- 122 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Õàðèëöàí èíäóêöýýð ¿¿ññýí õî¸ðäîã÷ îðîîìãийí õ¿÷äýë àíõäàã÷
áà õî¸ðäîã÷ îðîîìãийí îðîîäñûí òîîíîîñ õàìààðíà.Ýíý áîë
òðàíñôîðìàòîðûí ¿íäñýí çàð÷èì þì.
Õýðýâ õî¸ðäîõ õýëõýýíèé îðîîäñûí òîîã íýìáýë èë¿¿ èõ
õýìæýýíèé õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýíý.

Зураг76.Õàðèëöàí èíäóêö

Хоёрдогч ороомгийн ороодсын тоо их байвал хүчдэл өснө, бага
байвал хүчдэл буурна. Үүнээс үүдэж трансформаторыг өсгөх ба
бууруулах гэж ангилдаг.

- 123 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Дүгнэлт
Ñîðîíçîí îðíû õ¿÷ëýã, ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí õýìæýýòýé øóóä
ïðîïîðöèîíàë áàéäàã.Äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéã ñàëãàâàë
ýðãýí òîéðíû ñîðîíçîí óðñãàë çîãñîíî.
Ñîðîíçîí îðíû ÷èãëýëèéã ç¿¿í ãàðûí ä¿ðýì àøèãëàí îëæ
áîëíî.
Öàõèëãààí ñîðîíçíû ÷àäàëä ¿íäñýí 3 õ¿÷èí ç¿éë íºëººëäºã:

 Îðîîìãîîð ã¿éæ áóé ã¿éäëèéí õýìæýý
 Îðîîìãèéí îðîîäñûí òîî
 Ñîðîíçîí õýëõýýíèé íýã õýñýã áîëîõ ç¿ðõýâ÷èéí

òºðºë
Ç¿ðõýâ÷ã¿é îðîîìãèéí ã¿éäëèéí õýìæýý íýìýãäâýë ñîðîíçîí
îðíû õ¿÷ íýìýãäýæ, ñîðîíçîí óðñãàë óëàì íÿãò áîëíî.
Õýðýâ äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí óðñãàëûí äîòîð(ýñâýë ñîðîíçîí
óðñãàë äàìæóóëàã÷ààð íýâòðýí) õºäºëæ, õ¿÷íèé øóãàìûã
îãòîëáîë äàìæóóëàã÷èä öàõèëãààí õºäºëãºõ õ¿÷ (ö.õ.õ) ¿¿ñíý.
Иíäóêöëýãäñýí õ¿÷äëèéí ¿¿ñãýõ ñîðîíçîí îðîí ã¿éäýëòýé
äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí îðíû ýñðýã áºãººä ýíý
äàìæóóëàã÷ààð ã¿éõ ã¿éäëèéí ýñðýã öàõèëãààí õºäºëãºõ õ¿÷
¿¿ñãýíý. Èíäóêöëýãäñýí õ¿÷ëèéí õýìæýýíä íºëººëäºã
ãóðâàí õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã.
 Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò áà ñîðîíçîí îðíû õ¿÷.Áóñàä

õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä òîãòìîë áàéõàä ñîðîíçîí îðíû íÿãòûã
ººð÷èëáºë õ¿÷íèé øóãàìûí òîî íýìýãäýõ áóþó
õàñàãäàíà.
 Ñîðîíçîí îðîíä áàéãàà äàìæóóëàã÷èéí óðò.Ñîðîíçîí
îðîíä áàéãàà îðîîìãûí îðîîäñûí òîî áóþó
äàìæóóëàã÷èéí óðò ººð÷ëºãäâºë îãòëîãäîõ õ¿÷íèé
øóãàìûí òîî ìºí ººð÷ëºãäºíº.

- 124 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

 Äàìæóóëàã÷èéí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ áàéãàà
õ¿ðä.Õýðýâ äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìä òýãø
ºíöºã ¿¿ñãýí áàéðëàñàí áîë ¿¿ññýí õ¿÷äýë íü
äàìæóóëàã÷ ººð ºíö㺺ð áàéðëàñàí áóñàä
áàéðëàëûíõààñ èõ áàéíà. ̺í äàìæóóëàã÷
ñîðîíçîí îðíîîð ºíãºðºõ õóðäàòãàë íýìýãäâýë 1
ñåêóíäýä îãòëîãäîæ áàéãàà õ¿÷íèé øóãàìûí òîî
ºñºæ õ¿÷äýëèéí õýìæýý íýìýãäýíý.

Èíäóêöëýãäñýí ö.õ.õ-д
 Ñîðíçîí óðñãàëûí íÿãò
 Îðîîäñûí òîî
 Õóðäàòãàë áà îãòëîëöëûí ºíö㺺ð
òîäîðõîéëîãäîõ äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã
îãòëîõ õóðä 3 хамааралтай.

Èíäóêöëýëèéí òýìäýãëýãýý L , õýìæèõ íýãæ íü ãåíðè áºãººä
ò¿¿íèéã Í ¿ñãýýð òýìäýãëýíý.
ÿéäýë íýã ñåêóíäýä íýã àìïåðèéí õóðäòàé ººð÷ëºãäºõºä óã
îðîîìîãò íýã âîëüò õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýæ áàéâàë îðîîìãèéí
èíäóêöëýë íýã ãåíðè áàéíà ãýäýã.
Òîãòìîë ã¿éäëýýñ õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýõã¿é.
Íýã õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ íºãºº õýëõýýíä õ¿÷äýë
èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü õàðèëöàí èíäóêö þì.

Õàðèëöàí èíäóêö

Õýëõýýíèé ã¿éäëèéí ººð÷ëºëòººñ áîëæ õ¿÷äýë áóöàæ óã
õýëõýýíäýý èíäóêöëýãäýæ áàéâàë ýíý íü ººðèéí èíäóêö ãýæ
íýðëýãäýíý.

- 125 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Х. Хувьсах гүйдэл

Зорилго:
Õóâüñàõ ã¿éäýë íü ãàðãàæ àâàõàä õÿëáàð, àëñ õîëûí çàéä
äàìæóóëàõàä äºõºìòýé áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ àõóéí
õýðýãöýýíèé áîëîí ¿éëäâýð, àëáàí ãàçðûã öàõèëãààí ýíåðãýýð
õàíãàõàä õóâüñàõ ã¿éäëèéн хэлхээг өргөн àøèãëàäàã. Энэхүү
бүлэгт синуслэг хувьсах гүйдлийг хэрхэн гаргаж авах, ямар
хэмжигдэхүүнтэй байдаг талаар судлана.

Хувьсах гүйдлийг ãàðãàæ àâàõ

Хугацаанаас хамаарч хэмжээ ба чиглэл нь өөрчлөгдөж, тодорхой
хугацааны дараа үелэн давтагдах шинж чанартай гүйдлийг
хувьсах гүйдэл гэх ба практикт ихэвчлэн синусын хуулиар
хувьсана. Хувьсах гүйдлийн хялбар хийцтэй генераторын ажиллах
зарчмыг үзье.

- 126 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг77.Ãåíåðàòîðûí çàãâàð

Ýíãèéí ãåíåðàòîð çóðàã 77-ä ¿ç¿¿ëñýíýýð òîãòìîë ñîðîíçîí îðîíä
ýðãýëäýõ жааз хэлбэрийн äàìæóóëàã÷ààñ á¿ðäýíý. Õýðýâ óã жааз
äàìæóóëàã÷èéã ñîðîíçîí îðíû ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòëîí
ýðã¿¿ëáýë äàìæóóëàã÷èä öàõèëãààí õºäºëãºõ õ¿÷ áóþó õ¿÷äýë
èíäóêöëýãäýíý. Гåíåðàòîð ¿íäñýí 2 õýñãýýñ á¿ðäýíý: Сîðîíçîí
îðîí áîëîí жааз хэлбэрийн дамжуулагч áóþó îðîîìîã. Ãåíåðàòîð
á¿ðèéí жааз äàìæóóëàã÷èéí ñîðîíçîí îðîí äîòîðõ õàðüöàíãóé
õºäºëãººíººñ õ¿÷äýë èíäóêöëýãäýíý. Óã жааз äàìæóóëàã÷ ¿ë
õºäëºõ ñîðîíçîí îðîíä õºäëºõ эсвэл ñîðîíçîí îðîí ¿ë õºäëºõ
äàìæóóëàã÷ààð äàéðàí õºäлөх аль нь ÷ áàéñàí õàðüöàíãóé
õºäºëãººí ¿¿ñíý. Жааз хэлбэрийн дамжуулагч ñîðîíçîí õ¿÷íèé
øóãàìûã îãòîëæ áóé ºíöºã õîîðîíäûí õàðüöàíãóé õºäºë㺺í

- 127 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
áàéíãà ººð÷ëºãäºõèéí õýðýýð ¿¿ñ÷ áóé õ¿÷äýë ìºí áàéíãà
ººð÷ëºãäºíº.

Зураг 78.Жаазны байрлал 00

Жааз дамжуулагч 78-р зурагт үзүүлсэн байрлалд байх үед
соронзон хүчний шугам түүнийг огтлохгүй.

- 128 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 79.Жаазны байрлал 900

Харин 00-аас 900 руу шилжихэд соронзон хүчний шугам жаазыг
огтлох өнцөг нэмэгдэхийн хэрээр индукцлэх хүчдэл өснө. Жааз
дамжуулагч 900-д хүрэхэд түүнийг соронзон хүчний шугам тэгш
өнцгөөр буюу перпендикуляраар огтлоно. Энэ үед индукцлэх
хүчдэл хамгийн их утгандаа хүрнэ.

Зураг 80.Жаазны байрлал 1800
- 129 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
900-аас 1800 руу шилжихэд огтлох өнцөг багасч, индукцлэх хүчдэл
буурсаар 0 утганд хүрнэ.

Зураг 81.Жаазны байрлал 2700

Жааз äàìæóóëàã÷ 1800-аас 2700 ðуу øèëæèõýä îãòëîõ ºíöºã äàõèí
íýìýãäýæ, ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí õýìæýý ìºí ºñíº. 2700–д õ¿÷äýë
õàìãèéí èõ óòãàäàà õ¿ðэх боловч 900 дээр үүссэн хамгийн их
хүчдлээс ялгаатай нь äàìæóóëàã÷ õ¿÷íèé øóãàìûã ýñðýã ÷èãëýëä
îãòëîíî. Òèéìýýñ èíäóêöëýãäýõ õ¿÷äýë ýñðýã ÷èãëýëòýé áàéõ áà
ãðàôèê äýýð ñºðºã óòãàòàéãààð çóðàãäàíà.

- 130 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг 82.Жаазны байрлал 3600

Äàìæóóëàã÷ 2700-аас 3600 ðóó øèëæèõýä îãòëîõ ºíöºã 0 ð¿¿
áóóðñíààр õ¿÷äëèéí õýìæýý áàãàñíà. Ãðàôèê ñºðºã äýýä óòãààñàà
3600 байрлалд 0 óòãàнä î÷íî.
Ачааллаар дамжих гүйдлийн хэмжээ ба чиглэл индукцлэгдэж
байгаа хүчдэлтэй шууд хамааралтайгаар өөрчлөгдөнө.
Ãåíåðàòîðò ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí õýìæýýíä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä
ªìíº àâ÷ ¿çñýíýýð äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòëîõ
ºíö㺺ñ õ¿÷äëèéí äàëàéö õàìààðíà.Ãåíåðàòîðûí ¿¿ñãýõ õ¿÷äëèéí
óòãà áóþó õýìæýý íü äàðààõü õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ õàìààðàõ áºãººä
øóóä ïðîïîðöèîíàëü áàéíà.
 Äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðîí äóíäóóð ºíãºðºõ õóðä áóþó

õóðäàòãàë. Õýðýâ äàìæóóëàã÷èéí õóðä íýìýãäâýë ýíý íü

- 131 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
ºãºãäñºí õóãàöààíä óëàì îëîí ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã
îãòëîõ áºãººä ¿¿ñýõ õ¿÷äýë íýìýãäýíý.

 Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò. Сîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò íýìýãäâýë
äàìæóóëàã÷ óëàì îëîí ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ
õ¿÷äýë íýìýãäýíý.

 Ñîðîíçîí îðîíä õºäºëæ áóé äàìæóóëàã÷èéí óðò. Сîðîíçîí
îðîíä õºäºëæ áóé äàìæóóëàã÷èéí óðò íýìýãäâýë äàìæóóëàã÷
óëàì îëîí ñîðîíçîí õ¿÷íèé øóãàìûã îãòîëæ õ¿÷äýë
íýìýãäýíý. Áîäèò öàõèëãààí ìàøèíû зүрхэвчинд îëîí
îðîîäîñ áàéäàã áºãººä ýíý íü ñîðîíçîí îðîíä õºäºëæ áóé
äàìæóóëàã÷èéí óðòûã íýìýãä¿¿ëíý.

Хувьсах гүйдлийн хэмжигдэхүүнүүд
Хувьсах гүйдлийн хэмжээг тодорхойлохын тулд дараах
хэмжигдэхүүнүүдийг ашиглана. Хугацааны дурын эгшин дэх утга
буюу эгшин зуурын утга (жишээ нь зураг 83-д улаан өнгөөр
дүрслэв)

i  Im sint;u  Um sint;e  Em sint

- 132 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Зураг83.Хувьсах гүйдлийн хэмжигдэхүүн

Гүйдэл (Im), хүчдэл (Um), ЦХХ (Еm)-ийг эгшин зуурын
хэмжигдэхүүний хамгийн их буюу амплитуд утга (Агуурга)
гэнэ. (Жишээ нь зураг 83-д ногоон өнгөөр дүрслэв)

Гүйдэл нь хэмжээ ба тэмдгээрээ үелэн өөрчлөгдөж бүрэн
хэлбэлзэл хийж байгаа хугацааг үе (T) гэнэ. Үеийг секунд (c),
миллисекунд (мc) ба микросекунд (мкc)-ээр хэмждэг.

Үеийн урвуу хэмжигдэхүүнийг давтамж гэнэ. Давтамж нь нэг
секунд дэх хувьсах гүйдлийн бүрэн хэлбэлзлийн тоо юм.
Давтамжийг герц (Гц) гэсэн нэгжээр хэмжинэ.

f 1 1Ãö  1
T ñåê

- 133 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Гүйдэл (I), хүчдэл (U), ба ЦХХ (E)-ний үйлчлэх утга.

Хэдийгээр хувьсах гүйдлийн хүчдэлүүд, гүйдлүүдийн хэмжээ
чиглэл нь байнга өөрчлөгдөж байдаг боловч цахилгаан техникт
тодорхой тоон утгуудыг хэрэглэдэг. Тэдгээрийг үйлчлэх утга гэж
нэрлэх бөгөөд энэ нь авч болох утгаасаа бага утгатай байдаг.
Үйлчлэх утгуудыг тогтмол гүйдлийн утга шиг том үсгээр
тэмдэглэдэг. Хувьсах гүйдлийн нэг үетэй тэнцүү хугацаанд
тогтмол гүйдлийн үйлчлэлээр тухайн эсэргүүцэл дээр ялгарч
байгаа дулаантай тэнцүү дулааныг үүсгэж байгаа хувьсах
гүйдлийн утгыг үйлчлэх утга гэнэ.

 m  0,707 m
2

Жишээ бодлого:

Бодлого 17. Хувьсах гүйдлийн нэг үеийн үргэлжлэх хугацаа

T=0,02с бол давтамжийг ол

Бодолт: f 1 f  1  50Гц
T 0,02

- 134 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Бодлого 18. Хувьсах гүйдлийн давтамж f=60 Гц бол нэг үеийн
үргэлжлэх хугацааг ол

Бодолт: f 1 T  1  0,016с
T 60

Дүгнэлт:
Хугацаанаас хамаарч хэмжээ ба чиглэл нь өөрчлөгдөж,
тодорхой хугацааны дараа үелэн давтагдах шинж чанартай
гүйдлийг хувьсах гүйдэл гэдэг.
Ãåíåðàòîðò ¿¿ñýõ õ¿÷äëèéí õýìæýýíä 3 õ¿÷èí ç¿éë нөлөөлдөг:

1. Äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðîí äóíäóóð ºíãºðºõ õóðä
áóþó õóðäàòãàë

2. Ñîðîíçîí óðñãàëûí íÿãò
3. Ñîðîíçîí îðîíä õºäºëæ áóé äàìæóóëàã÷èéí óðò
Хугацааны дурын эгшин дэх утга буюу эгшин зуурын утга.
Гүйдэл (Im), хүчдэл (Um), ЦХХ (Еm)-ний эгшин зуурын
хэмжигдэхүүний хамгийн их утгыг амплитуд утга гэнэ.
Гүйдэл нь хэмжээ ба тэмдгээрээ үелэн өөрчлөгдөж бүрэн
хэлбэлзэл хийж байгаа хугацааг үе гэнэ.
Үеийн урвуу хэмжигдэхүүнийг давтамж гэнэ.
Хувьсах гүйдлийн нэг үетэй тэнцүү хугацаанд тогтмол
гүйдлийн үйлчлэлээр тухайн эсэргүүцэл дээр ялгарч байгаа
дулаантай тэнцүү дулааныг үүсгэж байгаа хувьсах гүйдлийн
утгыг үйлчлэх утга гэнэ.

- 135 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Гүйдэл Current
Хүчдэл Voltage
Эсэргүүцэл Resistance
Давтамж Frequency
Чадал Power
Ажил Work
Энерги Energy
Цахилгаан хөдөлгөх хүч Electric force
Хэмжигдэхүүн Measure
Нэгж Unit
Хувьсах гүйдэл Alternate current
Тогтмол гүйдэл Direct current
Чөлөөт электрон Free electron
Физикийн хууль Physical law
Цөм Nucleus
Цахилгаан орон Electric field
Дамжуулагч Conductor
Хагас дамжуулагч Semi-conductor
Тусгаарлагч Insulator
Дамжуулах чадвар Conductive
Хөндлөн огтлолын талбай Square
Хэлхээ Circuit
Цэнэг Charge
Цуваа хэлхээ Series circuit
Зэрэгцээ хэлхээ Parallel circuit
Зангилаа Node
Салаа Branch
Хүрээ Frame
Соронзон Magnet
Соронзон орон Magnetic field
Туйл Pole
Нягт Density
Цахилгаан соронзон орон Ekectric magnetic field
Ороомог Coil
Зүрхэвч Core
Генератор Generator

- 136 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
1. Атомын бүтцийн тухай бичнэ үү.

_________________________________________________________
_________________________________________________________

2. Атомын цөмийн хоёр эгэл хэсгийг нэрлэж, цэнэгийг нь
тодорхойлно уу.

3.Тойрог замаар эргэлддэг атомын эгэл хэсгийг юу гэдэг вэ?
__________________

4. Электрон нь____________________цахилгаан цэнэгтэй.

5. Атомын цөмөөс хамгийн хол электроныг ___________________
электрон гэнэ.

6. Чөлөөтэй электрон гэж юуг хэлэх вэ?

- 137 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
7. Ион гэдэг нь /нөхөж бичнэ үү/

8. Хэрэв атом электроныг өөртөө татаж авбал __________________
болно.
9. Цахилгаан орон гэдэг нь. /нөхөж бичнэ үү/

10. Ижил цэнэгүүд хоорондоо Б. Түлхэлцэнэ
А. Таталцана

11. Цахилгаан статик нь

А. Үл хөдлөх цэнэгийг судалдаг бүлэг юм.
Б. Хөдлөх цэнэгийг судалдаг бүлэг юм.

- 138 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

12. Кулоны хууль аль нь вэ?

А. F0  4 q1  q2  R2
Б. 0 

U=I*R

В. е = 1.6 × 10−19

Физик хэмжигдэхүүн
1. Үндсэн физик хэмжигдэхүүнүүдийг нэрлэнэ үү

2. Нэгж гэдэг нь физик
______________________________________________ юм.

3. СИ систем гэдэг

4. Гүйдлийн хүчний нэгж нь

А. Ампер Б. Вольт В. Метр

5. Килограмм бол____________________________ нэгж юм.

- 139 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
6. 109 нь

А. Гега Б. Терра В. Мега Г. Нано
В. 10-6
7. Микро нь

А. 10-9 Б. 10-8

8. 10А-г мА руу шилжүүлнэ үү.

9. 10ТБ-г Б-руу шилжүүл

10. 10Кг-г мг руу шилжүүл

- 140 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Тогтмол гүйдлийн хэлхээ
1. Гүйдлийг тодорхойлно уу

2. Хугацаанаас хамаарч хэмжээ ба чиглэлээ өөрчилдөггүй
гүйдлийг _____________________ гэнэ.

3. Нэгж хугацаанд дамжуулагчийн хөндлөн огтлолын талбайгаар
урсан өнгөрөх цэнэгийн тоо хэмжээг .................................... гэнэ.
А. Гүйдлийн нягт Б. Хүчдэл В. Гүйдлийн хүч
4. Гүйдлийн хүчний тодорхойлолтыг томъёогоор илэрхийлнэ үү.
5. Цахилгаан хөдөлгөгч хүч гэж юу вэ?

- 141 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
6. Ямар аргуудаар цахилгаан хөдөлгөгч хүчийг бий болгож болох
вэ?

7. Хүчдэл гэж юу болохыг тодорхойлно уу?

8. Хүчдэл болон цахилгаан хөдөлгөгч хүчний ялгаа нь юу вэ?
Тэмдэглэгээ болон нэгжийг бичнэ үү?

- 142 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
9. Цахилгаан эсэргүүцэл гэж юуг хэлэх вэ?

10. Дамжуулагчийн эсэргүүцлийг тодорхойлох томъёог нэгжийн
хамт бичнэ үү.

11. Эсэргүүцлийн урвуу хэмжигдэхүүн аль нь вэ?

А. Гүйдэл Б. Дамжуулах чадвар В. Ом

12. Дамжуулах чадварын нэгж нь юу вэ?

А. Сименс Б. Ом В. Ампер

- 143 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
13. Температурын эерэг коеффициенттэй эсэргүүцэл
температураас хэрхэн хамаарах вэ? 20С-с 30С хүртэл
температурыг ихэсгэхэд эсэргүүцэл хэрхэн өөрчолөгдөх вэ?

14. Температурын сөрөг коеффициенттэй эсэргүүцэл
температураас хэрхэн хамаарах вэ? 20С-с 30С хүртэл
температурыг ихэсгэхэд эсэргүүцэл хэрхэн өөрчолөгдөх вэ?

15. 50км урт 120мм2 Х.О.Т-тай зэс дамжуулагчийн эсэргүүцлийг
тодорхойл.

16. 20км урт 70мм2 Х.О.Т-тай хөнгөн цагаан дамжуулагчийн
эсэргүүцэл 20С-с 30С хүртэл температурыг ихэсгэхэд хэрхэн
өөрчолөгдөх вэ?

- 144 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

Хэмжүүрийн багаж

1. Ямар нэг физик хэмжигдэхүүн X-ыг түүний нэгж Y-тэй
харьцуулж, эцсийн үр дүн нь тоогоор илэрхийлэгдэх
процессыг____________гэнэ.
2. Гүйдлийг хэмжих багаж нь __________бөгөөд хэлхээнд
__________холбоно.
3. Хүчдлийг хэмжих багаж нь __________бөгөөд хэлхээнд
__________холбоно.

4. Эсэргүүцлийг хэмжих багаж нь __________бөгөөд
хэлхээнд __________холбоно.

- 145 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Омын хууль
1. Хэлхээний хэсгийн Омын хууль гэдэг нь

2. Эсэргүүцэл тогтмол үед цахилгаан хөдөлгөгч хүчийг
ихэсгэвэл_____________________________ .
3. Хүчдэл тогтмол үед эсэргүүцлийг багасгавал
_____________________________ .
4. Хүчдэл 5В, гүйдлийн хүч нь 1А бол эсэргүүцлийг
тодорхойл.

5. Гүйдлийн хүч нь 4А, эсэргүүцэл 6 Ом бол хүчдлийг
тодорхойл.

- 146 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
6. Хүснэгтийг гүйцээн графикийг байгуул. Эсэргүүцэл 1 Ом

U(B) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
I(A)

7. Хүснэгтийг гүйцээн графикийг байгуул. Хүчдэл 10В
R(Ом) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
I(A)

- 147 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
8. Кирфгофын I хуулийг тодорхойлно уу.

9. Кирфгофын II хуулийг тодорхойлно уу.

Эсэргүүцлийн холболтууд
1. Зэрэгцээ холболтыг тодорхойлж онцлогуудыг нь дурдана
уу.

2. Цуваа холболтыг тодорхойлж онцлогуудыг нь дурдана уу.

- 148 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

3. Холимог холболтыг тодорхойлж онцлогуудыг нь дурдана
уу.

4. Дараах схем дээр тооцоо хийнэ үү

Өгөгдөл

R1=2 Ом
R2=4 Ом
R3=6 Ом

- 149 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Iер = 2A бол
U1, U2, U3 Ueр ,Reр =?

5. Дараах схем дээр тооцоо хийнэ үү

Өгөгдөл

R1=2 Ом
R2=4 Ом
R3=6 Ом
Uер = 12B бол
I1, I2, I3 I0 Rер =?

6. Дараах схем дээр тооцоо хийнэ үү

Өгөгдөл

- 150 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1

R1=8 Ом
R2=18 Ом
R4=2 Ом
U1 = 24B
Uер = 48B бол
I2, I3 Iер Rер R3 =?

7. Эсэргүүцлүүдийг цуваа холбосон хэлхээний хамгийн
эхэнд холбогдсон эсэргүүцлээр урсах гүйдлийн хүчний хэмжээ
I=6A бол бусад эсэргүүцлүүдээр урсах гүйдлийн хүч хэд байх вэ?
А. 3А В. 6А С. 12А D. 18А

8. Эсэргүүцлүүдийг зэрэгцээ холбосон хэлхээний хамгийн

эхэнд холбогдсон эсэргүүцэл дээр унах хүчдэлийн хэмжээ U=6B

бол бусад эсэргүүцлүүдээр унах хүчдэл хэд байх вэ?

А. 3В В. 6В С. 12В D. 18В

9. Цуваа холбогдсон 3 эсэргүүцэлтэй хэлхээ байв. Хэлхээний
ерөнхий хүчдэл нь 12В байсан ба U1=5В U2=2В байсан бол U3=
B?

А. 1B B. 2B C. 3B D. 5B

10. Зэрэгцээ холбогдсон 3 эсэргүүцэлтэй хэлхээ байв.
Хэлхээний ерөнхий гүйдэл нь 12А байсан ба I1=5A I2=4A байсан
бол I3= A ?

А. 1A B. 2A C. 3A D. 4A

- 151 -

Цахилгаан техникийн онолын үндэс-1
Цахилгаан чадал.
1. Цахилгаан энерги гэж юуг хэлэх вэ?

2. Цахилгаан чадал гэж юуг хэлэх вэ?

3. 40Вт чадалтай чийдэнг 220В хүчдэлд 4 Цаг асаахад ямар
хэмжээний цахилгааны энерги зарцуулах вэ?

4. Цахилгаан зуухыг 0.5 цаг сүлжээнд залгасан. Энэ
хугацаанд цахилгаан тоолуур 250кВт.ц энерги зарцуулсан болохыг
заасан. Зуухны чадлыг тодорхойл.

5. 220В хүчдэлд 1 чийдэн асаах үед 1 цагт хэрэглэх энергийг
цахилгаан тоолуураар хэмжсэн үзүүлэлтийг ашиглаж чийдэнгийн
чадал ба гүйдлийг тодорхойл.

- 152 -