คู่มือสมุนไพรในตำบลเขาย่า

ความหลากหลายและภูมิปัญญาท้องถิ่น

คู่มือสมุนทไ้พองรถใิ่นน

ตำบลเขาย่า อำเภอศรีบรรพต จังหวัดพัทลุง

น วั ต ก ร ชุ ม ช น ตำ บ ล เ ข า ย่ า

คำนำ



เอกสารฉบับนี้เป็นการรวบรวมองค์ความรู้ เรื่องสมุนไพรในท้องถิ่น ตำบล
เขาย่า อำเภอศรีบรรพต จังหวัดพัทลุง เพื่อให้ได้รับรู้ถึงคุณค่าของพืชสมุนไพร
และสามารถใช้ประโยชน์ได้จริง ในด้านของการรักษาและส่งเสริมสุขภาพของ
ชุมชน
การดำเนินกิจกรรมภายในท้องถิ่น โดยการถ่ายทอดภูมิปัญญาด้าน
สมุนไพร และการสำรวจสมุนไพรในพื้นที่บ้าน หมู่บ้าน และป่าแกต้นแบบวิถี
เขาย่า ด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน หมอพื้นบ้าน อาสาสมัคร
สาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) และนวัตกรชุมชน ได้แบ่งกลุ่มย่อยสำรวจพืช
สมุนไพร ร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ นำเสนอพืชสมุนไพรที่พบและภูมิปัญญาการใช้
ประโยชน์ เพื่อศึกษารวบรวมข้อมูลพืชสมุนไพรในท้องถิ่น ทั้งนี้ได้สืบค้นข้อมูล
เพิ่มเติม เกี่ยวกับพฤกษศาสตร์ และด้านสรรพคุณของพืชสมุนไพร
คณะผู้จัดทำ ขอขอบคุณ ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องที่ทำให้เกิดเอกสารฉบับนี้
อาจารย์ที่ปรึกษาประจำตำบลเขาย่า หมอพื้นบ้าน และอาสาสมัครสาธารณสุข
ประจำหมู่บ้าน





คณะผู้จัดทำ

สารบัญ

สมุนไพรในตำบลเขาย่า 6-55

1.กำลังอนุมาน 6
2.จันทร์ชะมด 6
3.ขมิ้นอ้อย 7
4.หญ้าน้ำดับไฟ 7
5.ขอบชะนางขาว 8
6.สมุยหอม 8
7.โปร่งฟ้า 9
8.อัคคีทวาร 9
9.ผักไชยา 10
10.ทุ้งฟ้า 10
11.ปลาไหลเผือก 11
12.เกล็ดปลาช่อน 11
13.พร้าวนกคุ้ม 12
14.ค้างคาวดำ 12
15.มะแว้งเครือ 13
16.คนทีเขมา 13
17.สะระแหน่ 14
18.สาคู 14
19.ว่านหนุมานนั่งแท่น 15
20.เปล้าน้อย 15
21.เปล้าใหญ่ 16
22.พริกไทย 16
23.ต้นมะขาม 17
24.ชุมเห็ดเทศ 17
25.ต้นเปอร์มินท์ 18
26.ต้นพลู 18
27.คันทมาลา 19
28.แก่นฝาง 19
29.ต้นพลับพลึง 20
30.พิมเสนต้น 20
31.พรหมตีนสูง 21
32.รากสามสิบ 21

สารบัญ(ต่อ)

33.กีบแรด 22
34.ขิงแครง 22
35.ว่านนางคำ 23
36.พะยอม 23
37.พุทธรักษากินหัว 24
38.พญาว่าน 24
39.มะกรูด 25
40.ว่านสี่ทิศ 25
41.หญ้าหนูต้น 26
42.เหงือกปลาหมอ 26
43.ชำมะเลียง 27
44.ก้องกลางดง 27
45.ว่านมหาเมฆ 28
46.เสน่ห์จันทร์แดง 28
47.ว่านธรณีสาร 29
48.ฟ้าทะลายโจร 29
49.หนุมานประสานกาย 30
50.ต้นหนาด 30
51.ว่านนกคุ่ม 31
52.ควินิน 31
53.ว่านร่อนทอง 32
54.ว่านธรณีเย็น 32
55.มหาหงส์ 33
56.หมีเหม็น 33
57.ว่านเขียวหมื่นปี 34
58.น้ำนองป่า 34
59.อ้อยช้าง 35
60.พญาดาบหัก 35
61.หวายนั่ง 36
62.เต่าร้างใหญ่ 36
63.มะหาด 37
64.พิลังกาสา 37
65.หัวว่าว 38
66.แกแล 38
67.สายหยุด 39

68.ลิเภา สารบัญ(ต่อ)
69.หญ้าคมบาง
70.กล้วยมุดสัง 39
71.มะเดื่อดิน 40
72.พญารากขาว 40
73.เหนียวหมา 41
74.หนามขี้แรด 41
75.ยอป่า 42
76.หมี่ 42
77.ปอจง 43
78.นมควาย 43
79.ตาเป็ดตาไก่ 44
80.หัวแส้ 44
81.มะเม่าโปโล 45
82.ม้ากระทืบโรง 45
83.กำลังควายถึก 46
84.กระดูกไก่ 46
85.กระไดลิง 47
86.กรุงเขมา 47
87.นางแย้มป่า 48
88.กระทือ 48
89.อัญชัน 49
90.หญ้าดอกขาว 49
91.คว่ำตายหงายเป็น 50
92.ลูกใต้ใบ 50
93.บอระเพ็ด 51
94.เสสดพันพอน 51
95.ผักเสี้ยนผี 52
96.กำแพงเจ็ดชั้น 52
97.นกนอน 53
98.ข่อย 53
99.บัวบก 54
100.ย่านาง 54
55
55

กำลังอนุมาน

Dracaena conferta Ridl




ชื่ออื่น : กำลังขุนมาร

ชื่อวงศ์ : DRACAENACEAE

............
........................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุก เปลือกสีเทา ใบ ใบเดี่ยว ใบเรียงตรงข้ามสลับตั้งฉาก ผิวใบเรียบ ขอบใบเรียบ

ปลายใบเรียวแหลม เส้นใบแตก
ดอก ดอกช่อที่ปลายยอดสีชมพู
ช่วงการออกดอกและติดผล : ระหว่างเดือนมกราคม – เดือนมิถุนายน
นิเวศวิทยา : ขึ้นในป่าดิบชื้น
การขยายพันธุ์ : หน่อ ใช้เมล็ด

สรรพคุณทางสมุนไพร :
เนื้อไม้และราก รสขมชุ่ม บำรุงกำลัง ทำให้กล้ามเนื้อและเส้นเอ็นเจริญแข็งแรงเป็นยาอายุ

วัฒนะ




....................................................................................

จันทร์ชะมด

Aglaia sylvestris (M.Roem)Mall.




ชื่ออื่น : จันทน์, จันทน์ขาว, จันทน์พม่า, จันทน์หอม
ชื่อวงศ์ : MELIACEAE




....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
จันทน์ชะมด มีถิ่นกำเนิดในป่าดิบแล้งทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ และภาคตะวันตกเฉียงใต้ของ

ไทย เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ใบประกอบเป็นขนนก เรียงสลับ ใบย่อยรูปขอบขนานแกมใบหอก
ดอกช่อแยกแขนง ออกที่ซอกใบ ดอกย่อยขนาดเล็ก กลีบดอกสีเหลือง ผลเป็นผลสด รูปไข่หรือทรง
กลม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขมหวาน ขับลม บำรุงหัวใจ




....................................................................................

ขมิ้นอ้อย

Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe

ชื่ออื่น :

ชื่อวงศ์ : Zingiberaceae




....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เหง้ารูปทรงกระบอก ยาว 4-6 เซนติเมตร เส้นผ่านศูนย์กลาง 2.5-4 เซนติเมตร ผิวนอกสีเหลือง

น้ำตาล เห็นข้อ ระหว่างข้อจะมีรอยย่นตามยาว เนื้อในเหง้าสีเหลืองอ่อน มีกลิ่นหอมเฉพาะ รสฝาด
เฝื่ อน เผ็ดเล็กน้อย

สรรพคุณทางสมุนไพร :
เฝือน แก้ฟกช้ำบวม สมานลำไส้




....................................................................................

หญ้าน้ำดับไฟ

Lindenbergia phillippensis (Cham.) Benth.

ชื่ออื่น : หญ้าดับไฟ บัวฮาผา
ชื่อวงศ์ : SCROPHULARIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุกอายุหลายปี สูง 0.5-1 เมตร ใบ เดี่ยว ออกตรง กันข้าม รูปไข่ถึงรูปขอบขนาน กว้าง 1-

3.5 ซม. ยาว 2-8 ซม. ปลายใบแหลม โคนใบสอบ ผิวใบด้านบนมีขนประปราย ดอก สีเหลืองออก
เป็น ช่อตั้งจากปลายกิ่ง ก้านช่อดอกมีขนนุ่ม กลีบรองดอกเชื่อมกันที่ฐาน รูปถ้วย ปลายแยกเป็น 5
แฉก กลีบดอกยาว 12-15 มม. ด้านนอกมีขน ปลายแยกเป็น 2 ปาก กลีบบนปากแยกเป็น 2 แฉก รูป
หอก กลีบล่าง ปากโค้งงุ้มขอบแยก เป็น 3 แฉกมน ขนาด ยาวกว่ากลีบปากบน ผล รูปไข่ป้อม กว้าง
2.5-3 มม. ยาว 4-5 มม. เมล็ดขนาดเล็กมาก รูปขอบขนาน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเย็น ลดปวดแผลไฟไหม้ แก้พิษสุนัขบ้า




....................................................................................

ขอบชะนางขาว

Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq.

ชื่ออื่น : หญ้ามูกมาย หนอนตายอยากขาว หนอนขาว
ชื่อวงศ์ : URTICACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุก ขนาดเล็กเนื้ออ่อน เลื้อยแผ่ไปตามดินแต่ยอดจะตั้งขึ้น ใบ ของขอบชะนางขาวเป็นรูป

ค่อนข้างมนกลม เส้นใบจะเห็นเด่นชัดเป็น 3 ใบ สีใบต้นของขอบชะนางขาว เป็นสีเขียวอ่อนๆ มีขน
เล็กน้อยบนต้น และแผ่นใบ ดอกช่อขนาดเล็กออกดอกเป็นกระจุกระหว่างซอกใบกับกิ่งเป็นดอก
ตัวผู้กับดอกตัวเมีย ดอกของขอบชะนางขาว เป็นสีเขียวอมเหลือง ผล เป็นผลแห้ง เมล็ดล่อน ขนาด
เล็กมาก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
เมาเบื่อ ขับระดูขาว เบื่ออาหาร รำมะนาด




....................................................................................

สมุยหอม

Clausena cambodiana Guill.

ชื่ออื่น : หฺมฺรุยหอม หฺมฺรุยเทศ หมุย
ชื่อวงศ์ : RUTACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูงประมาณ 3 เมตร เปลือกลำต้นสีเทาคล้ายต้นส้มโอ ใบ

ประกอบแบบขนนก มีใบย่อย 8-12 คู่ ใบย่อยรูปรีหรือรูปหอกยาว 4-8 เซนติเมตร ลักษณะยอดและ
ใบอ่อนคล้ายกับมะกอก ผิวใบเกลี้ยงเป็นมันวาว ดอก เป็นช่อตามปลายกิ่งขนาดเล็กประมาณ 1.5
ซม.สีเทาอ่อน ผล สุกสีชมพู รสหวานเล็กน้อย

สรรพคุณทางสมุนไพร :
หอม ร้อนเล็กน้อยแก้ไข้พิษ รักษาบาดแผล




....................................................................................

โปร่งฟ้า

Murraya siamensis Craib

ชื่ออื่น : ลอดฟ้า
ชื่อวงศ์ : RUTACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มขนาดเล็ก ใบประกอบแบบขนนก เนื้อใบมีจุดน้ำมันกระจาย ดอกช่อสีขาววแกมเหลือง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
หอมหวาน เผ็ดร้อน แก้คัน แก้พิษตะขาบ




ข้อมูลอื่นๆ
โปร่งฟ้าเป็นสมุนไพรในป่าโปร่ง พบในไม่กี่ประเทศ อันมี ไทย ลาว เขมร เวียดนาม มาเลเซีย




....................................................................................

อัคคีทวาร

Clerodendrum serratum (L.) Moon. var.wallichii C.B.Clarke.

ชื่ออื่น : หมากดูกแฮ้ง หลัวสามเกียน ตรีชะวา
ชื่อวงศ์ : LAMIACEAE ; VERBENACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นตั้งตรงและจะแยกเป็นช่อๆ มีความสูงของต้นประมาณ 1-4 เมตร ลำต้น

กลมหรือเป็นเหลี่ยมเล็กน้อย เปลือกลำต้นเรียบเป็นสีน้ำตาลอ่อนหรือสีเทาเข้ม ตามกิ่งอ่อนและ
ยอดอ่อนเป็นเหลี่ยม เปลือกมีรูสีขาวและมีขนปกคลุม ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการเพาะเมล็ด การปักชำ
การตอนกิ่ง เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
เมาเบื่อร้อน ริดสีดวงทวาร แผลโรคกระเพาะ




....................................................................................

ผักไชยา

Cnidoscolus chayamansa

ชื่ออื่น : หมากดูกแฮ้ง หลัวสามเกียน ตรีชะวา

ชื่อวงศ์ : EUPHORBIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพืชต้นอวบน้ำ พุ่มสูง 2-6 เมตร นิยมตัดไว้พุ่มไม่เกิน 2 เมตร เพื่อง่ายต่อการเด็ดยอด ใบ

คล้ายใบมะละกอ หรือใบเมเปิ้ ล มีตั้งแต่ใบอ่อนรูปหัวใจ ใบเริ่มแก่มี 3-4 แฉกเว้าลึก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสกลมกล่อม ต้านอนุมูลอิสระ ล้างพิษในตับ




....................................................................................

ทุ้งฟ้า

Alstonia macrophylla

ชื่ออื่น : กระทุ้งฟ้าไห้ ตีนเทียน ทุ้งฟ้าไก่ พวมพร้าว
ชื่อวงศ์ : Apocynaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ต้น สูงได้ถึง 30 ม. กิ่งมีขนสั้นนุ่มประปราย ใบเรียงเป็นวงรอบ 3–4 ใบ รูปขอบขนานแกมรูป

ไข่กลับ ยาว 5.5–28 ซม. ก้านใบยาว 0.5–2.5 ซม. ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนง ออกที่ปลายกิ่ง
ยาว 3.5–12 ซม. ดอกสีครีม ก้านดอกยาว 2–5 มม. กลีบเลี้ยงรูปไข่ ยาว 1–2 มม. มีขนสั้นนุ่ม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ขม-ฝาด บำรุงกำลัง แก้ไข้ป่า แก้พิษ




....................................................................................

ปลาไหลเผือก

Eurycoma longifolia

ชื่ออื่น : กรุงบาดาล คะนาง, ชะนาง
ชื่อวงศ์ : Simaroubaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ต้น สูงได้ถึง 30 ม. กิ่งมีขนสั้นนุ่มประปราย ใบเรียงเป็นวงรอบ 3–4 ใบ รูปขอบขนานแกมรูป

ไข่กลับ ยาว 5.5–28 ซม. ก้านใบยาว 0.5–2.5 ซม. ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนง ออกที่ปลายกิ่ง
ยาว 3.5–12 ซม. ดอกสีครีม ก้านดอกยาว 2–5 มม. กลีบเลี้ยงรูปไข่ ยาว 1–2 มม. มีขนสั้นนุ่ม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขม บำรุงกำลัง




....................................................................................

เกล็ดปลาช่อน

Pilea depressa Lindl.

ชื่ออื่น : หางลิ่น หญ้าเกล็ดลิ่น
ชื่อวงศ์ : Urticaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้เลื้อยคลุมดินอายุหลายปี

ลำต้น: ทุกส่วนอวบน้ำ ลำต้นสีเขียวอ่อนทอดเลื้อย
ใบ: ใบเดี่ยวเรียงตรงข้ามกัน ใบรูปกลมแกมรูปไข่กลับ ขนาด 6 – 8 มิลลิเมตร ปลายใบมน โคนใบ
ป้าน ขอบใบจักซี่ฟันเล็กๆ สีเขียวสดเป็นมัน
ดอก: ช่อดอกออกที่ซอกใบใกล้ปลายยอด ดอกย่อยขนาดเล็ก แต่ละช่อมีดอกสีขาวจำนวนมาก
ดิน: ดินร่วนระบายน้ำดี
แสงแดด: รำไร
น้ำ: ปานกลาง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสฝาด รักษาโรคตา แก้ตกเลือด

....................................................................................

พร้าวนกคุ้ม

Molineria latifolia Herb. ex Kurz.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : HYPOXIDACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ต้น ไม้ล้มลุก ลักษณะคล้ายพืชพวกปาล์ม

ใบ ใบเดี่ยว เรียงสลับติดกันที่โคนต้น แผ่นใบรูปขอบขนานแกมรูปหอก พับเป็นร่อง ๆ
ตามยาวคล้ายใบปาล์ม กว้างประมาณ 4 – 6 เซนติเมตร ยาวประมาณ 30 – 40
เซนติเมตรปลายใบเรียวแหลมโคนใบสอบแคบ ก้านใบยาว 25 – 30 เซนติเมตร
โคนแผ่กว้างหุ้มลำต้น ดอก มี 6 กลีบ สีเหลือง
โคนเชื่อมติดกันดอกออกรวมกันแน่นเป็นช่อรูปทรงกระบอกปลายแหลม ยาว 5 – 7 เซนติเมตร
กว้าง ประมาณ 4 – 5 เซนติเมตร ผล ผลแก่สีขาวถึงแดง
ขนาดยาวประมาณ 4 – 5 เซนติเมตร ส่วนที่ด้านขั้วป่องออก
นิเวศวิทยา : บริเวณที่มีร่มเงาแสงส่องถึงและที่มีความชื้น
การขยายพันธุ์: ใช้เมล็ด และแยกต้น (หน่อ)

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ร้อนเล็กน้อยลดไขมันในเลือด แก้ไส้เลื่อน

....................................................................................

ค้างคาวดำ

BATFLOWER–TACCA CHANTRIERI ANDRE

ชื่ออื่น : เนระพูสีไทย มังกรดำ
ชื่อวงศ์ : Dioscoreaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ล้มลุกอายุหลายปี มีเหง้าใต้ดินเป็นรูปทรงกระบอก ต้นสูง 30-50 ซม. ใบเป็นใบเดี่ยว ออก

เรียงสลับเวียนเป็นรัศมี รูปขอบขนานถึงรูปใบหอก ปลายใบแหลม โคนใบเกือบมน ก้านใบยาว ใบ
เป็นสีเขียวสด

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ขมหวาน บำรุงกำลัง รักษามะเร็ง

....................................................................................

มะแว้งเครือ

Solanum trilobatum L.

ชื่ออื่น : แขว้งเคีย มะแว้งเถา
ชื่อวงศ์ : SOLANACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ม้เถาขนาดเล็ก ลักษณะของลำต้นกลมเป็นเถามันสีเขียว ตามลำต้นมีหนามแหลม ขยายพันธุ์

ด้วยวิธีการเพาะเมล็ดหรือจากสัตว์ (โดยเฉพาะนก) ที่กินผลแล้วถ่ายเมล็ดออกมา จัดเป็นพรรณไม้
กลางแจ้งที่ต้องการน้ำและความชื้นในปริมาณปานกลาง มักขึ้นเองตามธรรมชาติในบริเวณที่ราบ
ชายป่า ที่โล่งแจ้ง และบริเวณที่รกร้างริมทาง สามารถพบได้ทั่วทุกภาคของประเทศไทย

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขม บำรุงเลือด ลดน้ำตาลเส้นเลือด แก้เบาหวาน

....................................................................................

คนทีเขมา

Vitex negundo L.

ชื่ออื่น : คนทีสอดำ คนทิ คนที
ชื่อวงศ์ : LAMIACEAE หรือ LABIATAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้พุ่ม ลำต้นตั้งตรง มีความสูงได้ประมาณ 3-6 เมตร ผิวลำต้นเป็นสีเทาปนน้ำตาล กิ่ง

ก้าน และใบมีกลิ่นหอม กิ่งอ่อนเป็นเหลี่ยม มีสีเทาและมีขนอ่อนขึ้นปกคลุม รากเป็นสีเหลือง เนื้อใน
รากเป็นสีขาว พรรณไม้นี้ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการปักชำ กิ่งตอน และเพาะเมล็ด มีถิ่นกำเนิดในทวีป
อเมริกา เป็นพรรณไม้พื้นเมืองของอเมริกา และได้แพร่พันธุ์มายังเอเชียตอนใต้ ไปจนถึงญี่ปุ่นและ
ต่อมายังเอเชีย ที่ระดับความสูงประมาณ 200-1,400 เมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสฝาด บำรุงเลือดลม อาการหูอื้อ

....................................................................................

สะระแหน่

Melissa officinalis

ชื่ออื่น : สะระแหน่สวน
ชื่อวงศ์ : LAMIACEAE หรือ LABIATAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
มีแหล่งกำเนิดในแถบทวีปยุโรปตอนใต้และในแถบทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ลักษณะใบจะ

คล้ายคลึงกับพืชในตระกูลมิ้นต์มาก มีกลิ่นหอมคล้ายมะนาว รสชาติจะคล้าย ๆ กับตะไคร้หอมและ
มะนาว

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสหอมเย็น แก้หวัด ไมเกรน บำรุงสายตา

....................................................................................

สาคู

Metroxylon sagu Rottb.

ชื่ออื่น : สากู
ชื่อวงศ์ : Arecaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพืชที่มีอายุอยู่ได้หลายฤดูฝน ลักษณะใบคล้ายใบคล้า ต้นคล้ายต้นขิง ต้นสูง ๖๐-๑๘๐ ซม.

ขึ้นอยู่เป็นกอ หัวเล็กยาว แผ่กว้างลึก อีกชนิดหนึ่งต้นและใบคล้ายพุทธรักษา หัวสั้นใหญ่ มีหัวน้อย
อยู่ไม่ลึก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเย็น แก้แผลเริม แก้อาการปวด

....................................................................................

ว่านหนุมานนั่งแท่น

Jatropha podagrica Hook.f.

ชื่ออื่น : หัวละมานนั่งแท่น ว่านเลือด

ชื่อวงศ์ : EUPHORBIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่ม อายุหลายปี

ลำต้น: สูงได้ถึง 2 เมตร โคนลำต้นอวบน้ำ ขนาดใหญ่ สีน้ำตาล ทุกส่วนมีน้ำยางสีแดง
ใบ: ใบเดี่ยว เรียงเวียนสลับแน่นที่ปลายลำต้น รูปกึ่งทรงกลม ขอบใบมักหยักตื้นๆ เป็น 3 แฉก ก้าน
ใบยาว กลมกลวง
ดอก: ช่อดอกออกที่ซอกใบใกล้ปลายยอด ดอกแยกเพศ กลีบเลี้ยง 5 กลีบ กลีบดอก 5 กลีบ สีแดง
เกสรเพศผู้ 10 อัน
ผล: ผลแห้งแตกเป็น 3 แฉก รูปกึ่งทรงกลม เป็นพูตามยาว 3 พู เมื่อแก่เป็นสีน้ำตาล เมล็ดสีน้ำตาล
ปนดำ เป็นมัน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเมาเบื่อ รักษาแผลสดห้ามเลือดแมลงกัดต่อย

....................................................................................

เปล้าน้อย

Croton fluviatilis Esser

ชื่ออื่น : เปล้าท่าโพ
ชื่อวงศ์ : EUPHORBIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้พุ่มหรือไม้ยืนต้น เป็นไม้ผลัดใบ มีความสูงของต้นประมาณ 1-4 เมตร แตกกิ่งก้านตั้งแต่

โคนต้น ที่เปลือกลำต้นมีสีน้ำตาลปนเทา ผิวค่อนข้างเรียบ และจะนิยมขยายพันธุ์ด้วยวิธีการเพาะ
เลี้ยงเนื้อเยื่อหรือรากไหลเนื่องจากจะได้พันธุ์แท้ แต่ถ้าเพาะจากเมล็ดอาจจะกลายพันธุ์ได้ สามารถ
พบได้ตามป่าเบญจพรรณ โดยจะเจริญเติบโตได้ดีในเขตร้อน ในพื้นดินร่วนปนทรายที่ระบายน้ำได้
ดี

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสร้อน บำรุงธาตุ แก้ไอ แก้ไข้ ช่วยขับเสมหะ

....................................................................................

เปล้าใหญ่

Croton oblongifolius Roxb.

ชื่ออื่น : เปาะ ควะวู เปล้าหลวง
ชื่อวงศ์ : EUPHORBIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก เป็นไม้ผลัดใบ มีความสูงของต้นประมาณ 8 เมตร เปลือกของลำต้นเรียบ

เป็นสีน้ำตาล มีรอยแตกบ้างเล็กน้อย ที่กิ่งก้านค่อนข้างใหญ่ ตามใบอ่อน ยอดอ่อน และช่อดอก จะมี
เกล็ดสีเทาเป็นแผ่นเล็ก ๆ ปกคลุมอยู่ทั่วไป โดยมักพบได้ตามป่าเบญจพรรณ ป่าดิบแล้ง[1] ป่าผลัด
ใบ ที่มีความสูงไม่เกิน 950 เมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสร้อน บำรุงโลหิต แก้ร้อนใน

....................................................................................

พริกไทย

Piper nigrum

ชื่ออื่น : พริกน้อย
ชื่อวงศ์ : PIPERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้เถา ประเภทเลื้อย อาศัยเกาะยึดติดอยู่กับค้าง โดยใช้รากเล็กๆ ที่เจริญออกมาตามข้อของ

ลำต้นที่เรียกว่า รากตีนตุ๊กแกหรือมือตุ๊กแก เปลือกลำต้นเมื่ออ่อนจะมีสีเขียว และเมื่อแก่จะเปลี่ยน
เป็นสีน้ำตาล

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ร้อนเผ็ด ขับเสมหะ แก้ไข้เรื้อรัง

....................................................................................

ต้นมะขาม

Tamarindus indica L.

ชื่ออื่น : ตะลูบ
ชื่อวงศ์ : Leguminosae - Caesalpinioideae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ต้นขนาดกลางจนถึงขนาดใหญ่แตกกิ่งก้านสาขามาก เปลือกต้นขรุขระและหนา สีน้ำตาลอ่อน

ใบ เป็นใบประกอบ ใบเล็กออกตามกิ่งก้านใบเป็นคู่ ใบย่อยเป็นรูปขอบขนาน ปลายใบและโคนใบ
มน ดอก ออกเป็นช่อเล็กๆ ตามปลายกิ่ง หนึ่งช่อมี 10-15 ดอก ดอกย่อยขนาดเล็ก กลีบดอกสี
เหลืองและมีจุดประสีแดงอยู่กลางดอก ผล เป็นฝักยาว รูปร่างยาวหรือโค้ง ยาว 3-20 ซม. ฝักอ่อนมี
เปลือกสีเขียวอมเทา สีน้ำตาลเกรียม เนื้อในติดกับเปลือก เมื่อแก่ฝักเปลี่ยนเป็นเปลือกแข็งกรอบหัก
ง่าย สีน้ำตาล เนื้อในกลายเป็นสีน้ำตาล

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเปรี้ยว แก้ไข้ ขับถ่าย แก้เสลด บำรุงผิว

....................................................................................

ชุมเห็ดเทศ

Senna alata

ชื่ออื่น : ขี้คาก ลับมีนหลวง หมากกะลิงเทศ ชุมเห็ดใหญ่
ชื่อวงศ์ : Leguminosae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่ม สูง 1-3 เมตร แตกกิ่งออกด้านข้างในแนวขนานกับพื้น ใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับ ใบ

ย่อยรูปขอบขนานรูปวงรีแกมขอบขนาน หรือรูปไข่กลับ กว้าง 3-7 ซ.ม. ยาว 6-15 ซ.ม. หนูใบเป็น
รูปสามเหลี่ยม ดอกช่อ ออกที่ซอกใบตอนปลายกิ่งกลีบดอกสีเหลืองทองใบประดับสีน้ำตาลแกม
เหลือง หุ้มดอกย่อยเห็นชัดเจน ผลเป็นฝัก มี 4 ครีบ เมล็ดแบน รูปสามเหลี่ยม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
เบื่อเมา แก้กษัยเส้น ยาระบาย ไซนัสจมูก ริดสีดวง

....................................................................................

ต้นเปอร์มินท์

Mentha × piperita L.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Lamiaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
พืชมีลำต้นใต้ดิน เติบโตได้ถึง 30-90 เซนติเมตร (12-35 นิ้ว) ลำต้นยืดออกกว้าง ใบยาว 4-9

เซนติเมตร (1.6-3.5 นิ้ว) กว้าง 1.5-4 เซนติเมตร (0.59-1.57 นิ้ว) ใบสีเขียวเข้ม ดอกสีม่วงยาว
ขนาด 6-8 มิลลิเมตร (0.24-0.31 นิ้ว)

สรรพคุณทางสมุนไพร :
กลิ่นหอม สร้างภูมิคุ้มกัน กลิ่นปาก

....................................................................................

ต้นพลู

Piper betle

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : PIPERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้เลื้อย ที่มีข้อรากสั้นๆ ใช้เกาะติดไม้ใหญ่ มีเนื้อไม้ขนาดเล็ก ไม่จัดเป็นไม้ยืนต้น ใบเดี่ยวติด

ลำต้น ใบเรียงตัวแบบสลับ ผิวใบมัน ปลูกโดยใช้ลำต้นปักชำ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
เผ็ดร้อน แก้ลมพิษ อาการคัด วิงเวียนศีรษะ

....................................................................................

คันทมาลา

Curcuma Sp.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : ZINGIBERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้ลงหัวล้มลุก ลำต้นแทงขึ้นมาจากหัวคล้ายกับกับขิง ข่า กะทือ ไพล ฯลฯ มีลำต้น

เทียมสูงกว่า 1 เมตร ลำต้นใต้ดินเป็นหัวหรือเหง้าขนาดใหญ่ หัวหลักมีลักษณะเป็นรูปไข่แคบ เนื้อ
ในแบ่งออกเป็น 2 ส่วน โดยชั้นนอกจะเป็นสีม่วงดำ ส่วนชั้นในจะเป็นสีขาวอมเหลือง แตกแขนง
ย่อยทั้งสองข้าง มีข้อและปล้องชัดเจน มีรูปร่างคล้ายกับใบว่านมหาเมฆ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้บิด แก้ท้องขึ้น ท้องร่วง

....................................................................................

แก่นฝาง

Caesalpinia sappan L.

ชื่ออื่น : ง้าย ฝาง ฝางส้ม
ชื่อวงศ์ : LEGUMINOSAE-CAESALPINIOIDEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มแตกกิ่งที่โคน สูง 5-8 เมตร สำต้นมีหนามโค้งสั้นๆ และแข็งทั่วทุกส่วน ใบ เป็นใบประกอบ

แบบขนนกสองชั้น เรียงสลับกัน ใบย่อยรูปไข่หรือรูปขอบขนานกว้าง 0.6-0.8 ซม. ยาว 1.5-1.8 ซม.
โคนใบเฉียง ดอก ช่อ ออกที่ซอกใบตอนปลายกิ่งและที่ปลายกิ่ง กลีบรองดอกมี 5 กลีบ ขอบกลีบเกย
ซ้อนกัน กลีบล่างสุดโค้งงอและใหญ่กว่ากลีบอื่น

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขื่นขมหวาน ฝาด แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ แก้ร้อน

....................................................................................

ต้นพลับพลึง

Crinum asiaticum L.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Amarylidaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพืชล้มลุกหลายฤดู มีลำต้นใต้ดินเป็นหัวกลม ส่วนที่โผล่พ้นดินเป็นกายใบอัดกันแน่น ใบ เป็น

ใบเดี่ยว เรียงซ้อนเป็นวงกว้าง 7-15 ซม. ยาว 1 เมตร ปลายใบแหลม แผ่นใบอวบหนา มีหน่อ
จำนวนมากขึ้นรวมกันเป็นกอ แผ่นใบเป็นมันเรียบ ลักษณะแคบ เรียวยาว เรียงเวียนรอบ แกน
ลำต้น ออกดอกเป็นช่อ มีก้านช่อดอกยาว

สรรพคุณทางสมุนไพร :
บรรเทาอาการปวดศีรษะ ขับเสมหะ

....................................................................................

พิมเสนต้น

Pogostemon cablin (Blanco) Benth.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Labiatae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุก สูง 30-75 ซม. ทุกส่วนมีกลิ่นหอม ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่ กว้าง 5-8 ซม. ยาว 7-10 ซม.

ขอบใบหยักมน ดอกช่อ ออกที่ซอกใบและปลายกิ่ง กลีบดอกสีขาวประม่วง ผลแห้ง ไม่แตก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้อาการปวดศีรษะ ตัวร้อน มีไข้

....................................................................................

พรหมตีนสูง

Aglaonema simplex (Blume) Blume

ชื่ออื่น : ว่านขันหมากเศรษฐี
ชื่อวงศ์ : ARACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่ม ลำต้นตรง สูง 40 - 150 ซม. ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่หรือรูปรีถึงรูปใบหอก กว้าง 5 - 13

ซม. ยาว 15 -25 ซม. ปลายใบเรียวแหลม ดอกช่อ แบบช่อเชิงลดมีกาบ กาบหุ้มช่อดอกสีเขียวแกม
เหลือง ช่อดอกรูปทรงกระบอกสั้น ยาว 1.4 - 2.5 ซม. ดอกแยกเพศอยู่ในช่อเดียวกัน ผลสด รูป
กระสวย

สรรพคุณทางสมุนไพร :
อายุวัฒนะและต้านความชรา ผิวพรรณขาวผุดผ่อง

....................................................................................

รากสามสิบ

Asparagus racemosus Willd.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Asparagaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เหง้าและรากใต้ดินเป็นกระจุกคล้ายกระสวย ออกเป็นพวงคล้ายรากกระชาย อวบน้ำ เป็นเส้น

กลมยาว โตกว่าเถามาก ราก มีรสเฝื่ อนเย็น หวานชุ่ม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเฝื่ อนเย็น แก้ริดสิดวงทวาร ขับลม ขับเสมหะ

....................................................................................

กีบแรด

Angiopteris evecta (G. Forst.) Hoffm.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : MARATTIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้จำพวกเฟิร์น มีความสูงได้ประมาณ 60-180 เซนติเมตร โคนต้นพอง อยู่ติดกับพื้น

ผิวดิน มีหัวลักษณะเป็นกีบอยู่ใต้ดินขยายพันธุ์ด้วยวิธีการแยกหน่อ พรรณไม้ชนิดนี้ปลูกเลี้ยงยาก มี
เขตการกระจายพันธุ์กว้าง ตั้งแต่ไต้หวัน ภูมิภาคมาเลเซีย โพลีนีเซีย จนถึงออสเตรเลีย ใน
ประเทศไทยพบได้ทั่วทุกภาคของประเทศ มักพบขึ้นเองตามสภาพของเขา ตามป่าชื้น ป่าดิบเขาที่มี
ร่มเงาและมีความชื้นสูง ใกล้แหล่งน้ำ ตามที่รกร้างทั่วไป หรือภายในสวนพฤกษศาสตร์

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสจืดเย็นฝาด บำรุงเลือดและบำรุงกำลัง

....................................................................................

ขิงแครง

Zingiber officinale Roscoe.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Zingiberaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพืชล้มลุก มีเหง้าใต้ดิน เปลือกนอกสีน้ำตาลแกมเหลือง เนื้อในสีนวลมีกลิ่นหอมเฉพาะ แทง

หน่อหรือลำต้นเทียมขึ้นเป็นกอประกอบด้วยกาบหรือโคนใบหุ้มซ้อนกัน
ใบ : เป็นชนิดใบเดี่ยว ออกเรียงสลับกันเป็นสองแถว ใบรูปหอกเกลี้ยงๆ กว้าง 1.5 - 2 ซม. ยาว 12 -
20 ซม.
ดอก : สีขาว ออกรวมกันเป็นช่อรูปเห็ดหรือกระบองโบราณ แทงขึ้นมาจากเหง้า ชูก้านสูงขึ้นมา 15
- 25 ซม
ผล : กลม แข็ง โต วัดผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 ซม.

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ช่วยขับเหงื่อ แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ

....................................................................................

ว่านนางคำ

Curcuma aromatica Salisb.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Zingiberaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุก เหง้าและหัวสีเหลือง มีกลิ่นหอมใบเดี่ยว ออกเป็นกระจุกใกล้ราก ประมาณ 5-7 ใบ รูปใบ

หอกกว้าง กว้าง 10-14 ซม. ยาว 40-70 ซม. ปลายเรียวแหลม ท้องใบมีขน ดอกช่อเชิงลด มักมีดอก
ก่อนใบงอกจากเหง้า ช่อดอกยาวประมาณ 5-8 ซม.ใบประดับที่ปลายช่อสีชมพู ใบประดับที่รองรับ
ดอกสีขาวแกมเขียว ปลายโค้ง ยาวได้ถึง 6 ซม. ใบประดับย่อยสีขาว ยาวประมาณ 2 ซม. กลีบเลี้ยง
ยาวประมาณ 2 ซม. กลีบดอกสีขาวแกมชมพู แฉกกลางรูปไข่กว้าง แฉกข้างรูปขอบขนาน กลีบปาก
รูปโล่แยกเป็น 3 แฉก สีเหลืองเข้ม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ขับลมในลำไส้ ลดกรดในกระเพาะ ขับเสมหะ

....................................................................................

พะยอม

Shorea roxburghii G.Don

ชื่ออื่น : กะยอม ขะยอม พะยอมแดง แคน พะยอมทอ
ชื่อวงศ์ : DIPTEROCARPACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ต้น ผลัดใบ สูง 15 – 30 เมตร เรือนยอดเป็นพุ่ม กลม เปลือกหนา สีน้ำตาลหรือเทา แตกเป็น

ร่องยาวตามลำต้น ใบ เดี่ยว เรียงสลับ แผ่นใบรูปขอบขนาน กว้าง 3 – 4 เซนติเมตร ยาว 8 – 10
เซนติเมตร โคนมน ปลายมน หรือหยักเป็นติ่งสั้น ๆ ดอก สีขาว กลิ่นหอม ออกเป็นช่อตามปลายกิ่ง
ผล มีปีกยาว 3 ปีก ปีกสั้น 2 ปีก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
บำรุงหัวใจ แก้ไข้ แก้อาการท้องร่วง ท้องเดิน

....................................................................................

พุทธรักษากินหัว

Canna indica L.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Cannaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพืชล้มลุก มีลำต้นใต้ดินสะสมอาหาร ใบเดี่ยว ก้านใบหุ้มหันเป็นลำต้นเทียม มีสีม่วงแดงปน

เขียวทั้งต้นและใบ ดอกช่อ กลีบเลี้ยงสีเขียว กลีบดอกสีแดง ผลแห้งหัวใต้ดินนำมาต้มรับประทาน
ใบใช้ห่อข้าวและอาหาร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขม แก้อาการปวดมวนท้อง

....................................................................................

พญาว่าน

Curcuma sp.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Zingiberaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
หัวว่านมีลักษณะเหมือนขิง การแตกแขนงและแทงหน่อของพญาว่านเหมือนกับขิง ว่านชนิดนี้มี

ลักษณะของลำต้นเหมือนขมิ้นและมีลำต้นสีแดงแต่มีขนาดของลำต้นที่สูงใหญ่กว่าขิงมาก พญา
ว่านมีใบเหมือนขมิ้นและมีกระดูกก้านใบจนถึงยอดสีแดงส่วนพื้นหน้าหรือหลังใบนั้นมีสีเขียว หัว
ว่านมีเนื้อในสีเหลืองเหมือนของขมิ้น เนื้อว่านชนิดนี้มีรสขม ว่านชนิดนี้มีดอกสีขาวคล้ายดอก
กระเจียวและจะแทงช่อดอกออกมากลางลำต้น

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้พิษเบื่อเมา ยาบำรุงหัวใจ

....................................................................................

มะกรูด

Citrus hystrix DC.

ชื่ออื่น : มะขูด มะขู ส้มกรูด
ชื่อวงศ์ : Rutaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ต้นขนาดเล็ก สูง 2-8 เมตร เปลือกต้นเรียบ สีน้ำตาล มีหนามแหลมตามกิ่งก้าน ใบ เป็นใบ

ประกอบที่มีใบย่อยใบเดี่ยว ออกเรียงสลับ ปลายใบและโคนใบมน ขอบใบเรียบ แผ่นใบเรียบเป็นมัน
สีเขียวเข้ม มีต่อมน้ำมันอยู่ตามผิวใบ มีกลิ่นหอมเฉพาะ ก้านใบมีปีกดูคล้ายใบ ดอก ออกเป็นช่อ
ตามซอกใบที่ปลายกิ่ง ดอกสีขาว กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ กลีบดอกมี 5 แฉก โคนกลีบดอกติดกัน ผล เป็น
รูปทรงกลมหรือรูปไข่ โคนผลเรียวเป็นจุก ผิวขรุขระ มีต่อมน้ำมัน ผลอ่อนสีเขียวแก่ สุกเป็นสีเหลือง
มีรสเปรี้ยว เมล็ดกลมรี สีขาว มีหลายเมล็ด

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้ลม วิงเวียนศีรษะ แก้อาการไอ ขับเสมหะ

....................................................................................

ว่านสี่ทิศ

Hippeastrum johnsonii Bury

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Amaryllidaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้ดอกอายุสั้น พุ่มสูง 35 - 60 เซนติเมตรที่มีลักษณะมีลำต้นเป็นหัวหรือเหง้าอยู่ใต้ดิน

และส่วนที่โผล่ขึ้นมานั้นจะเป็นส่วนก้านใบและตัวใบเท่านั้น ซึ่งหัวนี้ลักษณะจะคล้ายๆกับหอมหัว
ใหญ่ สำหรับ ใบที่โผล่ขึ้นมาเหนือดินนั้นจะมีลักษณะเป็นรูปหอกเรียวยาว และมีสีเขียวสดเป็นมัน
ใบหนา ขอบใบเรียบไม่มีจัก ใบกว้างประมาณ 4 เซนติเมตร ยาวประมาณ 15 - 30เซนติเมตร มี 6
กลีบ มี สีขาาว สีชมพู สีแดง และบาางชนิด มีแถบสีต่างๆพาดกลีบ ดอกแรกที่จะบานจะรอจนดอก
ที่ 4 บานจึงจะเหี่ยว ออกดอกช่วงเดือนพฤษภาคม - เดือนมิถุนายน หัว รูปกลม หัวโตเต็มที่พร้อมให้
ดอกมีขนาด 4 เชนติเมตร ส่วนหัวลูกขนาดเล็ก แยกหัวนำมาปลูกเลี้ยง ใบให้หัวโตเต็มที่ แล้วจะ
ออกดอกต่อไป

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รักษาฝีประเภทต่าง ๆ เช่น ฝีมะม่วง ลำมะลอก ฝีหัวเดือย

ข้อมูลอื่นๆ
ส่วนที่เป็นพิษ : หัวและใบ ทำให้อาเจียนและท้องเดินได้




....................................................................................

หญ้าหนูต้น

Dianella ensifolia (L.) DC.

ชื่ออื่น : มะพร้าวป่า ศรีคันไชย ลำพัน
ชื่อวงศ์ : PHORMIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุกมีเหง้าใต้ดิน ลำต้น สูง 30-60 เซนติเมตร ใบ ใบเดี่ยวสีเขียวอ่อน เรียงซ้อนสลับ ใบรูปใบ

ดาบ กว้าง 1-4 เซนติเมตร ยาว 20-60 เซนติเมตร ผิวใบเรียบมัน ขอบใบเรียบ ปลายใบแหลม เส้น
ใบแตกคล้ายตาราง ก้านใบยาว 12-14 เซนติเมตร ลักษณะพิเศษ มีหนามเล็กๆ ที่ขอบใบคล้ายว่าน
หางช้าง ดอก ดอกช่อ สมบูรณ์เพศ สีขาวนวลถึงเหลืองอ่อน ออกที่ปลายกิ่ง กลีบดอกกลีบรวมสีขาว
นวล มี 5 กลีบ ผล ทรงกลม กว้าง 0.5 เซนติเมตร ยาว 0.5 เซนติเมตร ผลอ่อน สีม่วงอ่อน ผลแก่สี
ม่วงออกน้ำเงิน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้ปวดเมื่อย บำรุงกำลังทางเพศ ขับปัสสาวะ

....................................................................................

เหงือกปลาหมอ

Acanthus ebracteatus Vahl

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Acanthaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มล้มลุกขนาดเล็ก สูง 0.5-1 เมตร ลำต้นกลม กลวง ตั้งตรง สีขาวอมเขียว มีหนามตามข้อ ข้อ

ละ 4 หนาม และที่ปลายใบ ลำต้นมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1.5 เซนติเมตร ใบเป็นใบเดี่ยว
ออกเรียงตรงข้ามเป็นคู่ ดอกออกเป็นช่อตั้งสีขาว บริเวณปลายยอด ยาวประมาณ 4-6 นิ้ว ใบ
ประกอบห่อเป็นช่อตั้ง แต่ละดอกมีใบประดับรูปเรียว 2 อัน ผลเป็นฝักกลมรี รูปไข่ ยาว 2-3
เซนติเมตร เปลือกสีน้ำตาล

สรรพคุณทางสมุนไพร :
บำรุงประสาท เลือดลมไหลเวียนดี แก้โรคกระษัย

....................................................................................

ชำมะเลียง

Lepisanthes fruticosa (Roxb.) Leenh.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : SAPINDACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มถึงไม้ต้นขนาดเล็ก ไม่ค่อยแตกกิ่งก้านสาขา สูงได้ถึง 8 ม. ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก ใบ

ย่อยรูปไข่ถึงรูปไข่กลับกว้าง 2-8 ซม. ยาว 9-30 ซม. ปลายใบแหลมทู่ โคนใบสอบ ผิวใบเกลี้ยง ใบ
เขียวเต็ม มีหูใบ แผ่เป็นแผ่น รูปเกือบกลม ขนาดกว้าง 2-3.5 ซม. เรียงเวียนซ้อนกันบริเวณโคนก้าน
ใบใกล้ปลายยอด ดอกสีขาวครีม ออกเป็นช่อห้อย ยาวถึง 75 ซม. แยกเพศ ดอกบานกว้าง 5-7 มม.
กลีบรองดอก 4 กลีบ รูปเกือบกลม กลีบดอก 4 กลีบ เกสรผู้ 5-8 อัน รังไข่มี 2 ช่อง ผลรูปไข่ถึงรูปรี
ป้อม สีม่วงดำถึงออกแดง ผิวเกลี้ยงมักมี 2 เมล็ด

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเบื่อจืด ขมเล็กน้อย แก้ไข้ เลือดกำเดาไหล

....................................................................................

ก้องกลางดง

Millingtonia hortensis L.f.

ชื่ออื่น : ปีบ กาสะลอง
ชื่อวงศ์ : BIGNONIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง ลำต้นตรง มีความสูงประมาณ 5-10 เมตร เปลือกต้นเป็นสีเทา

เข้มแตกเป็นร่องลึก มีช่องอากาศ รากเกิดเป็นหน่อ เจริญเป็นต้นใหม่ได้ ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการนำ
เมล็ดมาเพาะ หรือใช้ต้นอ่อนที่เกิดจากรากรอบ ๆ ของต้นแม่ นำมาตัดเป็นท่อนสั้น ๆ แล้วนำมาปัก
ชำในกระบะกรวยที่ผสมด้วยขี้เถ้าแกลบ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
บำรุงปอด บำรุงเลือด รักษาหอบหืด

....................................................................................

ว่านมหาเมฆ

Curcuma aeruginosa Roxb.

ชื่ออื่น : ว่านขมิ้นดำ กระเจียวแดง
ชื่อวงศ์ : ZINGIBERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้ล้มลุก มีความสูงได้ประมาณ 80-150 เซนติเมตร มีเหง้าอยู่ใต้ดิน ลักษณะของเหง้า

เป็นสีเหลืองอมเขียวอ่อน หรือเป็นสีม่วงอมน้ำเงิน จึงมีคนเรียกว่า "ขิงดำ" หรือ "ขิงสีน้ำเงิน" ความ
ยาวของเหง้ามีขนาดประมาณ 12 เซนติเมตร มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1.5-2.5
เซนติเมตร[1] หัวหรือเหง้าเมื่อเก็บไว้นานหลายปีจะเปลี่ยนจากสีม่วงเป็นสีเหลือง พรรณไม้ชนิดนี้
ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการแยกหน่อ เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนปนทราย ระบายน้ำดี มักขึ้นตามดิน
ทราย ทุ่งหญ้า

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขมเผ็ด บำรุงกำลัง แก้ไข้ แก้อาเจียนบำรุงปอด บำรุงเลือด รักษาหอบหืด

....................................................................................

เสน่ห์จันทน์แดง

Homalomena rubescens (Roxb.) Kunth

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Araceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุกอายุหลายปี สูงได้ถึง 45-60 เซนติเมตร มีหัวใต้ดิน ก้านใบโผล่พ้นดินตั้งตรง ใบ ใบเดี่ยว

เรียงเวียน ใบรูปหัวใจ ปลายแหลม โคนรูปหัวใจเว้าลึก ขอบเรียบ แตกใบออกตรงส่วนยอดของ
ลำต้น โคนก้านใบเป็นกาบห่อหุ้มลำต้น ก้านใบสีแดง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รักษาแผล แก้โรคไขข้ออักเสบ

....................................................................................

ว่านธรณีสาร

Phyllanthus pulcher Wall. ex Müll.Arg.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : EUPHORBIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
กระทืบยอบ ก้างปลา ก้างปลาดิน ดอกใต้ใบ ก้างปลาแดง ครีบยอด คดทราย ตรึงบาดาลไม้พุ่ม สูง

1-1.5 เมตร ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเรียงสลับ รูปไข่แกมรูปกลมรี สีเขียวสด ดอก ออกตามซอกใบและ
ปลายกิ่ง เป็นชนิดดอกแยกเพศอยู่บนต้นเดียวกัน ดอกตัวผู้ออกเป็นกระจุกใกล้โคนกิ่ง ส่วนดอกตัว
เมียมักออกบริเวณปลายกิ่ง กลีบดอกเป็นสีเขียวอ่อน โคนกลีบเป็นสีแดงเข้ม ก้านดอกยาว ดอก
ห้อยลงบริเวณใต้ใบเรียงเป็นแถว จึงทำให้ดูคล้ายๆกับผลของต้น ลูกใต้ใบ สวยงาม ยิ่ง “ผล” เป็น
ผลแห้ง แตกได้ รูปค่อนข้างกลม ภายในมีเมล็ด ดอกออกตลอดปี ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสจืดเย็น แก้ไข้ตัวร้อน ยาขับลมในลำไส้

....................................................................................

ฟ้าทะลายโจร

Andrographis paniculata (Burm.f.) Nees

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : ACANTHACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ล้มลุก สูงประมาณ 30-70 เซนติเมตร กิ่งเป็นใบสี่เหลี่ยม ใบเลี้ยงเดี่ยวสีเขียวเข้มเป็นมัน

มีดอกออกที่ปลายกิ่งและซอกใบ ดอกย่อยมีกลีบดอกสีขาว โคนกลีบติดกัน ปลายแยกเป็น 2 ปาก
ปากบนมี 3 กลีบ และมีเส้นสีม่วงแดงพาดอยู่ ส่วนปากล่างมี 2 กลีบ ลักษณะของผล จะเป็นฝัก เมื่อ
แก่จะเป็นสีน้ำตาล

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ช่วยทำให้เจริญอาหาร สร้างภูมิคุ้มกัน

....................................................................................

หนุมานประสานกาย

Schefflera leucantha R. Vig.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : ACANTHACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่ม สูง 1-4 เมตร แตกกิ่งก้านต่ำใกล้พื้นดิน เปลือกต้นเรียบเป็นสีน้ำตาล ใบ เป็นใบประกอบ

แบบนิ้วมือ ออกเรียงสลับ มีใบย่อย 6-8 ใบ รูปรี กว้าง 1.5-3 ซม. ยาว 5-8 ซม. โคนใบแหลม ปลาย
ใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ แผ่นใบเรียบสีเขียวเป็นมัน ดอก ออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ดอกเล็กสีขาว
นวล ผล เป็นผลมีเนื้อ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้หืด ภูมิแพ้ แก้ช้ำในใช้สมานแผลห้ามเลือด แก้อักเสบบวม ยาง ใช้ใส่แผลสด จะช่วยท้าให้แผล
แห้งเร็ว ช่วยแก้อาการอักเสบบวม

....................................................................................

ต้นหนาด

Blumea balsamifera (L.) DC.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Asteraceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มหรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก มีกลิ่นหอมคล้ายการบูร สูง 1-4 เมตร ลำต้นกลม กิ่งก้านมีขนนุ่ม

ยาว เปลือกต้นสีน้ำตาลเทา มีกลิ่นหอมของการบูร ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปวงรีแกมขอบขนาน ผิวใบ
ทั้งสองด้านมีขนละเอียดหนาแน่น คล้ายเส้นไหม และมีกลิ่นหอม กว้าง 2-20 เซนติเมตร ยาว 8-40
เซนติเมตร ปลายใบ และโคนใบแหลม ขอบใบหยักแบบซี่ฟัน หรือฟันเลื่อย ก้านใบมีรยางค์ 2-3 อัน
ดอกช่อ ออกที่ปลายกิ่งหรือซอกใบ เป็นช่อกลม ช่อดอกมีขนาดโตไม่เท่ากัน กว้าง 6-30 เซนติเมตร
ยาว 10-50 เซนติเมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
บำรุงกำลัง ลดความดันโลหิต

....................................................................................

ว่านนกคุ่ม

Alocasia cucullata (Lour.) G. Don

ชื่ออื่น : ว่านทรหด ว่านนางกวัก
ชื่อวงศ์ : ARACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้ล้มลุก แตกหน่อและกิ่งก้านสาขามากมาย มีเหง้ายาวประมาณ 30-60 เซนติเมตร

ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการแยกหน่อ พรรณไม้ชนิดนี้มีถิ่นกำเนิดอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย
ทางตอนใต้ของจีน และพม่า มักพบขึ้นตามที่รกร้าง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รักษางูกัด ฝี โรคไขข้อ

....................................................................................

ควินิน

Cinchona pubescens Vahl

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : RUBIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ต้น : เป็นพรรณไม้ยืนต้นสีเขียวตลอดปี และมีความสูงถึง 30 ม. เปลือกต้นนั้นจะเป็นสีน้ำตาล
ใบ : จะออกใบตรงข้ามกัน ใบมีลักษณะกลมรี ตรงปลายของมันจะแหลมสั้น มีความยาวประมา30
ซม.
ดอก : ดอกจะออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ดอกย่อยจะมีกลีบดอกเลี้ยงติดกันเป็นหลอดสั้น ตรงส่วนปลาย
จะแยกเป็น 5 กลีบ กลีบ ดอกจะติดกันเป็นหลอดยาวประมาณ 2.4-3.6 ซม. เมล็ด ( ผล ) : ผลจะมี
ลักษณะกลมรียมีความยาว 2.5-3.2 ซม. เมื่อผลแก่แห้งจะแตกออกเป็น 2 ซึก ภายในจะมีเมล็ด
ประมาณ 25 เม็ด ลักษณะของเมล็ดจะเป็นแผ่นบาง ๆ สีตาลแดง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเผ็ดขม แก้ไข้มาลาเรีย

....................................................................................

ว่านร่อนทอง

Ludisia discolor (Ker Gawl.) A.Rich.

ชื่ออื่น : ว่านขอทอง, ร่อนทอง, ว่านน้ำทอง
ชื่อวงศ์ : ZINGIBERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ลำต้นเป็นไหลขนาดใหญ่ มีสีแดงเรื่อๆ เนื้อในของไหลมีสีเหลืองอ่อน มีกลิ่นหอม ก้านใบสีเขียว

ค่อนข้างสั้น ยาวประมาณ 5-7 ซม. ต้นอ่อนกาบใบจะเป็นสีแดง เมื่อแก่จะเป็นสีเขียวแกมแดง กาบ
ใบโอบหุ้มกันเป็นลำสูง 20-25 ซม. ใบมีลักษณะรูปรียาว ขนาดกว้างประมาณ 10-15 ซม. ยาว 30-
35 ซม. ปลายใบแหลม โคนใบมน ดอกออกเป็นช่อ เป็นสีเหลืองสวยงามมาก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเผ็ดปร่า แก้พิษ แก้ท้องเสีย แก้บิดมูกเลือด

....................................................................................

ว่านธรณีเย็น

Kaempferia roscoeana Wall

ชื่ออื่น : ว่านพญาเย็น, เปราะป่า
ชื่อวงศ์ : ZINGIBERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ลำต้นเป็นเหง้าใต้ดินขนาดเล็ก ก้านใบสีเขียว ลักษณะกลมขนาดเล็ก ออกในลักษณะ 2 ด้าน

ใบรูปวงรียาว ปลายใบแหลม โคนใบแหลม ด้านบนแผ่นใบสีเขียว ด้านล่างแผ่นใบสีเขียวนวล เส้น
กลางใบ และเส้นใบออกขนานกัน และขนาดเท่าๆ กัน นูนแลเว้าสลับกันทั้งทางด้านบนและด้านล่าง
ใบ ดอกสีเหลืองแทงออกจากโคนต้น เป็นช่อเหมือนกล้วยไม้

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ รักษาแผล

....................................................................................

มหาหงส์

Hedychium coronarium J.Koenig

ชื่ออื่น : กระทายเหิน หางหงส์
ชื่อวงศ์ : ZINGIBERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้หัวล้มลุก มีเหง้าอยู่ใต้ดิน ชูกาบใบพ้นดินเป็นเหมือนลำต้น เรียกว่าลำต้นเทียม สูง 1-2 เมตร

ใบ เป็นใบเดี่ยว ออกสลับตรงข้ามกันเป็นระเบียบในแนวเดียวกัน เส้นใบขนานกัน ใบมีขนาด 4-9 x
25-60 ซม. สีเขียวสด ดอก ออกที่ปลายยอด เป็นช่อๆ ละ 3-6 ดอก แต่ละดอกมี 3 กลีบ ด้านบน 1
กลีบ เป็นกลีบใหญ่ ปลายกลีบเว้าลงเป็นรูปตัววี ด้านล่างเป็นกลีบเล็ก 2 กลีบ เส้นผ่าศูนย์กลางดอก
ประมาณ 10 ซม. มีเกสรตัวผู้ที่สมบูรณ์ 1 อัน อีก 3 อันไม่สมบูรณ์ กลีบดอกสีขาว หรือขาวแกม
เหลือง ดอกจะทยอยบานจากด้านล่างขึ้นด้านบน ผล รูปทรงกระบอก สีส้มแดง เมล็ด สีน้ำตาลแดง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้อาการท้องอืด แก้กษัย

....................................................................................

หมีเหม็น

Litsea glutinosa (Lour.) C.B.Rob.

ชื่ออื่น : หมูเหม็น อีเหม็น หมูทะลวง
ชื่อวงศ์ : Lauraceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ยืนต้น สูง 5-15 เมตร ผลัดใบ เปลือกลำต้นสีน้ำตาล ลำต้นแก่แตกเป็นร่องตื้นตามยาว

กิ่งอ่อนมีขนละเอียด ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปวงรีแกมขอบขนานหรือรูปไข่กลับ หรือค่อนข้างกลม มัก
ออกเป็นกลุ่มหนาแน่นที่ปลายกิ่ง กว้าง 5-9 ซม. ยาว 10-20 ซม. ปลายใบกลมหรือเรียวแหลม โคน
ใบสอบเป็นครีบ หรือกลม ขอบใบเรียบ หรือเป็นคลื่นเล็กน้อย ผิวใบด้านบนเกลี้ยงเป็นมัน ด้านล่าง
มีขน ก้านใบยาว 1-2.5 เซนติเมตร มีขน ใบประดับ 4 ใบ มีขน เนื้อใบค่อนข้างหนา มีกลิ่นหอม
เฉพาะตัว ดอกช่อซี่ร่มออกที่ซอกใบ แยกเพศอยู่คนละต้น ดอกย่อยสีเหลือง ไม่มีกลีบดอก ช่อดอก
เพศผู้มีดอกย่อย 8-10 ดอก ก้านผลมีขน มีเมล็ดเดียวแข็ง ออกดอกราวเดือนกุมภาพันธ์ถึงตุลาคม
พบตามป่าเบญจพรรณ ป่าดงดิบ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
บำรุงกำลัง แก้อาการท้องอืด

....................................................................................

ว่านเขียวหมื่นปี

Dieffenbachia seguine (Jacq.) Schott

ชื่ออื่น : ว่านขันหมาก
ชื่อวงศ์ : ARACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นกลมสีเขียวออกแดงเรื่อๆ อาจสูงถึง 1 เมตร มียางสีขาว ก้านใบสี

เขียว ยาว 8-10 ซม. ลักษณะด้านบนเป็นร่องเล็กน้อย ด้านนอกกลมนูน บริเวณโคนแผ่ออกเป็นกาบ
สีเขียวออกแดงเรื่อๆ โอบหุ้มกันโดยรอบ ใบรูปรี ขนาดกว้าง 8-10 ซม. ยาว 15-20 ซม. ปลายใบมน
แหลม โคนใบแคบมน ทางด้านบนเส้นกลางใบเป็นร่องสีเขียวด้านล่างเส้นกลางใบนูนเป็นสัน แผ่น
ใบสีเขียวอมเหลือง มีรอยประสีเขียวเข้มหรือสีบรอนซ์เงินตลอดใบ บริเวณแผ่นใบทั่วๆ ไป ทางด้าน
บนแผ่นใบสีเข้มกว่าทางด้านล่างและมีรอยประมากกว่า

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รักษาฝี รักษาโรคไขข้ออักเสบ

....................................................................................

น้ำนองป่า

Polyalthia suberosa (Roxb.) Thwaites

ชื่ออื่น : กลึงกล่อม
ชื่อวงศ์ : ANNONACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
จัดเป็นพรรณไม้พุ่มกึ่งไม้ต้นไม่ผลัดใบขนาดเล็ก มีความสูงได้ประมาณ 2-5 เมตร แตกกิ่งต่ำ

เรือนยอดเป็นพุ่มกลม ตามกิ่งแก่ขนาดใหญ่และเปลือกลำต้นเป็นสีน้ำตาลอ่อนหรือสีน้ำตาลเข้ม ผิว
เปลือกมักย่นเป็นสันนูนขรุขระ ไม่เป็นระเบียบ กิ่งอ่อนมีขนขึ้นประปราย ส่วนกิ่งแก่จะเกลี้ยง ตาม
กิ่งก้านมีช่องระบายอากาศเป็นตุ่มสีขาวหรือสีเทาอม
ขยายพันธุ์ ด้วยวิธีการเพาะกล้าจากเมล็ด
นิเวศวิทยา: มักพบขึ้นตามที่โล่งที่เป็นดินร่วนปนทรายที่มีการระบายน้ำได้ดี

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ขม
(ราก, ลำต้น, ใบ, ดอก, ผล) บรรเทาอาการปวดหัวปวดท้อง รักษาโรคไข้หวัด รักษาไข้มาลาเรีย
รักษาอาการไอ หอบ

....................................................................................

อ้อยช้าง

Lannea coromandelica

ชื่ออื่น : กอกกัน, อด, กุ๊ก
ชื่อวงศ์ : Anacardiaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
สีน้ำตาลปนเทา แตกเป็นสะเก็ดรูปสี่เหลี่ยม ใบประกอบแบบขนนก ดอกช่อ สีเหลืองอ่อน

ออกดอกแล้วจะทิ้งใบหมด ผลขนาดเล็ก สุกแล้วสีเหลืองหรือแดง เป็นพืชที่รับประทานได้ โดยนำ
ยอดอ่อนมารับประทานเป็นผัก รากสะสมน้ำไว้มาก สามารถตัดรากแล้วรองน้ำมาดื่มได้ นิยมนำ
รากไปผสมในยาตำรับต่าง ๆ เพื่อให้รสดีขึ้น
ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการใช้เมล็ดและวิธีการตอนกิ่ง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ เปรี้ยวและฝาด ใช้เป็นยาธาตุ ช่วยทำให้เจริญอาหาร

....................................................................................

พญาดาบหัก

Brucea javanica (L.) Merr.

ชื่ออื่น : ราชดัด
ชื่อวงศ์ : SIMAROUBACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่ม สูง 2-4 ม. ใบ ใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับเวียนรอบกิ่ง ใบย่อยรูปไข่แกมหอก กว้าง

3-6 ซ.ม. ยาว 5-10 ซ.ม. ขอบใบหยัก ผิวใบมีขนนุ่มทั้งสองด้านดอก ออกเป็นช่อที่ซอกใบ แยกเพศ
ดอกย่อยมีขนาดเล็ก สีน้ำตาลแดง มีขนปกคลุม ผล เป็นผลสด เมื่อแห้งมีสีน้ำตาลดำ คล้ายเมล็ด
มะละกอแห้ง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ขมจัด แก้พิษไข้ ผิดสำแดง แก้ตัวเหลือง ตาเหลือง

....................................................................................

หวายนั่ง

Calamus acanthophyllus Becc

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : PALMAE หรือ PALMACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
จัดเป็นพืชจำพวกปาล์มขนาดเล็ก เป็นหวายต้นเตี้ยที่มีความสูงของต้นได้ประมาณ 0.5-1 เมตร

ลำต้นสั้น ป่อง มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางหรือโตได้ประมาณ 5 เซนติเมตร ตามลำต้นและก้านใบมี
หนามแหลม ทนไฟป่าได้ดี

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ขม ยาช่วยเจริญอาหาร

....................................................................................

เต่าร้างใหญ่

Caryota urens

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : ARECACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่ม ลำต้นสูงประมาณ 2-3 เมตร เส้นรอบวงประมาณ 36-40 เซนติเมตร ลำต้นสีน้ำตาล ผิว

ลำต้นเรียบ
ใบ ใบประกอบแบบขนนก 2 ชั้น การเรียงตัวของเส้นใบขนานตามความยาวใบ ใบรูปสามเหลี่ยม
ข้าวหลาม
ดอก ดอกช่อเชิงลด กลีบดอกในตาดอกเรียงจรดกัน ดอกสมมาตรด้านข้าง วงกลีบดอกแยกจากกัน
กลีบดอกสีเหลืองนวล กลีบดอก 3 กลีบ กลีบเลี้ยง 4 กลีบ เกสรตัวผู้ 10 อัน เกสรตัวเมีย 1 อัน
ผล ผลสด ผลมีเนื้อเมล็ดเดี่ยว ผลอ่อนสีเขียว ผลสุกสีส้มหรือส้มแดง ผลแก่สำคล้ำ ผลมีขนาด
ประมาณ 1-2 เซนติเมตร
เมล็ด 1 ผล มีเพียง 1 เมล็ด

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวานเย็นและขม ช่วยแก้อาการช้ำใน แก้ตับทรุด แก้ม้ามพิการ แก้โรคหัวใจพิการ

....................................................................................

มะหาด

Artocarpus lacucha Buch.-Ham

ชื่ออื่น : กาแย ขนุนป่าตาแป ตาแปง มะหาดใบใหญ่หาดหนุน
ชื่อวงศ์ : Moraceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ต้น สูง 15-25 เมตร ลำต้นตั้งตรง ผิวเปลือกนอกค่อนข้างขรุขระสีน้ำตาลดำ หรือสีเทาแกม

น้ำตาล บริเวณเปลือกของลำต้นมักมีรอยแตก และยางไหลซึมออกมาติดต้น ใบ เดี่ยว เรียงสลับ รูป
ไข่ หรือรูปยาวรี ปลายแหลม โคนเว้ามน กว้าง 5-12 เซนติเมตร ยาว 8-15 เซนติเมตร ใบอ่อนมีขน
ขอบใบหยักเป็นฟันเลื่อยเล็กๆ ใบแก่ขอบมักเรียบ หูใบเรียวแหลม ดอก ช่อกลมเล็กๆ สีเขียวอม
เหลือง ขนาดเล็ก ออกตามง่ามใบ ดอกตัวผู้และดอกตัวเมียอยู่คนละช่อแต่อยู่บนต้นเดียวกัน ดอก
ตัวเมียกลีบค่อนข้างกลมมน โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นหลอด ดอกตัวผู้กลีบเป็นรูปขอบขนานปลาย
กลีบหยัก ยาว 0.5-1 เซนติเมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติร้อน เป็นยาแก้กระษัย ละลายเลือด กระจายโลหิต

....................................................................................

พิลังกาสา

Ardisia polycephala Wall. ex A.DC.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : MYRSINACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ต้นขนาดย่อม สูง 2-3 เมตร ใบเป็นใบเดี่ยว ออกสลับกันเป็นคู่ ๆ ตามข้อต้น ลักษณะใบเป็น

รูปไข่ ปลายแหลม โคนใบสอบ ขอบใบเรียบ ไม่มีจักร ใบจะหนา ใหญ่ มีสีเขียวเป็นมัน ดอกออกเป็น
ช่ออยู่ตามปลายกิ่ง หรือตามส่วนยอด ดอกมีสีชมพูอมขาว ผลโตเท่าขนาดเม็ดนุ่น เมื่อยังอ่อนเป็นสี
แดง ผลแก่จะเป็นสีม่วงดำ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ฝาดมัน อมเปรี้ยวอมหวาน
- ใบมีรสร้อน ช่วยแก้อาการไอ ยาแก้ลม
- ดอกใช้เป็นยาแก้พยาธิ
- รากใช้เป็นยาแก้กามโรค หนองใน

....................................................................................

หัวว่าว

Drynaria quercifolia (L.) J. Sm.

ชื่ออื่น : กระแตไต่ไม้
ชื่อวงศ์ : POLYPODIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ล้มลุกจำพวกเฟิร์นที่เลื้อยเกาะอยู่บนต้นไม้หรือตามก้อนโขดหิน ในที่ที่มีร่มเงาหรือ

แสงแดด หรือตามชายป่า ลำต้นจะทอดนอนยาวได้ถึง 1 เมตร ส่วนลำต้นมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง
2-3 เซนติเมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ จืด เหง้ามีรสจืดเบื่อ สรรพคุณเป็นยาช่วยสมานคุมธาตุ บำรุงโลหิต

....................................................................................

แกแล

Maclura cochinchinensis (Lour.) Corner

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : MORACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ขม บำรุงโลหิตในร่างกาย ยาแก้โลหิตและวาโยกำเริบ

....................................................................................

สายหยุด

Desmos chinensis Lour.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : ANNONACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มกึ่งเลื้อย กิ่งอ่อนมีขนสีน้ำตาลปกคลุม มีแผลระบายอากาศ กิ่งแก่เกลี้ยง ใบเป็นใบเดี่ยว

รูปรีกว้าง 3-6.5 ซม. ยาว 6-14 ซม. โคนใบมนหรือเว้าเล็กน้อย ปลายใบเรียวแหลม ผิวใบด้านบน
เกลี้ยงเป็นมัน ก้านใบยาว 4-6 มม. ดอกสีเหลืองแกมเขียว เปลี่ยนเป็นสีเหลือง เมื่อดอกบานมีกลิ่น
หอม เป็นดอกเดี่ยว ออกตามซอกใบ ก้านดอกยาว 2-8 ซม. กลีบดอก 6 กลีบ
ออกดอกช่วงเดือนพฤษภาคมถึงสิงหาคม ติดผลราวเดือนพฤษภาคมถึงตุลาคม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวาน ดอกสดใช้เข้ายาหอม บำรุงหัวใจ ช่วยแก้ลมวิงเวียน

....................................................................................

ลิเภา

Lygodium flexuosum (L.) Sw.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : LYGODIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
จัดเป็นเฟิร์นทอดเลื้อยพาดพันกับต้นไม้อื่นยาวได้หลายเมตร ลำต้นเป็นเหง้าสั้นมีขนสีน้ำตาล

เข้มหนาแน่น มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 3-6 มิลลิเมตร ไม่มีเกล็ด ลำต้นเมื่อแก่จะมีสีดำ
และเป็นมัน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ จืดเย็น แก้พิษฝีภายใน ฝีภายนอก

....................................................................................

หญ้าคมบาง

Scleria levis Retz

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Cyperaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น: เป็นเหง้าใต้ดิน ลำต้นตัดขวางเป็นสามเหลี่ยม
ใบ: ออกเวียนสลับ รูปแถบแคบ กว้าง 1-3 ซม. ยาวได้ถึง 1 เมตร ปลายเรียวแหลม โคนเป็นกาบหุ้ม
ต้น สีน้ำตาลแดงปนเขียวขอบใบคม
ดอก: ช่อดอกยาว 5-25 เซนติเมตร มีช่อย่อย 5-20 ช่อ ดอกย่อยที่ปลายช่อเป็นดอกเพศเมีย สีเขียว
ปนม่วง
ผล: ค่อนข้างกลม เป็นสันมน ปลายแหลม เมื่อแก่มีสีแดง-ม่วงดำ เรียงตัวกันแน่นเป็นแถวติดก้าน
ช่อ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ขม ยาแก้ไอ ยาแก้โรคกระเพาะอาหาร

....................................................................................

กล้วยมุดสัง

Uvaria grandiflora Roxb. ex Hornem.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Annonaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ลำต้น: กิ่งก้านเลื้อยพาดไปไกล 5-15 เมตร กิ่งอ่อนมีขนนุ่มสีน้ำตาลอมเหลืองปกคลุมหนาแน่น
ใบ: เดี่ยว รูปรี ขนาด 6-8 x 10-18 เซนติเมตร ปลายเรียวแหลมหรือมีติ่ง โคนมน
ดอก: ดอกเดี่ยวออกตามซอกใบและปลายกิ่ง กลีบเลี้ยงรูปสามเหลี่ยมสีเขียวอมเหลือง ผิวด้านนอก
มีขนสั้น กลีบดอกสีแดง มีกลิ่นหอมอ่อน กลีบดอกรูปขอบขนานแกมรูปไข่ ปลายมน กลีบหนา
ออกดอกเดือนมีนาคมถึงกรกฎาคม
ผล: ผลกลุ่ม มีผลย่อย 6-15 ผล รูปทรงกระบอก ขนาด 1-2 x 3-6 เซนติเมตร คอดเว้าเล็กน้อย
ปลายมน มีขนนุ่ม ผลแก่สีเหลืองเข้ม มีเมล็ดจำนวนมาก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวานเปรี้ยว
ใบและราก นำมาต้มกับน้ำกินเป็นยาบำบัดอาการปวดท้อง

....................................................................................

มะเดื่อดิน

Ficus racemosa L.

ชื่ออื่น : มะเดื่ออุทุมพร,มะเดื่อ
ชื่อวงศ์ : Moraceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ต้น เป็นไม้ต้นขนาดกลางสูงประมาณ 10–20 เมตร ลำต้นเกลี้ยงสีน้ำตาลหรือน้ำตาลปนเทา กิ่ง
อ่อนสีเขียว หรือสีเขียวในน้ำตาล กิ่งแก่มีสีน้ำตาลเกลี้ยง หรือมีขนปกคลุม
ใบ เป็นใบเดี่ยว ออกแบบสลับ ใบบาง รูปไข่หรือรูปหอก ขอบใบเรียบ ปลายใบแหลม ฐานใบมนหรือ
กลม ผิวใบเกลี้ยง หรือมีขน ไม่หลุดร่วงง่าย
ดอก ออกเป็นช่อ ช่อดอก มีก้านเกิดเป็นกลุ่มบนกิ่งสั้นๆ ที่แตกออกจากลำต้น และกิ่งขนาดใหญ่
ผล รูปกลมแป้นหรือรูปไข่ มีขน ออกเป็นกระจุกตามกิ่งและลำต้น เมื่อฉีกออกจะพบเกสรเล็กๆ อยู่
ภายในผลผลสุกมีสีแดง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติหวาน ขับเสมหะและโลหิต แก้อาการร้อนใน ยาระบาย แก้โรคเบาหวาน

....................................................................................

พญารากขาว

Desmoscelis villosa (Aubl.) Naudin

ชื่ออื่น : ขาวมงคล เบร้ดอกขาว
ชื่อวงศ์ : MELASTOMATACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ต้น ไม้พุ่ม สูง 2-5 เมตร กิ่งเป็นสันเหลี่ยม มีขนนุ่มปกคลุมทุกส่วน
ใบ ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรี ปลายแหลม โคนสอบ ขอบเรียบ แผ่นใบสีเขียวเข้ม ใบบางและเรียว
ยาวกว่าโคลงเคลงดอกสีม่วง เส้นใบชัดเจน
ดอก ออกดอกเป็นช่อแบบช่อแยกแขนง ออกตามปลายยอด ดอกสีขาว กลีบดอก 5 กลีบ รูปหัวใจ
ขอบเว้าตื้น โคนสอบเรียว เกสรเพศผู้มีรยางค์ สีม่วง รังไข่อยู่ใต้วงกลีบ ออกดอกตลอดปี
ผล สีเขียวอ่อน ส่วนยอดของผลที่มีลักษณะเป็นปากถ้วยมีสีเขียวเข้ม เมื่อแก่เปลือกจะแห้งและ
แตกออก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติขม ยาบำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง แก้อาการอ่อนเพลีย เพิ่มภูมิต้านทานโรค บำรุงธาตุ
ช่วยเจริญอาหาร

....................................................................................

เหนียวหมา

Centotheca lappacea (L.) Desv.

ชื่ออื่น : หญ้ารีแพร์
ชื่อวงศ์ : Poaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพืชล้มลุกตระกูลไผ่ อายุหลายปี ลำต้นมีลักษณะเป็นข้อปล้องทรงกลม ขนาดเล็ก สูง

ประมาณ 30 – 70 เซนติเมตร ลำต้นถูกหุ้มด้วยกาบใบ สีเขียวอมม่วง ลำต้นไม่มีแก่น อ่อน และหัก
ง่าย แต่เหนียวเด็ดด้วยมือขาดได้ยาก โคนลำต้นแตกหน่อแยกเป็นต้นใหม่ และกลายเป็นกอใหญ่ได้

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวาน ช่วยให้ช่องคลอดกระชับ และมดลูกเข้าอู่

....................................................................................

หนามขี้แรด

Acacia pennata (L) Willd. Subsp. pennata

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : MIMOSACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้เถายืนต้นคล้ายส้มป่อย เปลืองต้นสีค่อนข้างดำ มีหนามตลอดต้น ใบประกอบสองชั้น ใบ

ย่อยเล็ก สีเขียวเข้ม ใบมีกลิ่นเหม็นเขียว ดอกสีเหลืองสดเป็นช่อยาว

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ฝาด ยาบำรุงโลหิตสตรี ขับประจำเดือน แก้ธาตุพิการ

....................................................................................

ยอป่า

Morinda coreia Buch.-Ham

ชื่ออื่น : คุย สลักป่า
ชื่อวงศ์ : RUBIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ยืนต้น มีความสูงของต้นประมาณ 5-10 เมตรและอาจสูงได้ถึง 15 เมตร ลำต้นตั้งตรง

เรือนยอดเป็นพุ่มรี กิ่งก้านมักคดงอและหักง่าย ตามผิวกิ่งมีปุ่มปมมาก ส่วนเปลือกต้นเป็นสีน้ำตาล
อมเทา เปลือกหนาแตกเป็นร่องตามยาวและแนวขนาน หรือแตกเป็นสะเก็ดสี่เหลี่ยมเล็ก ๆ ช่อดอก
และใบจะออกหนาแน่นรวมกันอยู่ที่ปลายกิ่ง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ขมร้อน ยาแก้เบาหวาน ยาบำรุงโลหิต

....................................................................................

หมี่

Litsea glutinosa (Lour.) C.B.Rob.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : LAURACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงกลาง มีลำต้นสูงประมาณ 5-10 เมตร ลำต้นมีลักษณะกลม เปลือกลำต้นมี

สีเทาอมดำ และแตกสะเก็ดเป็นแผ่นขนาดเล็ก-กลาง ลำต้นแตกกิ่งในระดับล่าง กิ่ง และใบมีมาก
ทำให้แลดูเป็นทรงพุ่ม
ใบเดี่ยว เรียงเวียนสลับตามความยาวของกิ่ง มีก้านใบสีเขียว ยาวประมาณ 1-2.5 เซนติเมตร แผ่น
ใบมีรูปพัด
ดอกออกเป็นช่อบริเวณซอกใบใกล้ปลายยอด ดอกเป็นดอกแยกเพศ แยกอยู่คนละต้นกัน
ผลต้นหมีมีลักษณะกลม ขนาดผลประมาณ 1 เซนติเมตร ผิวผลเกลี้ยง และเป็นมัน เปลือกผลบาง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ฝาด รากใช้เป็นยาแก้ไข้ออกฝีเครือ แก้ท้องเสีย

....................................................................................

ปอจง

Hibiscus macrophyllus Roxb. ex Hornem

ชื่ออื่น : ปอหู พญาคชราช
ชื่อวงศ์ : Malvaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่สูง 15-30 เมตรโตเต็มที่ ที่พบในป่าธรรมชาติมีขนาดโตทาง

เส้น รอบวงเพียงอกประมาณ 280 ซม. สูงประมาณ 27 เมตร)ผลัดใบและผลิใบใหม่พร้อมกับดอก
ลำต้น เปลา ตรง โคนเป็นพูพอน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ผลแห้งปอจงต้มน้ำดื่ม หรือบดเป็นผงชงน้ำดื่ม เป็นยาชูกำลังแก้อ่อนเพลีย

....................................................................................

นมควาย

Uvaria rufa Blume

ชื่ออื่น : บุหงาใหญ่ นมแมวป่า
ชื่อวงศ์ : Annonaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มรอเลื้อย ลำต้นสูงได้ถึง 5 เมตร กิ่งอ่อนมีขนละเอียดสีน้ำตาลแดง ใบเดี่ยวเยงสลับรูปวงรี

หรือรูปไข่ ผิวใบมีขนสีน้ำตาลแดงทั้งสองด้าน กว้าง 2.5-3.5 เซนติเมตร ยาว 4.5-10 เซนติเมตร
ดอก ออกเป็นกระจุก 2-3 ดอกที่กิ่งก้าน กลีบดอกสีแดงเข้ม กลิ่นหอม ผลป็นผลกลุ่ม รูปไข่หรือไข่
กลับเมื่อสุกสีแดงสด

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวาน ช่วยรักษาอาการไข้ไม่สม่ำเสมอ ผลสุกเป็นยารักษาโรคหืด

....................................................................................

ตาเป็ดตาไก่

Ardisia crenata Sims

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : MYRSINACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้น สูง 2-5 เมตร ต้นและเรือนยอดตรง เปลือกไม้เรียบ สีเขียวปนน้ำตาล มี

น้ำยางสีขาว ใบ ใบเดี่ยว เรียงแบบสลับ แผ่นใบหนา รูปหอก ผิวใบ เรียบ ขอบใบหยักเป็นลอนตื้น
ปลายใบแหลม โคนใบสอบเรียบ ใบกว้าง 3-4 เซนติเมตร ยาว 10-12 เซนติเมตร เส้นใบแตกแบบ
ขนนก เส้นกลางใบเห็นชัดเจน ใบอ่อน สีเขียวเหลือง ใบแก่สีเขียวเข้ม ก้านใบยาว 0.5-1.0
เซนติเมตร ดอก เป็นแบบช่อกระจุก ขนาดเล็ก มี 10-20 ดอก เมื่อดอกบานเต็มที่มีกลีบดอก 5 กลีบ
สีขาวอมชมพู แฉกคล้ายดาวมีเกสรยื่นเป็นปุ่มอยู่ตรงกลาง ออกบริเวณยอดและข้างกิ่ง ขนาดเล็ก
ผล ผลเดี่ยวออกเป็นช่อ 2-3 ผล ผลรูปครึ่งวงกลมมนขนาดเล็ก ผิวมัน ก้านผลยาว 1-1.5
เซนติเมตร ผลอ่อนสีเขียว ผลสุกมีสีแดง เมล็ดมีสีดำเป็นร่องตามแนวยาว

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวาน ช่วยให้เจริญอาหาร ต้มน้ำอาบแก้อาการคัน ผื่น ตุ่มตามผิวหนัง

....................................................................................

หัวแส้

Leptocarpus disjunctus Mast .

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : RESTIONACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ต้น พืชหัวล้มลุก ลักษณะคล้ายต้นหอม แต่หัวขนาดเล็ก ใบ ใบเรียว คล้ายใบหอม ยาวประมาณ

20 –30 ซม. ประเภทไม้ ไม้ล้มลุก
ส่วนที่ใช้บริโภค ใบอ่อน
การขยายพันธุ์ แยกหน่อ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวาน
การปรุงอาหาร ใบอ่อน รับประทานเป็นผักสดร่วมกับน้ำพริก ลาบ

....................................................................................

มะเม่าโปโล

Antidesma montanum Bl.

ชื่ออื่น : มะเมาขน มะเม่าหิน
ชื่อวงศ์ : STILAGINACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ลําต้น ไม้ยืนต้น เนื้อแข็ง แตกกิ่งก้านมาก กิ่งแขนงแตกเป็นพุ่มทรงกลม ใบ เป็นใบเดียว ผิวใบ

เรียบเป็นมันทั้งสองด้าน สีเขียวสด ใบของมะเม่าโปโลจะมีขนาดใหญ่กว่ามะเม่าไข่ ปลา ใบอ่อนมี
ขนเล็กๆ ดอก ขนาดเล็กสีขาวอมเหลือง ออกดอกเป็นช่อยาวตามซอกใบและปลายกิ่ง ผล มีขนาด
ใหญ่กว่ามะเม่าไข่ปลา และเป็นพวงยาวกว่า เปลือกหุ้มเมล็ดแข็ง ผลดิบสีเขียว มีรสเปรี้ยว พอสุก
จะเปลี่ยนเป็นสีแดงและม่วงดํา

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวานอมเปรี้ยว
ใบ ใช้พอกแผล ชาที่ชงจากใบหรือผล ดื่มเป็นยาบำรุงหลังคลอดบุตร

....................................................................................

ม้ากระทืบโรง

Ficus foveolata Wall.

ชื่ออื่น : เดื่อเครือ ม้าทะลายโรง
ชื่อวงศ์ : Moraceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้เถาขนาดใหญ่ เปลือกสีน้ำตาลเทา เปลือกนอกสีน้ำตาลกลางอมเขียว มีตุ่มหนามมนจำนวน

มาก เปลือกในสีขาวอมเหลือง มียางสีขาว เมื่อทิ้งไว้เนื้อไม้จะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้มสลับขาวอม
เหลือง เถา รสเย็นขื่น ทั้งต้นรสขมเล็กน้อย

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ เย็นชื่น ดองสุราหรือต้มดื่มบำรุงกำลัง บำรุงโลหิต แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

....................................................................................

กำลังควายถึก

Smilax perfoliata Lour.,Dracaean robusta Ridl.

ชื่ออื่น : หนามก้ามกุ้ง
ชื่อวงศ์ : SMILACACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้เถาแข็งมีหนามติดอยู่กับเถาเลื่อยเกี่ยวพันไปตามไม้อื่นที่อยู่ใกล้เคียง ใบกลมกว้างใหญ่

ปลายแหลมสีเขียวอ่อน หน้าใบเรียบ หลังใบเส้นใบนูน ก้านใบเป็นเหลี่ยม ดอกเป็นพวงระย้ายาว
ประมาณ 1 วา ออกระหว่างข้อใบ สีขาวแกมเหลือง ผล คล้ายลูกเถาคัน มีเขียวอ่อน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ มัน เจือฝาดและเปรี้ยวเล็กน้อย
เปลือก เป็นยาบำรุงโลหิต ทำให้ธาตุนสมบูรณ์ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย และบำรุงกำลัง

....................................................................................

กระดูกไก่

Justicia gendarussa Burm.f.

ชื่ออื่น : ฝอยฝา ชะพลูป่า
ชื่อวงศ์ : CHLORANTHACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้พุ่ม ที่มีความสูงของต้นประมาณ 0.5-2.5 เมตร ลำต้นมีข้อบวมพอง ลักษณะคล้าย

กระดูกไก่ ขยายพันธุ์ด้วยวิธีการเพาะเมล็ดและวิธีการปักชำ เป็นพรรณไม้ที่มักพบได้ทั่วไปตาม
บริเวณริมน้ำหรือดินที่ค่อนข้างแฉะชื้น ทุกส่วนของลำต้นเมื่อนำมาขยี้จะมีกลิ่นคล้ายกับการบูร มี
รสค่อนข้างขม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ ขม
รากและใบใช้ชงเป็นชาดื่มแก้กามโรค

....................................................................................

กระไดลิง

Bauhinia scandens L.

ชื่ออื่น : มะลืมคำ ลางลิง
ชื่อวงศ์ : Fabaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้เถาเนื้อแข็งผลัดใบขนาดใหญ่ มีมือเกาะ มักขึ้นพาดพันตามเรือนยอดของต้นไม้

อื่นไปได้ไกล เถาแก่มีลักษณะแข็ง เหนียว แบน โค้งไปมาเป็นลอนสม่ำเสมอ ลักษณะเป็นขั้น ๆ ดู
คล้ายบันได ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ ลักษณะของใบเป็นรูปไข่หรือรูปพัด ดอกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง
ช่อดอกเป็นแบบช่อแยกแขนง ยาวประมาณ 12-25 เซนติเมตร ผลเป็นฝัก ฝักมีลักษณะแบน รูปรี
หรือรูปไข่แกมรี ปลายฝักมน มีติ่งแหลมสั้น ๆ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสเบื่อเมา
เป็นยาแก้โรคผิวหนัง แก้ปวดข้อ แก้พิษต่าง ๆ ยาขับเหงื่อ แก้ไข้ตัวร้อน

....................................................................................

กรุงเขมา

Cissampelos pareira L.

ชื่ออื่น : เครือหมาน้อย
ชื่อวงศ์ : MENISPERMACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้เถาเลื้อยขนาดกลางเนื้อแข็ง ไม่มีมือเกาะ เลื้อยพาดพันตามต้นไม้อื่น ๆ ยาวได้

ประมาณ 1 เมตร มีรากสะสมอาหารใต้ดิน มีขนนุ่มสั้นขึ้นปกคลุมหนาแน่นตามเถา กิ่ง ช่อดอก และ
ใบ ขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ดหรือเหง้า

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขม ชุ่มหวานเล็กน้อย
แก้โลหิต กำเดา แก้อาการไอ เจ็บคอ ไอเจ็บหน้าอก

....................................................................................

นางแย้มป่า

Clerodendrum infortunatum L.

ชื่ออื่น : ขี้ขม
ชื่อวงศ์ : LAMIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้พุ่มขนาดย่อม มีความสูงของต้นประมาณ 0.5-4 เมตร ลำต้นตั้งตรง กิ่งอ่อนและต้นเปราะ

เป็นสันสี่เหลี่ยม ตามลำต้นและกิ่งอ่อนเป็นสีแดงหรือสีดำอมน้ำตาล ขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ด ใบเดี่ยว
ออกเรียงสลับตามข้อเป็นคู่ตั้งฉากกัน ลักษณะของใบเป็นรูปรีหรือรูปหัวใจ ดอกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง
กลีบดอกเป็นสีขาว ดอกจะรวมกลุ่มกันเป็นช่อแน่น ลเป็นรูปทรงกลม ผลอ่อนเป็นสีเขียว ผิวผลมัน

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขม ชุ่มหวานเล็กน้อย
แก้โลหิต กำเดา แก้อาการไอ เจ็บคอ ไอเจ็บหน้าอก

....................................................................................

กระทือ

Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm.

ชื่ออื่น : เฮียวแดง กระทือป่า
ชื่อวงศ์ : ZINGIBERACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ล้มลุก มีลำต้นอยู่เหนือดินสูงราว 0.9-1.5 เมตร และมีเหง้าอยู่ใต้ดินเรียกว่า "เหง้ากระทือ"

หรือ "หัวกระทือ" เปลือกนอกของเหง้ามีสีน้ำตาลแกมเหลือง ส่วนเนื้อในมีสีเหลืองอ่อน ใบเดี่ยว
ออกเรียงสลับในระนาบเดียวกัน ใบสีเขียวเข้ม ช่อดอกเป็นรูปทรงกระบอก มีกลีบดอกสีขาวนวล
ออกเหลือง ผลมีลักษณะเป็นเมล็ดสีดำ ผลค่อนข้างกลม ผลแห้งแตก

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขม เฝื่ อน ช่วยแก้อาการเบื่ออาหาร บำรุงธาตุ บำรุงร่างกาย ช่วยแก้ร้อนใน

....................................................................................

อัญชัน

Clitoria ternatea L.

ชื่ออื่น : แดงชัน เอื้องชัน
ชื่อวงศ์ : FABACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ลักษณะของดอกอัญชันจะมีสีขาว สีฟ้า สีม่วง ส่วนตรงกลางดอกจะมีสีเหลือง และรูปทรงคล้าย

หอยเชลล์

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ช่วยในการบำรุงสมอง เพิ่มการไหลเวียนเลือด ดอกอัญชันมีฤทธิ์ในการละลายลิ่มเลือด ช่วยป้องกัน
โรคเส้นเลือดสมองตีบ

....................................................................................

หญ้าดอกขาว

Vernonia cinerea (L.) Less.

ชื่ออื่น : แดงชัน เอื้องชัน
ชื่อวงศ์ : FABACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ล้มลุกขนาดเล็ก มีอายุได้ประมาณ 1-5 ปี มีความสูงของต้นประมาณ 20-80 เซนติเมตร

ลำต้นตั้งตรงแตกกิ่งก้านน้อย กิ่งและก้านเรียว มีลักษณะเป็นร่องและมีขนสีเทาขึ้นปกคลุม มีลาย
เส้นนูนขึ้นตามข้อ ขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ด ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเรียงสลับ ลักษณะของใบเป็นรูปไข่
ดอกเป็นช่อ ช่อหนึ่งมีดอกย่อยประมาณ 20 ดอก มีใบประดับลักษณะเป็นรูปคล้ายระฆัง 4 ชั้น ดอก
ย่อยมีขนาดเล็ก ผลชนิดผลแห้งเมล็ดล่อน มีเมล็ดเดียว ลักษณะเป็นรูปทรงกระบอกแคบสีน้ำตาล
เข้ม เปลือกแข็งและแห้งไม่แตก ยาวประมาณ 1.5-2 มิลลิเมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ต้น เป็นยาแก้ไข้ ปวดท้อง ท้องเฟ้อ ความดันโลหิตสูง
ใบ ใช้พอกแผลช่วยสมาน พอกแก้ปวดหัว

....................................................................................