ทุ่งฟ้าผ่า 106 ปี ความขัดแย้ง ความหวัง และแนวทางสู่สังคมสันติสุข

กรณีทดี่ ิน ทุ่งฟา้ ฝ่า: 106 ปี ความขดั แย้ง ความหวังและแนวทางสู่สังคมสนั ตสิ ขุ 1

2
ทงุ่ ฟา้ ผ่า : 106 ปี ความขดั แยง้ ความหวงั
และแนวทางส่สู ังคมสนั ตสิ ุข

ISBN : 978-616-476-226-8

พิมพ์คร้งั ที่ 1 : ตลุ าคม 2564
จ�ำนวน : 800 เลม่
ผจู้ ดั ทำ� : นกั ศึกษาหลกั สตู รการเสรมิ สร้างสังคมสันติสขุ ร่นุ ที่ 11
กลุม่ ที่ 2 (ดอกลำ� ดวน ดอกชวนชม ดอกลีลาวด)ี

สถาบนั พระปกเกลา้
ศนู ยร์ าชการเฉลมิ พระเกยี รติ 80 พรรษา อาคารรฐั ประศาสนภกั ดี ชน้ั 5
เลขที่ 120 หมู่ 3 ถนนแจง้ วฒั นะ แขวงทงุ่ สองหอ้ ง เขตหลกั ส่ี กรงุ เทพมหานคร 10210
โทรศัพท์ 02 141 9600, 02 141 8383
Website : [email protected]

พิมพท์ ่ี : บริษทั ดมู ายเบส จ�ำกดั
179/11 ถนนนาวงประชาพัฒนา
แขวงสีกนั เขตดอนเมอื ง กรุงเทพมหานคร 10210
โทรศพั ท ์ : 02 565 5935-6, 099 426 5654
Email : [email protected]





คานาจากสถาบันพระปกเกลา้

ประเทศไทยมปี ัญหาการประกาศที่ดินรัฐกบั ราษฎรและการแกป้ ัญหาบุกรุก
และครอบครองที่ดินของรัฐ นับวันจะมีแนวโน้มรุนแรงมากยิ่งข้ึนจากการบริหาร
จัดการของรัฐในอดีตและปัจจุบัน เพราะ “ท่ีดิน” เป็นทรัพย์สินท่ีมีค่า เป็น
หลักประกันของชีวิต เป็นท่ีอยู่อาศัย เป็นแหล่งใช้ทามาหากิน และยังมี
ความหมายของการประกอบสร้างความเป็นชุมชน เป็นครอบครัว และความเป็น
ตวั ตน

กรณีพิพาทโต้แย้งสิทธิในที่ดินแปลงสนามยิงปืนทุ่งฟ้าผ่า จังหวัดจันทบุรี
เป็นอีกกรณีหนึ่งที่เช่ือมโยงสิทธิการครอบครองมายาวนานกว่า 100 ปี ระหว่าง
รัฐกับราษฎร ซึ่งยังไม่มีข้อยุติปัญหาได้ คณะนักศึกษากลุ่มที่ 2 จึงได้ศึกษาและ
วิเคราะห์ข้อเท็จจริง พร้อมจัดกระบวนการจัดการความขัดแย้งและหาทางออก
ร่วมกัน ด้วยกระบวนการมีส่วนร่วมจากผู้มีส่วนได้เสียจนมีความก้าวหน้า และ
ช่วยแก้ปมปญั หาให้เกิดการลดระดับความขัดแย้งด้วยการจัดวางระบบแนวทางท่ี
เป็นประโยชน์สาหรับฝ่ายคู่ขัดแย้ง พร้อมมีบทส่งท้ายต่อการแก้ไขปัญหาและ
สร้างสังคมสันตสิ ขุ ในประเดน็ ที่ดนิ ในกรณีอื่น ๆ ของประเทศตอ่ ไป

สถาบันพระปกเกล้า หวังเป็นอย่างยิ่งว่าเอกสารเผยแพร่กรณี ทุ่งฟา้ ผ่า:
106 ปี ความขัดแย้งความหวังและแนวทางสู่สังคมสันติสุขที่ได้
สะทอ้ น สังเคราะหเ์ ร่ืองราว และข้อเท็จจริงจากกระบวนการจัดการความขัดแย้ง
จากกรณีศึกษาท่ีให้เกิดการสื่อสารอันจะนาไปสู่ผลกระบวนเชิงบวกในการแก้ไข
ปญั หาในสงั คมต่อไป

ศำสตรำจำรย์วุฒสิ ำร ตนั ไชย
เลขำธิกำรสถำบันพระปกเกลำ้



คานา

ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแย้งความหวังและแนวทางสู่

สังคมสันติสุขเป็นหน่ึงในปฏิบัติการเรียนรู้มูลฐาน และเสริมสร้าง
ประสบการณ์เชิงประจักษ์ในประเด็นสาธารณะเพ่ือสร้างสังคมสันติสุข ซ่ึงได้
สะท้อนสังเคราะห์เร่ืองราว และข้อเท็จจริงจากกระบวนการจัดการความ
ขดั แย้งจากกรณศี กึ ษาใหเ้ กดิ การส่ือสารอันจะนาไปสู่ผลกระบวนการเชิงบวก
ในการแกไ้ ขปัญหาในสังคม

กระบวนการจัดการความขัดแย้งและหาทางออกร่วมกัน ด้วย
กระบวนการมีส่วนร่วมจากผู้มีส่วนได้เสีย มีความก้าวหน้าและช่วยคลี่คลาย
ปมปัญหาให้เกิดการลดระดับความขัดแย้ง มีการจัดวางระบบแนวทางที่เป็น
ประโยชน์สาหรับฝ่ายคู่ขัดแย้ง เกิดขึ้นด้วยการจัดพ้ืนที่เรียนรู้ด้านความรู้
ความรับผิดชอบให้เกิดผลกระทบทางบวกต่อสังคมส่วนรวมสู่ การจัดทา
เอกสารสาหรับสื่อสารบทเรียน และองค์ความรู้จากประสบการณ์การเรียนรู้
จริงให้เกิดประโยชน์ต่อไป

เอกสาร ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแย้ง ความหวังและ
แ น ว ท า ง สู่ สั ง ค ม สั น ติ สุ ข จั ด ท า ข้ึ น โ ด ย นั ก ศึ ก ษ า ห ลั ก สู ต ร
ประกาศนียบัตรช้ันสูง “กำรเสริมสร้ำงสังคมสันติสุข” รุ่นที่ 11 โดยได้
นาเสนอข้อมูลทุ่งฟ้าผ่า มูลเหตุข้อพิพาท และความขัดแย้ง 8 คาถาม ร่วม
เรียนรู้ความขัดแย้ง กระบวนการจัดการความขัดแย้งสู่เส้นทางสังคมสันติสุข
การวเิ คราะห์ศักยภาพ และทางออกปัญหาทุ่งฟ้าผ่า บทส่งท้าย และข้อเสนอ
ตอ่ การจดั การความขัดแยง้ ปญั หาที่ดิน สถาบันพระปกเกล้า หวังเป็นอย่างยิ่ง
จะเป็นประโยชน์ต่อภาคส่วนที่เก่ียวข้อง ใช้กระบวนการเชิงบวกในการแก้ไข
ปญั หาในสงั คม ร่วมสรา้ งสังคมสนั ตสิ ุขดา้ นท่ีดินของประเทศไทยต่อไป

ท่มี ำภำพ: https://www.facebook.ทกุ ขร์ อ้ นชำวท่งุ ฟำ้ ผำ่

กิติกรรมประกาศ

ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแย้งความหวังและแนวทางสู่สังคม

สันติสุข จัดทาขึ้นและสาเร็จ โดยการเรียนรู้ร่วมมือ (Collaborative learning)
จากการนาองค์ความรู้ วิธีการปฏิบัติขั้นมูลฐานและประสบการณ์เชิงประจักษ์มา
ใช้ในการขับเคลื่อนประเด็นสาธารณะเพื่อสร้างสังคมสันติสุข ทั้งการลงพื้นท่ี
ศึกษาข้อเท็จจริง วิเคราะห์ และสังเคราะห์ปัญหาความขัดแย้ง พร้อมจัด
กระบวนการหาทางออกความขัดแย้ง และมีข้อเสนอแก้ไขปัญหาในสังคมในพื้นท่ี
เพือ่ ร่วมสรา้ งสังคมสันติสขุ

กรณีศกึ ษานี้ ได้รบั การสนับสนุน สง่ เสริมเรียนรู้ และการเปิดโอกาสให้คณะ
นักศึกษาได้นาความรู้และประสบการณ์การเรียนรู้นามาปรับใช้ และก่อให้เกิด
ประโยชนต์ ่อสังคมและประเทศ ทั้งการสนับสนุนข้อมูล หลักฐานเอกสาร ประชุม
แลกเปล่ียนความคิดเห็น ร่วมคิด และร่วมตัดสินใจ รวมถึงความเอ้ือเฟื้อใน
รูปแบบต่าง ๆ อันส่งผลต่อการศึกษาแก้ปัญหาความขัดแย้งได้อย่างเป็นระบบ
จากบุคลากรและหนว่ ยงาน

พลเอก เอกชัย ศรีวลิ าศ ผ้อู านวยการสานกั สนั ติวธิ ีและธรรมาภบิ าล
อาจารย์ สนุ ี ไชยรส อาจารยท์ ่ปี รึกษาหลักสูตร
คณะกรรมการอานวยการหลกั สตู รสานกั สันติวิธแี ละธรรมาภบิ าล
คณะกรรมการสิทธิมนษุ ยชนแห่งชาติ
สานักงานผ้ตู รวจการแผ่นดนิ
ผู้วา่ ราชการจังหวดั จันทบุรี
สมาชกิ สภาผแู้ ทนราษฎรจังหวดั จันทบรุ ี
กรมธนารักษพ์ น้ื ทจ่ี ันทบุรี
ราษฎรในพ้ืนทต่ี าบลท่าช้าง และตาบลวัดใหม่ อาเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี
พร้อมด้วยคณะนักศึกษาสมาชิกกลุ่มที่ 2 ทุกท่านที่ร่วมแรง ร่วมใจ ทาให้
การศึกษา “กำรจัดกำรควำมขัดแย้งปัญหำที่ดินกรณีสนำมยิงปืนทุ่งฟ้ำผ่ำ”
ครงั้ นีด้ าเนินการสาเร็จลลุ ่วงไปดว้ ยดี พรอ้ มมเี อกสารเผยแพร่ในครัง้ นี้

คณะนักศึกษำกลมุ่ ที่ 2



สารบญั

1. รจู้ ัก “ทุ่งฟา้ ผา่ ” หนา้ 13

2. มูลเหตขุ ้อพิ พาท
และพัฒนาการความขดั แยง้ หนา้ 21

3. คาถาม 8 ขอ้ รว่ มเรยี นรู้
ความขดั แยง้ ทุ่งฟา้ ผ่า หนา้ 41

4. กระบวนการจัดการความขดั แยง้
สเู่ สน้ ทางสนั ตสิ ขุ หน้า 57

5. ศกั ยภาพและทางออกปัญหาทุ่งฟา้ ผ่า หน้า 73

6. บทสง่ ท้ายและข้อเสนอ
ตอ่ การจดั การความขัดแย้งปญั หาทด่ี นิ หน้า 83

เอกสารประกอบการเรยี บเรยี ง หน้า 94

คณะอาจารยท์ ี่ปรกึ ษา หนา้ 95

คณะผู้จัดทา หนา้ 96

12 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

1. รู้จกั “ทุ่งฟา้ ผ่า”

ทุ่งฟา้ ผ่า เรยี กขานชอ่ื นจ้ี ากคาบอก
เล่าปากตอ่ ปากกนั มาว่า

พื้นท่บี ริเวณดงั กล่าวมีลักษณะทาง
กายภาพที่เป็นทีร่ าบโล่ง

เป็นทุง่ หญ้ากว้างใหญ่และชาวบา้ น
ใชป้ ระโยชน์ในการทาการเกษตร

เมอ่ื มฝี นฟา้ คะนอง ฟา้ รอ้ งคาราม
มักเกิดฟา้ ผา่ ฟา้ แลบบรเิ วณทงุ่ อยู่
เปน็ เนอื งๆ จึงถกู เรียกขานต่อปาก

กนั มาว่า

“ท่งุ ฟา้ ผา่ ”

ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แยง้ 13

ความหวงั และแนวทางสูส่ งั คมสนั ติสขุ

14 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

ท่ีดินแปลงดินทุ่งฟา้ ผ่า หรือแปลงสนามยิง

ปืนทุ่งฟา้ ผ่า ซ่ึงต้ังอยู่ที่ตาบลท่าช้าง และตาบลวัดใหม่
อาเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี มีสภาพพื้นที่เป็นท่ีราบสูงถึงเนิน
ราบและมีจดุ เดน่ ของพ้นื ทคี่ ือ อยู่ติดกับตัวเมือง การคมนาคม
และการติดต่อสื่อสารสะดวก มีเสน้ ทางหลัก และมีเส้นทางลัด
หลายเส้นทาง เหมาะแก่การเดินทางติดต่อธุรกิจ เป็นพ้ืนที่
ทางเศรษฐกิจ และการค้า มีหมู่บ้านจัดสรร และโรงงาน ซ่ึง
สรา้ งอาชพี ให้แกค่ นในพ้ืนทจี่ านวนมาก

ที่ดินแปลงทุ่งฟ้ำผ่ำ หรือแปลงสนำมยิงปืนทุ่งฟ้ำผ่ำ
ตั้งอยู่หมู่ที่ 2, 3, 4, 5, 8, 9 ตาบลท่าช้าง และตาบลวัดใหม่
อาเภอเมอื ง จงั หวัดจันทบุรี มีเนื้อท่ีประมาณ 4,375 ไร่ ได้มา
โดยทางราชการหวงห้ามไว้ และจัดซ้ือจากราษฎรบางส่วน
ทั้งน้ี ได้ใช้ประโยชน์ในราชการทหารโดยเป็นสนามฝึกหัด
ยิงเป้าของทหารเรือและทหารบก จนได้เลิกใช้เป็นสนามยิง
ปืนไป แต่ไมป่ รากฏหลักฐานทแ่ี นช่ ดั

ท่งุ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แยง้ 15

ความหวังและแนวทางส่สู งั คมสันตสิ ขุ

16 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

เร่ืองราวขอ้ พิพาทสิทธิการครอบครองมายาวนานกว่า 100 ปี ระหว่าง
รฐั กบั ราษฎรทเี่ ข้าไปครอบครองทาประโยชนใ์ นทด่ี ิน ซึ่งกรมธนารักษ์ได้กล่าว
อา้ งว่าทดี่ ินทพี่ ิพาทได้กันแนวเขตไว้ตามหนังสือสมุหเทศาภิบาล ฉบับลงวันที่
20 พฤษภาคม 2458 และฉบับลงวันที่ 20 กันยายน 2458 ซึ่งมีเนื้อท่ี 4,375
ไร่ (กรมธนารักษ์ 4,282) จงึ เปน็ ทีร่ ำชพสั ดทุ ัง้ แปลง

นอกจากนั้น กรมธนารักษ์ยังกล่าวอ้างว่าปัจจุบันท่ีดินดังกล่าวถูก
ราษฎรเข้าไปบุกรุกทาประโยชน์ เกือบเต็มแปลงซ่ึงมี 1,200 กว่าครัวเรือน มี
ราษฎรร่วม 7,000 คน การทาหน้าที่ของกรมธนารักษ์ จึงทาเพื่อรักษาที่ดิน
ท่ีพิพาทผืนนี้ไว้ และไม่สามารถโอนให้แก่ราษฎรได้ เว้นแต่จะได้ตราเป็น
พระราชบัญญัติเพ่มิ เตมิ

ทีม่ ำภำพ: https://www.facebook.ทกุ ข์ร้อนชำวทงุ่ ฟำ้ ผ่ำ

ทงุ่ ฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แย้ง 17

ความหวังและแนวทางสูส่ ังคมสนั ตสิ ขุ

ปัจจุบัน กรมธนำรักษ์เองก็ยังยืนยันว่ำที่ดินพิพำททั้งแปลง จำนวน
ท้ังหมด 4,375 ไร่ เป็นท่ีรำชพัสดุ พร้อมได้ร้องคัดค้านการขอออกโฉนด
ทีด่ นิ ของราษฎรทีอ่ ยู่ในที่ดินท่ีพิพาททุกรายและจะดาเนินคดีกับราษฎรทาให้
ราษฎรไดร้ บั ความเดอื ดร้อนเป็นอย่างมาก

นอกจากน้ี กรมธนารักษ์ต้องการท่ีจะยุติกรณีพิพาทโดยการให้ราษฎร
แต่ละรายมาพสิ ูจนส์ ิทธใิ นทีด่ ินดงั กลา่ ว โดยท้ังทย่ี ังไม่มีข้อยุติในเร่ืองของแนว
เขตที่ราชพัสดุ และยังเป็นการสร้างเง่ือนไขให้กับราษฎรทาให้เกิดความ
ขัดแยง้ ต่อมา

18 ทุง่ ฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขัดแย้ง
ความหวังและแนวทางสสู่ งั คมสนั ตสิ ขุ

ข้อเท็จจริงท่ีเกิดขน้ึ เป็นอยา่ งไร จึงเปน็ เร่อื ง
ทนี่ า่ ติดตามและนา่ สนใจวา่ ราษฎรอยอู่ อาศยั มา

ได้อยา่ งยาวนาน รุน่ ต่อร่นุ กว่า 4 ร่นุ

แลว้ เหตใุ ดข้อพิพาทถงึ ไมไ่ ด้คล่ีคลายปัญหาลง
ได้ จนฝ่ายรฐั เองก็ตอ้ งใชน้ โยบายขดี เสน้ ตาย
ซง่ึ เปน็ การสรา้ งเงอื่ นไขให้แกร่ าษฎร และเกดิ
ความขัดแยง้ เรื่องการบกุ รุก ทาให้ราษฎรไดร้ บั

ความเดอื ดร้อนเปน็ อยา่ งมาก

ในขณะที่ กรมธนารกั ษ์ต้องการที่จะยตุ ิกรณี
พิพาทโดยการให้ราษฎรแต่ละรายมาพิสจู น์สิทธิ

ในทด่ี ินดังกลา่ ว โดยท่ยี งั ไมม่ ีข้อยตุ ิในเรอื่ ง
ของแนวเขตท่ีราชพัสดุและเกิดอะไรขนึ้ กบั

ผเู้ กี่ยวข้อง

แลว้ เรามาร่วมเรยี นรูไ้ ปด้วยกนั ต่อปัญหาทีด่ ิน
ทงุ่ ฟา้ ผา่ ที่ราษฎรไดร้ ้องขอให้คืนความเป็น
ธรรมในสทิ ธคิ รอบครองทด่ี นิ ดงั กลา่ วไป
ด้วยกนั

ทงุ่ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแย้ง 19

ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ุข

ท่มี ำภำพ: https://www.facebook.ทุกขร์ อ้ นชำวท่งุ ฟำ้ ผำ่

20 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขัดแยง้
ความหวังและแนวทางสสู่ งั คมสันตสิ ุข

2. มลู เหตุข้อพิพาท

และพัฒนาการความขดั แย้ง

“ชาวท่งุ ฟา้ ผา่
ไม่เช่า ไมเ่ ซน็ ”

“ไมเ่ ชา่ ท่ีดนิ ที่เปน็ ของเราเอง
เราไมไ่ ด้รบั ความเปน็ ธรรม

เราอยมู่ าก่อนราชพัสดุ
อยากไดก้ อ็ อกโฉนดให้เรา

แล้วก็มาซอ้ื ตอ่ กนั ไป”

ขอ้ ความแฮชแทก็ ในสื่อออนไลน์เสียงของชุมชนทสี่ อ่ื สาร และสง่ ตอ่ ให้รวมตวั กนั ตอ่ ตา้ น

ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แย้ง 21

ความหวงั และแนวทางส่สู งั คมสันติสขุ

ท่มี ำภำพ: https://www.facebook.ทุกขร์ อ้ นชำวท่งุ ฟำ้ ผำ่

22 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขัดแยง้
ความหวังและแนวทางสสู่ งั คมสันตสิ ุข

ขอ้ ความข้างต้นปรากฏขน้ึ เม่อื กลางปี 2563
ราษฎรได้รวมตัวกันคัดค้านและแสดงจดุ ยนื ที่

ชัดเจนมากข้ึน

“ไม่เช่า ไม่เซน็

ไม่เช่าที่ดินของเราเอง”

พร้อมท้งั ยืน่ หนงั สือให้อธบิ ดีกรมธนารกั ษข์ อ
ความเป็นธรรมกรณีท่ีดินทุ่งฟา้ ผา่ โดยขอสงวน
สทิ ธท์ิ ีด่ ินแปลง จบ.661 เพื่อคมุ้ ครองช่วั คราว

พร้อมน้ี ได้ขอใช้สิทธต์ิ าม พ.ร.บ.ข้อมูลข่าวสาร
ของราชการ พ.ศ.2540 ขอขอ้ มลู เอกสาร
เกย่ี วกับทุ่งฟา้ ผา่

ณ สานักงานธนารักษ์จังหวดั จันทบุรี อาทิ

หลกั ฐานการครอบครองท่ีดินแปลงทงุ่ ฟา้ ผ่าที่
กรมธนารักษ์อา้ งเป็นเจ้าของ การครอบครอง

ท่ีดินท้งั หมดของธนารักษ์ในพื้นทีจ่ ังหวดั
จนั ทบุรี การคดั ค้านการออกโฉนด และเอกสาร
การคัดคา้ นการทาธุรกรรมทกุ ชนิดบนที่ดินทงุ่

ฟา้ ผ่า ประกอบการดาเนินท่ีเกีย่ วขอ้ ง

ทงุ่ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แย้ง 23

ความหวังและแนวทางสูส่ ังคมสนั ตสิ ขุ

24 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

จากข้อมูลและเอกสารท่ีปรากฏนับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2458 ข้อพิพาท

ปัญหาที่ดิน ทุ่งฟ้าผ่า พบว่ามีมายาวนานกว่า 100 ปี เป็นความขัดแย้ง

โดยตรงระหว่างรัฐกับราษฎร โดยจุดเร่ิมของเรื่องราวของความขัดแย้ง จาก

การที่ผูบ้ ังคบั การกรมทหารพรานที่ 9 ได้มีหนังสือถึงสมุหเทศาภิบาล สาเร็จ

ราชการมณฑลจันทบุรี ให้ผู้ว่าราชการจังหวัดจันทบุรี ปลัดกรมการอาเภอ

ท้องท่ีกับพนักงานเกษตรแจ้งแก่ราษฎรท่ีเป็นเจ้าของกรรมสิทธ์ิที่ดินบริเวณ

ทงุ่ เนนิ ปลัด วา่ ทหารมคี วามประสงค์จะขยายแนวเขตสนามยิงปืนทงุ่ ฟ้าผ่าให้

พ้นจากหลังกองมูลดินเดิมออกไปด้านข้าง ๆ ละ 700 เมตร และด้านหลัง

4,000 เมตร เน่ืองจากพื้นท่ีสนามยิงปืนเดิมมีพื้นที่ติดกับไร่นา บ้านเรือน

และถนนสญั จรของราษฎร กระสุนปืนอาจก่อให้เกิดอันตรายข้ึนได้ ดังนั้น มี

ราษฎรเจา้ ของที่ดินรายใดต้องการจะยกหรือขายที่ดินให้กรมทหาร และหาก

ท่ีดินใดเป็นพ้ืนท่ียังไม่มีเจ้าของกรรมสิทธ์ิก็ให้หวงห้ามไว้ ซึ่งเรื่องดังกล่าว

มไิ ดเ้ ป็นกฎหมายแต่เป็นเพียงหนังสอื ส่งั การเพือ่ ดาเนนิ การ และไม่ปรากฏว่า

จังหวัดได้ดาเนินการตามหนังสือท่ีแจ้งมาหรือได้มีประกาศหวงห้ามที่ดินให้
ราษฎรได้รับรู้ผา่ นเอกสารสาคญั 5 ฉบบั ดงั นี ้

(1) สาเนาหนงั สือศาลารัฐบาลมณฑลจนั ทบรุ ีที่ 46/445
ลง 20 พ.ค. 2458

(2) สาเนาหนงั สือศาลารัฐบาลมณฑลจนั ทบรุ ีท่ี 293/3113
ลง 21 ก.ย. 2458

(3) คาพิพากษาศาลฎีกา ความแพง่ ที่ 2029/2543
ลง 27 เม.ย. 2543

(4) คาพพิ ากษาศาลฎีกา ความแพง่ ท่ี 319/2522 ลง 5 ก.พ. 2522
(5) หนงั สือคาสง่ั เจ้าพนกั งานที่ดนิ จงั หวดั จนั ทบรุ ีที่ 26/2535

ลง 17 ธ.ค. 2535

ท่งุ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แยง้ 25

ความหวังและแนวทางสสู่ งั คมสันติสุข

26 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

ในส่วนของกรมธนารักษ์ ก็ได้กล่าวอ้างว่าท่ีดินท่ีพิพาทได้กัน
แนวเขตไว้ตามหนังสอื สมหุ เทศาภิบาล ฉบับลงวันท่ี 20 พฤษภาคม
2458 และฉบบั ลงวนั ที่ 20 กนั ยายน 2458 ซ่งึ มีเนือ้ ท่ี 4,375 ไร่
(กรมธนารักษ์ 4,282) โดยได้ มีการกล่าวอ้ างตามเอกสาร
พพิ ากษาศาลฎีกาเกี่ยวกบั ท่ีดนิ แปลงสนามยงิ ปืนทงุ่ ฟ้าผา่ ได้แก่

- คาพพิ ากษาฎกี า ที่ 3029/2543 ลงวันที่ 27 เมษายน 2543
- คาพิพากษาฎกี า ที่ 4553/2543 ลงวนั ที่ 7 สงิ หาคม 2543
- คาพิพากษาฎีกา ท่ี 7174/2543 ลงวนั ที่ 17 ตุลาคม 2543

ทาใหม้ ีข้อสรุปว่า ที่ดินแปลง “สนามยิงปืนท่งุ ฟ้าผา่ ” เป็นสา-
ธารณสมบตั ิของแผ่นดินที่ใช้ประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะ
ตามประมวลกฎหมายแพ่ง และพาณิชย์ มาตรา 1304 (3) และ
เป็นท่ีราชพสั ดตุ ามพระราชบญั ญตั ิที่ราชพสั ดุ พ.ศ. 2518 มาตรา
4 เป็นท่ีราชพัสดุทั้งแปลง และถูกราษฎรเข้าไปบุกรุกทาประโยชน์
กรมธนารักษ์จึงมีหน้าท่ีเป็นการเฉพาะตามกฎหมายในการดูแล
รกั ษาที่ดินทพ่ี ิพาทผืนน้ไี ว้ เวน้ แต่จะไดต้ ราเปน็ พระราชบญั ญตั ิ

ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแย้ง 27

ความหวังและแนวทางสู่สังคมสนั ติสุข

28 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

ทงุ่ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แย้ง 29

ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

จากข้อมูลท่ีปรากฏแสดงให้เห็นถงึ ความ
ขัดแย้งด้านเอกสาร และความรู้ ความ
เขา้ ใจบนพ้ืนท่กี ารรบั รู้ทแ่ี ตกต่างกัน
สองฝ่ายจึงต้องทาหน้าที่ปกป้องสิทธิ
ข อ ง ต น เ อ ง ฝ่ า ย รั ฐ มุ่ ง เ น้ น ก า ร
แก้ปัญหาบนกรอบของกฎหมาย ฝ่าย
ร า ษ ฎ ร ก็ ลุ ก ขึ้ น ม า เ รี ย ก ร้ อ ง ข อ ค ว า ม
เป็นธรรมในสิทธิ ระบบกรรมสิทธิ์ การ
มีส่วนร่วมของตามเจตนารมณ์ของ
รฐั ธรรมนูญ

30 ท่งุ ฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แย้ง
ความหวงั และแนวทางส่สู งั คมสันติสุข

ทงุ่ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แย้ง 31

ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

ปญั หาท่ดี ินทงุ่ ฟา้ ผ่าระหว่างรฐั กบั ราษฎร
มสี าเหตขุ องความขัดแย้งจาก

• กา รล ะ เมิ ด สิท ธิด้ า นท่ี ดิ นใ นภ า พรว ม เน่ื องจ า ก
หนว่ ยงานของรฐั ไมม่ ีหลักฐานการครอบครอง ไม่มีการกาหนด
อาณาเขตท่ีถูกต้อง ไม่มีกระบวนการที่เกิดจากการกาหนด
ขอบเขตการสงวนหวงห้ามที่ดินของรัฐไม่ชัดเจน ขาดการมี
ส่วนร่วมของราษฎร ใช้อานาจหน้าท่ีของเจ้าพนักงานตาม
ดุลพินิจที่มีมาตรฐานแตกต่างกัน ซ่ึงจากการใช้อานาจรัฐ
ส่วนกลางนี้ เป็นการทาลายสิทธิอานาจชุมชน ตลอดจนขาด
กระบวนการคล่ีคลายข้อพิพาทท่มี ีประสิทธภิ าพเพราะขาดการ
มีส่วนรว่ มของราษฎร

• นโยบายและกฎหมายท่ีไม่สอดคล้องกับสภาวการณ์

ในปัจจุบัน รวมท้ังบุคลากรขาดความรู้ความเข้าใจในบริบท
ชุมชนท้องถ่ิน ส่งผลการปฏิบัติงานท่ียึดมั่นถือมั่นในแนวทาง
ของหน่วยงานที่กากับเป็นหลัก ละเลยแนวปฏิบัติข้อมูล และ
กฎหมายท่เี กยี่ วขอ้ ง

32 ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวงั และแนวทางสสู่ งั คมสันติสุข

• ปัญหาที่ดินมีความเก่ยี วขอ้ งกับการบริหารจัดการที่ดินใน
ระดับกระทรวง จานวน 8 กระทรวง ระดับกรม จานวน
19 กรม รัฐวิสาหกิจ 3 แห่ง และมีกฎหมายหลักท่ี

เกี่ยวข้องกับที่ดิน จานวน 16 ฉบับ ส่งผลให้ไม่มีเอกภาพใน
การบริหารจัดการ ประชาชนสับสนในการถือครองเอกสารที่ดินใน
แต่ละประเภท ทั้งข้ันตอนการออกเอกสารสิทธิท่ีดิน เอกสิทธิ์ทาง
อานาจแกเ่ จ้าหน้าที่รัฐในการดาเนินการ โดยขาดการตรวจสอบจาก
ภาคประชาชน ส่งผลต่อการสูญเสียท่ีดินเพราะขาดหลักฐาน ไม่ได้
รับรูข้ ่าวสาร หรือรู้ถึงความสาคัญของการแสดงสิทธ์ิในทดี่ นิ

• การบูรณาการระหว่างหน่วยงาน ขาดการส่ือสารสร้างความ
เข้าใจให้ผู้มีส่วนได้เสียเข้าใจ และมีวัตถุประสงค์เดียวกันในการหา
แนวทางการแก้ปัญหาร่วมกันได้อย่างย่ังยืนและไม่ช่วยกันศึกษา
ประวตั ศิ าสตร์

ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แย้ง 33

ความหวงั และแนวทางสสู่ ังคมสันติสุข

จากการวิเคราะห์ 4 ระดับความขัดแยง้
ตามแนวคดิ หัวหอม (The onion)
ไดแ้ ก่ จุดยนื ทแี่ ต่ละฝา่ ยแสดงออก

ความตอ้ งการลกึ ๆ ความจาเปน็ พื้นฐาน
และแต่ละฝา่ ยมคี วามกลวั อย่างไร

การวเิ คราะหค์ ู่ขัดแย้งเพื่อค้นหาความ
ต้องการท่ีแทจ้ ริงของกลุ่มต่างๆ
สะทอ้ นให้เหน็ ว่ามีประเดน็ ใดบ้าง
ที่ขัดแยง้ หรือสอดคลอ้ งกัน
สามารถสรปุ คขู่ ัดแยง้ หลกั ได้แก่

ราษฎรในเขตตาบลท่าชา้ ง และตาบล
วัดใหม่ อาเภอเมอื ง จังหวดั จันทบรุ ี กับ

หน่วยงานรัฐคือ กรมธนารักษ์

34 ท่งุ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แย้ง
ความหวงั และแนวทางสสู่ ังคมสนั ตสิ ขุ

“

ธนารกั ษ์ จงั หวดั จันทบรุ ี

ฝา่ ยรฐั ได้ยืนยันวา่ ท่ดี นิ แปลง “สนามยงิ ปนื ท่งุ ฟา้ ผา่ ”
เปน็ สาธารณสมบัติของแผน่ ดนิ ตามประมวลกฎหมายแพ่ง

และพาณิชยแ์ ละเปน็ ทีร่ าชพัสดุ ตามพระราชบญั ญัติ
ท่ีราชพัสดุ พ.ศ. 2518

จงึ ต้องปฏิบัตหิ นา้ ทตี่ ามกฎหมาย
เพื่อรักษาท่ดี ินของรฐั ไวเ้ พ่ือใช้ประโยชน์ของทางราชการ

ตอ้ งดาเนนิ การแก้ไขตามการดาเนนิ งานโครงการ
“ธนารักษป์ ระชารัฐ”

และหากไมไ่ ดป้ ฏิบตั ิหน้าท่ีในการกากับดแู ล้ว
จะเป็นการละเลยปฏบิ ตั หิ นา้ ท่ที ี่ดนิ ของรฐั
ตามแนวทางให้เช่าพิสูจน์สทิ ธ์ิ
การจัดใหเ้ ชา่ และการแก้ไขปญั หา
การบกุ รุกทร่ี าชพัสดแุ ปลงสนามยิงปืน
ทุ่งฟา้ ผ่า

”
ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แย้ง 35

ความหวังและแนวทางสู่สงั คมสันติสขุ

36 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

“

ราษฎรพื้ นท่ีทงุ่ ฟา้ ผา่

คู่ขัดแย้งไดแ้ สดงออกให้เหน็ ถึงจุดยนื ในความตอ้ งการ การมี
กรรมสิทธ์ิในท่ีดนิ และทอี่ ยู่อาศยั และนอกเหนือจากการมีและได้

กรรมสทิ ธ์ใิ นท่ีดนิ แล้ว
ลึก ๆ ของความต้องการก็มคี วามคาดหวงั เรอ่ื ง
ความเป็นธรรมและกรรมสิทธิ์ในที่ดินเอกชนครอบครองและ

การอย่อู าศัยมานานนบั แตอ่ ดตี

ทัง้ นี้ เพราะทีด่ ินเปน็ ทรัพยส์ ินท่มี ีคา่ เป็นหลักประกนั ของชวี ติ

เปน็ ทอี่ ยู่อาศัย เปน็ แหล่งใช้ทามาหากินทงั้ ภาคเกษตรกรรม

และอุตสาหกรรม มีความหมายในการสรา้ งความเป็นชมุ ชน

ความเป็นครอบครัว และความเปน็ ตัวตนในสงั คม

แตบ่ นความต้องการดังกลา่ วยงั มีความกลัว

ต่อการเสียสิทธิและกรรมสิทธ์ิในทดี่ ิน

การสญู เสียท่ีดินและความกังวล

ต่อการเข้าระบบการเช่าที่

ตามระเบียบธนารกั ษป์ ระชารฐั

ในระหวา่ งการเรยี กร้อง

” ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขัดแยง้ 37

ความหวงั และแนวทางสูส่ ังคมสันติสุข

38 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

สรุปประเดน็ ความขัดแย้ง

จุดยนื ความ ความจาเป็ น ความกลวั
(Position) ตอ้ งการ (Fear)
(Need)
(Interest)

ธนารกั ษ์ ยนื ยันว่าท่ดี ินแปลง ปฏิบตั ิหน้าท่ตี าม ต้องดาเนนิ การ การละเลยปฏบิ ัติ
พ้ื นที่ “สนำมยงิ ปนื ทงุ่ กฎหมายเพอ่ื แกไ้ ขตามการ หนา้ ทที่ ่ีดินของรัฐ
จนั ทบรุ ี ฟำ้ ผ่ำ” รักษาทดี่ ินของรัฐ ดาเนินการ ตามแนวทางให้
ไวเ้ พอื่ ใช้ โครงการ เชา่ พสิ ูจน์สทิ ธิ์
เป็นสาธารณสมบตั ิ ประโยชนข์ อง “ธนำรักษป์ ระชำ การจดั ใหเ้ ช่าตาม
ของแผ่นดนิ ตาม ทางราชการ รฐั ” การแก้ไขปญั หา
ประมวลกฎหมาย การบุกรกุ ที่ราช
แพง่ และพาณชิ ย์ พสั ดแุ ปลงสนาม
และเปน็ ท่ีราชพสั ดุ ยิงปืนทงุ่ ฟ้าผา่
ตามพ.ร.บ. ทร่ี าช-
พสั ดุ พ.ศ. 2518

ราษฎร การมีกรรมสิทธ์ิใน ความเปน็ ธรรม แสดงความเป็น การเสียสิทธิ
ตาบล ที่ดนิ และทอ่ี ยอู่ าศยั และกรรมสทิ ธิใ์ น เจา้ ของ และ และกรรมสิทธ์ใิ น
ทา่ ชา้ ง ทดี่ ินเอกชน หลกั ประกันในการ ท่ีดินและการ
และ ครอบครอง และ ใช้ประโยชน์ของ สูญเสยี ท่ดี นิ การ
วดั ใหม่ อยู่อาศัยมานาน พ้ืนที่ เข้าระบบการเช่า
นบั แต่อดตี
ทต่ี ามระเบยี บ
ธนารกั ษป์ ระชารัฐ

ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แย้ง 39

ความหวงั และแนวทางสสู่ งั คมสนั ติสุข

40 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

3. คาถาม 8 ขอ้

ร่วมเรยี นรคู้ วามขัดแย้งท่ีดนิ
แปลงทุ่งฟา้ ผา่

จากการสืบคน้ และหลักฐานข้อเท็จจรงิ ที่
ได้ของทางราชการ และการเรียนร้คู วาม

ขดั แยง้ ในสงั คม

(Conflict Mapping)

การสะทอ้ นจากพื้นท่แี ละกลมุ่ เปา้ หมายผา่ น
องคป์ ระกอบท่ีครอบคลมุ ภาพรวมของ
สาเหตคุ วามขัดแยง้ ของกรณศี กึ ษา
ปญั หาทด่ี นิ แปลงท่งุ ฟา้ ผ่า

ทุง่ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขดั แยง้ 41

ความหวังและแนวทางสสู่ งั คมสนั ติสขุ

แผนท่คี วามขัดแยง้ (Conflict Mapping)
เป็นเคร่อื งมือสาคญั ในการวเิ คราะห์ความขดั แยง้

กรณีทดี่ นิ แปลงทงุ่ ฟา้ ฝา่

42 ท่งุ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแยง้
ความหวงั และแนวทางสู่สังคมสนั ตสิ ขุ

ปมโต้แยง้ การครอบครองท่ีดนิ และการโอนกรรมสิทธิ์

เป็นภาพรวมความขดั แยง้ ปัญหาท่ดี นิ กรณีสนามยงิ ปืนทงุ่ ฟ้าผา่ ที่มีการ
พพิ าทเชอ่ื มโยงสทิ ธกิ ารครอบครองทด่ี นิ ระหว่างรฐั กบั ราษฎรจากการโต้แย้ง
ครอบครองทาประโยชนใ์ นทีด่ ิน และประเดน็ การโอนกรรมสทิ ธใิ์ ห้แก่
ราษฎรได้ ด้วยกรมธนารกั ษ์ยังยนื ยนั ว่าทด่ี นิ พพิ าททัง้ แปลง จานวนทั้งหมด
4,375 ไร่ เป็นที่ราชพสั ดุ จงึ คดั ค้านการขอออกโฉนดที่ดนิ ของราษฎรท่ีอยู่
ในที่ดนิ ท่ีมีกรณีพิพาททกุ รายและจะดาเนินคดกี บั ราษฎร

เพราะการซอื้ ขายท่ีดินเพ่ื อขยายสนามยิงปนื

คือประวัติศาสตรค์ วามขัดแยง้ จากข้อมูลและเอกสารท่ีปรากฏนับตัง้ แตป่ ี
พ.ศ. 2458 ผู้บังคบั การกรมทหารพรานท่ี 9 ไดม้ หี นงั สือถึงสมหุ เทศาภบิ าล
แจง้ แก่ราษฎรท่เี ปน็ เจา้ ของกรรมสิทธ์ิทด่ี ินบริเวณทุง่ เนนิ มคี วามประสงค์จะ
ขยายแนวเขตสนามยิงปนื ทุ่งฟา้ ผา่ จากเดิมออกไปด้านข้าง ๆ ละ 700 เมตร
และดา้ นหลัง 4,000 เมตร

กรมทหารพรานท่ี 9 ได้ซื้อท่ีดินท่ีเนินปลดั และทงุ่ นา

ปี 2459-2461 ฝา่ ยทหารไดข้ อจับจองสงวนสิทธไ์ิ ว้เปน็ ทดี่ นิ ของกรมทหาร
พราน รวมเป็นเนื้อท่ี 198 ไร่ 1 งาน 5 วา มีแตไ่ ม่พบแผนทีผ่ า้ แก้วรวม ทั้ง
เอกสารการยกให้และสญั ญาซือ้ ขายทด่ี ินบรเิ วณดังกลา่ ว

ทุ่งฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแย้ง 43

ความหวังและแนวทางส่สู งั คมสันติสขุ

44 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

พบมกี ารออก นสล. และไม่พบการเวนคืนทดี่ ิน

ปี 2477-2497 อธิบดีกรมท่ีดินมีหนังสือแจ้งออก นสล.ให้ 7 ฉบับ รวม
เนื้อที่ 1,782 ไร่ โดยไม่เก่ียวข้องกับ 198 ไร่ และยังพบว่ามีการออก
นสล. น่าจะไม่ถูกต้องเน่ืองจากเมื่อวันที่ 6 ธันวาคม 2477 เจ้าหน้าท่ี
พนักงานท่ีดินผู้ออก นสล.ท่ีดินแปลงนี้บางส่วนได้ออกโฉนดไปแล้ว และ
มรี าษฎรถือกรรมสิทธิ์ครอบครองอยู่เป็นจานวนมาก ทหารจึงทาหนังสือ
ขอระงับการออก นสล. และแจ้งว่าจะทาการสารวจใหม่ตาม พ.ร.บ.
เวนคืนท่ีดิน แต่ไม่ปรากฏว่ามีการออก พ.ร.บ.เวนคืนท่ีดิน ในบริเวณนี้
แต่อยา่ งใด

การย้ายแนวเขตเกดิ ผลกระทบมากขึ้น

ปี 2530 มีการย้ายแนวเขตทาให้ทหารไม่มีหลักฐานและสานักงานราช
พัสดุจนั ทรบรุ เี องก็ไมส่ ามารถทราบวา่ มแี นวเขตทดี่ ินตรงไหน จึงส่งผลให้
ราษฎรไดร้ บั ความเดอื ดรอ้ นเพ่มิ ข้ึน

การสอบปากคาสอดคลอ้ งกับทางราชการ

ปี 2545-2546 จากบันทึกปากคาสอบสวนการแก้ไขปัญหาที่ราชพัสดุ
“สนามยิงปืนทุ่งฟ้าผ่า” โดยผู้นาท้องถ่ิน ผู้ปกครองพ้ืนท่ี ผู้ทรงคุณวุฒิ
และผู้อาวุโส จานวน 21 ราย สอดคล้องกันว่าทางราชการได้มาโดยการ
ซอ้ื ทีด่ ินมาจากราษฎร และแผนท่ีสนามยิงปืนท่ีติด ส.ค.1 ทุกด้าน แสดง
ว่าทหารได้ใช้ท่ีดินทาสนามยิงปืนไม่เกิน 200 ไร่ ต่อมาทางทหารจึงเลิก
ใช้ และไปใชท้ ี่อาเภอมะขามเปน็ สถานทยี่ ิงปืนจนถึงปจั จบุ นั

ทุง่ ฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขัดแย้ง 45

ความหวังและแนวทางสู่สงั คมสนั ตสิ ุข

46 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ

หลังจากนัน้ ราษฎรได้ทาหนังสือร้องเรียนขอความ
เ ป็ น ธ ร ร ม ต่ อ ค ณ ะ ก ร ร ม า ธิ ก า ร ก า ร ป ก ค ร อ ง
วุฒิสภา ร้องเรียนขอความเป็นธรรมเร่ืองท่ีดิน
แปลงทงุ่ ฟา้ ผา่ และมขี ้อสรุปได้ว่าจังหวัดประกาศให้
ร า ษ ฎ ร ที่ อ้ า ง สิ ท ธิ ใ น ที่ ดิ น ห รื อ ห ลั ก ฐ า น ก า ร
ครอบครอง รวมถึงกรณีไม่มีหลักฐานให้ยื่นคาร้อง
พิสูจน์สิทธิ์ และการสอบพิสูจน์สิทธิ์ตามมติ กปร.
ท่ีดินท่ีทาประโยชน์แล้วให้รับสิทธิ์ตามเอกสารสิทธิ
ท่ีดินที่ไมม่ ีเอกสารสิทธิใหส้ อบสวนพิสูจนส์ ิทธิ์

บริบทของความขดั แย้ง:

ปัญหาข้อพิพาทและความขัดแย้งปัญหาที่ดินอยู่อาศัยระหว่างรัฐกับ
ประชาชน ซึ่งมีความสัมพันธ์ระหว่างทรัพยากรที่ดินของรัฐ และระบบ
การจัดการท่ีดินในระดับท้องถิ่น เกี่ยวข้องกับหลักกฎหมาย นโยบาย
และแนวทางการบริหารจัดการในระดับชาติ ตลอดจนวิธีคิด และ
กระบวนการบริหารจัดการในแต่ละท้องถิ่น อันส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิต
อาชีพ ความเป็นอยู่ และความมนั่ คงในที่อยู่อาศัย

ทุง่ ฟา้ ผ่า: 106 ปี ความขัดแย้ง 47

ความหวังและแนวทางสู่สังคมสนั ตสิ ุข

48 ทุ่งฟา้ ผา่ : 106 ปี ความขดั แยง้
ความหวังและแนวทางสู่สังคมสันตสิ ขุ