คู่มือสมุนไพรในตำบลเขาย่า

คว่ำตายหงายเป็น

Bryophyllum pinnatum (Lam.) Oken

ชื่ออื่น : เบญจฉัตร
ชื่อวงศ์ : CRASSULACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้ล้มลุกอายุหลายปี ลำต้นมีความแข็งแรงมากและมีลักษณะตั้งตรง มีความสูง

ประมาณ 0.4-1.5 เมตร ไม่แตกกิ่งก้านหรือแตกเพียงเล็กน้อย ลำต้นกลม มีเนื้อนิ่มอวบน้ำ ผิว
เกลี้ยง ภายในลำต้นและกิ่งก้านกลวง โคนกิ่งเป็นสีเทา ยอดต้นเป็นสีม่วงแดง ใบ ลักษณะของใบ
ย่อยเป็นรูปวงรีแกมขอบขนานรูปขอบขนานแกมรูปไข่ ดอกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ช่อดอกยาวประมาณ
8-10 เซนติเมตร ก้านช่อดอกยาวประมาณ 3-8 เซนติเมตร ส่วนก้านดอกยาวประมาณ 1-1.5
เซนติเมตร ดอกย่อยมีจำนวนมาก ผลจะออกเป็นพวงและมีอยู่ 4 หน่วย เป็นผลแห้ง แตกตะเข็บ
เดียว

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ป้องกันแผลในกระเพาะอาหาร ต้านมะเร็ง ลดความดัน เบาหวาน

....................................................................................

ลูกใต้ใบ

Phyllanthus amarus Schumach. & Thonn

ชื่ออื่น : หน่วยใต้ใบ หญ้าใต้ใบ
ชื่อวงศ์ : PHYLLANTHACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพืชล้มลุก มีอายุเพียงปีเดียว มีความสูงประมาณ 10-60 เซนติเมตร แตกกิ่งก้านสาขามาก

ลำต้นไม่มีขน และทุกส่วนของต้นมีรสขม ใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียวปลายคี่ มีใบย่อยประมาณ
23-25 ใบ ดอกเป็นแบบแยกเพศ มีขนาดเล็กสีขาว เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 0.08 เซติเมตร

ลักษณะของผลเป็นรูปทรงกลมแป้น ผิวเรียบมีสีเขียวอ่อนนวล ผลมีขนาดประมาณ 0.15
เซนติเมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
แก้ไข้ บำรุงร่างกาย ช่วยลดความดันโลหิต แก้ท้องเสียแก้ปวดท้อง รักษาไข้ทับระดู

....................................................................................

บอระเพ็ด

Tinospora crispa (L.) Miers ex Hook.f. & Thomson

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Menispermaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เถามีเนื้อแข็ง ไม่มีขน ยาวได้ถึง 15 เมตร เส้นผ่านศูนย์กลาง 1-2 เซนติเมตร เปลือกเถาหนา

1.5-2.5 มิลลิเมตร ผิวนอกสีน้ำตาล เนื้อในสีเทาแกมเหลือง เถากลม ผิวเถาขรุขระไม่เรียบ เป็นปุ่ม
กระจายทั่วไป เมื่อแก่เห็นปุ่มปมเหล่านี้หนาแน่น และชัดเจนมาก เปลือกเถาคล้ายเยื่อกระดาษ มี
ยางขาว ใส เปลือกบางลอกออกได้ บางตอนของเถาพบรากอากาศคล้ายเส้นด้าย กลมยาว สีน้ำตาล
เข้ม เมื่อตัดเถาตามขวางพบแนวเส้นเป็นรัศมี ออกจากจุดศูนย์กลาง ประมาณ 15-20 เส้นระหว่าง
เส้นเป็นรูพรุน เถามีมีกลิ่นเฉพาะ รสขมจัดเย็น

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสขมจัดเย็น แก้ไข้ทุกชนิด แก้โรคกระเพาะอาหาร บำรุงร่างกาย แก้สะอึก แก้มาลาเรีย โรคดีซ่าน
ยาเจริญอาหาร

....................................................................................

เสสดพันพอน

Barleria lupulina Lindl.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ : Menispermaceae

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นพรรณไม้พุ่ม แตกกิ่งก้านสาขามาก มีความสูงได้ประมาณ 1-2 เมตร ลำต้นเป็นสีน้ำตาลอม

เขียว ส่วนกิ่งและก้านเป็นสีน้ำตาลแดง ตามข้อของลำต้นและโคนก้านใบมีหนามแหลมคมและยาว
สีน้ำตาลข้อละ 2 คู่ ใบเป็นใบเดี่ยว ออกตรงข้ามกันเป็นคู่ ลักษณะของใบเป็นรูปรียาว ปลายใบ
แหลม โคนใบสอบ ดอกเป็นช่อตั้ง โดยจะออกที่ปลายยอด ช่อดอกยาวได้ประมาณ 3-9 เซนติเมตร
ช่อดอกอ่อนจะมองเห็นใบประดับรูปกลมรีขนาดประมาณ 1-2 เซนติเมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ต้น ถอนพิษแมลงกัดต่อย บรรเทาอาการลมพิษ รักษาโรคบิด แก้ปอดบวม ฟกช้ำ
ใบ แก้อาการเจ็บคอ บรรเทาอาการแผลอักเสบมีไข้
ราก ขับปัสสาวะ ถอนพิษงู บรรเทาอาการปวดฟัน นำมาต้มดื่มสามารถช่วยบำรุงกำลัง

....................................................................................

ผักเสี้ยนผี

Cleome viscosa

ชื่ออื่น : ผักส้มผี
ชื่อวงศ์ : CLEOMACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุก มีความสูงได้ประมาณ 1 เมตร ที่ส่วนต่าง ๆ ของต้นจะมีต่อมขนเหนียวสีเหลืองปกคลุม

อยู่หนาแน่น มีกลิ่นเหม็นเขียว ใบเป็นใบประกอบ มี 3-5 ใบย่อย ก้านใบยาวประมาณ 1-6
เซนติเมตร ออกดอกเป็นช่อที่ปลายกิ่งหรือตามซอกใบ ดอกยาวประมาณ 5-10 เซนติเมตร ผลมี
ลักษณะเป็นฝักคล้ายถั่วเขียวแต่มีขนาดเล็กมาก ผลกว้างประมาณ 2-4.5 มิลลิเมตร เมล็ดมีลักษณะ
ผิวขรุขระย่นเป็นแนว เมล็ดมีสีน้ำตาลแดง

สรรพคุณทางสมุนไพร :
ต้น ขับพยาธิในลำไส้ได้ โรคข้ออักเสบ แก้ปวดหลัง
ราก ผสมกับเมล็ด เป็นยาแก้เลือดออกตามไรฟัน

....................................................................................

กำแพงเจ็ดชั้น

Salacia chinensis L.

ชื่ออื่น : กระดุมนก
ชื่อวงศ์ : CELASTRACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้เถาหรือไม้พุ่มรอเลื้อยเนื้อแข็ง มีความสูงของต้นประมาณ 2-6 เมตร เปลือกต้นเรียบ มีสี

เทานวล ด้านในเนื้อไม้มีวงปีเป็นสีน้ำตาลแดงเข้มจำนวนหลายชั้นเห็นได้ชัดเจน เรียงซ้อนกันอยู่
ประมาณ 7-9 ชั้น ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเรียงตรงข้ามกัน สลับตั้งฉาก ลักษณะของแผ่นใบเป็นรูปวงรี
ดอกเป็นช่อ แบบเป็นกระจุกหรือช่อแยกเป็นแขนงสั้น ๆ ตามซอกใบหรือกิ่งก้าน ผลมีลักษณะค่อน
ข้างกลม โดยผลอ่อนจะมีสีเขียว เมื่อสุกแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีแดงหรือสีแดงอมส้ม

สรรพคุณทางสมุนไพร :
บำรุงโลหิต บำรุงกำลัง ช่วยขับผายลม

....................................................................................

นกนอน

Cleistanthus gracilis Hook.f.

ชื่ออื่น :
ชื่อวงศ์ :

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้พุ่มหรือไม้ต้น สูงได้ถึง 10 ม. มีขนหยาบตามกิ่งอ่อน ก้านใบ เส้นแขนงใบ และเส้นกลางใบ มี

ขนสั้นนุ่มตามใบประดับ กลีบเลี้ยงด้านนอก รังไข่ และผล หูใบรูปสามเหลี่ยมแคบ ยาว 5-6 มม.
ขอบมีขน ใบรูปขอบขนานหรือแกมรูปไข่ ยาว 2-17 ซม. โคนใบมน ก้านใบยาว 3-5 มม. ดอกออก
เป็นกระจุก 1-6 ดอก สีเขียวอ่อน ไร้ก้าน ใบประดับรูปไข่ ยาว 3-4 มม. กลีบเลี้ยงรูปรี ยาว 0.4-1
ซม. กลีบดอกบาง จักลึก 2-3 พู ยาวประมาณ 1.5 มม. ขอบจัก จานฐานดอกจักเป็นพู เกสรเพศผู้
ยาวประมาณ 2.5 มม. ผลแห้งแตก มี 3 พู เส้นผ่านศูนย์กลาง 1-1.5 ซม.

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รักษาแผล

....................................................................................

ข่อย

Streblus asper Lour.

ชื่ออื่น : ตองขะแหน่ ส้มพอ
ชื่อวงศ์ : MORACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง มีความสูงประมาณ 5-15 เมตร ลำต้นและกิ่งก้านค่อนข้าง

คดงอ มีปุ่มปมอยู่รอบ ๆ ต้นหรือเป็นพูเป็นร่องทั่วไป ซึ่งอาจจะขึ้นเป็นต้นเดียวหรือเป็นกลุ่ม เปลือก
ต้นมีสีเทาอ่อน บาง ขรุขระเล็กน้อย ใบเดี่ยวเรียงสลับ มีขนาดเล็ก แผ่นใบมีสีเขียว เนื้อใบค่อนข้าง
หนากรอบ ดอกเป็นช่อ มีสีขาวเหลืองอ่อน ผลสดมีลักษณะกลมสีเขียว ผลคล้ายรูปไข่ มีขนาด
ประมาณ 0.5 เซนติเมตร

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ เมาฝาดเย็น
สามารถรักษาแผล แก้ท้องร่วง ดับพิษภายใน ทาริดสีดวงแก้พยาธิผิวหนัง

....................................................................................

บัวบก

Centella asiatica (L.) Urb.

ชื่ออื่น : ผักหนอก ผักแว่น
ชื่อวงศ์ : APIACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
ไม้ล้มลุก อยู่ในจำพวกผัก ประเภทเลื้อย มีลำต้นเลื้อยไปตามดินที่ชื้นแฉะ ใบ เป็นใบเดี่ยว ออก

เรียงสลับ ใบงอกเป็นกระจุกออกจากข้อ ข้อละ 2-10 ใบ ออกดอกเป็นช่อแบบช่อซี่ร่มตามซอกใบ มี
ประมาณ 2-5 ช่อ ช่อหนึ่งมีดอกย่อยประมาณ 4 – 5 ดอก ผล เป็นผลแห้งแตก ลักษณะแบน มีเส้น
ผ่าศูนย์กลางยาวประมาณ 3-4 มม. เมล็ดสีดำ

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวานขม
รักษาโรคผิวหนัง ท้องเสีย ท้องอืด แผลในกระเพาะอาหาร

....................................................................................

ย่านาง

Limacia triandra Miers

ชื่ออื่น : ผักหนอก ผักแว่น
ชื่อวงศ์ : MENISPERMACEAE

....................................................

ลักษณะทั่วไปทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้เลื้อย เถากลม เหนียว เมื่ออ่อนสีเขียว แก่แล้วเป็นสีเทา ใช้ลำต้นเลื้อยพันต้นอื่น ใบเดี่ยว

ดอกช่อแบบแตกแขนง ผิวเกลี้ยงเป็นมันสีเขียว สุกเป็นสีส้มอมแดง เมล็ดแข็งเพียงเมล็ดเดียว
สามารถนำมาปลูกได้

สรรพคุณทางสมุนไพร :
รสชาติ หวานขม
รักษาโรคผิวหนัง ท้องเสีย ท้องอืด แผลในกระเพาะอาหาร

....................................................................................