คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำหรับผู้สูงอายุ

พลเมืองดิจิทัล สำ หรับผู้สูงอายุ คู่มื คู่ อ โครงการยกระดับคุณภาพสังคมสูงอายุ และเตรียมความพร้อมสู่วัยเกษียณ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏภูเก็ต 2566

สารบัญ บั บทนำ ลักษณะของสังคมดิจิทัล 01 02 ทำ ความรู้จัก ดิจิทัล 4.0 05 ยุค SOCIETY 5.0 คืออะไร 08 พลเมืองดิจิทัล (DIGITAL CITIZENSHIP) คืออะไร 10 คุณลักษณะที่ดีของพลเมืองดิจิทัล 13 ทักษะในการเป็นพลเมืองดิจิทัล 16 ความฉลาดทางดิจิทัลของผู้สูงอายุ 53 กฎหมายดิจิทัล 56 ความเข้าใจในการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลของผู้สูงอายุ 61 การรู้เท่าทันดิจิทัล 65 บรรณานุกรม 72

บทนำ ปัจจุบันประเทศไทยถือเป็นสังคมผู้สูงอายุ (Aging Society) ตามคำ นิยามขององค์การสหประชาชาติเป็น ที่เรียบร้อยมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2558 เนื่องจากมีสัดส่วนผู้สูงอายุเกินร้อยละ 10 ของประชากรทั้งประเทศ และได้ เข้าสู่การเป็นสังคมผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์ (Completed Aged Society) มา แล้วตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563 เนื่องจากมี สัดส่วนผู้สูงอายุมากกว่าร้อยละ 20 ของประเทศ โยมีการคาดการณ์ว่าประเทศไทยจะก้าวสู่การเป็นสังคมสูงวัย ระดับสุดยอด (Super Aged Society) ในปี พ.ศ. 2578 ซึ่งประชากรที่สูงอายุ จะมีสัดส่วนมากกว่าร้อยละ 30 ของประชากรทั้งหมด โดยที่ปัจจุบันข้อมูล ตัวเลขอายุคนไทยที่กรมกิจการผู้สูงอายุได้บันทึกสถิติไว้ พบว่าเมื่อสิ้น ปี 2565 ผู้สูงอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไปมีจำ นวน 12,698,362 คน หรือคิดเป็น จำ นวน 19.21% ของประชากร ทั้งหมด 66,090,475 คน จากสถานการณ์ที่ ประเทศไทยได้ก้าวเข้าสู่การเป็นสังคมผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์แล้ว ดังกล่าว ข้างต้น และโดยทั่วไปแล้วผู้สูงอายุถือได้ว่าเป็นกลุ่มเปราะบางในสังคม จึง จำ เป็นอย่างยิ่งที่ภาคส่วนต่างๆ ในสังคม ทั้งภาคราชการ ภาคเอกชน ภาค ประชาชชน หรือภาคประชาสังคม จะต้องมีบทบาทในการดูแล ผู้สูงอายุให้มี สุขภาวะที่ดี ทั้งในด้านสุขภาพร่างกาย สุขภาพจิต และด้านสังคม รวมทั้ง ด้านการทำ งาน มหาวิทยาลัยราชภัฎภูเก็ตในฐานะเป็นภาคส่วนทางราชการที่มีบทบาท หน้าที่ในการจัดการศึกษา การวิจัย และบริการวิชาการแก่ชุมชนท้องถิ่น จึง มีบทบาทในการดูแลผู้สูงอายุเช่นเดียวกับภาคส่วนอื่นๆ ซึ่งมหาวิทยาลัย ได้ กำ หนดให้การดูแลสังคมและสวัสดิการผู้สูงอายุ เป็นพันธกิจหลักประการ หนึ่งของมหาวิทยาลัย โดยกำ หนด เป็นยุทธศาสตร์เพื่อขับเคลื่อนพันธกิจ ดังกล่าว โดยมุ่งดูแลและพัฒนาพัฒนาผู้สูงอายุใน 4 มิติ คือ มิติสุขภาพ มิติ สังคม มิติเศรษฐกิจ และมิติสิ่งแวดล้อม คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 01

พลเมืองดิจิทัล หรือ Digital Citizens เป็นกระแสที่แพร่หลายไป ทั่วโลกนับตั้งแต่อินเตอร์เน็ตและเทคโนโลยีสารสนเทศได้เข้ามามีบทบาท ในการดำ เนินกิจกรรมด้านต่าง ๆ ในชีวิตประจำ วัน ประเทศไทยให้ความ สำ คัญกับเรื่องดังกล่าวอย่างจริงจังหลังจากที่รัฐบาลผลักดันนโยบาย เศรษฐกิจดิจิทัล (Digital Economy) เพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับ ระบบเศรษฐกิจและเตรียมความพร้อมเข้าสู่ประชาคมอาเซียนในอนาคต อันใกล้นี้ในยุคปัจจุบันเทคโนโลยีสารสนเทศมีความเกี่ยวข้องกับการใช้ ชีวิตประจำ วันอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้จึงมีความจำ เป็นอย่างยิ่งที่ทุกคน ควรเสริมสร้างศักยภาพการใช้เทคโนโลยีดังกล่าวอย่างชาญฉลาดและ ก้าวเข้าสู่ความเป็นพลเมืองในยุคดิจิตอลได้อย่างภาคภูมิ การใช้เทคโนโลยีสารสนเทศอย่างสม่ำ เสมอและมีประสิทธิภาพ เป็นคุณลักษณะเบื้องต้นของการเป็นพลเมืองในยุคดิจิทัล นอกจากนี้ บุคคลผู้นั้นจะต้องมีทักษะและความรู้ที่หลากหลายในการใช้อินเทอร์เน็ต ผ่าผ่นอุป อุ กรณ์แณ์ละช่อช่งทางการสื่อ สื่ สารประเภทต่าต่งๆ เช่นช่ โซเชียชีลเนตเวิร์วิกร์ (Facebook, Twitter, Instagram, Line) และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ รูปแบบใหม่ (แท็บเล็ต และมือถือสมาร์ทโฟน) เป็นต้น อย่างไรก็ตามมีผู้ ตั้งข้อสังเกตว่าทักษะการใช้อินเทอร์เนตและเทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อ ประโยชน์ในการดำ รงชีวิตประจำ วันไม่เพียงพอต่อคุณลักษณะของการ เป็นพลเมืองดิจิตอลที่สมบูรณ์ หากแต่บุคคลผู้นั้นจะต้องใช้เทคโนโลยี ดังกล่าว ในทางที่จะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อบุคคลอื่นและสังคม เช่น การ เคารพสิทธิและหน้าที่ของผู้อื่นตลอดจนการใช้เทคโนโลยีเพื่อสื่อสาร กับภาครัฐและภาคเอกชนเพื่อก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในทางที่ดี และ ถูกต้อง คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 02

หมายถึง การอยู่รวมกันของผู้คน ที่มีกิจกรรม เชิงความสัมพันธ์รวมถึงการทำ ธุรกรรมและกิจกรรมซึ่งกันและกันที่ใช้ดิจิทัล ไม่ขึ้นกับ อาชีพ อายุ เพศ ศาสนา ฐานะ ที่อยู่อาศัย ฯลฯ สังคมดิจิทัล ก็ไม่ แตกต่างจากสังคมบนโลกกายภาพ แต่ส่วนใหญ่เราอาจจะไม่เห็นตัวตนที่แท้ จริงริเหมือมืนในโลกกายภาพสังสัคมดิจิดิทัจิลทัจึงจึมีคมีวามหมายเกี่ย กี่ วกับกัความสัมสัพันพัธ์ ของคนกับสภาพแวดล้อมทางด้านดิจิทัล สังคมดิจิทัลจึงเกิดจากกลุ่มบุคคล ที่มี ที่ คมีวาสนใจร่วร่มกันกั ไม่ว่ม่าว่จะอยู่ที่ยู่ ใที่ ด จังจัหวัดวั ใด มีคมีวามคิดคิวัฒวันธรรม ประเพณี ร่วมกันมารวมกลุ่มทำ กิจกรรมทางสังคมด้วยการใช้เทคโนโลยีดิจิทัล ทั้งนี้ เพราะอินอิเทอร์เร์น็ตน็ทำ ให้กห้ารรวมตัวตัทางดิจิดิทัจิลทั ได้ง่ด้าง่ย มีสิ่มีง สิ่ ที่น่ ที่ าน่สนใจ ไร้ขร้อบเขต เวลา ระยะทาง ส่งส่ข้อข้มูล มู ข่าข่วสารที่ร ที่ วดเร็วร็การรวมกลุ่มลุ่ เป็นป็สังสัคมดิจิดิทัจิลทัช่วช่ยให้ มนุษย์สามารถสร้างและพัฒนาสิ่งต่าง ๆ ให้ประสบความสำ เร็จได้มากยิ่งขึ้น 01 ลัก ลั ษณะของสัง สั คมดิจิดิทัจิล ทั สังคมดิจิทัล ในยุคดิจิทัลที่เทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทสำ คัญที่ทำ ให้การดำ เนินชีวิต มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วซึ่งสร้างความท้าทายให้กับคนในสังคมทุก ช่วงวัย สังคมดิจิทัล เป็นสังคมที่ทำ ให้มนุษย์แลกเปลี่ยนเรียนรู้ เชื่อมโยง และ ผสานกันด้วยเทคโนโลยีสารสนเทศ ทำ ให้เทคโนโลยีเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต ประจำ วัน โดยเฉพาะการติดต่อสื่อสาร การแลกเปลี่ยนข้อมูล หรือแม้แต่การ ทำ ธุรกรรมการเงิน เทคโนโลยีสารสนเทศจึงมีส่วนในการขับเคลื่อนให้เกิดเป็น สังคมดิจิทัล คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 03

ปัจจุบันจะเห็นได้ว่าการใช้ชีวิตประจำ วันของคนเราต้องเกี่ยวข้องกับ โทรศัพท์มือถือเป็นอย่างมาก ตั้งแต่ตื่นนอนกระทั่งเข้านอนกันเลยทีเดียว ด้วยเหตุที่ผู้คนได้เชื่อมโยงเครือข่ายแบบออนไลน์กระทำ กิจกรรมต่าง ๆ ผ่าน มือถือ ไม่ว่าจะเป็น การติดตามข่าวสาร โซเชียลเน็ตเวิร์ค การติดต่อซื้อ-ขาย การทำ ธุรกรรมการเงิน ฯลฯ ข้อมูลต่าง ๆ ถูกปรับปรุงให้ทันสมัยอยู่ตลอด เวลา พฤติกรรมเหล่านี้ถูกเรียกว่า “ยุคดิจิทัล”เป็นยุคที่เข้าสู่ระบบเศรษฐกิจ และสังคมดิจิทัลที่เทคโนโลยีดิจิทัลจะไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือสนับสนุนการ ทำ งานเหมือนเช่นที่ผ่านมาอีกต่อไป จะหลอมรวมเข้ากับชีวิตคนอย่างแท้จริง และจะเปลี่ยนแปลงโครงสร้างรูปแบบกิจกรรมทางเศรษฐกิจ หากแต่ กระบวนการผลิตการค้า การบริการ และกระบวนการทางสังคมอื่น ๆ รวม ถึงการมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างบุคคลไปอย่างสิ้นเชิง คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 04 ประเทศไทยได้เร่งนำ เทคโนโลยีดิจิทัลมาใช้เป็นเครื่องมือสำ คัญในการขับ เคลื่อนการพัฒนาประเทศเพื่อปฏิรูปประเทศไทยสู่ดิจิทัลไทยแลนด์สามารถ สร้างสรรค์และใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีดิจิทัลอย่างเต็มศักยภาพในการ พัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน นวัตกรรม ทุนมนุษย์ และทรัพยากรอื่น ๆ เพื่อตอบ โจทย์แผนพัฒนาดิจิทัลเพื่อ เศรษฐกิจและสังคมซึ่งมีเป้าหมาย 4 ด้าน ได้แก่ เพิ่ม พิ่ ขีดขีความสามารถในการแข่งข่ขันขัทางเศรษฐกิจกิของประเทศ การแก้ไก้ขปัญปัหา ความเหลื่อมล้ำ ในสังคม ปฏิรูปกระบวนทัศน์การทำ งานและการให้บริการ ของภาครัฐ และการพัฒนาศักยภาพของคนในประเทศให้มีความรู้และทักษะ ที่เหมาะสมต่อการดำ เนินชีวิตและประกอบอาชีพในยุคดิจิทัลและจะต้องฉลาด รู้เรู้ท่าท่ทันทัสื่อ สื่ เท่าท่ทันทั โลก การพัฒพันาศักศัยภาพของคนในประเทศถือถืว่าว่เป็นป็ ปัจปัจัยจั สำ คัญของการพัฒนาทุก ๆ ด้านการยกระดับการรู้ทักษะดิจิทัล การรู้ เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารและการรู้เท่าทันสื่อของคนไทย เป็นอีก กลยุทธ์ของเป้าหมาย Thailand 4.0 และเพื่อการเดินหน้าพัฒนาพลเมือง ของชาติ หน่วยงานภาครัฐและเอกชนได้ร่วมมือกันในการผลักดันให้เกิดการ พัฒนาทุนมนุษย์ซึ่งเป็นกลไกลสำ คัญในการพัฒนาในทุกด้านต่อไป

ทำ ความรู้จัก จั ดิจิดิทัจิล ทั 4.0 02 “ดิจิทัล 4.0” และ “ดิจิทัลไทยแลนด์” เป็นวลีที่คนไทยเริ่มจะได้ยินบ่อยขึ้น ในช่วงหลายปีมานี้ หลายคนอาจจะสงสัยว่าหมายถึงอะไร เกี่ยวข้องกับพวก เรายังไง ส่งผลอะไรต่อชีวิตเราบ้าง และประเทศไทยในตอนนี้อยู่ในยุคใด คน ไทยมีชีวิตผูกติดกับดิจิทัลมานานแล้ว ไม่ว่าจะเป็นการใช้อินเทอร์เน็ต ซื้อขาย ออนไลน์ อีคอมเมิร์ซ ทำ ธุรกรรมการเงินผ่านแอพพลิเคชั่น การสื่อสาร แต่ เพียงเท่านี้ยังไม่พอที่จะพาสังคมไทยเข้าสู่ยุคดิจิทัล 4.0 ได้ ก่อนที่จะศึกษานิยามของ Digital 4.0 เรามาทำ ความรู้จักยุคแรกๆของ โลกดิจิทัลกันก่อน 1.0 ถึง 3.0 คืออะไร มีความแตกต่างกันอย่างไร คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 05

Digital 2.0 ยุคยุโซเชียชีลมีเมีดียดี เป็นยุคที่ผู้บริโภคเริ่มสร้างเครือข่ายติดต่อ สื่อสารกันในโลกออนไลน์ เครือข่ายสังคม เริ่มจากการคุยหรือแชทกับเพื่อน สมาคม กลุ่มเล็ก ๆ ของผู้คนที่ต้องการความสะดวก สบายในการติดต่อสื่อสาร จุดเล็ก ๆ นี้เริ่ม พัฒนาและขยายวงกว้างไปสู่การดำ เนิน กิจกรรมในเชิงธุรกิจ โดยนักธุรกิจส่วนใหญ่ มองว่า social media เป็นเครื่องมือเชื่อมต่อ และสร้างเครือข่ายทางธุรกิจให้แก่พวกเขาได้ เป็นอย่างดีด้วยการคลิกเพียงครั้งเดียว อีกทั้งยังช่วยวัดผลการดำ เนินงานของธุรกิจ ส่งเสริมภาพลักษณ์ เครื่องมือโซเชียลยัง สามารถเป็นป็อำ นาจในการต่อต่รองของผู้บผู้ ริโริภค ที่กำ ลังตัดสินใจเลือกสินค้าและบริการ เนื่องจากมีตัวเลือกและร้านค้าให้เห็นมากขึ้น คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 06 Digital 1.0 เปิดโลกอินเตอร์เน็ต ยุคนี้เป็นยุคเริ่มต้นของ “Internet” เป็นช่วง เวลาที่กิจกรรมและการดำ เนินชีวิตของผู้คน เปลี่ยนจากออฟไลน์ (offline) มาเป็นออนไลน์ (online) มากขึ้น เช่น การส่งจดหมายทาง ไปรษณีย์ก็เปลี่ยนมาเป็นการส่งอีเมล์ E-mail และอีกหนึ่งตัวอย่างที่เห็นได้ชัด คือ การถือ กำ เนิดของเว็บไซต์ Website ที่ทำ ให้เราเข้าถึง ทุกอย่างได้ง่ายขึ้น และทั่วถึง การอัพเดต รวดเร็วตลอด 24 ชั่วโมง การเปลี่ยนแปลง ครั้ง รั้ นี้ไนี้ ด้ส่ด้งส่ผลกระทบครั้ง รั้ใหญ่แญ่ละเป็นป็วงกว้าว้ง การดำ เนินกิจกรรมสะดวกและรวดเร็ว เริ่มมี กิจกรรมเชิงพาณิชย์และโฆษณาผ่านเครื่อง มือออนไลน์เสมือนกับมีหน้าร้านที่ทุกคนบน โลกจะเห็นเราได้ง่ายขึ้น

Digital 4.0 เมื่อ มื่ เทคโนโลยี มีมัมีนมัสมอง ยุคที่ความฉลาดของเทคโนโลยีจะทำ ให้ อุปกรณ์ต่าง ๆ สื่อสารและทำ งานกันเองได้ อย่างอัตโนมัติ ในยุค 4.0 เทคโนโลยีถูกนำ มา พัฒนาต่อยอดเพื่อลดบทบาทของมนุษย์ และเพิ่มศักยภาพของมนุษย์ในการใช้ความ คิดเพื่อข้ามขีดจำ กัด สร้างสรรค์พัฒนาสิ่ง ใหม่ๆ โดยจะใช้ชื่อยุคนี้ว่าเป็นยุค Machineto-Machine เช่น เราสามารถเปิด-ปิด หรือ สั่งงานอื่น ๆ กับเครื่องใช้ไฟฟ้าในบ้านตัวเอง ผ่านแอพลิเคชั่นโดยไม่ต้องเดินไปกดสวิตช์ หรือเทคโนโลยีซิมูเลชั่น Simulation จำ ลอง สถานการณ์เพื่อฝึกอบรมพนักงาน วางแผน สถานการณ์โดยที่ไม่ต้องเดินทางไปถึง สถานที่จริง หรือเป็นสื่อการเรียนรู้แบบ Interactive เป็นต้น คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 07 Digital 3.0 ยุคยุแห่งห่ข้อข้มูลมู บิ๊กบิ๊ดาต้า ยุคแห่งการใช้ข้อมูลที่วิ่งเข้าออกเป็นล้านๆ ดาต้าให้เป็นประโยชน์ การเติบโตของโซเชีย ลมีเดียและ E-Commerce จากยุค 2.0 ทำ ให้ เกิดการขยายของข้อมูลอย่างมหาศาล ทุก แพลตฟอร์มไม่ว่าจะเป็น สื่อโซเชี่ยล เว็บเบ ราวเซอร์ หรือแม้แต่ธุรกิจอย่างธนาคาร โลจิ สติกส์ ประกันภัย รีเทล ต่างมีข้อมูลเข้าออก เป็นจำ นวนมากในแต่ละวัน และเริ่มมีการนำ ข้อมูลเหล่านั้นมาใช้ให้เกิดประโยชน์ ดังคำ กล่าวที่ว่า “ใครมีข้อมูลมาก ก็มีอำ นาจมาก”

03 ยุค ยุ Society 5.0 คือ คื อะไร ปัจจุบันประเทศไทยกำ ลังพัฒนาเข้าสู่สังคมยุค 4.0 ในขณะที่ประเทศ ญี่ปุ่นนั้นได้มุ่งหน้าเข้าสู่ยุค Society 5.0 หรือยุค Super Smart Society หรือ เรียกง่าย ๆ ก็คือสังคมที่ฉลาดสุด ๆ เรามาดูกันว่ายุค Society 5.0 คืออะไร? และทำ ไมภาคธุรกิจจึงต้องเร่งปรับตัวเพื่อเตรียมรับการเปลี่ยนแปลงนี้ Society 5.0 คือ นโยบายที่ประเทศญี่ปุ่นประกาศใช้เมื่อปี 2018 เพื่อแก้ปัญหา ที่ญี่ปุ่นกำ ลังเผชิญและอาจสร้างวิกฤตมากขึ้นในอนาคต ไม่ว่าจะเป็น 1.) การเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุและอัตราการเกิดลดลง 2.) ภัยธรรมชาติ 3.) คุณภาพของสิ่งแวดล้อมและแหล่งพลังงานที่มีการเปลี่ยนแปลง โดยยุค Society 5.0 คือการควบรวมระหว่างโลกทางกายภาพ (Physical Space) ซึ่งเป็นโลกที่มนุษย์ใช้ชีวิตผ่านประสาทสัมผัสทั้ง 5 เข้ากับโลกเสมือน (Cyber Space) ที่เทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทสำ คัญต่อทุกด้านของชีวิตมนุษย์ เพื่อตอบสนองการใช้ชีวิตอย่างอัจฉริยะ โดยมี AI (ปัญญาประดิษฐ์) และหุ่น ยนต์ เป็นเทคโนโลยีสำ คัญในการขับเคลื่อน เช่น การใช้สื่อสังคมออนไลน์ใน์นการสื่อสารเป็น ป็ หลักลั สามารถพูดคุย เห็นหน้า และแชร์เรื่องราวกันได้จากทั่ว ทุกมุมโลก เพียงแค่มีระบบอินเทอร์เน็ต ซึ่งปัจจุบัน Social Network ก็ถือเป็นปัจจัยสำ คัญในการใช้ชีวิต ของผู้คนไปแล้ว คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 08

นำ เทคโนโลยีมาใช้กับกัที่อ ที่ ยู่อ ยู่ าศัยศั เช่น เทคโนโลยี Smart Home ที่ควบคุมระบบ ภายในบ้านด้วยอินเทอร์เน็ต ผ่านการสั่งงานด้วย เสียง (Smart Speaker) หรือระบบสแกนใบหน้า เพื่อช่วยยกระดับความปลอดภัยทั้งในด้านการ ป้องกันอาชญากรรม ภัยพิบัติ หรือด้านสุขภาพ นำ เทคโนโลยีมาใช้กับกัรถยนต์ เช่น เทคโนโลยีไร้คนขับ พร้อมมีระบบวิเคราะห์ ข้อมูลเส้นทางหรือระบบแจ้งเตือนสิ่งกีดขวาง เพื่อ ลดการเกิดกิอุบั อุ ติบัเติหตุ รวมถึงถึการใช้รช้ถยนต์พต์ลังลังาน ไฟฟ้า เพื่อลดการเผาผลาญพลังงาน นำ เทคโนโลยีมาใช้กับกัอุตสาหกรรมการเงินงิ ที่จะทำ ให้ผู้คนไม่ต้องพกเงินสดอีกต่อไป แต่ สามารถใช้จ่ายหรือแลกเปลี่ยนเงินผ่าน ระบบอินเทอร์เน็ตได้อย่างเต็มรูปแบบ นำ เทคโนโลยีมาใช้กับกัวงการแพทย์ เช่น การเชื่อมต่อข้อมูล Big Data ระหว่างโรง พยาบาลต่าง ๆ เข้าด้วยกัน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ ในการรักษา หรือสามารถตรวจสุขภาพขั้นพื้นฐาน ได้ผ่านแอปพลิเคชัน รวมถึงในอนาคตอาจจะได้เห็น การใช้หุ่นยนต์ทางการแพทย์ช่วยในการผ่าตัด คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 09

พลเมือ มื งดิจิ ดิ ทั จิ ล ทั (Digital Citizenship) คือ คื อะไร ? สำ หรับความเป็นพลเมืองดิจิทัล (Digital Citizenship) คือแนวคิดแนว ปฏิบัติที่ให้พลเมืองได้เรียนรู้และมีความสามารถในการใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยี ดิจิทัลอย่างชาญฉลาด มีการบริหารจัดการ กำ กับตนเองได้ รวมถึงรู้เท่าทันและ สามารถปกป้องตนเองจากความเสี่ยงต่าง ๆ ที่อาจเกิดขึ้นจากการใช้เทคโนโลยี ดิจิทัล รวมทั้งเคารพสิทธิตนเองและผู้อื่น มีความรับผิดชอบต่อสังคมด้วย นอกจากนี้ ความเป็นพลเมืองดิจิทัล (Digital Citizenship) เป็นพลเมือง ที่มีความสามารถในการใช้อินเทอร์เน็ตในการบริหารจัดการ ควบคุม กำ กับตน รู้ ผิดรู้ถูก และรู้เท่าทัน เป็นบรรทัดฐานในการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลอย่างเหมาะสม มี ความรับผิดชอบ เรียนรู้ที่จะใช้เทคโนโลยีอย่างชาญฉลาด และปลอดภัย พลเมือง ดิจิทัลจึงต้องตระหนักถึงโอกาสและความเสี่ยงในโลกดิจิทัล เข้าใจถึงสิทธิและ ความรับผิดชอบในโลกออนไลน์ ความเป็นพลเมืองดิจิทัล นับเป็นมาตรฐานหนึ่ง ด้านเทคโนโลยีการศึกษาที่เสนอโดยสมาคมเทคโนโลยีการศึกษานานาชาติ (ISTE : International Society for Technology in Education) เพื่อให้ผู้เรียนสามารถ แสดงความเข้าใจประเด็นทางสังคม วัฒนธรรม และความเป็นมนุษย์ ที่เกี่ยวข้อง กับเทคโนโลยีสารสนเทศ และปฏิบัติตนอย่างมีจริยธรรมและตามครรลอง กฎหมายให้ใช้ข้อมูลข่าวสารได้อย่างปลอดภัย ถูกกฎหมาย ซึ่งมีความสำ คัญใน ทักษะแห่งการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 04 คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 10

ความเป็น ป็ พลเมือมืงดิจิดิทัจิลทั สามารถแยกองค์ปค์ระกอบได้เป็น ป็ 4 มิติมิ ติดังดันี้ มิติมิกติารรักษาอัตลักลัษณ์แณ์ละข้อมูล มู ส่วนบุค บุ คล การสร้างอัตลักษณ์ออนไลน์ถือเป็นปรากฏการณ์ใหม่ ที่ทำ ให้บุคคลสามารถ แสดงออกถึงความเป็นตัวตนของตนเองต่อสังคมภายนอก ด้วยการอาศัย ช่องทางการสื่อสารผ่านเว็บไซต์เครือข่ายสังคมเพื่ออธิบายรูปแบบใหม่ของการ สื่อสารแบบมีปฏิสัมพันธ์ทางอินเทอร์เน็ตที่ทำ ให้เกิดการแสดงออกเกี่ยวกับตัว ตนผ่านเว็บไซต์เครือข่ายสังคมต่าง ๆ เพื่อการสื่อสารและเชื่อมต่อความ สัมพันธ์กับบุคคลอื่น การที่ผู้ใช้ปรับตัวให้เข้ากับเทคโนโลยีสื่อใหม่และการใช้ กลยุทธ์ต่าง ๆ เพื่อนำ เสนอตัวตนบนโลกออนไลน์ พลเมืองดิจิทัลจะต้องมี ความตระหนักในความเท่าเทียมกันทางดิจิทัล การรักษาความปลอดภัยของ ข้อมูลตนเองในสังคมดิจิทัล ที่มีความจำ เป็นจะต้องบริหารจัดการข้อมูลของ ตนเอง รู้ว่าข้อมูลใดควรเผยแพร่และข้อมูลใดไม่ควรเผยแพร่ การปกป้องข้อมูล ส่วนบุคคล การจัดการกับความเสี่ยงของข้อมูลของตนในสื่อสังคมดิจิทัล 1 พลเมืองดิจิทัลทีความจำ เป็นต้องมีความสามารถในการจัดการธุรกรรม การเงินทางอินเทอร์เน็ต เช่น การซื้อขายสินค้าในอินเทอร์เน็ต บัตรเครดิต อิเล็กทรอนิกส์ การค้าแบบดิจิทัล การเมือง เศรษฐกิจ การมีส่วนร่วม วัฒนธรรมพลเมืองดิจิทัลต้องรู้จักใช้ศักยภาพของอินเทอร์เน็ตในการมีส่วน ร่วมทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม อินเทอร์เน็ตเป็นได้ทั้งเครื่องมือเพิ่มการ มีส่วนร่วมทางการเมืองในระบบ เช่น รัฐบาลใช้อินเทอร์เน็ตในการรับฟังความ เห็นของประชาชนก่อนออกกฎหมาย การลงคะแนนเสียงอิเล็กทรอนิกส์ หรือ การยื่นคำ ร้องออนไลน์ อีกทั้งพลเมืองดิจิทัลจะต้องการรักษาความสัมพันธ์ที่ดี กับคนในสังคมดิจิทัล มีน้ำ ใจการแสดงความเห็นอกเห็นใจ เสียใจ เห็นด้วย ไม่ เห็นด้วย ยินดี สนุกสนาน เพื่อสานสัมพันธ์กับผู้คนในโลกออนไลน์ การสร้าง ความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับสังคมและสิ่งแวดล้อมเพื่อให้สามารถอยู่ใน สังคมได้อย่างมีความสุข 2 มิติมิขติองกิจกิกรรมบนสื่อสังคมดิจิดิทัจิลทั คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 11

พลเมืองดิจิทัล จะต้องเป็นผู้รู้กฎหมายที่เกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ การกระทำ ความผิดทางคอมพิวเตอร์ การใช้เทคโนโลยีอย่างรู้จริยธรรม รู้จักคุณค่าและ จริยธรรมจากการใช้เทคโนโลยี มีความรู้ในงานลิขสิทธิ์และเคารพทรัพย์สินทาง ปัญญาของผู้อื่น และการปกป้องตนเองและชุมชน มีความรับผิดชอบทาง ดิจิทัล รู้จักสิทธิเสรีภาพให้เกียรติในการพูดการกระทำ ในสังคมดิจิทัล มารยาท ทางดิจิดิทัจิลทัเข้าข้ใจถึงถึการรับรัความในการบริหริารจัดจัการความเสี่ย สี่ งในโลกออนไลน์ เช่น การไม่ไปรังแกและสามารถจัดการกับการถูกรังแกบนโลกไซเบอร์ รวมไป ถึงการเกี้ยวพาราสี การเหยียดผิว-เหยียดชนชั้น รวมไปถึงเนื้อหาต่าง ๆ ที่สุ่ม เสี่ยงเช่น เนื้อหาที่มีความรุนแรง โป๊เปลือย ลามกหยาบคายด้วย มิติมิทัติกทัษะและความสามารถในสภาพแวดล้อ ล้ มดิจิดิทัจิลทั พลเมือมืงดิจิดิทัจิลทัต้อต้งมีคมีวามรู้ครู้ วามสามารถในการเข้าข้ถึงถึ ใช้ สร้าร้งสรรค์ ประเมินมิ สังสัเคราะห์ และสื่อ สื่ สารข้อข้มูลมูข่าข่วสารผ่าผ่นเครื่อ รื่ งมือมืดิจิดิทัจิลทัดังดันั้น นั้ พลเมือมืงยุคยุใหม่ จึงจึต้อต้งมีคมีวามรู้ด้รู้ าด้นเทคนิคนิ ในการเข้าข้ถึงถึและใช้เช้ครื่อ รื่ งมือมืดิจิดิทัจิลทัเช่นช่คอมพิวพิเตอร์ สมาร์ตโฟน แท็บเล็ต ได้อย่างเชี่ยวชาญ รวมถึงทักษะในการรู้คิดขั้นสูง เช่น ทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ ซึ่งจำ เป็นต่อการเลือก จัดประเภท วิเคราะห์ ตีความ และเข้าใจข้อมูลข่าวสาร มีความรู้และทักษะในสภาพแวดล้อมดิจิทัล การรู้ดิจิทัลโดยมุ่งให้เป็นผู้ใช้ที่ดี เป็นผู้เข้าใจบริบทที่ดี และเป็นผู้สร้างเนื้อหา ทางดิจิทัลที่ดี ในสภาพแวดล้อมสังคมดิจิทัล 3 4 มิติมิจติริยธรรมทางดิจิดิทัจิลทั พลเมืองดิจิทัลจะต้องมีทักษะทางดิจิทัลมีชุดทักษะและ ความรู้ทั้งในเชิงเทคโนโลยีและการคิดขั้นสูงในการรักษา สรุป อัตลักษณ์และข้อมูลส่วนบุคคลของตนเอง เคารพสิทธิเสรีภาพ การใช้ข้อมูลทั้งของตนเองและผู้อื่น สามารถบริหารจัดการ กิจกรรมบนสื่อสังคมดิจิทัล รวมถึงการสร้างความสัมพันธ์ ระหว่างตนเองกับสังคมและสิ่งแวดล้อม มีความรู้ด้านเทคนิคใน การเข้าข้ถึงถึและใช้เช้ครื่อ รื่ งมือมืดิจิดิทัจิลทัมีทัมีกทัษะการคิดคิอย่าย่งมีวิมีจวิารณญาณ รู้จักคุณค่าและจริยธรรมจากการใช้เทคโนโลยี มีความรู้ในงาน ลิขสิทธิ์และเคารพทรัพย์สินทางปัญญาของผู้อื่น การปกป้อง ตนเองและชุมชน และเกิดความรับผิดชอบทางดิจิทัล คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 12

1 คุณ คุ ลัก ลั ษณะที่ดี ที่ ข ดี อง พลเมือ มื งดิจิดิทัจิล ทั ผู้ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศทุกคนควรตระหนักว่าบุคคลมี โอกาสในการเข้าถึงและมีศักยภาพใช้เทคโนโลยีสารสนเทศที่ แตกต่างกัน พลเมืองดิจิตอลที่ดีจึงไม่ควรเลือกปฏิบัติและดู หมิ่นบุคคลผู้ขาดทักษะการใช้เทคโนโลยีฯ หากแต่จะต้องช่วย กันแสวงหามาตรการต่างๆเพื่อเสริมสร้างความเสมอภาคใน การเข้าถึงเทคโนโลยีฯ อันจะทำ ให้สังคมและประเทศนั้นๆ ก้าว เข้าสู่ยุคดิจิตอลได้อย่างภาคภูมิ การตระหนักนัถึงถึความสามารถในการเข้าถึงถึ เทคโนโลยีสารสนเทศของผู้อื่ ผู้ อื่ น เป็นที่ทราบกันโดยทั่วไปว่าเทคโนโลยีสารสนเทศได้ เปลี่ย ลี่ นแปลงระบบตลาดแบบดั้ง ดั้ เดิมดิ (TraditionalMarketplace) ไปสู่ตลาดในระบบอิเลคทรอนิกส์ (Electronic Marketplace) และได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายดังจะเห็นได้จากความ หลายหลายของประเภทสินค้าที่สามารถซื้อหาได้ในระบบ ออนไลน์ ตลอดจนบริการประเภทต่างๆ ที่ผู้บริโภคสามารถ ทำ ธุรกรรมได้อย่างสะดวก พลเมืองยุคดิจิตอลจะต้องมี ความซื่อสัตย์และมีศีลธรรมในการทำ นิติกรรมและธุรกรรม ทุกประเภทบนโลกออนไลน์ เช่น ไม่ซื้อขาย และทำ ธุรกรรมที่ ผิดกฎหมาย เช่น การดาวน์โหลดสิ่งที่ขัดต่อกฎหมาย ตลอด จนการใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีเพื่อหลอกลวงผู้อื่นให้ซื้อ สินค้าและบริการที่ไม่มีคุณภาพ เป็นต้น การเป็น ป็ ผู้ป ผู้ ระกอบการและผู้บ ผู้ ริโภคที่มี ที่ จมีริยธรรม 2 คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 13 05

รูปแบบการสื่อสารได้มีการพัฒนาและเปลี่ยนแปลงไป อย่างมากในช่วงศตวรรษที่ 21 ดังจะเห็นได้จากรูปแบบการ สื่อสารผ่านอินเตอร์เน็ตที่สะดวกรวดเร็วและมีความเชื่อมโยง ทั่วโลก เช่น อีเมลล์และโซเชียลมีเดียหลากหลายประเภท ปัจจุบันมีผู้ใช้ข้อได้เปรียบของช่องทางการสื่อสารดังกล่าว อย่างไม่เหมาะสม เช่น การส่งสารที่มีเจตนาหมิ่นประมาทผู้ อื่นและการส่งสารที่มีเจตนาให้สังคมเกิดความแตกแยก ทั้งที่ กระทำ ไปโดยเจตนาหรือรู้เท่าไม่ถึงการณ์ ดังนั้น พลเมือง ดิจิดิตจิอลที่ดี ที่ จดีะต้อต้งมีมมีรรยาทและความรับรัผิดผิชอบต่อต่การกระทำ ของตนในโลกออนไลน์ หรือที่เรารู้จักกันดีในนามของ (Digital Etiquette) ที่จะเป็นเครื่องมือในการย้ำ เตือนสติ ตลอดจนการกระทำ ที่เหมาะสมในการสื่อสารทุกประเภทใน ยุคดิจิตอล การเป็น ป็ ผู้ส่ ผู้ ส่ งสารและรับสารที่มี ที่ มมีรรยาท 3 ปัจ จุบันกา รทำ ธุ รกร รม และนิติกร รมทา ง อิเลคทรอนิกส์อยู่ภายใต้บังคับของกฎหมายและ กฎระเบียบว่าด้วยการทำ ธุรกรรมทางอิเลคทรอนิกส์ซึ่ง มีวัตถุประสงค์หลักในการป้องกันและปราบปรามการ ละเมิด ในรูปแบบต่างๆ ที่มีลักษณะเป็นอาชญกรรมทาง อิเลคทรอนิกส์ เช่น การลักขโมยและการจารกรรมข้อมูล ประเภทต่างๆ เช่น ข้อมูลทางธุรกิจและข้อมูลส่วนบุคคล ตลอดจนมาตรการคุ้มครองเกี่ยวกับทรัพย์สินทาง ปัญญาในรูปแบบต่างๆ ดังนั้น พลเมืองยุคติจิตอลที่ ดีจะต้องตระหนักและรับทราบถึงกฎหมายและกฎระเบียบ ดังกล่าว ตลอดจนมีความยับยั้งช่างใจต่อการกระทำ ของตนที่อาจเป็นการละเมิดสิทธิของบุคคลอื่น การเคารพต่อ ต่ กฎหมายและกฎระเบียบีบ 4 คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 14

การใช้เทคโนโลยีสารสนเทศที่ขาดความเหมาะสมอาจ ส่งผลเสียต่อสุขภาพโดยรวม เช่น ความเครียดต่อสุขภาพ กายและสุขภาพจิตตลอดจนการก่อให้เกิดการสูญเสีย สัมพันธ์ภาพในสังคมได้ พลเมืองยุคดิจิตอลจะต้องควบคุม การใช้อุปกรณ์อิเลคทรอนิกส์ให้มีความเหมาะสมเพื่อป้องกัน มิให้เกิดอาการเสพติดต่อ สิ่งดังกล่าวจนเกิดผลเสียต่อ สุข สุ ภาพโดยรวมได้ นอกจากนี้ การลดปริมริาณการสื่อ สื่ สารแบบ ออนไลน์มาเป็นรูปแบบการสื่อสารแบบดั้งเดิมในบางโอกาสจะ ก่อให้เกิดผลดีต่อสัมพันธภาพของบุคคลใกล้ชิดอีกด้วย การใช้เทคโนโลยีให้มีคมีวามเหมาะสมและไม่ส่ม่ ส่ งผล 5 เสียต่อ ต่ สุข สุ ภาพ พลเมืองดิจิตอลนอกจากจะต้องเป็นผู้ที่มีทักษะในการ ใช้เทคโนโลยีอย่างมีประสิทธิภาพแล้วจะต้องใฝ่รู้และให้ความ สำ คัญกับมาตรการเพื่อความปลอดภัยและการคุ้มครอง ข้อมูลส่วนบุคคลด้วย (Digital Security) เนื่องจากในยุค ดิจิตอลนั้นผู้มีเจตนากระทำ ผิดและหลอกลวงสามารถใช้ เทคโนโลยีที่มีความทันสมัยเพื่อหลอกลวงผู้อื่นได้ง่ายกว่า กระบวนการสื่อสารแบบดั้งเดิม วิธีการเสริมสร้างความ ปลอดภัยในการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ ที่สามารถกระทำ ได้ โดยง่ายมีหลากหลายวิธี เช่น การติดตั้งระบบป้องกันการ จารกรรมและการทำ ลายข้อมูลให้กับอุปกรณ์การสื่อสารทุก ประเภท ตลอดจนรู้เท่าทันต่อรูปแบบและกลอุบายของ อาชญากรอิเลคทรอนิกส์ที่มักมีการพัฒนารูปแบบของการ กระทำ ผิดอยู่เสมอ เรียนรู้วิธีการเสริมสร้างความปลอดภัยภั ในการ 6 ใช้เทคโนโลยี คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 15

06 ทัก ทั ษะในการเป็น ป็ พลเมือ มื งดิจิดิทัจิล ทั พลเมืองดิจิทัลนั้นควรมีทักษะและความรู้ด้านดิจิทัลหลายด้านที่ช่วย ให้การใช้ชีวิตในยุคดิจิทัลเกิดประสิทธิภาพมากที่สุด ไม่ว่าจะเป็น ทักษะความรู้ด้าน สารสนเทศ และอื่นๆ ที่จะช่วยให้ใช้สื่อทางโลกดิจิทัลอย่างเข้าใจและรู้เท่าทันในการ ค้นหาข้อมูลที่มีความน่าเชื่อถือ การใช้งานบนโลกออนไลน์ มักจะต้องการให้เราระบุตัวตนก่อนการใช้งาน และบาง ครั้งอาจทำ ให้ตัวตนของเรามีความหลากหลายไปตามแพลตฟอร์มต่างๆ พลเมืองดิจิทัลที่ดีจึงควรรับรู้จึงตัวตนที่แท้จริงเดียวกันของตนเองทั้งในออนไลน์ และออฟไลน์ ทักทัษะการสร้างตัวตัตนที่แ ที่ ท้จริงบนโลกดิจิดิทัจิลทั 1 Digital Identity โลกดิจิทัล คือ โลกเสมือนที่อยู ่บนพื้นที่ออนไลน์ โดยมีพื้นที่ ผู้คน เครื่องมือ ทรัพยากร และกิจกรรมคล้ายกับโลกความจริง เราสามารถเข้าถึงโลกดิจิทัลได้ ผ่านการเชื่อมต่อ Internet ซึ่งโลกดิจิทัลอาจให้ความสะดวกรวดเร็วมากกว่าแต่ ประสบการณ์และการความรู ้บางอย่างก็สามารถเรียนรู ้ได้จากโลกจริงเท่านั้น เราจึงควรศึกษาข้อดีและข้อเสีย เพื่อสามารถเรียนรู ้และอยู ่ในทั้งสองโลกนี้ อย่างเหมาะสม โลกดิจิทัลคืออะไร ? คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 16

โลกจริง VS โลกดิจิ ดิ ทั จิ ล ทั การสนทนา การซื้อของ การพักพัผ่อ ผ่ น การเรียนรู้ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 17

ตัว ตั ตนดิจิ ดิ ทั จิ ล ทั คือ คื อะไร ? ตัวตนดิจิทัล (Digital Identity) คือ ภาพลักษณ์หรือตัวตนของเราบนโลก ดิจิทัล เกิดจากการให้ข้อมูลของเราในโลกดิจิทัล เป็นข้อมูลที่ผู้อื่นบนโลก ดิจิทัลจะมองเห็นตัวตนนี้ของเรา เช่น ชื่อที่เราตั้ง ภาพที่เราโพส สถานที่ที่เรา เคยไป รวมถึงความคิดเห็นของเราต่อเรื่องต่างๆ การใช้ข้อมูลจริงในโลก ดิจิทัล ช่วยส่งเสริมให้อัตลักษณ์ดิจิทัลของเราดูน่าเชื่อถือ ขณะเดียวกันหากใส่ ข้อมูลมากเกินไปก็อาจส่งผล เสียต่อข้อมูลส่วนบุคคลได้ ดังนั้น เราจึงควร สร้างตัวตนดิจิทัลบนพื้นฐานของ ข้อมูลจริง แต่ต้องระวังไม่ให้มากจนเกินไป ตัวตัตนดิจิดิทัจิลทัที่เ ที่ กิดกิจากข้อมูล มู จริง ชื่อ นามสกุล รูปภาพประจําตัว เลขประจําตัวประชาชน หมายเลขบัตรเครดิต บัญชีธนาคาร วันเดือนปีเกิด ตัวตัตนดิจิดิทัจิลทัที่ม ที่ าจากกิจกิกรรมบนโลกดิจิดิทัจิลทั สถานที่ที่เราเช็คอิน ประวัติการค้นหาข้อมูล รูปภาพและเนื้อหาที่เรา โพสต์บนโลกดิจิทัล เพื่อน หรือบุคคลที่เรา ติดตามในโลกดิจิทัล ไอดีและรหัสผ่าน ของบัญชีออนไลน์ต่าง ๆ กิจกรรมต่าง ๆ บนโลกออนไลน์ เช่น การกดถูกใจ แสดงความรู้สึก กลุ่ม หรือ สังคมออนไลน์ที่เราเข้าร่วม ประวัติและพฤติกรรม การใช้งานบนโลกดิจิทัล คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 18

DIGITAL HEALTH RISKS โลกออนไลน์ช่างมีอะไรน่าตื่นตา ตื่นใจ จนรู้ตัวอีกทีก็หมดเวลาไปตั้งเท่าไหร่ บาง ครั้งเราอาจจะอยู่บนโลกดิจิทัลมากกว่ากับคนรอบตัวซะอีก ดังนั้น พลเมืองดิจิทัล ที่ดีจึงควรมีทักษะการสร้างสมดุลที่ดีระหว่างโลกออนไลน์และออฟไลน์ ทักทัษะการสร้างสมดุล ดุ ในการใช้งานเทคโนโลยีดิยีจิดิทัจิลทั2 Digital Use ความเสี่ยงต่อ ต่ สุข สุ ภาพ จากการใช้เทคโนโลยีมยีากเกินกิ ไป ผลกระทบจากการใช้คอมพิวพิเตอร์ ดวงตา ทําให้เกิดอาการเมื่อยตา สายตาเสื่อม ปวดกล้ามเนื้อ และปวดศีรษะ คลื่นไส้ เป็นต้น โดยอาการที่พบบอยที่สุดคือ ปวดตา เมื่อยตา ตาแห้ง 1 ระบบประสาท คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าของคอมพิวเตอร์ จะแผ่ รังสีเป็นเวลานานในขณะใช้อาจจะส่งผลกระทบ ถึงระบบ ประสาทได้เช่นกัน 2 แนวทางการใช้งานที่เ ที่ หมาะสม ใช้คอมพิวเตอร์ในที่ที่มีแสงสว่างเพียงพอและไม่ควรใช้ติดต่อ กันนานเกิน 3 ชั่วโมง 1. หมั่นพักสายตา และเปลี่ยนอิริยาบถระหว่างการใช้เป็นระยะ เช่น ลุกขึ้นยืนบิดตัวซ้ายขวา เดินไปเดินมาบริหารร่างกาย 2. 3. วางคอมพิวเตอร์ในที่ที่มีอากาศถ่ายเทเพื่อระบายความร้อน 4. วางคอมพิวเตอร์หรือโน้ตบุ๊กบนโต๊ะทํางาน คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 19

ผลกระทบจากการใช้โทรศัพศัท์มืท์อมืถือถื ดวงตา การเล่นแอปพลิเคชันบนโทรศัพทมือถือเป็นเวลานาน ทําให้เกิดอาการ เมื่อยตา ตาแห้ง สายตาเสื่อม 1 เอ็นข้อมืออักเสบ เกิดจากการใช้นิ้วมือในการกดโทรศัพทมือ ถือมากเกินไป จนอาจจะทําให้เกิดอาการปวดบริเวณฐานหัว แม่มือและลามถึงศอก 2 นิ้วมือล็อก เกิดจากการเล่นโทรศัพทมือถือเป็นเวลานาน ๆ ทําให้ช่วงเอ็นกล้ามเนื้อมือของนิ้วเกิดพังผืดหนาตัวจนรัด เอ็นนิ้วมือ 3 ด้านสติปัญญา การติดโทรศัพทมือถือ เนื่องมาจากการเล่น เกมและแอปพลิเคชันในโทรศัพทมือถือนั้นทําให้มีสมาธิในการ เรียนลดลง ส่งผลต่อ ด้านความจํา และกระบวนการในการ แก้ไขปัญหา 4 แนวทางการใช้งานที่เ ที่ หมาะสม ไม่ควรใช้โทรศัพท์มือถือติดต่อกันเป็นเวลานาน หากต้องการ คุยโทรศัพท์มือถือเป็นเวลานานควรสลับหูซ้ายขวา 1. 2.ควรพักสายตา และไม่เล่นโทรศัพท์มือถือในบริเวณที่มีแสงน้อย 3.ชวนเพื่อนทํากิจกรรมอื่น ๆ เช่น เล่นกีฬา เล่นดนตรี เป็นต้น ชวนสมาชิกในครอบครัวไปทํากิจกรรมนอกสถานที่ เช่น ทําสวน ปลูกต้นไม้ ไปท่องเที่ยวธรรมชาติ เป็นต้น 4. คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 20

3 ผลกระทบจากการใช้โทรทัศทัน์ ดวงตา ม่านตา ต้องทํางานตลอดเวลา ส่งผลให้ปวดตาง่าย กว่าปกติ และทําให้ส่วนต่าง ๆ ในดวงตาเสื่อมก่อนเวลาอัน ควร ไม่ว่าจะเป็นวุ้นในลูกตาหรือจอประสาทตา 1 อาจเป็นสาเหตุทําให้เกิดภาวะโรคอ้วน เนื่องจากพฤติกรรม การไม่ขยับตัว นั่งอยูกับที่เป็นเวลานาน พร้อมกับรับประทาน อาหารตลอดเวลา 2 นิสัยของการอยู่ไม่นิ่ง การดูโทรทัศนมากทําให้มีแนวโน้มที่ จะเป็นเด็ก สมาธิสั้นสูง เนื่องจากได้รับการกระตุ้นจากแสง สี เสียงมากเกินไป เป็นตัวกระตุ้นอารมณ์รุนแรง การดูรายการโทรทัศนเกี่ยว กับความก้าวร้าวรุนแรง ทําให้ส่งผลต่อพฤติกรรมทางจิตใจ ของเด็ก 4 แนวทางการใช้งานที่เ ที่ หมาะสม 1.ดูโทรทัศน์ในที่ที่มีแสงสว่างเพียงพอ ไม่ควรดูรายการที่มีภาพเคลื่อยไหวมากเป็นเวลานาน เพราะ ทํา ให้ต้องใช้สายตามากกว่าปกติ 2. 3.หลีกเลี่ยงการเปลี่ยนช่องโทรทัศน์บ่อยเกินไป ระยะห่างในการดูโทรทัศน์ที่เหมาะสมในการนั่งหรือนอนดู โทรทัศน์คือ 2 เท่าของหน้าจอ เช่น จอขนาด 24 นิ้ว คือนั่งห่าง 24x2 หรือประมาณ 4 ฟุต หรือ 48 นิ้ว 4. คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 21

อาการเสพติดติดิจิดิทัจิล ทั DIGITAL ADDICTION เสพติดดิจิทัล คือการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลมาก เกินไปจนส่งผลเสียต่อการทํากิจกรรมอื่นๆใน ชีวิตประจําวันและความสัมพันธ์กับบุคคลรอบ ข้าง โดยมีลักษณะอาการเสพติดดิจิทัล ดังนี้ 1 ใช้เวลาส่วนใหญ่ ใช้ไปกับอินเตอร์เน็ต หรือsocial media 2 ไม่สามารถควบคุมเวลาในการเข้าใช้งานออนไลน์ได้ 3 รู้สึกหงุดหงิด หรือ ไม่สบายใจเวลาไม่สามารถเข้าถึง อินเตอร์เน็ต หรือ social media 4 ความอดทนต่ำ ลง ขาดความยับยั้งชั่งใจ 5 ไม่อยากเข้าสังคมในโลกความเป็นจริงเล่นโทรศัพท์ ระหว่างมื้ออาหาร 6 ไม่สนใจกิจกรรมที่อยูนอกเหนือหน้าจอ เช่น อ่านหนังสือ เล่นกีฬา 7 พูดคุยกับคนรอบข้างลดลง 8 มีความสัมพันธ์กับครอบครัวและเพื่อนฝูงน้อยลง 9 นอนหลับไปพร้อมกับโทรศัพท์มือถือหรืออุปกรณ์ดิจิทัลอื่นๆ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 22

การบริหารจัดจัการเวลาบนหน้าจอ SCREEN TIME MANAGEMENT ในโลกออนไลน์มีแต่สิ่งที่น่าสนใจเต็มไปหมด จนรู้ตัวอีกทีก็หมดเวลาไปเป็นวัน ๆ แต่การใช้เวลา ไปกับเทคโนโลยีดิจิทัลมากเกินไปก็ส่งผลเสีย มากมาย โดยเฉพาะเรื่องความสัมพันธ์กับคนรอบ ข้าง แนวทางการจัดการเวลาบนหน้าจอ ดังนี้ 1 ให้เวลากับคนตรงหน้าก่อนคนบนโลกออนไลน์เสมอ 2 ลดการใช้หน้าจอในเวลาที่ไม่จําเป็นโดยเฉพาะเวลาเข้านอน 3 ลดการพูดคุยผ่านโลกออนไลน์และเพิ่มการพูดคุยในชีวิตจริง 4 เพิ่มงานอดิเรก แทนการใช้เวลาบนหน้าจอ เช่น เล่นกีฬา ดนตรี เป็นต้น 5 กําหนดระยะเวลาในการใช้หน้าจอเพื่อไม่ให้เล่นนานจนเกินไป 6 ท้าทายตัวเองด้วยการใช้ชีวิตแบบไม่มีเทคโนโลยีบ้าง เช่น ค้นหาข้อมูลผ่านหนังสือ,การเดินทางด้วยแผนที่ เป็นต้น 7 หากต้องใช้หน้าจอติดต่อกันเป็นเวลานาน ควรหยุดพัก สายตาและลุกขึ้นมาขยับร่างกายบ้าง คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 23

การใช้งานบนโลกดิจิทัลก็พาให้เราพบความเสี่ยงมากมายที่อาจจะส่งผลกระทบ ต่อจิตใจของเราและคนรอบตัว เช่น Cyberbully, Cyber Harrassment และอื่นๆ ดังนั้นพลเมืองดิจิทัลจึงควรรู้วิธีป้องกันและรับมืออย่างถูกวิธี ทักทัษะการป้อ ป้ งกันกัตนเองในโลกดิจิดิทัจิลทั3 Digital Safety การทํา ทํ ร้ายกัน กั บนโลกออนไลน์ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 24 บนโลกออนไลน์ก็เกิดการทําร้ายกันได้ เหมือนโลกแห่งความเป็นจริง อาจจะไม่ ได้มาจากการทําร้าย ต่อย ตี ทางด้าน ร่างกายแต่เป็นการทําร้ายทางด้าน จิตใจ ผ่านทางคอมเม้นท์ การแสดง ความคิดเห็นต่าง ๆ ซึ่งรูปแบบ การทําร้ายบนโลกออนไลน์ มีดังนี้ TROLLING & CYBER HARASSMENT การก่อกวนทางไซเบอร์ Trolling การรังควานทางไซเบอร์ Cyber Harassment การสะกดรอยทางไซเบอร์ Cyberstalking การกลั่นแกล้งทางไซเบอร์ Cyberbully

คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 25 1 การก่อกวนทางไซเบอร์ การก่อกวน คือการตั้งใจโพสต์หรือแสดงความคิดเห็นที่ยั่วยุทําให้ผู้อ่านไม่ สบายใจ หรือเข้าใจผิดมักเกิดขึ้นกับการแสดงความคิดเห็นที่แตกต่างจากคนอื่น แต่จงใจสร้างความหงุดหงิดรําคาญมากกว่าการแลกเปลี่ยนให้เกิดความเข้าใจ การสังเกตว่า ว่ กํากํลังลัถูกถูก่อ ก่ กวนทางไซเบอร์ มีการแสดงความคิดเห็นบ่อยๆ แต่อาจจะเกี่ยวหรือไม่เกี่ยวข้องกับหัวข้อ ตั้งต้น มีการตอบกลับคอมเม้นท์ของเราในทิศทางที่ตรงข้ามดูถูก ใส่ร้าย มีข้อความดูหมิ่น หรือยุยงให้เราอารมณ์เสีย เริ่มมีความรู้สึกหงุดหงิด และอารมณ์เสีย เมื่ออ่านคอมเม้นท์ Trolling การรับมือมืเมื่อ มื่ ถูกถูก่อ ก่ กวนทางไซเบอร์ หลีกเลี่ยงการตอบโต้ ตั้งค่าการแสดงความคิดเห็นเฉพาะเพื่อน คัดกรองบุคคลที่พบว่าตั้งใจก่อกวนออกไป โดยการ Block และ Report ระวังการแสดงออก และระวังการเปิดเผยข้อมูลส่วนตัว การทําทํร้ายกันกับนโลกออนไลน์ TROLLING & CYBER HARASSMENT

คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 26 2 การรังควานทางไซเบอร์ การรังควานบนโลกออนไลน์ เป็นขั้นที่รุนแรงกว่าการก่อกวนมีลักษณะที่แสดง ถึงการคุกคามอย่างชัดเจน เช่น การใช้ถ้อยคําหยาบคายการแสดงออกถึงความ รุนแรง ให้ความรู้สึกถูกคุกคาม และไม่ปลอดภัย Cyber Harassment การทําทํร้ายกันกับนโลกออนไลน์ TROLLING & CYBER HARASSMENT การสังเกตว่า ว่ กํากํลังลัถูกถูรังควานทางไซเบอร์ มีพฤติกรรมการระราน คุกคามเราทางโลกออนไลน์ เช่น ในโซเชียลมีเดีย ส่งต่อข่าวลือ หรือเรื่องเสียหายของเราบนโลกออนไลน์ ส่งรูปภาพ หรือข้อความที่น่ากลัว ทําร้ายจิตใจมาให้ มีการส่งข้อความรังควานอย่างต่อเนื่องแม้เราจะบอกให้หยุดแล้วก็ตาม พยายามกด Report บัญชีออนไลน์ของเรา การรับมือมืเมื่อ มื่ ถูกถูรังควานทางไซเบอร์ บอกผู้มารังควานให้หยุดและอย่ายุ่งกับเราอีก Block และ Report บัญชีของบุคคลนั้น ปรึกษาบุคคลรอบตัว เพื่อช่วยกันรับมือ เก็บบันทึกหลักฐานการรังควาน เพื่อเตรียมแจ้ง เจ้าหน้าที่ในกรณีที่ปัญหารุนแรงและบานปลาย

คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 27 3 การสะกดรอยทางไซเบอร์ การสะกดรอย คือการถูกส่งข้อความ หรือติดตามจากบบุคลที่เราไม่ต้องการ อาจจะเป็นคนรู้จักหรือคนแปลกหน้า อาจะเกิดจากความชอบ, ความโกรธ -เกลียด, ฯลฯ ก่อความรําคาญไปจนถึงสร้างความหวาดระแวงให้กับเราได้ และ อาจะลุกลามไปจนถึงการติดตามจริงในโลกความจริงได้ Cyberstalking การทําทํร้ายกันกับนโลกออนไลน์ TROLLING & CYBER HARASSMENT การสังเกตว่า ว่ กํากํลังลัถูกถูสะกดรอยทางไซเบอร์ มีข้อความจากคนไม่รู้จักทักเข้ามาบ่อยๆ มีการติดต่อซ˶าๆจากหลายช่องทาง พยายามลบข้อมูล หรือรายงานปัญหาบัญชีของเรา สร้างบัญชีตัวตนปลอมของเราเพื่อให้เราเข้าไปพูดคุย จัดการ การรับมือมืเมื่อ มื่ ถูกถูสะกดรอยทางไซเบอร์ บอกผู้มารังควานให้หยุดและอย่ายุ่งกับเราอีก Block และ Report บัญชีของบุคคลนั้น ปรึกษาบุคคลรอบตัว เพื่อช่วยกันรับมือ เก็บบันทึกหลักฐานการรังควาน เพื่อเตรียมแจ้ง เจ้าหน้าที่ในกรณีที่ปัญหารุนแรงและบานปลาย

คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 28 4 การกลั่นแกล้งทางไซเบอร์ การกลั่นแกล้ง ดูถูกเหยียดหยาม ข่มเหงให้เสียใจมีหลายลักษณะตั้งแต่เล็กน้อย ไปจนถึงทําให้ผู้ถูกกลั่นแกล้งเป็นโรคซึมเศร้าและฆ่าตัวตายได้ Cyberbully การทําทํร้ายกันกับนโลกออนไลน์ TROLLING & CYBER HARASSMENT การสังเกตว่า ว่ กํากํลังลัถูกถูกลั่นลั่แกล้งล้ทางไซเบอร์ มีความขัดแย้งในโลกจริง แล้วตามมากลั่นแกล้งต่อในโลกออนไลน์ มีความเกลียดชัง ทั้งที่มีเหตุผลและไม่มีเหตุผล มาในรูปแบบของการแสดงความคิดเห็น โพสต์ภาพหรือนําโพสต์ของเราไป ประจานสร้างความอับอาย ตัวเราเริ่มมีความรู้สึกแย่ เสียใจ และอึดอัดกับเรื่องที่กําลังเผชิญ การรับมือมืเมื่อ มื่ ถูกถูกลั่นลั่แกล้งล้ทางไซเบอร์ บอกผู้มากลั่นแกล้งให้หยุดและอย่ายุ่งกับเราอีก อย่าตอบโต้ เพราะจะทําให้เรื่องบานปลาย Block และ Report บัญชีของบุคคลนั้น ปรึกษาบุคคลรอบตัว เพื่อช่วยกันรับมือ เก็บบันทึกหลักฐานการกลั่นแกล้ง เพื่อเตรียมแจ้ง เจ้าหน้าที่ในกรณีที่ปัญหารุนแรงและบานปลาย

แนวทางการรับมือมืความเสี่ยงทางไซเบอร์ DEAL WITH CYBER-RISKS 1 STOP หยุดระรานกลับด้วยวิธีการ เดียวกัน หยุดตอบโต้ เพื่อไม่ ให้เกิดการกระทําซ้ำ หรือเพิ่ม ความรุนแรงของเหตุการณ์ มากยิ่งขึ้น 2 BLOCK ปิดกั้นผู้ที่ระราน ไม่ให้เขา สามารถติดต่อ โพสต์ หรือ ระรานเราได้อีก 4 REMOVE ลบภาพหรือข้อความระราน รังแกออกทันทีโดยอาจ ติดต่อผู้ดูแลระบบหากเป็น พื้นที่สาธารณะบนโลก ออนไลน์ 5 BE STRONG เข้มแข็ง อดทน ยิ้มสู้ อย่าไป ให้คุณค่ากับคนหรือคําพูดที่ ทําร้ายเรา ควรใช้เป็นแรง ผลักดันให้เราดีขึ้น ก้าวข้าม ปัญหาและอุปสรรคต่าง ๆ 3 TELL บอกพ่อแม่ ครู หรือบุคคลที่ไว้ใจ เพื่อขอความ ช่วยเหลือ หากเป็นเรื่องที่ผิดกฎหมายหรือถูก ข่มขู่คุกคาม ให้เก็บรวบรวมข้อมูลของผู้กระ ทําและเหตุการณ์ระรานรังแกไปแจ้งเจ้าหน้าที่ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 29

วิธีการตั้งตั้รหัสหัผ่า ผ่ น 1. ความยาวของรหัสผ่าน อย่างน้อย 8 ตัวอักษร 2. มีการผสมกันของตัวอักษรทั้งพิมพ์เล็ก พิมพ์ใหญ่ 3. มีตัวเลข (0-9) 4. มีสัญลักษณ์ต่างๆ (& % $ # @ ! *) เทคนิคนิการตั้งตั้รหัสหัผ่า ผ่ นให้ปลอดภัยภั 1. รหัสผ่านยิ่งยาว ยิ่งปลอดภัย 2. รหัสผ่านยิ่งมีความแตกต่างของตัวอักษรยิ่งมาก ยิ่งปลอดภัย 3. ใช้ภาษาไทย บนแป้นพิมพ์อังกฤษ เช่น l;ylfu86I8i^ (สวัสดีคุณครู) เป็นต้น 4. ผสมคําจากหลายหมวดหมู่ เช่น RedChairSchool (สี สิ่งของ สถานที่) แล้วจึงเพิ่มตัวเลขและสัญลักษณ์ต่างๆ ลงไป เช่น RedCh@irSch00! เป็นต้น ข้อควรระวัง 1. ไม่ควรใช้ข้อมูลส่วนตัวในรหัสผ่าน เช่น ชื่อ วันเกิด เบอร์โทรศัพท์ เป็นต้น 2. รหัสผ่านไม่ควรง่ายเกินไป แต่ต้องไม่ยากเกินกว่าจะจําได้ 3. ไม่ควรใช้รหัสผ่านเดียวกันทั้งหมด 4. ควรเปลี่ยนรหัสผ่าน ทุก 3 เดือน ในโลกดิจิทัล ก็มีคนที่ไม่หวังดีกับเรา สร้างภัยคุกคามต่างๆ ต่อระบบคอมพิวเตอร์ ไม่ว่าจะเป็นมัลแวร์ หรือไวรัส ในรูปแบบต่าง ๆ เพื่อโขมยข้อมูลของเรา พลเมือง ดิจิทัลที่ดีจึงต้องรู้วิธีการป้องกัน และรับมือภัยคุกคามเหล่านี้ ทักทัษะการป้อ ป้ งกันกัภัยภัคุก คุ คามบนโลกดิจิดิทัจิลทั4 Digital Security การตั้ง ตั้ รหัสหั ผ่า ผ่ นที่ดี ที่ ดี STRONG PASSWORD เราใช้รหัสผ่านเพื่อรักษาความปลอดภัยให้กับ ของมีค่าและให้เฉพาะคนที่รู้รหัสผ่านสามารถ เข้าถึงของมีค่าเหล่านั้น Password หรือ รหัสผ่าน คือรหัสลับที่เกิดจากการ รวมกันของตัวอักษรสัญลักษณ์ และตัวเลข เพื่อ ป้องกันข้อมูลไม่ให้คนที่ไม่มีรหัสผ่านเข้าถึงข้อมูลที่ ต้องการได้ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 30

ปัจจุบันภัยคุกคามทางไซเบอร์มีจำ นวนที่เพิ่มสูงขึ้นและทวีความรุนแรง ขึ้นตามลำ ดับ การเพิ่มประสิทธิภาพของข่าวกรอง ในการรับรู้ถึงภัยคุกคาม ข้อมูลวิเคราะห์ในเชิงลึก วิธีการตรวจจับ วิธีการป้องกัน หรือโดยภาพรวม เรียกว่า Cyber Threat Intelligence (CTI) จึงเป็นส่วนประกอบที่สำ คัญ สำ หรับองค์กรในการลดความเสี่ยงจากภัยคุกคามทางไซเบอร์ที่ส่งผลกระทบ หรืออาจก่อให้เกิดความเสี่ยงต่อการให้บริการหรือการประยุกต์ใช้เครือข่าย คอมพิวเตอร์ อินเทอร์เน็ต โครงข่ายโทรคมนาคม หรือการให้บริการโดยปกติ ภัยคุกคามไซเบอร์ คือ การกระทําหรือการดําเนินการใดๆ โดยมิชอบ โดยใช้คอมพิวเตอร์หรือระบบคอมพิวเตอร์ หรือโปรแกรมไม่พึงประสงค์โดย มุ่งหมายให้เกิดการประทุษร้ายต่อระบบคอมพิวเตอร์ ข้อมูลคอมพิวเตอร์ หรือ ข้อมูลอื่นที่เกี่ยวข้อง และเป็นภยันตรายที่ใกล้จะก่อให้เกิดความเสียหาย หรือ ส่งผลกระทบต่อการทํางานของคอมพิวเตอร์ ระบบคอมพิวเตอร์ หรือข้อมูล อื่นที่เกี่ยวข้อง คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 31 ภัย ภั คุก คุ คามไซเบอร์ Cyber Threat

ระบบ SQL นั้นถูกสร้างมาเพื่อจัดระบบฐานข้อมูลของ องค์กร ซึ่งหากอาชญากรไซเบอร์โจมตีไปยังระบบนี้ผ่าน เว็บไซต์และเซิร์ฟเวอร์ที่มีช่องโหว่ จะส่งผลกระทบที่มี ความเสียหายมากกับระบบเซิร์ฟเวอร์โดยตรง ซึ่งภัย คุกคามประเภทนี้ ถือว่าเป็นปัญหาที่ส่งผลกระทบร้าย แรงกับองค์กร เนื่องจากภายในเซิร์ฟเวอร์ของแต่ละ องค์กร มักจะมี “ฐานข้อมูลส่วนบุคคลของลูกค้า” “หมายเลขบัตรเครดิตและระบบการเงิน” ซึ่งการโจมตี แบบนี้อาจส่งผลระยะยาวได้ หากไม่มีการรับมือที่ทันการ 2 Phishing รูปแบบการโจมตีนี้ จะแสร้งมาในรูปแบบของอีเมลจาก บุคคลที่สามารถไว้วางใจหรือสั่งการได้ เช่น ผู้บริหาร หรือองค์กรที่น่าเชื่อถือ ทั้งรูปแบบของภาครัฐ หรือ เอกชน พร้อมแนบไฟล์ที่ฝัง Malware ไว้ อาจมีข้อความ แจ้งคุณว่า พบการฉ้อโกงเกิดขึ้นกับบัญชีของคุณ แนะนำ ให้กรอกข้อมูล หรือเปิดไฟล์บางอย่าง เพื่อให้คุณ ติดกับและติดตั้ง Malware นั่นเอง 3 SQL Injection Attacks คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 32 7 ประเภท ของภัย ภั คุก คุ คามทางไซเบอร์ที่พ ที่ บบ่อ บ่ ย 1 Malware ถือว่าเป็นภัยคุกคามรุ่นบุกเบิก Malware มาจากคำ ว่า “Malicious” ผสมกับ “Software” หรือที่คนส่วนใหญ่จะ เรียกกันว่า “ไวรัส” นั่นเอง ภัยคุกคามประเภทนี้ มักแฝง ตัวมากับไฟล์ที่เราดาวน์โหลดจากเว็บไซต์ อีเมล หรือจาก อุปกรณ์เสริมที่เชื่อมต่อเข้ากับคอมพิวเตอร์ ซึ่งหากมี Malware อยู่ในคอมพิวเตอร์แล้ว ก็จะสามารถสร้าง ความเสียหายได้มากเลยทีเดียว ไม่ว่าจะเป็นการทำ ลาย ข้อมูล หรือแม้แต่การเข้าควบคุมระบบของคุณ

เป็นการโจมตีแบบแทรกกลางระหว่างการสื่อสารของ คอมพิวเตอร์และเซิร์ฟเวอร์ ซึ่งภัยคุกคามตัวนี้จะทำ หน้าที่เป็นตัวกลางในการรับส่งข้อมูล โดยที่เราไม่รู้ว่า กำ ลังโดนภัยคุกคามทางไซเบอร์แทรกแซงอยู่ การโจมตี ลักษณะนี้จะเข้ามาอ่าน ปลอมแปลง และแก้ไขข้อมูล เพื่อ นำ ไปก่ออาชญากรรมทางไซเบอร์ในอนาคตต่อไป 5 Denial of Service (DoS) การโจมตีแบบ DoS จะทำ ให้การทำ งานของเซิร์ฟเวอร์ผิด ปกติ อาชญากรไซเบอร์ จะใช้ IP หลากหลายจากทั่วโลก เข้ามาสร้างความหนาแน่นของ Traffic บนเซิร์ฟเวอร์ จน เว็บไซต์ไม่สามารถเข้าใช้งานได้ตามปกติ 6 Man-in-the-Middle Attacks ทุกวันนี้เวลาเราเข้าใช้ระบบต่างๆ จะต้องมีการเข้าสู่ ระบบด้วยรหัสผ่าน ซึ่งจะช่วยสร้างความปลอดภัยได้ใน ระดับหนึ่ง สิ่งที่คุณควรจะต้องทำ คือการสร้างรหัสผ่าน ที่ไม่ซ้ำ กันในแต่ละประเภทเว็บไซต์และแอปพลิเคชันที่คุณ เข้าใช้บริการ เพราะถ้าหากคุณตั้งรหัสผ่านไว้ในแบบ เดียวกัน หากคุณโดนขโมยข้อมูลไปส่วนหนึ่ง อาจเกิด ความเสียหายกับหลายๆ บัญชีที่คุณใช้บริการอยู่ 7 Password Attacks คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 33 การทำ งานของ XSS จะตรงกันข้าม คือ เป็นการโจมตีผู้ เข้าใช้บริการเว็บไซต์ โดยอาชญากรไซเบอร์จะใช้วิธีใส่ โค้ดที่เป็นอันตรายลงในช่องทางที่ผู้ใช้งานเว็บไซต์จะ ต้องเปิด หรือฝังลิงก์ไปยัง JavaScript ภายในเว็บไซต์ ซึ่งถึงแม้ว่าการโจมตีรูปแบบนี้ จะไม่สร้างความเสียหาย ให้กับเว็บไซต์และเซิร์ฟเวอร์ แต่กลับมีผลต่อชื่อเสียงและ ความน่าเชื่อถือของเว็บไซต์และองค์กรเป็นอย่างมาก 4 Cross-Site Scripting (XSS)

อาชญากรไซเบอร์เริ่มหันไปโจมตีผู้สูงอายุมากขึ้นจนกำ ลังเป็นปัญหาใหญ่ ไปทั่วโลก เนื่องจากหลายประเทศเริ่มเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ วัยเกษียณหลาย คนเป็นโสด เป็นปู่ย่าตายายขาดการดูแลเอาใจใส่ สถานภาพเหล่านี ้ทำ ให้เข้า ถึงได้ง่ายและตกเป้าหมายของเหล่าอาชญากร ปัจจัยอื่น ๆ ที่ผลักดันให้ผู้สูง วัยตกเป็นเหยื่อ อย่างเช่น ผู้สูงอายุจำ นวนมากเพิ่งเข้าถึงเทคโนโลยี ใช้รหัส ผ่านง่ายๆ ไม่เรียนรู้วิธีป้องกันตัวเองจากภัยไซเบอร์ใหม่ๆ ที่สำ คัญ ผู้คนใน ช่วงอายุนี ้โดยทั่วไปมีความสุภาพกับคนแปลกหน้า อาชญากรไซเบอร์จะใช้ กลวิธีหลอกลวงที่เหมาะกับพวกเขาและตกเป็นเหยื่อในท้ายที่สุด แต่วิธีการ ลักษณะนี้ ถ้าผู้สูงอายุมีความ "ตระหนักรู้" เพียงเล็กน้อย พวกเขาก็จะ รอดพ้นจากการตกเป็นเหยื่อจากภัยคุกคามทางไซเบอร์ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 34 วิธีป้อ ป้ งกันกัภัยภัคุก คุ คาม 1. ไม่เข้าเว็บไซต์หรือลิงก์ที่ไม่รู ้จักผู้ส่ง หรือไม่น่าไว้วางใจ 2.ติดตั้งและเปิดใช้งานโปรแกรม Anti-Virus 3.อัพเดทระบบปฏิบัติการ และโปรแกรมสมาเสมอ 4.ตั้งค่าความเป็นส่วนตัวของบัญชี 5.ตั้งรหัสผ่านให้ปลอดภัย 6.หลีกเลี่ยงการใช้ WIFI สาธารณะ ที่ไม่ปลอดภัย ความเสี่ยงของผู้สู ผู้ สู งอายุต่ ยุ อ ต่ ภัยภัคุก คุ คามทางไซเบอร์ (Risks of Elderly Person for Cyber Threats)

วิธีรับมือ เมื่อติดกับดัก Fake News สังเกตหัวข้อข่าว ซึ่งข่าวปลอมมักจะมีพาดหัวข่าวที่สะดุดตา หวือหวา ดูไม่น่าเป็นไปได้ และมักจะใช้อักษรตัวหนา หรือเครื่องหมายอัศเจรีย์ (!) 1. สังเกตลิงก์ข่าว มักจะเป็นลิงก์ข่าวที่ใช้ URL คล้ายกับของสำ นักข่าว จนบางทีแทบแยกไม่ออก อาจปรับเปลี่ยนเล็กน้อยและเลียนแบบแหล่ง ข่าวจริง 2. 3.สังเกตชื่อแหล่งข่าวว่ามีความน่าเชื่อถือหรือไม่ หรือเป็นที่รู้จักหรือไม่ สังเกตสิ่งผิดปกติอื่น ๆ เนื่องจากเว็บไซต์ข่าวปลอมมักสะกดคำ ผิด หรือวางเลย์เอาท์ ไม่เป็นมืออาชีพ 4. สังเกตรูปภาพหรือวิดีโอในข่าว มักบิดเบือนจากข่าวจริง หรือไม่ เกี่ยวข้องกับกับเรื่องนั้น ๆ เลย 5. สังเกตวันที่ทลำ ดับเหตุการณ์ต่าง ๆ ว่ามีความสมเหตุสมผลหรือไม่ หรือเป็นการนำ ข่าวเก่าแล้วมาเปลี่ยนวันที่ใหม่หรือไม่ 6. 7.สังเกตแหล่งข้อมูลที่มาในข่าว โดยตรวจสอบหลักฐานมีอ้างอิงหรือไม่ 8.สังเกตจากแหล่งที่มาอื่น ๆ โดยดูรายงานข่าวจากที่อื่น ๆ ประกอบ สังเกตจากบริบทของเนื ้อหา เนื ่องจากข่าวปลอมบางครั ้งอาจมาใน รูปแบบของการล้อเลียน เสียดสี หรือตลกขบขัน 9. 10.ระมัดระวังเรื่องที่จงใจให้เป็นข่าว การติดกับดัก Fake News บนโลกออนไลน์นี้มีข่าวสารปลอมๆ เกิดขึ้นมากมายทุกวัน ซึ่งมีทั้งภาพตัดต่อ การนำ คำ พูดคนนั้นมาใส่คนนี ้การปลุก ปั่นต่าง ๆ ทั ้งทางการเมือง เชื้อชาติ และศาสนา ซึ่งผู้ใหญ่ จะขาดภูมิต้านทานเรื่องนี้ ทำ ให้เห็นภาพอะไรที่น่าสนใจ ก็จะ แชร์ต่อไปทันที โดยไม่วิเคราะห์หรือไตร่ตรอง โดยเชื่อฝังหัว สนิทใจว่า นี่คือสิ่งที่ถูกต้อง จึงอาจทำ ให้เกิดความเข้าใจผิด ที่รุนแรงและเกิดผลเสียได้ 1 คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 35

2 การหลอกให้โอนเงิน การหลอกให้โอนเงินเพิ่มมากขึ้นเรื่อย ๆ เพราะเทคโนโลยีที่มี การพัฒนา ช่วยให้การโอนเงินสะดวกสบาย เพียงแค่ปลาย นิ้วมือ หรือการยกเอาบุคคลที่ดูน่าเชื่อถือมาอ้างอิง ให้เกิด น้ำ หนักเพื่อหลอกขายสินค้า ซึ่งนี่ไม่ใช่ ความผิดของผู้สูง อายุที่เขารู้ไม่เท่าทัน มันเป็นเพราะเขาเกิดมาในยุคที่มีแค่การ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 36 สื่อสารทางเดียว สื่อต่าง ๆ ที่จะออกมาได้จะต้องกรองแล้ว และมีความน่า เชื่อถือ พอยุคสมัยเปลี่ยนไปจนใคร ๆ ก็ทำ หน้าที่เป็นสื่อได้ จึงทำ ให้คนที่ ปรับตัวไม่ทันหลงเชื่อข้อมูลผิดๆ เหล่านี้ไป วิธีการรับมือเมื่อโดนหลอกให้โอนเงิน 1. การป้องกันมิจฉาชีพทาง Social Media ไม่เปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล เช่น เลขบัตรประชาชน เลขที่บัญชี บน Social Media เพราะอาจเป็นช่องทางให้มิจฉาชีพนำ ข้อมูลดังกล่าว ไปปลอมแปลง หรือสวมตัวตนของเราได้ ตรวจสอบความสัมพันธ์ทุกครั้งก่อนรับบุคคลอื่น ๆ มาเป็นเพื่อนกับ เราใน Social Media เพื่อป้องกันการแฝงตัวของมิจฉาชีพ ตั้งสติและตรวจสอบธุรกรรมทุกครั้งหากต้องทำ ธุรกรรมทางการ เงินกับบุคคล หรือองค์กรใน Social Media เช่น การสอบถามจาก ช่องทาง Call Center ของหน่วยงานที่ถูกอ้างถึง เป็นต้น และควรเช็ กรายละเอียดก่อนโอนว่าเลขที่บัญชี ชื่อบัญชี และจำ นวนเงินถูก ต้องหรือไม่ 2. ขั้นตอนรับมือหากตกเป็นเหยื่อจากมิจฉาชีพทาง Social Media แจ้งธนาคารเจ้าของบัญชีของเราถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นพร้อมวิธี แก้ไข รีบรายงานข้อมูลแก่ศูนย์ให้ความช่วยเหลือ และแจ้งแก่บุคคลต่าง ๆ ที่เรามี ความสัมพันธ์ด้วยให้เร็วที่สุด รวบรวมหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับการกระทำ ความผิดทั้งหมด เช่น หน้าโปรไฟล์ ที่ถูกปลอมขึ้น หน้าจอการสนทนา หลักฐานการโอน เงิน แล้วนำ หลักฐานทั้งหมดไปแจ้งความ ณ สถานีตำ รวจ

คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 37 การคิดก่อนที่จะแชร์ข้อมูล “ไม่มีลิงก์” อย่าเพิ่งแชร์ ข้อมูลที่ไม่มีลิงก์กลับไปยังต้นตอ มักจะเป็น 'ข่าวปลอม' แต่ข้อมูล ที่มีลิงก์แนบมาด้วย ก็ใช่ว่าจะจริงร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่ต้องกลับไปดูยังลิงก์ข่าวต้นตอว่ามีความน่าเชื่อถือหรือไม่ เพราะ ปัจจุบันนี้มีเว็บไซต์เลียนแบบสำ นักข่าวหรือมีการแอบอ้างตัวเป็นบุคคล อื่น ๆ อยู่เต็มไปหมด ข้อสังเกตง่าย ๆ ว่าเว็บไซต์เป็นของแท้หรือเทียม อาจดูได้จากข้อมูลที่เผยแพร่ว่ามีลักษณะ ชวนให้กดเข้าไปดูข้อมูลเพิ่ม เติมแบบ 'คลิกเบท' หรือไม่ และแม้เว็บไซต์จะดูน่าเชื่อถือก็ต้องดูไปถึง ข้อมูลอื่น ๆ ที่เผยแพร่ก่อนหน้านั้นด้วย รวมถึงเปรียบเทียบกับข้อมูลใน เว็บไซต์อื่น ๆ ว่ามีผู้รายงานเรื่องดังกล่าวไว้บ้างหรือไม่ 1. สิ่งที่เราชอบ อาจไม่ใช่สิ่งที่ 'ควรเชื่อ' ระบบจัดการข้อมูลในสื่อออนไลน์ ทั้ง Facebook, twitter, Instagram, line, google จะเรียงลำ ดับข้อมูล ตามความนิยม สิ่งที่ผู้ใช้สื่อมองเห็นเป็นอันดับแรก จึงมักเป็นสิ่งที่เรา แสดงความรู้สึกเชิงบวกหรือข้อมูลที่ค้นหาบ่อย แต่ไม่ได้หมายความว่า ข้อมูลที่ชอบจะเป็นความจริงเสมอไป เพราะคนส่วนใหญ่ไม่ตั้งคำ ถามกับ ข้อมูลที่ตัวเอง 'ถูกใจ' โดยเฉพาะการแชร์สิ่งที่ตัวเอง 'ถูกใจ' ในสื่อ ออนไลน์ แต่เมื่อแชร์ข่าวหรือข้อมูลไปแล้ว กลับส่งผลกระทบต่อชื่อเสียง และความน่าเชื่อถือ เพราะสิ่งที่แชร์เป็นข่าวปลอมหรือข้อมูลลวงโลก 2. คิดก่อนแชร์ ปลอดภัยกว่า สื่อออนไลน์อยู่ได้ด้วยการมีปฎิสัมพันธ์กับผู้ ใช้ ยิ่งมีคนกดไลค์ หรือตอบโต้มากเท่าไหร่ ยิ ่งกระตุ้นให้ข้อมูลเหล่านั้น ถูกแชร์ไปไกลขึ้น ผู้ที่ต้องการหาผลประโยชน์ จากสื่อออนไลน์จึงมักจะ ใช้พฤติกรรมเช่นนี ้ของผู ้ใช้สื่อเป็นเครื่องมือ เพราะการเผยแพร่ข้อมูล ปลอม เพื่อกระตุ้นเร้าอารมณ์ความรู้สึก ทั้งเรื่องอื้อฉาวหรือประเด็นที ่ เป็นข้อขัดแย้งในสังคม รวมถึงข้อความสร้าง แรงบันดาลใจที่อ้างอิงมา แบบผิดๆ จะช่วยปั่นกระแสให้มีการแชร์ต่อไปมากขึ้น 3. 3 การแชร์ข้อมูล การแชร์ของผู้สูงอายุ ซึ่งจะขาดซึ่งการไตร่ตรอง ทำ ให้แม้ จะเป็นข่าวปลอมแค่ไหน ถ้ามันสะเทือนใจของเขา ก็มีโอกาส ที่จะถูกแชร์ต่อไปอย่างรวดเร็ว

4 เหยื่อการตลาดออนไลน์ เรื่องของการสั่งของออนไลน์ เพราะความเข้าถึงง่ายของ เทคโนโลยี ความสะดวกสบาย รวมเร็วและบางร้านก็ไม่มี จำ หน่ายในประเทศไทย การเติบโตทางธุรกิจออนไลน์ก็ทำ ให้ เกิดกิ ปัญปัหาหลายอย่าย่งตามมา เช่นช่ ได้รัด้บรัสินสิค้าค้ที่ไที่ ม่มีม่คุมีณคุภาพ คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 38 การโฆษณาเกินกิจริงริการหลอกให้โห้อนเงินงิและไม่ไม่ด้รัด้บรัสินสิค้าค้ที่สั่ ที่ ง สั่ หรือรืบางครั้ง รั้ ถูกถูยกเลิกลิบริกริารและไม่สม่ามารถติดติตามขอเงินงิคืนคื ได้ เนื่อ นื่ งจากไม่ทม่ราบชื่อ ชื่ ที่แ ที่ ท้ จริงริและ ที่อ ที่ ยู่ขยู่ องผู้ปผู้ ระกอบธุรธุกิจกิ ขอรหัสประจำ ตัวประชาชน เป็นหลักฐานยืนยันตัวบุคคล เมื่อถูกหลอก ลวง ID ประจำ ตัวประชาชนจะสามารถนำ เราไปสู ่ผู ้หลอกลวงได้ แม้ว่า รหัสจะปลอมแปลงเรายังคงสามารถยื ่นรายงานตำ รวจ เพื่อค้นหาได้ 1. เลขที่บัญชีธนาคาร ทุกคนที่ซื้อสินค้าออนไลน์เป็นประจำ จะทราบว่า หมายเลขบัญชีธนาคารเป็นข้อมูลที่สำ คัญในการทำ ธุรกรรมออนไลน์ ดังนั้นนักต้มตุ๋นจะรีบร้อนที่จะส่งหมายเลขบัญชีธนาคารไปให้เหยื่อเพื่อ พยายามให้เหยื่อโอนเงินมาให้เร็วที่สุด แน่นอนว่าหมายเลขบัญชีเป็นอีก หลักฐานหนึ่งในการค้นหาข้อมูลของนักต้มตุ๋น 2. ชื่อผู้ขาย พร้อมชื่อเจ้าของบัญชีก่อนโอนเงิน เทคโนโลยีในปัจจุบันเรา สามารถหาค้นหาบุคคลออนไลน์โดยรู ้เพียงชื่อของพวกเขาผ่านวิธีการ ต่าง ๆ เช่น Facebook, Instagram, line อย่างไรก็ตามเราสามารถใช้ ข้อมูลเหล่านี้เพื่อค้นหานักต้มตุ๋นด้วยรหัสประจำ ตัวประชาชนหรือ หมายเลขบัญชีธนาคารในกรณีส่วนใหญ่ สิ่งที่เกิดขึ้นในโลก อินเตอร์เน็ตจะทำ ให้มีข้อมูลและร่องรอยต่าง ๆ ยังคงอยู่ ดังนั้นเรา อาจสามารถหาข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับความผิดทางอาญาได้ ตัวอย่าง เช่น สิ่งที่ถูกขายความคิดเห็นของลูกค้าโพสต์เกี่ยวกับความผิดทาง อาญาหากมีการหลอกลวงบุคคลอื่น ๆ ด้วย 3. วิธีรับมือเมื่อเป็นเหยื่อการตลาดออนไลน์

โลกดิจิทัล ทำ ให้การสื่อสารรวดเร็วและกว้างไกลมากขึ้น อาจทำ ให้อาจละเลยการ รับรู้ เข้าใจอารมณ์ทั้งของเราและผู้อื่นไปบ้าง การเห็นอกเห็นใจตนเองและผูัอื่นบน โลกดิจิทัลจึงเป็นทักษะสำ คัญที่ทำ ให้พลเมืองดิจิทัลอยู่ด้วยกันอย่างมีความสุข ทักทัษะการเห็น ห็ อกเห็น ห็ ใจบนโลกดิจิดิทัจิลทั5 Digital Emotional Intelligence ความฉลาดทางอารมณ์ดิจิทัล (Digital Emotional Intelligence: DEQ) คือความฉลาดทางอารมณ์ดิจิทัล (Digital Emotional Intelligence: DEQ) หมายถึง ความสามารถในการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้อื่นผ่านสื่อดิจิทัล เช่น การเอาใจใส่ผู้อื่น การแสดงน้ำ ใจ และการช่วยเหลือผู้อื่นบนโลกออนไลน์ แบ่งออกเป็น 3 องค์ประกอบ Empathy 1 2 3 ความตระหนักนัด้าด้น อารมณ์และสังสัคม Social and Emotional Awareness ความเข้าข้ ใจ เห็นห็ ใจ มีน้ำมีน้ำใจต่อต่ผู้อื่นบน โลกดิจิดิทัจิลทั ความตระหนักนัและ การควบคุมคุ อารมณ์ Emotional Awareness and Regulation เป็นการช่วยเหลือผู้อื่น บนโลกดิจิทัล หรือสื่อ ออนไลน์ต่างๆ เช่น การแบ่งปันความรู้บน โลกออนไลน์ การแสดง ความเห็นใจและช่วย เหลือต่อสถานการณ์ที่ เกิดขึ้นในสื่อสังคม ออนไลน์ เป็นการยับยั่งชั่งใจเมื่อ เห็นเนื้อหาที่ไม่ถูกใจ ไม่ แสดงอารมณ์เชิงลบ ผ่านการแสดงความ คิดเห็นในโลกออนไลน์ เป็นความสามารถใน การรควบคุมอารมณ์ กับสิ่งที่ไม่ถูกใจในโลก ดิจิทัล เป็นความสามารถใน การแสดงออกถึงการ รับรู้เกี่ยวกับตนเองใน สังคมและสิ่งแวดล้อม ดิจิทัล เพื่อให้สามารถ อยู่ในสังคมดิจิทัลได้ อย่างมีความสุข คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 39

ความเข้าใจ (Understand) การจัดจัการ (Manage) สมรรถนะความฉลาดทางอารมณ์ดิ ณ์ จิดิทัจิล ทั การรับรู้ (Perceive) เป็นการใช้เครื่องมือในการสร้าง ข้อมูลและเข้าถึงข้อมูลอย่างถูกต้อง 1 เป็นการทำ ความเข้าใจกับ ข้อมูลที่ถูกต้อง 2 การนำ ไปใช้ (Use) เป็นการประเมินข้อมูลที่ รับรู้ และมีวิธีการนำ ข้อมูลไปใช้อย่างถูกต้อง 3 เป็นการจัดการข้อมูลทาง กายภาพและข้อมูลดิจิทัล 4 การเชื่อมต่อต่ (Connect) เป็นการประยุกต์ใช้ข้อมูลเชื่อมต่อความ สัมพันธ์ระหว่างกันในสังคม 5 คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 40

ทุกการกระทำ บนโลกดิจิทัล มักจะทิ่งร่องรอยดิจิทัลไว้อยู่เสมอ พลเมืองดิจิทัลที่ดี จึงควรรับรู้และเข้าใจแนวทางการสื่อสารของโลกดิจิทัล เพื่อสร้างร่องรอยดิจิทัล ที่ดี และไม่สร้างร่องรอยที่อาจก่อให้เกิดความเสียหายทั้งต่อตนเองและผู้อื่นใน อนาคต ทักทัษะการสื่อสารบนโลกดิจิดิทัจิลทั6 Digital Communication Digital Footprint คือ คื อะไร? Digital Footprint คือ รอยเท้าบนโลกดิจิทัล รวมทั้งพฤติกรรมการใช้งานโซเชีย ลมีเดียแพลตฟอร์มต่าง ๆ เช่น Facebook, Twitter, Instagram และ YouTube การพิมพ์ข้อความคอมเมนต์ การโพสต์ข้อความ วิดีโอ เขียนบล็อก การเข้าสู่ เว็บไซต์ การกดไลก์เพจ หรือแชร์ข้อความ พฤติกรรมการใช้งานต่าง ๆ เหล่านี้จะ ถูกบันทึกไว้ ให้ติดตามร่องรอยถึงตัวเราได้ ซึ่งทำ ให้ทั้งผู้ประสงค์ร้ายสามารถ เข้าถึงเข้ามูลได้ ขณะเดียวกันผู้ที่ต้องการสืบค้นประวัติของคุณก็สามารถ สืบค้นได้เช่นกัน หากจะให้อธิบาย Digital Footprint อย่างเข้าใจและเห็นภาพแล้ว นั้น จะพบว่าสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภท เป็นข้อมูลทางดิจิทัลที่เราทิ้งไว้โดยไม่ เจตนา โดยไม่ตั้งใจ ไม่รู้ตัวว่าได้ทิ้ง ร่องรอยไว้บนอินเทอร์เน็ต เช่น IP Address รวมทั้งการค้นหาข้อมูลใน เว็บไซต์ต่าง ๆ เป็น Search History หรือแม้กระทั่งพาสเวิร์ดคอมพิวเตอร์ พาสเวิร์ดเข้าเว็บไซต์ที่ถูกบันทึกไว้ อัตโนมัติ 1 Passive Digital Footprint เป็นข้อมูลทางดิจิทัลที่เปิดเผยโดย เจตนา เช่น การโพสต์ลงบนโซเชียลมี เดียส่วนตัวแพลตฟอร์มต่าง ๆ เช่น Facebook, Twitter, Instagram และ YouTube หรือการส่งอีเมล การเขียน บล็อก การคอมเมนต์เป็นข้อความ หรือรูปภาพ ซึ่งสามารถสืบค้นและส่ง ผลต่อชีวิตเราได้ 2 Active Digital Footprint คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 41

วิธีการหลีกลีเลี่ย ลี่ งการทิ้งทิ้ Digital Footprint แจ้งยกเลิกอีเมลที่ไม่ได้ใช้งาน ตั้งค่าความเป็นส่วนตัวใน Account ต่าง ๆ หลีกเลี่ยงการคลิกเข้าไปใน เว็บไซต์ที่ไม่ใช่ Official Account เพื่อตอบแบบสอบถาม เพราะจะ เป็นการดึงข้อมูลส่วนตัวของเรา ไปได้ หลีกเลี่ยงการโพสต์ที่เป็น สินทรัพย์ส่วนตัวที่จะทำ ให้สูญ เสียทรัพย์สิน เช่น โพสต์อวดบ้าน อวดรถ เป็นต้น และหลีกเลี่ยงการ แชร์โลเคชัน เพื่อให้มิจฉาชีพเข้า ถึงได้ง่าย ทำ การตั้งค่าระบบความ ปลอดภัยเพื่อป้องกันอุปกรณ์ สื่อสารและคอมพิวเตอร์ของคุณ จากภัยคุกคามทางไซเบอร์ และมี การแบ็กอัปข้อมูลไว้เสมอ ปิดโหมดบลูทูธเมื่อไม่ได้ใช้งาน เพราะเป็นช่องทางดึงข้อมูลส่วน ตัวจากมิจฉาชีพ หมั่นอัปเดตระบบปฏิบัติของ โทรศัพท์หรือเครื่องคอมพิวเตอร์ เสมอ ตรวจสอบระบบ Wi-fi สาธารณะ ก่อนใช้งาน ไม่ใช้ Wi-fi ที่ให้เปิด เผยข้อมูลส่วนตัว Passive Digital Footprint การโพสต์หรือการคอมเมนต์ สามารถส่งผลดีและผลเสียต่อ ชีวิตของเราได้ ฉะนั้นเตือนตัวเอง เสมอก่อนจะเขียนอะไรลงไป ใช้ สติ และวิจารณญาณ และเขียน ในเชิงที่สร้างสรรค์แทน ถึงจะลบโพสต์หรือคอมเมนต์ไป แล้ว แต่รอยเท้าดิจิทัลนี้ก็ยัง สามารถสืบค้นได้และอยู่ตลอดไป ในโลกออนไลน์ จึงต้องเพิ่มความ ระมัดระวัง ก่อนจะรับใครเป็นเพื่อน ไม่ว่าจะ เป็นช่องทางออนไลน์ไหน ให้ พิจารณาให้ดี เพราะเราอาจไปเปิด เผยข้อมูลส่วนตัวให้กับมิจฉาชีพ หรือแฮ็กเกอร์ล้วงความลับแบบ ไม่รู้ตัว Active Digital Footprint คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 42

บนโลกดิจิทัลใครก็สามารถเป็นผู้สร้างเนื้อหาขึ้นมาได้ ดังนั้นจึงมีข้อมูลจำ นวน มหาศาล ทั้งข้อมูลที่เป็นจริง และไม่จริง ดังนั้นพลเมืองดิจิทัลที่ดีจึงควรมีทักษะใน การวิเคราะห์ และประเมินข้อมูล ที่ได้รับจากโลกดิจิทัลด้วยเหตุและผล ทักทัษะการเข้าใจและรู้เท่า ท่ ทันทั สื่อดิจิดิทัจิลทั 7 Digital Literacy ประเภทของสื่อบนโลกออนไลน์ สื่อคืออะไร ? (media) ช่องทางการสื่อสารที่นำ เนื้อหาของผู้ ส่งสาร ส่งไปยังผู้รับสารให้สามารถ สื่อสารกันได้ตรงตามวัตถุประสงค์ที่ ต้องการ ในปัจจุบันการพัฒนาระบบ เทคโนโลยีไม่หยุดนิ่ง สื่ออินเทอร์เน็ต พัฒนาขึ้นมาเพื่อการติดต่อสื่อสาร เพิ่มขึ้น 1 Owned Media สื่อชนิดใด ๆ ก็ตามที่แบรนด์เป็นเจ้าของและสามารถควบคุม ได้เอง สามารถเผยแพร่เนื้อหาได้ฟรี และกำ หนดทิศทางของ การสื่อสารได้อย่างเต็มที่ และด้วยคุณสมบัติเช่นนี้ Owned Media จึงรับหน้าที่เป็นแหล่งข้อมูลหลักของแบรนด์ ตลอด จนเป็นป็ตัวตัแทนในการสร้าร้งคาแร็กร็เตอร์แร์ละน้ำ เสียสีงของแบรนด์ ตัวอย่าง Owned Media Facebook Fanpage และ Instagram หลักของแบรนด์ Official Website ของแบรนด์ LINE Official Account Youtube Channel ช่องโทรทัศน์ที่แบรนด์เป็นเจ้าของ อาทิ ช่อง JKN 18 ของบริษัท JKN คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 43

ข้อดีและข้อเสียของ Owned Media ข้อดี: แบรนด์สามารถควบคุมทิศทาง ทรัพยากร เนื้อหา และตารางงานได้ ด้วยตัวเองทั้งหมด ตลอดจน สามารถใช้ Owned Media สร้าง ความสัมพันธฺกับกลุ่มลูกค้าของ ตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพ ข้อเสีย: กว่าจะสร้างความเชื่อมั่น ผ่าน Owned Media ได้ ต้องอาศัย เวลาค่อนข้างนาน และสามารถเข้า กลุ่มเป้าหมายกลุ่มใหม่ ๆ ได้ยาก 2 Earned Media สื่อ สื่ หรือรืเนื้อ นื้ หาใดๆก็ตก็ามที่แ ที่ บรนด์ได์ด้รัด้บรัการกล่าล่วถึงถึผ่าผ่น บุคบุคลที่ส ที่ ามซึ่ง ซึ่ เป็นป็ตัวตัชี้วั ชี้ ดวั ได้อด้ย่าย่งดีว่ดีาว่แบรนด์เด์ป็นป็ที่รู้ ที่ จัรู้กจัมาก แค่ไค่หนในตลาด และเป็นป็ที่รู้ ที่ จัรู้กจั ในแง่มุง่มมุใด ด้วด้ยเหตุนี้ตุนี้ Earned Media จึงจึมักมัถูกถูใช้เช้ป็นป็เครื่อ รื่ งมือมืวัดวัความสำ เร็จร็หลังลัแคมเปญ การตลาดของแบรนด์ต่ด์าต่งๆจบลง ตัวอย่าง Earned Media คลิปรีวิวจากลูกค้าบน Facebook, Reels หรือ TikTok Hashtag ใน X (Twitter) การแชร์โพสต์จาก Facebook Fanpage แล้วนำ มาวิพากษ์วิจารณ์ บทความวิจารณ์บนเว็บไซต์ข่าวหรือหนังสือพิมพ์ รีวิวสินค้าหรือบริการของแบรนด์บนกระทู้พันทิป ข้อดีและข้อเสียของ Earned Media ข้อดี: ค่า ROI ที่ได้จากสื่อประเภทนี้ จะสูงกว่าสื่อประเภทอื่นเสมอ เนื่องจากเป็นกระแสตอบรับที่เกิดขึ้น โดยธรรมชาติ ไม่ได้เสียเงินซื้อพื้นที่ สื่อแต่อย่างใด ข้อเสีย: แบรนด์ไม่สามารถควบคุม เนื้อหาที่เผยแพร่ใน Earned Media ได้ และวัดผลลัพธ์แบบ 100% ได้ค่อน ข้างยาก คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 44

3 Paid Media สื่อ สื่ ที่แ ที่ บรนด์ได์ม่สม่ามารถใช้งช้านได้ฟด้รีต้อต้งจ่าจ่ยเงินงิเพื่อ พื่ ซื้อ ซื้ พื้น พื้ ที่ โฆษณา ให้สห้ามารถเข้าข้ถึงถึกลุ่มลุ่ เป้าป้หมายได้มด้ากขึ้น ขึ้ ความพิเพิศษ ของสื่อ สื่ ประเภทนี้คือคืแบรนด์สด์ามารถกำ หนดกลุ่มลุ่ เป้าป้หมาย หรือรืปรับรัแต่งต่สื่อ สื่ ให้ตห้รงกับกัความต้อต้งการได้ ตัวอย่าง Paid Media การยิงแอด Facebook, Instagram, TikTok และ Social Media ทุก แพลตฟอร์ม การซื้อโฆษณาบน Google การโฆษณาทางโทรทัศน์ (TVC) การซื้อโฆษณาทางสื่อสิ่งพิมพ์ การซื้อพื้นที่ป้ายโฆษณา (Out Of Home) การซื้อโฆษณาในสปอตวิทยุ ข้อดีและข้อเสียของ Earned Media ข้อดี: สามารถเข้าถึงกลุ่มเป้าหมาย หน้าใหม่ ๆ ได้เป็นจำ นวนมาก รวมถึง สามารถวัดผลและบันทึกผลเก็บไว้ได้ ข้อเสีย: ใช้งบประมาณค่อนข้างมาก และจำ เป็นต้องมีการทดสอบก่อน จึง จะสามารถบริหารจัดการงบ ประมาณอย่างมีประสิทธิภาพได้ การจะตัดสินใจว่าแบรนด์ควรใช้สื่อประเภทใด ขึ้นอยู่กับงบประมาณที่แบรนด์ มี และวัตถุประสงค์ในการสร้างสื่อของแบรนด์ ทั้งนี้ แน่นอนว่าหากแบรนด์มีงบ ประมาณค่อนข้างพร้อม วิธีที่ดีที่สุดก็คือการใช้ทั้ง Owned Media, Earned Media และ Paid Media แบบผสมผสานกัน เพราะธรรมชาติของคนเรานั้น หาก มองเห็นโลโก้ สี หรือเสียงที่พูดถึงแบรนด์ใด ๆ ก็ตามในทุก ๆ ช่องทางจะสามารถ จดจำ และสนใจแบรนด์นั้น ๆ ได้ดีกว่าการรับสารผ่านช่องทางเดียว คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 45

Social Media คือ คื อะไร ? โซเชียลมีเดีย (Social Media) คือ เครื่องมือหรือแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ใช้ใน การแชร์ข้อมูลหรือการติดต่อสื่อสารกับบุคคลอื่น ๆ กลายเป็นเรื่องที่ง่าย ขึ้นและมีความรวดเร็วมากกว่าเดิม ผู้ใช้งานโซเชียลมีเดียสามารถแชร์ข้อมูล ได้หลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นข้อความ รูปภาพ หรือวิดีโอ เป็นต้น โดยเนื้อหา ต่าง ๆ บนสื่อออนไลน์ล้วนเป็นข้อมูลที่เปิดกว้างและเราสามารถเข้าถึงโซเชี่ ยลมีเดียได้ง่าย ๆ ด้วยอินเทอร์เน็ตผ่านอุปกรณ์อย่างคอมพิวเตอร์ แท็ปเล็ต หรือสมาร์ทโฟน ประเภทของสื่อโซเชียชีลมีเมีดียดี Social Media มีทั้งหมดอยู่ 5 ประเภทใหญ่ ๆ ด้วยกัน ซึ่งแต่ละประเภทก็ไม่ ได้มีลักษณะที่ตายตัว และไม่สามารถจัดอยู่ในประเภทเดียวด้วย เพราะมัน สามารถเป็นได้หลายอย่างในเวลาเดียวกันนั่นเอง 1 Social Media แบบ Social Network เป็น Social Media ประเภทที่เป็นแหล่งเชื่อมต่อผู้คนด้วย การพูดคุยแลกเปลี่ยนไอเดียต่าง ๆ และติดตามผู้ที่มี ความสนใจเดียวกันหรือคล้าย ๆ กัน ยกตัวอย่างเช่น Facebook, Linkined 2 Social Media แบบ Media Network Social Media ประเภทสำ หรับแชร์คอนเทนต์ที่ดูจะเป็น มีเดียมากกว่า ไม่ว่าจะเป็นรูปภาพและวิดีโอ และเราก็มัก จะติดตามคนที่แชร์เนื้อหาที่เราชอบด้วยเช่นกัน ยกตัวอย่างเช่น Instagram, Youtube คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 46

3 Social Media แบบเน้น Discussions เป็น Social Media ที่เน้นตั้ง Topic พูดคุยกันเป็นหลัก ไม่ เหมือนสองแบบแรกที่เน้นการติดตาม จะเป็นการแลก เปลี่ยนความเห็นหรือทัศนคิตต่อ Topic นั้น ๆ ยก ตัวอย่างเช่น Reddit, Quora หรือ Pantip 4 Social Media แบบเน้น Reviews Social Media ที่เน้นการรีวิวเป็นหลัก เป็นแหล่งคอมมูนิ ตี้ที่เหมาะสำ หรับการศึกษาข้อมูลทางด้านต่าง ๆ เพื่อ ประกอบการตัดสินใจ ยกตัวอย่างเช่น Wongnai, TripAdvisor หรือ Jeban 5 Social Media แบบ Micro เป็น Social Media ประเภทที่เน้นการแชร์ข้อความสั้น ๆ มี เนื้อหาค่อนข้างหลากหลาย ส่วนใหญ่จะเป็นข้อความ มากกว่าภาพหรือวิดีโอ ยกตัวอย่างเช่น Twitter, Tumblr สื่อออนไลน์มีอิทธิพลต่อผู้คนทุกเพศ ทุกวัย โดยเฉพาะผู้ สูงอายุ ซึ่งจะต้องรู้เท่าทันและสามารถใช้ประโยชน์จาก ดินเทอร์เน็ต โซเซียลมีเดีย และสมาร์ทโฟน ในการรับรู้ ข้อมูล ข่าวสาร โปรแกรมการดูแลสุขภาพ จนถึงการทำ ธุรกรรมทางการเงิน โทรศัพท์มือถือถูกพัฒนาให้ฉลาด และอำ นวยความสะดวกได้มากขึ้น ทำ ให้ผู้สูงอายุใช้งาน โทรศัพท์ มือถือสมาร์ทโฟนได้มากกว่าการพูดคุย ทำ ให้ การสื่อสารกว้างขวางมากขึ้น เพราะสามารถพบเจอกับ คนใหม่ ๆ ที่ไม่รู้จัก หรืออาจจะเคยรู้จักกัน เช่น เพื่อนร่วม รุ่น สมัยเมื่อครั้งยังหนุ่มยังสาว รวมถึงสามารถเข้าถึง กลุ่มต่าง ๆ บนโลกออนไลน์ เช่น เพจการทำ บุญ กีฬา สุขภาพ ได้มีการแลกเปลี่ยน ประสบการณ์ซึ่งกันและกัน คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 47

เสียสุขภาพจากการจ้องอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์นานเกินไปจน สายตาพร่ามัว เป็นการทำ ลายจอประสาทตา ท่านั่งที่ไม่ถูกต้อง ทำ ให้ปวดต้นคอ ปวดหลัง การใช้ Social Media ก่อนเข้านอน จะทำ ให้นอนไม่หลับ เนื่องจากมี การกระตุ้นระบบประสาทมากเกินไปจนอาจนำ มาซึ่งโรคนอนไม่ หลับเรื้อรัง และโรคซึมเศร้า ขาดการออกกำ ลังกาย ขาดการปฏิสัมพันธ์กับคนใกล้ชิด บางรายสูญเสียทรัพย์สินเงินทองและเวลามากเกินไปโดยไม่จำ เป็น อาจทำ ให้บริโภคข้อมูลที่ผิด หากทำ ตามก็อาจจะนำ ไปสู่อันตรายได้ การใช้งานโซเชียชีลมีเมีดียดีของผู้สู ผู้ สู งอายุ รับรู้ข่าวสาร ก้าวทันโลก เรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ ได้ตลอดเวลาอย่างง่ายดาย คลายความเหงา ไม่น่าเบื่อ ติดต่อลูกหลานง่ายขึ้นเพียงปลายนิ้วสัมผัส มีสังคมพบปะเพื่อนฝูงในวัย เดียวกันได้ง่ายขึ้น แก้ไขปัญหาสุขภาพเบื้องต้น ประโยชน์ของโซเชียลมีเดียต่อผู้สูงอายุ ข้อเสียจากการใช้โซเชียลมีเดียมากเกินไป คู่มือพลเมืองดิจิทัลสำ หรับผู้สูงอายุ | 48