ค ำน ำ อักษรธรรมอีสานเป็นอักษรที่บันทึกสรรพวิชาการต่างๆ ในภาคอีสาน โดยเฉพาะคัมภีร์ใบลานอันเป็นหลักฐานชั้นต้นที่ส าคัญต่อวงวิชาการที่บันทึกเหตุการณ์ และเรื่องราวต่างๆ ทั้งคดีโลกและคดีธรรม เช่น หลักธรรมค าสอนทางพระพุทธศาสนา ประวัติศาสตร์ โหราศาสตร์ วรรณกรรม พงศาวดาร กฎหมายโบราณ ต ารายา คาถาอาคม เป็นต้น ซึ่งสงิ่ต่างๆ เหล่าน้ีสะท้อนให้เห็นถึงภูมปิญัญา วถิีชีวติความ ศรัทธาและความเชื่อของคนในท้องถิ่นที่สืบทอดกันมายาวนาน ภายหลังอักษรธรรม อีสานก็เริ่มลดบทบาทลงตั้งแต่สมัยขยายการศึกษาระบบโรงเรียนจากส่วนกลางสู่ ภูมิภาคเป็นต้นมา ซึ่งเริ่มต้นสมัยรัชกาลที่ ๕ และอักษรไทยภาคกลางเข้ามามีอิทธิพล เต็มที่เมื่อประกาศใช้พระราชบัญญัติประถมศึกษาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๔ เป็นต้นมา หลังจาก นนั้อกัษรโบราณอสีานกถ็ูกละเลยจากชาวอสีานเร่อืยมาจนถงึปจัจุบนั ดังนั้น เพอ่ืใหภ้มูปิญัญาดา้นอกัษรธรรมอสีานและภาษาทองถิ่นซึ่งเป็นกุญแจ ้ สา คญั ในการไขประตูไปสู่ภมูปิญัญาดา้นอ่นืๆ ของทอ้งถนิ่ทบ่ีรรพบุรุษไดบ้นัทกึไวใ้น เอกสารโบราณได้รับการอนุรักษ์ สืบสานต่อไป จึงได้จัดท าแบบเรียนอักษรธรรมอีสาน ขึ้น เพื่อให้พระภิกษุ สามเณร นิสิต นักศึกษา และประชาชนผู้สนใจทั่วไปได้เรียน เขียนอ่านอักษรธรรมอีสานได้ ซึ่งเป็นกุญแจส าคัญที่จะให้ลูกหลานชาวอีสานได้ไขขุม คลงัภมูปิญัญาทบ่ีรรพบุรุษอสีานไดบ้นัทกึไว้และเพื่อให้ชาวอีสานเกิดความภาคภูมิใจ ในมรดกทางภมูปิญัญาของตน เกดิความรกัความหวงแหน ร่วมอนุรักษ์และสืบทอดภูมิ ปญัญาของบรรพบุรุษใหค้งอยสู่บืต่อไป หวังเป็นอย่างยิ่งว่าแบบเรียนอบรมอักษรธรรมอีสานฉบับนี้ จะเป็นประโยชน์ ต่อทา่นผสู้นใจในอนัทจ่ีะรกัษา สบืทอดภมูปิญัญาของบรรพบุรุษอสีานไวให้คงอยู่คู่ ้ สังคมอีสานและเป็นบูรพจติในอนัทจ่ีะคดิคน้หาภมูปิญัญาบรรพบุรุษอสีานและรว่มกนั สืบสานต่อไป สมัย วรรณอุดร พนักงานวิชาการ โครงการอนุรักษ์ใบลานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
สารบัญ เรื่อง หน้า ค ำน ำ ................................................................................................................. หน่วยที่ ๑ ควำมเป็นของอักษรธรรมอีสำน ................................................ หน่วยที่ ๒ พยัญชนะอักษรธรรมอีสำน ........................................................ รูปพยัญชนะอักษรธรรมอีสำน ....................................... แบบฝึกเขียนพยัญชนะตัวเต็ม ....................................... แบบฝึกเขียนพยัญชนะตัวเฟื้อง ..................................... แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... หน่วยที่ ๓ สระ ............................................................................................... สระลอย ............................................................................ แบบฝึกเขียนสระลอย ..................................................... สระจม .............................................................................. แบบฝึกเขียนสระจม ....................................................... แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... หน่วยที่ ๔ พยัญชนะประสม .......................................................................... พยัญชนะที่มี ห น ำ ........................................................ พยัญชนะควบกล ้ำ .......................................................... แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... หน่วยที่ ๕ กำรประสมค ำ .............................................................................. กำรประสมค ำที่ไม่มีตัวสะกด ......................................... กำรประสมค ำที่มีตัวสะกด .............................................. แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... หน่วยที่ ๖ เครื่องหมำย วรรณยุกต์และตัวเลข ........................................... เครื่องหมำย ..................................................................... วรรณยุกต์........................................................................ ตัวเลข .............................................................................. แบบฝึกเขียนตัวเลข ........................................................ แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... ก ๑ ๖ ๖ ๑๐ ๑๔ ๑๖ ๑๘ ๑๘ ๑๙ ๒๐ ๒๒ ๒๔ ๒๕ ๒๕ ๒๖ ๒๗ ๒๙ ๒๙ ๓๒ ๔๗ ๕๐ ๕๐ ๕๑ ๕๑ ๕๒ ๕๓
หน่วยที่ ๗ อักขรวิธีพิเศษ .............................................................................. แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... หน่วยที่ ๘ กำรเขียนภำษำบำลี...................................................................... พยัญชนะ ......................................................................... สระ ................................................................................... กำรสังโยค ....................................................................... กำรสังโยคพยัญชนะวรรค .................................. กำรสังโยคพยัญชนะอวรรค ............................... ฝึกอ่ำนกำรเขียนภำษำบำลี............................................ แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... หน่วยที่ ๙ แบบฝึกอ่ำนผญำ คติธรรมค ำสอน ............................................. ผญำ ................................................................................. คติธรรมศีลห้ำจำกวรรณกรรมเรื่องปลำแดกปลำสมอ... แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... หน่วยที่ ๑๐ แบบฝึกอ่ำนนิทำนพื้นบ้ำนอีสำน................................................. แบบฝึกทบทวนควำมรู้ ................................................... บรรณำนุกรม ........................................................................................................ ๕๕ ๕๙ ๖๐ ๖๐ ๖๑ ๖๒ ๖๓ ๖๖ ๖๙ ๗๑ ๗๓ ๗๓ ๗๕ ๗๙ ๘๒
หน่วยท ี่๑ ความเป็นมาของอักษรธรรมอีสาน อักษรธรรมอีสานเป็นตัวอักษรที่มีรูปลักษณะที่กลมคล้ายกันกับอักษรธรรม ล้านนา หรือตัวเมือง หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าอักษรยวนเป็นอย่างมาก จะแตกต่าง กันบ้างบางตัวเท่านั้น สาเหตุที่คล้ายกันเป็นเพราะอักษรธรรมอีสานนั้นได้รับอิทธิพล และสืบทอดมาจากอักษรธรรมล้านนา ซึ่งมีพัฒนาการมาจากอักษรมอญโบราณดังที่ ศาสตราจารย์ธวัช ปุณโณทก๑ กล่าวว่า เมื่อศึกษารูปแบบของอักษรตัวธรรมที่ใช้ใน ภาคอีสานและล้านช้างแล้วพบว่ามีรูปแบบคล้ายกับอักษรยวนหรืออักษรตัวเมืองใน ภาคเหนือ ซึ่งทั้งอักษรตัวธรรมและอักษรตัวยวนในภาคเหนือนั้นได้สืบทอดมาจาก อักษรมอญโบราณที่หริภุญไชย นั่นคืออักษรมอญหริภุญไชย พุทธศตวรรษที่ ๑๘ (คริสตศตวรรษที่ ๑๒) เป็นต้นแบบของอักษรยวนภาคเหนือและอักษรธรรมอีสาน สาเหตุที่เชื่อว่าอักษรธรรมอีสานได้รับอิทธิพลและสืบทอดมาจากอักษรธรรม ล้านนาเพราะหลักฐานทางประวัติศาสตร์เป็นเครื่องยืนยันที่ชัดเจนโดยกล่าวถึง ความสัมพันธ์ระหว่างอาณาจักรล้านช้าง (รวมถึงภาคอีสานบางส่วน) และอาณาจักร ล้านนาในสมัยราชวงศ์มังราย ทั้งทางด้านศาสนาศิลปวัฒนธรรมและความสัมพันธ์ทาง สายเลือดแห่งเจ้าผู้ปกครองอาณาจักรทั้งสอง กล่าวคือในสมัยพระเจ้าวิชุลราช แห่ง อาณาจักรล้านช้างได้ฟื้นฟูและท านุบ ารุงพระพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์โดยได้รับการ สืบทอดมาจากเชียงใหม่และมีพระเถระผู้ใหญ่จากล้านช้างมาศึกษาพระธรรมวินัยจาก ล้านนาด้วย ต่อมาในสมัยพระเจ้าโพธิสาลราช (๒๐๖๓–๒๐๙๓) พระโอรสของพระเจ้า วิชุลราช ได้สมรสกับพระธิดาเจ้าเมืองเชียงใหม่และในสมัยเดียวกันนี้พระเจ้าโพธิสาล ราชได้ขอพระเทพมงคลเถระและบริวารพร้อมทั้งคัมภีร์พระไตรปิฎกจากเชียงใหม่มา เผยแผ่ล้านช้างเมื่อ พ.ศ. ๒๐๖๖ อีกด้วย ต่อมาในสมัยพระเจ้าไชยเชษฐาธิราช พระโอรสของพระเจ้าโพธิสาลราชและเจ้าหญิงเมืองเชียงใหม่ได้เสด็จไปครองเมือง เชียงใหม่อยู่ระยะหนึ่งเพราะทางเชียงใหม่ขาดผู้สืบเชื้อสาย (พ.ศ.๒๐๙๑–๒๐๙๓) เมื่อ พระเจ้าโพธิสาลราชสวรรคตจึงเสด็จกลับไปครองอาณาจักรล้านช้าง และในการ กลับมาครั้งนั้นพระองค์คงจะได้น าเอาพระธรรมคัมภีร์ วรรณคดี นักปราชญ์ราช บัณฑิตตลอดถึงช่างฝีมือ กลับมาล้านช้างด้วย ฉะนั้นตัวอักษรล้านนาที่ใช้กัน ๑ ธวัช ปุณโณทก. อักษรโบราณอีสาน : อกัขรวิทยาอกัษรตวัธรรมและไทยน้อย. กรุงเทพฯ : สยามเพรส แมเนจเม้นท์,๒๕๔๐, ๕๔ .
๒ แพร่หลายในอาณาจักรล้านนาในขณะนั้นก็น่าจะได้เข้ามามีบทบาทต่ออาณาจักรล้าน ช้างมากยิ่งขึ้นตามล าดับ ในระยะแรกๆ อักษรทั้ง ๒ อาณาจักรนี้เป็นอักษรแบบ เดียวกันเพราะน าอักษรธรรมล้านนามาใช้ในอาณาจักรล้านช้างช่วงต้นๆ ดังปรากฏ ในศิลาจารึกที่พบในภาคอีสานและล้านช้าง เช่น จารึกฐานพระพุทธรูปวัดสีสะเกด เวียงจันทน์ (พ.ศ. ๒๐๓๓) จารึกฐานพระพุทธรูปพระประธานในพระอุโบสถวัดพระ ธาตุพนม (พ.ศ. ๒๐๔๖) จารึกวัดถ ้าสุวรรณคูหา (พ.ศ.๒๑๐๖) เป็นต้น จารึกดังกล่าว มีรูปแบบสัณฐานตัวอักษรเหมือนกันกับอักษรธรรมล้านนาในช่วงระยะเวลาใกล้เคียง กัน เช่น จารึกฐานพระพุทธรูปวัดเชียงมั่น จังหวัดเชียงใหม่ (พ.ศ. ๒๐๐๘) ศิลาจารึก วัดช้างค ้า จังหวัดน่าน (พ.ศ. ๒๐๙๑) เป็นต้น ต่อมารูปแบบของตัวอักษรล้านนาและ ตวัอกัษรธรรมได้พฒันาแตกต่างกนัออกไปจนในปจัจุบนัมรีูปแบบแตกต่างกนับ้าง บางประการ เช่น ตัวอักษรธรรมล้านนา ได้เพิ่มเสียงวรรณยุกต์ เพิ่มเครื่องหมาย ก ากับเสียงตัวพยัญชนะ เป็นต้น ส่วนตัวอักษรธรรมในล้านช้างไม่ได้เพิ่มเติมอะไร มากและก็น ามาใช้ในภาคอีสานของไทยสืบต่อมา สาเหตุที่ชื่อว่าตัวอักษรธรรมนั้น เพราะใช้ตัวอักษรชนิดนี้ในการบันทึก เรื่องราวเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาเช่น พระไตรปิฎก พระธรรมคัมภีร์ต่างๆ เป็นต้น ซึ่ง ถอืวา่เป็นอกัษรชนั้สงูอกัษรศกัดสิ์ทิธิ์ตวัอกัษรชนิดน้ีใชใ้นประเทศลาวกเ็รยีกวา่ตวั ธรรมลาว ใช้ในภาคอีสานก็เรียกว่า ตัวธรรมอีสานตามแต่ละท้องถิ่นจะเรียกแต่ก็คือ ตัวอักษรชนิดเดียวกันนั่นเอง
๓ ตวัอย่างอกัษรธรรมอีสานในศิลาจารึก ศิลาจารึกวัดถ ้าสุวรรณคูหา (พ.ศ. ๒๑๐๖) ศิลาจารึกวัดมหาผล (พ.ศ.๒๔๐๓) อ.สุวรรณคูหา จ.หนองบัวล าภู บ้านท่าขอนยาง ต.ท่าขอนยาง อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม ตวัอย่างอกัษรธรรมอีสานในเอกสารใบลาน ตวัอย่างอกัษรธรรมอีสานในสมดุข่อย
๔
๕
หน่วยท ี่๒ พยัญชนะอักษรธรรมอีสาน พยญัชนะอกัษรธรรมอีสานแบง่ออกเป็ น ๒ ประเภท ๑. พยัญชนะตัวเต็ม คือ พยัญชนะที่เขียนเต็มรูปแบบปกติ มี ๓๗ รูป ท ำหน้ำที่เป็นพยัญชนะต้น เขียนไว้บนบรรทัด ๒. พยัญชนะตัวเฟื้ อง หรือ ตัวห้อย คือ พยัญชนะที่เขียนครึ่งรูป หรือครึ่งตัว โดยเขียนไว้ใต้บรรทัด ท ำหน้ำที่เป็นพยัญชนะตัวสะกดและพยัญชนะควบกล ้ำ วรรค ก ก ข ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ค ฆ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง รูปพยัญชนะอักษรธรรมอีสาน d - 8 S D 3 1 ¦ ' & "
๗ วรรค จ จ ฉ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ช/ซ ฌ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ญ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง - วรรค ฏ ฎ ฐ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ฑ/ด ฒ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ² ณ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง 0 ¨ c R © = ! ฌ ª ฌ R \ [ Z { . ฌ ´ ฏ f I ณ
๘ วรรค ต ต ถ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ท ธ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง น ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง วรรค ป บ/ป ผ ตัวเต็ม ตัวเฟื้อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ผ ฝ พ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง - ฟ ภ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง - 5 9 2 { T m M R o O z x X / r { a 4 À
๙ ม ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง อวรรค ย ร ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้อง ล ว ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ส ห ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ฬ อ ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ฮ อย ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง ตัวเต็ม ตัวเฟื้ อง N p ร P E , < ; Å + L s l v ฬ > Ë ? i - V q Ç
๑๐ แบบฝึ กเขียนพยัญชนะตัวเต็ม
๑๑
๑๒
๑๓ ท ำทำนบ่มีศีลพร้อมผลบุญบ่เฮืองฮุ่ง มีศีลคันบ่คึดละเว้นสิเป็ นได้ฮ่อมใด ท ำทำนผัวเมียบ่พร้อมผลบุญบ่เต็มส่วน บุญคนับ่เพียรก่อสรำ้งสิหมำยไดด้งั่ใด
๑๔ ก D ข 3 ค 1 ฆ ¦ ง & " จ ¨ R ฉ © ช,ซ ª R ฌ ¬ ฎ ¯ ฐ { ฑ/ด F ณ ณ ต 2 ถ { ท M แบบฝึ กเขียนพยัญชนะตัวเฟื้ อง
๑๕ ธ R น O บ,ป X ผผพ { ภ À ม < ย P ร E ล } q ว : ส L ห Ë อ V ฬฬ อย N
๑๖ ๑. จงเติมพยัญชนะในช่องว่ำงให้ถูกต้อง ก ค พ ฟ ท ฒ ย ง ช/ซ ฌ ถ น ผ ฐ ฝ ภ ห อ S Z ? d 9 I x , แบบฝึ กทบทวนความรู้
๑๗ ๒. จงเขียนพยัญชนะตัวเฟื้องลงในช่องว่ำงให้ถูกต้อง จ ช ธ ฐ ถ พ ง น ม ว อ บ ย ส ร อย ก ข ค ต ณ ด ๓. พยัญชนะตัวเฟื้องที่มีรูปเหมือนกันกับพยัญชนะตัวเต็มมีกี่ตัว อะไรบ้ำง ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ๔. พยัญชนะตัวเฟื้องที่มีรูปเป็น R มีกี่ตัว อะไรบ้ำง ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ๕. พยัญชนะตัวเฟื้องที่มีรูปเป็น { มีกี่ตัว อะไรบ้ำง ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------
หน่วยท ี่๓ สระ สระอักษรธรรมอีสาน แบ่งออกเป็น ๒ ประเภท คือ สระลอยและสระจม ๑. สระลอย คือ สระที่สามารถเขียนได้เลย โดยไม่ต้องอาศัยพยัญชนะ อื่นมาประกอบซึ่งท าหน้าที่แทน อ และสระนั้นๆ ด้วย การเขียนสระลอยจะเขียนอยู่ใน ระดับเดียวกันกับพยัญชนะตัวเต็มและอยู่ต้นค าหรือต้นพยางค์ สระลอยมี ๘ รูป ดังนี้ v vk d} U j J G jHk อะ อา อิ อี อุ อู เอ เอา ตวัอย่างการใช้สระลอย รูปสระลอย ค าอักษรธรรมอีสาน ค าอักษรไทย v vob0Rk อนิจจา vk vkwl อาศัย B Bhµ อินตา U UlkO อีสาน j jmkO อุทาน J J อู่ G Gdk เอกา jHk jHkwx เอาไป
๑๙ แบบฝึ กเขียนสระลอย
๒๐ ๒. สระจม คือ สระที่ต้องอาศัยพยัญชนะมาประกอบเท่านั้นจึงจะใช้ได้ โดย เขียนไว้รอบพยัญชนะตัวเต็ม คือ ด้านหน้า เรียกว่าสระหน้า ด้านหลัง เรียกว่า สระ หลัง ด้านบน เรียกว่า สระบน ด้านล่าง เรียกว่า สระล่าง สระจม มี ๒๗ รูป ดังนี้ xt xk x b x u อะ อา อิ อี x 7 x n x 6 X ^ อึ อื อุ อู เxt เx áxt áx เอะ เอ แอะ แอ ext ex เxkt x Y , x V โอะ โอ เอาะ ออ xH:t xH: gxyPt gxyP อัวะ อัว เอียะ เอีย เx×VÐ เx×V เxbt เx b เอือะ เอือ เออะ เออ xÓ wx เxHk อ า ไอ เอา อยากทุกข์ให้เป็ นนายคน อยากสนละวนให้เอาเมียน้อย อยากให้เขาป้ อยให้ขี้ใส่ทาง
๒๑ ข้อควรจ า ๑) การใช้ สระออ ถ้าไม่มีพยัญชนะสะกดให้ใช้ “˚” (นิคหิต) คา ที่ไม่มีตวัสะกด เช่น ก,็ กอ (ก + อ)dY ถ้ามีพยัญชนะสะกดให้ใช้ “ V ” ( เฟื้อง อ) ค าที่มีตัวสะกด เช่น กอด (ก + อ + ด) dVf ๒)สระที่มีตัวเฟื้อง ว และ อ อยู่ใต้บรรทัด เมื่อประกอบกับพยัญชนะควบกล ้า จะเปลี่ยนรูปไปโดยเขียนเป็นรูปพยัญชนะตัวเต็มในบรรทัดเดียวกันกับพยัญชนะต้น xH: เปลี่ยนเป็น xH ; เช่น sH}; (หลัว) เxnV เปลี่ยนเป็น เxnv เช่น เsn}v (เหลือ) ๓)สระพิเศษ ๕ ตัว มีวิธีการใช้ดังนี้ ๑) x å สระ อา สูง เพื่อให้มีความแตกต่างจากตัว ต (9 ) เช่น ;å (วา หรือ ว่า) ๒) xP ตัว ย เฟื้อง ให้เขียนแทน สระเอีย เมื่อมีตัวสะกด เช่น dP; (เกี่ยว) lP' เสียง ๓) x N ตัว ย หยาดน ้า ใช้เท่ากับเสียง สระออ สะกดด้วย ย (ออย) เช่น 8N (คอย) oN (น้อย) ๔) A ฤ/ ฤๅ ใช้เขียนเหมือน ฤ/ฤๅ ในภาษาไทย เช่น Ak=k (ฤๅชา) ๕) gxk โอ ใช้ส าหรับการเขียนภาษาบาลี เช่น rØgmRk (พุทฺโธ)
๒๒ xt xk x b x u x 7 x n x 6 X ^ เxt เx áxt áx ext ex เxkt x Y , x V แบบฝึ กเขียนสระจม
๒๓ xH:t xH: gxyPt gxyP เx×VÐ เx×V เxbt เx b xÓ wx เxHk สุขเพราะมีข้าวกิน สุขเพราะมีดินอยู่ สุขเพราะมีคู่นอนน า สุขเพราะมีเงินค าเต็มไถ้ สุขเพราะมีเฮือนหลังใหญ่มุงแป้ นกระดาน สุขเพราะมีลูกหลานหลายมานงั่เฝ้า แบบฝึ กทบทวนความรู้
๒๔ ๑. จงเขียนค าต่อไปนี้ด้วยอักขรวิธีอักษรธรรมให้สวยงาม ๑) อเวจี .................................................... ๒) อายุ .................................................... ๓) โตด า .................................................... ๔) อารี .................................................... ๕) มานี .................................................... ๖) เตะตา .................................................... ๗) อีดู .................................................... ๘) อุสา .................................................... ๙) หัวใจ .................................................... ๑๐) เอามา .................................................... ๒. จงเขยีนคา ต่อไปน้ีดว้ยตวัอกัษรไทยปจัจุบนั ๑) dkfÓ .................................................... ๒) xYrY .................................................... ๓) Udk .................................................... ๔) ,n5n .................................................... ๕) 0n0Ó .................................................... ๖) vÓgrb .................................................... ๗) gonV9H: .................................................... ๘) 0H:oN .................................................... ๙) glyPw0 .................................................... ๑๐) w8pN ....................................................
หน่วยท ี่๔ พยัญชนะประสม พยัญชนะประสม ในที่นี้หมายถึงพยัญชนะที่ซ้อนกัน ๒ ตัว โดยพยัญชนะตัว แรกเป็นตัวเต็ม และพยัญชนะที่ตามเป็นตัวเฟื้องซ้อนอยู่ ซึ่งในอักษรธรรมอีสาน พยัญชนะประสมมี ๒ ลักษณะคือ พยัญชนะที่มี ห น าและพยัญชนะควบกล ้า พยัญชนะที่มี ห น า ในอักษรธรรมอีสานนั้นมี ๖ ตัว คือ ง, น, ม, ย, ล, ว เมื่อ ตามหลัง ห จะเปลี่ยนรูปเป็นตัวเฟื้อง อยู่ใต้ ห ดังนี้ s (ห) น า ' (ง) มีรูปเป็น s“ เช่น s“าP (หงาย) s (ห) น า o (น) มีรูปเป็น s O เช่น sOk (หน้า) s (ห) น า , (ม) มีรูปเป็น s< เช่น s<Y (หมอ) s (ห) น า p (ย) มีรูปเป็น sP เช่น sPkF (หยาด) s (ห) น า ] (ล) มีรูปเป็น s} เช่น โs} (โหล) s (ห) น า ; (ว) มีรูปเป็น s : เช่น ws: (ไหว) พยัญชนะที่มี ห น ำ
๒๖ พยัญชนะควบกล ้ำ หมำยถึง พยัญชนะสองตัวเขียนเรียงกันอยู่ต้นพยางค์ และใช้สระเดียวกัน เวลาอ่านออกเสียงกล ้าเป็นพยางค์เดียวกัน เสียงวรรณยุกต์ของ พยางค์นั้นจะผันเป็นไปตามเสียงพยัญชนะตัวหน้า ในอักษรธรรมอีสานมีพยัญชนะ ควบกล ้าที่พบมากที่สุดคือ ค าที่ควบกล ้าด้วย ร ล ว การเขียนค าควบกล ้าพยัญชนะต้นจะเป็นตัวเต็มส่วนตัวควบจะเขียนด้วยตัว เฟื้อง เช่น พยัญชนะต้นควบกับ ร ( E ) ได้แก่ EdÒX (กราบ) Er (พระ) ExgmyL (ประเทศ) พยัญชนะต้นควบกับ ล ได้แก่ d}k: (กล่าว) dH}; (กลัว) ry}ร (พลัน) พยัญชนะต้นควบกับ ว ได้แก่ d:k” (กวาง) -y:ร (ขวัญ) 8:k− (ควาย) พยัญชนะควบกล ้ำ
๒๗ ๑. จงเขียนค าที่มี ห น า ด้วยอักขรวิธีอักษรธรรมอีสานให้ถูกต้องสวยงาม ๑) หนี ....................................................... ๒) ไหม้ ....................................................... ๓) เหยื่อ ....................................................... ๔) ไหล่ ....................................................... ๕) หวี ....................................................... ๖) เหงื่อ ....................................................... ๗) หนู ....................................................... ๘) เหมา ....................................................... ๙) เหล้า ....................................................... ๑๐) หว้า ....................................................... ๒. จงเขยีนคา ต่อไปน้ีดว้ยตวัอกัษรไทยปจัจุบนั ๑) s<u ....................................................... ๒) s}k ....................................................... ๓) เs ” Hk ....................................................... ๔) ไsP ....................................................... ๕) s<ฦ ....................................................... ๖) sOY ....................................................... ๗) เsn}v ....................................................... ๘) s”ำ ....................................................... แบบฝึ กทบทวนควำมรู้
๒๘ ๙) s<ำ ....................................................... ๑๐)เsnOv ....................................................... ๓. จงเขียนค าควบกล ้าต่อไปนี้ด้วยอักขรวิธีอักษรธรรมอีสาน ๑) ทรง ....................................................... ๒) ขวา ....................................................... ๓) กราบ ....................................................... ๔) กว้าง ....................................................... ๕) กล้า ....................................................... ๔. จงเขียนค าต่อไปนี้ด้วยตวัอกัษรไทยปจัจุบนั ๑) d:PO ....................................................... ๒) 8y:ร ....................................................... ๓) -:kO ....................................................... ๔) d:kO ....................................................... ๕) Erk ....................................................... ทุกข์ยากฮ้าย ให้ได้อยู่น ากัน กลอยมันมีจงั่ค่อยหามาเล้ียง อา้ยน้ีทุกขย์ากฮา้ย ปากก า่กินมนัหมก คันบ่กินหมกกลอย ปากบ่ด าปานนี้
หน่วยท ี่๕ การประสมค า อักขรวิธีหรือหลักการประสมค าของอักษรธรรมอีสานแตกต่างจากอักขรวิธี ของภาษาไทยปจัจุบนัทงั้น้ีเพราะอกัขรวธิขีองอกัษรธรรมอสีานนัน้พยญัชนะตน้ซ่งึ เป็นพยัญชนะตัวเต็มจะอยู่บนบรรทัด ส่วนพยัญชนะตัวตามคือพยัญชนะควบกล ้า และพยัญชนะตัวสะกดใช้รูปของพยัญชนะตัวเฟื้อง วางไว้ข้างล่างของพยัญชนะตัว เต็ม ยกเว้น เฟื้อง ร Ex (ร ระวง หรือ โอพระ) วางไว้ข้างหน้า ส าหรับสระสามารถวาง ไว้รอบพยัญชนะต้น คือ วางไว้บน ล่าง หน้า หลัง ของพยัญชนะต้น ส่วนอักขรวิธีของ ภาษาไทยนั้น ก าหนดให้วางพยัญชนะไว้บนบรรทัดเดียวกันหมดทั้งพยัญชนะต้น พยัญชนะควบกล ้า และพยัญชนะตัวสะกด ส่วนสระนั้นใช้เหมือนกัน รูปสระ สระ การประสมค า คา อ่าน xt * อะ dt กะ xk ** อา dk กา x b อิ db กิ x u อี du กี x 7 อึ d7 กึ x n อื dn กือ x 6 อุ d6 กุ x ^ อู d^ กู ๑. การประสมคา ที่ไม่มีตวัสะกด
๓๐ รูปสระ สระ การประสมค า คา อ่าน เxt เอะ gdt เกะ เx เอ เd เก áxt แอะ แdt แกะ áx แอ แd แก e xt โอะ โdt โกะ e x โอ โd โก เxkt ** เอาะ เdkt เกาะ x Y, xV *** ออ dY, dV’ กอ,กอง xH:t อัวะ dHวะ กัวะ xH: อัว dHว กัว gxyPt เอียะ เdyPt เกียะ gxyP เอีย เdyP เกีย เx×VÐ เอือะ เdnVt เกือะ เx×V เอือ เdnV เกือ เxbt เออะ เdbt เกอะ เxb เออ เdb เกอ xÓ** อ า dำ ก า
๓๑ รูปสระ สระ การประสมค า คา อ่าน ไ x ไอ ไd ไก เx H า** เอา เdHk เกา ความรู้เพิ่มเติม ๑. * รูปสระ xt (วิสรรชนีย์)ไม่นิยมประกอบกับพยัญชนะ เพราะพยัญชนะทุก ตัวออกเสียง อะ เช่น 9 อ่านว่า ตะ แต่จะใช้รูป xt ส าหรับประกอบกับ สระผสมที่มีเสียงสั้น เช่น เ9t (เตะ) á9t (แตะ) e9t (โต๊ะ) เป็นต้น ๒.**ส าหรับสระที่มีรูปสระอา xk, xÓ, เxkt และ เx H า เมื่อประสมกับ o จะเปลี่ยนรูปดังต่อไปนี้ o + xk เปลี่ยนรูปเป็น h (นา) o + xÓ เปลี่ยนรูปเป็น hY, (น า) o + เxkt เปลี่ยนรูปเป็น ght (เนาะ) o + เx H า เปลี่ยนรูปเป็น ghH (เนา) ๓.*** x Y ใช้ประกอบกับค าที่ประกอบด้วยสระออซึ่งไม่มีตัวสะกด เช่น s +x V = sY (หอ) x V ใช้ประกอบกับค าที่ประกอบด้วยสระออซึ่งมีตัวสะกด เช่น s +x V + , = sV, (หอม) หมายเหตุ สระ เx b ในเอกสารโบราณใช้แทนสระเอือได้ เช่น เr b (เพื่อ) เ’bD (เงือก) เfbO (เดือน) เ]bF (เลือด) เป็นต้น
๓๒ การประสมค าที่มีตัวสะกดในอักขรวิธีอักษรธรรมอีสานเหมือนกันกับการผสม ค าท่มีตีวัสะกดในภาษาไทยปจัจุบนัคอืมแีม่สะกด ๘ แม่ เหมือนกัน ได้แก่ แม่กก แม่กด แม่กบ แม่กง แม่กน แม่กม แม่เกย แม่เกอว แต่มีหลักการวางรูปพยัญชนะใน การเขียนที่แตกต่างจากภาษาไทย โดยพยัญชนะที่เป็นตัวสะกดของอักษรธรรมอีสาน มักจะเขียนในรูปของพยัญชนะตัวเฟื้อง แต่ถ้ามีพยัญชนะควบกล ้าหรือมีสระล่างจึงจะ เขียนเป็นพยัญชนะตัวเต็ม ดังตัวอย่างต่อไปนี้ ตัวสะกด แม่กก ( x D) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xt อะ dyD กัก xk อา dkD กาก x b อิ dbD กิก x u อี duD กีก x 7 อึ d7D กึก x n อื dnD กืก x 6 อุ d6d กุก x ^ อู d^d กูก เxt เอะ gdyD เก็ก เx เอ gdyD เกก áx แอ ggdD แกก ๒. การประสมค าที่มีตัวสะกด
๓๓ รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน ext โอะ dHD กก ex โอ edD โกก x V ออ d V d กอก xH: อัว d:d กวก gxyP เอีย dPd เกียก เx×V เอือ gdn V d เกือก เx b เออ gdbD เกิก ความรู้เพิ่มเติม ๑. ค าที่มีพยัญชนะประสม หรือพยัญชนะควบกล ้า การเขียนพยัญชนะตัวสะกดจะ เปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x D) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xd) เช่น syOd (หนัก) 8y:d (ควัก) ๒. การเขียนรูปพยัญชนะตัวสะกดในค าที่ประกอบด้วยสระล่างและสระผสม จะเปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x D) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xd) เช่น ]^d (ลูก) xVd (บอก) xPd (เปียก) เ=nVd (เชือก) ๓. เครื่องหมายที่สามารถใช้เป็นตัวสะกดในแม่ กก ได้แก่ ๑) x y (ไม้ซัด) ใช้สะกดในค าที่ประกอบด้วยสระหน้า สระหลัง และสระล่าง ยกเว้นสระบน เช่น แxy (แบก) xky (ปาก) s^y (หูก)
๓๔ ๒) xW (สองจุด) ใช้สะกดในค าที่ประกอบด้วยสระหน้า สระหลัง และ สระบน ยกเว้นสระล่าง เช่น แxW (แบก) xkW (ปาก) 0bW (จิก) ๔. ใช้ x D, xd, x y และ xW แทนค าที่สะกดด้วยแม่ กก ที่นอกเหนือจาก ก ได้ทุกค า เช่น my6 (ทุกข์) l6d (สุข) โรD (โรค) เ,yW (เมฆ) ตัวสะกด แม่กด (xด ) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xt อะ dy ด กัด xk อา dk ด กาด x b อิ db ด กิด x u อี du ด กีด x 7 อึ d7 ด กึด x n อื dn ด กืด x 6 อุ d6f กุด x ^ อู d^f กูด เxt เอะ gdy ด เก็ด เx เอ gdy ด เกด
๓๕ รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน áx แอ ggd ด แกด ext โอะ dH ด กด ex โอ ed ด โกด x V ออ d Vf กอด xH: อัว d:f กวด gxyP เอีย dPf* เกียด เx×V เอือ gdn Vf เกือด เx b เออ gdb ด เกิด ความรู้เพิ่มเติม ๑. ค าที่มีพยัญชนะประสม หรือพยัญชนะควบกล ้า การเขียนพยัญชนะตัวสะกดจะ เปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง (xด ) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xf) เช่น sy<f (หมัด) 8y:f (ควัด) ๒. การเขียนรูปพยัญชนะตัวสะกดในค าที่ประกอบด้วยสระล่างและสระผสม จะเปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง (xด ) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xf) เช่น -6f (ขุด) dVf (กอด) xPf (เบียด) เ]nVf (เลือด) ๓. ใช้พยัญชนะเฟื้อง ส ( xL ) สะกดในแม่ กด แทนเฟื้อง ด ( xด ) ก็ได้ เช่น Exgmyด (ประเทศ) หรือ ExgmyL (ประเทศ)
๓๖ ๔. ใช้ xด , xf และ xL แทนค าที่สะกดด้วยแม่ กด ที่นอกเหนือจาก ด ได้ทุกค า เช่น xkdHF (ปรากฏ) เdyL (เกษ) รHF (รถ/รส) 86f (ครุฑ) หมายเหตุ* การเขียนพยัญชนะตัวสะกดแม่ กด ส าหรับประสมค าใน สระเอีย สามารถเขียนรูปตัวเฟื้องก็ได้ เช่น dPf (เกียด) หรือ dPด (เกียด) ตัวสะกด แม่กบ ( xX ) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xt อะ dyX กับ xk อา dkX กาบ x b อิ dbX กิบ x u อี duX กีบ x 7 อึ d7X กึบ x n อื dnX กืบ X 6 อุ d6x กุบ x ^ อู d^x กูบ เxt เอะ gdyX เก็บ เx เอ gdyX เกบ áx แอ ggdX แกบ
๓๗ รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน ext โอะ dHX กบ ex โอ edX โกบ x V ออ d V x กอบ xH: อัว d:x กวบ gxyP เอีย dPx เกียบ เx×V เอือ gdn V x เกือบ เx b เออ gdbX เกิบ ความรู้เพิ่มเติม ๑. ค าที่มีพยัญชนะประสม หรือพยัญชนะควบกล ้า การเขียนพยัญชนะตัวสะกดจะ เปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( xX) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xx) เช่น sy}x (หลับ) d}yx (กลับ) ๒. การเขียนรูปพยัญชนะตัวสะกดในค าที่ประกอบด้วยสระล่างและสระผสม จะเปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( xX) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xx) เช่น l^x (สูบ) =Vx (ชอบ) ]Px (เลียบ) เdnVx (เกือบ) ๓. ใช้ xX และxx แทนค าที่สะกดด้วยแม่ กบ ที่นอกเหนือจาก บ ได้ทุกค า เช่น เ8HkรHX (เคารพ) โ]X (โลภ) ร^x (รูป) เmyX (เทพ)
๓๘ ตัวสะกด แม่กง ( x” ) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xt อะ dy” กัง xk อา dk” กาง xb อิ db” กิง xu อี du” กีง x7 อึ d7” กึง xn อื dn” กืง x6 อุ d6’ กุง x^ อู d^’ กูง เxt เอะ gdy” เก็งเx เอ gdy” เกง áx แอ ggd” แกง ext โอะ dH” กง ex โอ ed” โกง xV ออ dV’ กอง xH: อัว d:’ กวง
๓๙ รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน gxyP เอีย dP’* เกียง เx×V เอือ gdn อ ’ เกือง เx b เออ gdb” เกิง ความรู้เพิ่มเติม ๑. ค าที่มีพยัญชนะประสม หรือพยัญชนะควบกล ้า การเขียนพยัญชนะตัวสะกดจะ เปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x ”) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (x’) เช่น sy}’ (หลัง) 8}7’ (คลึง) ๒. การเขียนรูปพยัญชนะตัวสะกดในค าที่ประกอบด้วยสระล่างและสระผสม จะเปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x ”) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (x’) เช่น l^’ (สูง) ,V’ (มอง) ]P’ (เลี้ยง) เ,nV’ (เมือง) ๓. x & (อังแล่น) ใช้สะกดแม่ กง ในค าที่ประกอบด้วยสระหลังและสระ ล่างก็ได้ เช่น fk” (ด่าง) หรือ fk& (ด่าง) l^’ (สูง) หรือ l^& (สูง) หมายเหตุ* การเขียนพยัญชนะตัวสะกดแม่ กง ส าหรับประสมค าใน สระเอีย สามารถเขียนรูปตัวเฟื้องหรือใช้ไม้อังแล่น ก็ได้ เช่น lP’ (เสียง) lP” (เสียง) หรือ lP& (เสียง)
๔๐ ตัวสะกด แม่กน ( xO ) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xt อะ dyO กัน xk อา dkO กาน xb อิ dbO กิน xu อี duO กีน x7 อึ d7O กึน xn อื dnO กืน x6 อุ d6ร กุน x^ อู d^ร กูน เxt เอะ gdyO เก็นเx เอ gdyO เกน áx แอ ggdO แกน ext โอะ dHO กน ex โอ edO โกน xV ออ dVร กอน xH: อัว d:ร กวน gxyP เอีย dPร* เกียน
๔๑ รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน เx×V เอือ gdn V ร เกือน เx b เออ gdbO เกิน ความรู้เพิ่มเติม ๑. ค าที่มีพยัญชนะประสม หรือพยัญชนะควบกล ้า การเขียนพยัญชนะตัวสะกดจะ เปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x O) เป็ นพยัญชนะตัวร (xร) เช่น sy<ร (หมั่น) r}yร (พลัน) ๒. การเขียนรูปพยัญชนะตัวสะกดในค าที่ประกอบด้วยสระล่างและสระผสม จะเปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x O) เป็ นพยัญชนะตัวร (xร) เช่น ]6ร (ลุน) ,Vร (มอญ) รPร (เรียน) เinVร (เฮือน) ๓. ใช้ x O และ xร แทนค าที่สะกดด้วยแม่ กน ที่นอกเหนือจาก น ได้ทุกค า เช่น dHO (กล) โsO (โหร) x6ร (บุญ) 86ร (คุณ) หมายเหตุ* การเขียนพยัญชนะตัวสะกดแม่ กน ส าหรับประสมค าใน สระเอีย สามารถเขียนรูปตัวเฟื้องก็ได้ เช่น lPร (เสี้ยน) หรือ lPO (เสี้ยน)
๔๒ ตัวสะกด แม่กม ( x< ) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xt อะ dy<* กัม xk อา dk< กาม xb อิ db< กิม xu อี du< กีม x7 อึ d7< กึม xn อื dn< กืม x6 อุ d6, กุม x^ อู d^, กูม เxt เอะ gdy< เก็มเx เอ gdy< เกม áx แอ ggd< แกม ext โอะ dH< กม ex โอ ed< โกม xV ออ dV, กอม xH: อัว d:, กวม gxyP เอีย dP, ** เกียม
๔๓ รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน เx×V เอือ gdn V, เกือม เx b เออ gdb< เกิม ความรู้เพิ่มเติม ๑. ค าที่มีพยัญชนะประสม หรือพยัญชนะควบกล ้า การเขียนพยัญชนะตัวสะกดจะ เปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x< ) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (x,) เช่น sOฝ , (หนุ่ม) 8} ฝ , (คลุม) ๒. การเขียนรูปพยัญชนะตัวสะกดในค าที่ประกอบด้วยสระล่างและสระผสม จะเปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( x< ) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (x,) เช่น v6, (อุ้ม) 0V, (จอม) lP, (เสียม) หมายเหตุ * dy< (กัม) นิยมเขียนเป็น dำ (ก า) แทน ** การเขียนพยัญชนะตัวสะกดแม่ กม ส าหรับประสมค าใน สระเอีย สามารถเขียนรูปตัวเฟื้องก็ได้ เช่น 0P, (เจียม) หรือ 0P< (เจียม) ตัวสะกด แม่เกย ( xP ) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xt อะ dyP* กัย xk อา dkP กาย x n อื dnP กืย
๔๔ รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน x 6 อุ d6p *** กุย x ^ อู d^p *** กูย ex โอ edP โกย x V ออ dN ** กอย xH: อัว d:p *** กวย เx×V เอือ gdn V p *** เกือย เx b เออ gdbP เกย ความรู้เพิ่มเติม ๑. ค าที่มีพยัญชนะประสม หรือพยัญชนะควบกล ้า การเขียนพยัญชนะตัวสะกดจะ เปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( xP ) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xp) เช่น sP6p (หยุย) -}Øp (ขลุ่ย) ๒. การเขียนรูปพยัญชนะตัวสะกดในค าที่ประกอบด้วยสระล่างและสระผสม จะเปลี่ยนจากพยัญชนะตัวเฟื้อง ( xP ) เป็นพยัญชนะตัวเต็ม (xp) เช่น ]6p (ลุย) l:p (สวย) gxnVp (เปื่อย) หมายเหตุ * dyP (กัย) นิยมเขียนเป็น ไd (ไก) แทน **สระ x V สะกดด้วย p จะใช้ x N แทน เช่น ] + x V + p เขียนเป็น ]N จะไม่เขียน ]Vp
๔๕ *** การเขียนพยัญชนะตัวสะกดแม่ เกย ส าหรับประสมค าที่มีสระล่าง และสระผสมที่มีสระล่าง สามารถเขียนรูปตัวเฟื้องก็ได้ เช่น d6p (กุย) เป็น d6P (กุย) d^p (กูย) เป็น d^P (กูย) d:p (กวย) เป็น d:P (กวย) gdn V p (เกือย) เป็น เdn VP (เกือย) ตัวสะกด แม่เกอว ( x: ) รูปสระ สระ รูปค า คา อ่าน xk อา dk: กาว x b อิ db: กิว x u อี du: กีว เxt เอะ gdy: เก็ว เx เอ gdy: เกว áx แอ ggd: แกว gxyP เอีย dP;* เกียว