องค์ความรู้ด้านการจัดระบบอนุรักษ์ดินและน้ำในเขตพัฒนาที่ดิน

89

ภาพท่ี 2-88 ปลกู พชื ตระกลู ถ่วั แลวไถกลบเปนปุยพชื สด

ภาพที่ 2-89 ไถกลบตอซงั ขาว
5) การจัดการดินทรายเพอ่ื ปลูกพืชผกั พชื ไร ไมผ ลและไมยนื ตนบางชนดิ

ดินทรายในพ้ืนท่ีดอน ที่มีการระบายนํ้าดีหรือดีปานกลาง ไมมีน้ําแชขังในฤดูฝน
สามารถปลูกพืชสามารถปลูกพืชไดหลายชนิด เชน ขาวไร ปอแกว ถ่ัวลิสง มันสําปะหลัง สับปะรด
ขาวโพด แตงโม ไมผลและไมยืนตนบางชนิด เชน มะมวง มะขาม นอยหนา พุทรา นุน สะเดา ไผ
ยูคาลิปตัส กระถินณรงคและกระถินเทพา รวมท้ังใชปลูกพืชผักบางชนิด เชน แตงกวา ผักกาดเขียว
ปลี ผักกาดหอม และพริกขี้หนู เปนตน เลือกชนิดพืชปลูกที่เหมาะสม ทําการปรับปรุงดินและเพิ่ม
ความอดุ มสมบรู ณของดนิ ดว ยอนิ ทรียวัตถุ เชน ปยุ คอก ปยุ หมกั หรอื ปลูกพชื ตระกูลถ่ัวแลวไถกลบ
เปนปุยพืชสด เพ่ือเพิ่มความสามารถในการอุมนํ้าของดิน รวมกับใชนํ้าหมักชีวภาพ หรือใชปุยเคมี
ในอตั ราท่ีเหมาะสมตามคําแนะนําของชนิดพืชท่ีปลกู และควรใชป ยุ เคมีรว มกับปุยอนิ ทรยี 

การปลูกพืชผัก ควรปรับปรุงดินดวยอินทรียวัตถุ ไดแก ปุยคอก ปุยหมัก อัตรา 2-4
ตันตอไร หรือปลูกพืชตระกูลถั่วแลวไถกลบเปนปุยพืชสด รวมกับการใชปุยเคมีสูตรและอัตราท่ี
เหมาะสมสําหรับพืชผักแตละชนิด การใชวัสดุคลุมดินเพ่ือปองกันการระเหยของน้ําและเก็บรักษา
ความช้ืนไวในดิน สําหรับพืชไร เชน ขาวโพดเล้ียงสัตว มันสําปะหลัง การใชปุยพืชสด เกษตรกร
อาจหวานเมล็ดพืชตระกูลถั่วแลวไถกลบกอนปลูกพืชหลัก หรือปลูกแซมระหวางแถวแลวสับกลบ
โดยปลกู หลงั จากพืชหลกั เจรญิ เติบโตแลว เพอ่ื ปองกันการแยงน้าํ และธาตุอาหาร

90

ภาพที่ 2-90 ใชว สั ดคุ ลุมเพอ่ื ปองกันการระเหยของนํ้า และเกบ็ รักษาความช้นื

ภาพที่ 2-91 ปลูกพืชปยุ สด ภาพที่ 2-92 ปลกู พชื ปุยสดแซมระหวางแถวแลวสบั กลบ
แลวไถกลบ

การปลูกไมผลและไมยืนตน ขุดหลุมปลูกใหกวางกวาปกติ ใสปุยหมักหรือปุยคอ
กรองกน หลุม อตั รา 25-30 กโิ ลกรัมตอตน ปลูกพืชคลุมดินหรือใชวัสดุคลุมโคนตนเพื่อปองกันการ
ระเหยของน้ํา และรักษาความชื้นไวในดิน และมีการจัดการนํ้าท่ีเหมาะสม เชน การฝงกระบอกดิน
เผาหรือตมุ ดนิ บรเิ วณโคนตน หรอื การใหนํา้ แบบหยด เปนตน

ภาพที่ 2-93 การปลูกไมผ ลและไมยนื ตน

91

2.4.6 ดินตืน้
ดินต้ืน หมายถึง ดินที่มีช้ันลูกรัง กอนกรวดหรือเศษหินปะปนอยูในเน้ือดินเทากับหรือ

มากกวา รอยละ 35 โดยปริมาตร หรือพบชั้นมารล หรือชั้นหินพื้นอยูต้ืนกวา 50 เซนติเมตรจาก
ผิวดิน ซึ่งเปนอุปสรรคตอการชอนไซของรากพืช ทําใหพืชไมสามารถเจริญเติบโตไดดีและให
ผลผลติ ตาํ่

1) ลักษณะของดินตื้น
ดินต้ืนหรือความหนาของช้ันดินบนนอยกวา 50 เซนติเมตร จากผิวดิน ทําใหพืชมี

การเจรญิ เตบิ โตไมดี
ดินต้ืนพบท่ัวไปในทุกภาคของประเทศ มีเน้ือท่ี 46,090,109 ไร ไดแก กลุมชุดดินที่

25 45 46 47 48 49 51 และกลุมชุดดนิ ท่ี 52 ดินตนื้ แบงออกเปน 4 ประเภท คอื
(1) ดินต้ืนในพ้ืนที่ลุมถึงช้ันลูกรังหรือกอนกรวด มีเน้ือที่ 8,881,718 ไร ไดแก กลุม

ชุดดินที่ 25
(2) ดินต้ืนในพื้นที่ดอนถึงชั้นลูกรัง กอนกรวดหรือเศษหินอยูขางลาง มีเนื้อที่

26,133,752 ไร ไดแ ก กลมุ ชดุ ดินท่ี 45 46 48 และกลุมชดุ ดินท่ี 49
(3) ดินตื้นในพนื้ ท่ดี อนถงึ ช้ันมารลอยูขา งลาง มีเนื้อท่ี 2,096,678 ไร ไดแก กลุมชุด

ดินที่ 52
(4) ดินต้ืนในพ้ืนท่ีดอนถึงชั้นหินพื้นอยูขางลาง มีเนื้อที่ 8,977,961 ไร ไดแก กลุม

ชดุ ดนิ ท่ี 47 และกลุมชุดดินที่ 51

ภาพท่ี 2-94 ลักษณะของดนิ ต้ืน

92

2) ปญ หาของดินต้ืน
มชี น้ั ลูกรัง กอ นกรวด หรอื เศษหนิ ปะปน ทาํ ใหเ ปน อุปสรรคตอ การชอนไชของราก

พืช และการไถพรวน ดินมีความอุดมสมบูรณตํ่า ความสามารถในการดูดซับน้ําและธาตุอาหารต่ํา
เนอ้ื ดนิ เหนยี วมีนอ ยทาํ ใหก ารเกาะยึดตัวของเม็ดดินไมด ี เกิดการชะลางพงั ทลายไดงา ย

3) แนวทางการจดั การดนิ ต้ืน
(1) เลือกพ้ืนท่ีทําการเกษตรท่ีมีหนาดินไมนอยกวา 20 เซนติเมตร และไมมีกอน

กรวดหรือลกู รังกระจัดกระจายอยทู ผ่ี ิวดนิ มากนกั สว นพ้นื ทที่ เ่ี ปน ดนิ ตืน้ มากและมีเศษชน้ิ สวนกอน
กรวด หินเนื้อหยาบ ปะปนอยหู นาผวิ ดินจํานวนมาก ไมเหมาะสมสําหรับการปลกู พืชเศรษฐกิจ ควร
ใชปลูกไมยืนตนโตเร็ว เชน กระถินณรงค กระถินยักษ ขี้เหล็กบาน สีเสียดแกน สะเดา ยูคาลิปตัส
กา มปู นนทรี เปนตน หรอื ทาํ ทงุ หญา เลยี้ งสตั ว โดยการปลกู หญา ผสมถ่วั

(2) เลือกชนิดพชื ปลูกและมกี ารจัดการท่ีเหมาะสม หากเปนพืชไร ควรเลือกพืชที่มี
ระบบรากตื้น พืชทนแลง หรือปลูกพืชแบบผสมผสาน สําหรับการปลูกไมผล ไมยืนตน ควรมีการ
จัดการเฉพาะหลุม ขุดหลุมปลูกใหกวางประมาณ 75x75x75 เซนติเมตร นําหนาดินหรือดินจากท่ีอ่ืน
ผสมกบั ปุยคอกหรือปุยหมกั รองกน หลมุ

(3) มีการเขตกรรมที่เหมาะสม ไถพรวนดินใหนอยท่ีสุด เพ่ือปองกันการชะลาง
พงั ทลายของดิน

(4) เพ่ิมความอุดมสมบูรณของดิน โดยใชปุยอินทรีย ไดแก ปุยหมัก ปุยคอก หรือ
ปลูกพืชตระกูลถ่ัวแลวไถกลบ เพ่ือเพิ่มความสามารถในการดูดซับธาตุอาหารและน้ําใหแกดิน และ
ใชปุยเคมีรวมดว ยตามความเหมาะสมกบั ชนิดพชื ทป่ี ลกู

(5) ใชวสั ดุคลุมดินเพือ่ ปองกันการระเหยของนาํ้ และเก็บรกั ษาความช้นื ในดนิ
(6) การจัดการน้ําที่เหมาะสม จัดหาแหลงน้ําใหพอเพียงกับการเพาะปลูก และมี
การใหน ้ําอยางมปี ระสทิ ธิภาพ เชน ใหนํ้าแบบหยด เปนตน
(7) พ้นื ท่ที ม่ี ีความลาดชัน ควรมีมาตรการอนุรักษดินและนํ้า ไถพรวนและปลูกพืช
ตามแนวระดับขวางความลาดเทของพื้นท่ี ปลูกพืชคลุมดิน เชน หญารูซ่ี กระถิน ถั่วเวอราโน ถั่ว
มะแฮะ แคฝรั่ง เปนตนโดยปลูกสลับกับแถวพืชหลักท่ีปลูกไว เพ่ือลดการชะลางพังทลายของดิน
หรอื ปลูกหญา แฝก เปนตน

93

ภาพที่ 2-95 การปลูกไมผ ลไมย นื ตน ขุดหลมุ ปลูกใหกวางและลึก ภาพที่ 2-96 ปลกู พืชคลมุ ดนิ

ภาพที่ 2-97 การเจริญเติบโตของพชื ผักปลูกในดนิ ปนกรวด
2.4.7 ดนิ ดาน

ดินดาน หรือชั้นดาน หมายถึง ชั้นดินท่ีอัดตัวแนนทึบหรือชั้นท่ีมีสารเชื่อมอนุภาคของ
ดนิ มาจับตัวกันแนนทึบและแข็งจนเปนอุปสรรคตอการชอนไชของรากพืช การไหลซึมของน้ําและ
การถายเทอากาศ โดยทั่วไปถาพบดินดานต้ืนกวา 50 เซนติเมตรจากผิวดิน จะสงผลกระทบตอการ
ปลูกพืชมาก ถาพบดินดานระหวางความลึก 50-100 เซนติเมตรจากผิวดิน จะสงผลกระทบตอการ
ปลูกพืชบางแตไมมาก และถาพบดินดานอยูลึกมากกวา 100 เซนติเมตรจากผิวดิน ถือวาไมมีปญหา
ตอการปลกู พืช

1) ลกั ษณะของดินดาน
ดินดานเปนชน้ั ท่ีอดั ตัวกนั แนน หรือมีสารเชอ่ื มแขง็ เปนแนวขนานกบั หนา ดินที่ความ

ลึกแตกตางกันไป จนเปนอุปสรรคขัดขวางการชอนไชของรากพืช การไหลซึมของน้ํา การถายเท
อากาศ และมีผลตอการเจริญเติบโตและการใหผลผลิตของพืชท่ีปลูก ชนิดของดินดาน แบงออกได
2 ชนดิ คือ

(1) ดินดานที่เกิดข้ึนตามธรรมชาติ เปนชั้นดินที่มีการเชื่อมตัวกันแนนทึบและแข็ง
เกดิ ขน้ึ โดยการยึดเกาะกันระหวา งอนุภาคของเมด็ ดนิ กบั สารเช่อื มตา งๆ ทีม่ ีอยูใ นดิน

94

(2) ดินดานท่ีเกิดข้ึนจากการใชท่ีดินไมเหมาะสม เกิดจากการอัดแนนของเน้ือดิน
จากการไถพรวนดวยเครื่องจักรกลขนาดใหญในขณะที่ดินมีความชื้นไมเหมาะสม ดินเปยกแฉะ
เกินไปและไถพรวนทีร่ ะดบั ความลึกเดียวเปนประจาํ

2) แนวทางการจดั การดินดาน
ดินดานหรอื ชั้นดานทเ่ี กดิ ตามธรรมชาติ การจัดการทําไดคอนขางยาก ควรปลอยไว

ใหเปนปาธรรมชาติ สําหรับดินดานท่ีเกิดจากการเขตกรรมหรือการใชที่ดินที่ไมเหมาะสม สามารถ
นํามาใชประโยชนเ พอ่ื ปลกู ได โดยมกี ารจดั การดิน ดงั น้ี

(1) การไถระเบิดดินดานโดยใชไถสวิ่ หรอื ที่เรียกวา Ripper ไถทําลายช้ันดาน โดย
การไถ 2 แนว ตัดกันเปนตารางหมากรุก จากน้ันไถดวยผาล 3 เพ่ือพลิกดิน และไถพรวนดวยผาล 7
เพ่ือยอยดินและกลบรอยเบิกดินดาน ปองกันการสูญเสียความชื้นจากใตดิน เม่ือช้ันดินดานถูก
ทําลาย นํ้าสามารถซึมลงใตดิน เก็บกักไวใชในหนาแลง และรากพืชสามารถชอนไชลงไปในดินได
สะดวกข้ึน อยางไรก็ตาม การไถระเบิดดานเปนการเพิ่มคาใชจาย จึงไมจําเปนตองไถระเบิดทุกป
ขึ้นอยูกับชนิดของดินและวิธีเขตกรรม เชน พ้ืนที่ที่ปลูกมันสําปะหลัง อาจไถระเบิดดานปเวนป
สว นไรอ อ ยควรไถระเบดิ ดานชว งรื้อตอออ ยทกุ ครั้ง คอื ประมาณ 3-4 ปตอ คร้งั

(2) การสลายช้นั ดินดานดวยรากหญาแฝก การปลูกหญาแฝกเพ่ือใหรากชอนไชลง
ไปในดินสามารถชวยทําลายชั้นดานไดเชนกัน ทําใหเกิดชองวางในดินมากขึ้น กอนการปลูกใหใช
สวา นเจาะดินเจาะลกึ ลงไปในชน้ั ดาน จากนนั้ ใสดนิ ดลี งไปในหลมุ ที่เจาะ แลว จึงปลกู หญา แฝก ราก
หญาแฝกจะเจริญเติบโตหย่ังลึกลงไปไดดี หากมีการใหน้ําเพ่ิมเติมจะชวยรักษาความชุมช้ืนใหแก
ดิน ความช้ืนท่เี กดิ ขึ้นจะชว ยสลายโครงสรางดินดาน เกดิ การสรางดินขึน้ มาใหมโดยธรรมชาติ

(3) การปองกันการเกิดช้ันดานใตชั้นไถพรวน ควรไถพรวนในขณะที่ดินมี
ความช้ืนเหมาะสม ไมไ ถพรวนบอ ยคร้ัง หรอื ไถพรวนขณะทด่ี ินเปย กเกนิ ไป เพ่ือใหด นิ มีโครงสรา ง
ดีข้ึน รากพืชสามารถชอนไชไปหาอาหารและมีการเจริญเติบโตไดดีขึ้น การปลูกหญาแฝกเพื่อให
รากชอนไชลงไปในดนิ ก็สามารถชวยทําลายชนั้ ดานไดเชน กัน ทําใหเ กิดชองวา งในดินมากข้ึน

ภาพท่ี 2-98 ลักษณะดนิ ดาน ภาพที่ 2-99 การไถระเบิดดินดานโดยใชไถสิ่ว

95

2.4.8 ดินในพน้ื ที่ท่ีมคี วามชนั สงู
พนื้ ทท่ี ีม่ คี วามชันสูง หรือพื้นที่ลาดชันเชิงซอน หมายถึงพ้ืนที่ท่ีมีความลาดชันมากกวา

35 เปอรเ ซน็ ต สวนใหญเ ปนภูเขาสูงในภาคเหนือและภาคใตบางสวน มีสภาพเปนปาธรรมชาติ เมื่อ
ถกู แผวถางหรือเผาเพ่อื ปลกู พืชหรอื ทาํ ไรเล่ือนลอย จะเกิดการชะลางพงั ทลายของดินสูง

1) แนวทางการแกไขปญหาดนิ ในพ้ืนที่ทมี่ คี วามชนั สูงหรอื มีปญหาการชะลางพังทลาย
พืน้ ทที่ ี่มคี วามลาดชนั มากกวา 35 เปอรเ ซน็ ต และยังมสี ภาพเปนปา ควรปลอยไวให

เปนปาธรรมชาติ สวนพื้นที่ท่ีเปนปาเส่ือมโทรม ควรฟนฟูใหกลับมาเปนพ้ืนท่ีปาไม รวมกับการ
จดั ระบบอนุรกั ษดินและนํ้า

การปอ งการการชะลางพังทลายของหนาดิน ทําไดโดยการจัดระบบอนุรักษดินและ
นํ้าทเ่ี หมาะสม โดยมีทัง้ วิธีกล เชน การทําข้ันบันไดดิน การสรางคันดินก้ันน้ํา คันดินเบนนํ้า การทํา
ครู ับน้ําหรือ ทางระบายน้าํ และวธิ พี ืช เชน การปลูกพืชตามแนวระดับ การปลูกหญาหรือพืชตระกูล
ถั่วเปนแถบตามแนวระดับขวางความลาดเทของพื้นท่ี การปลูกพืชคลุมดิน การปลูกหญาแฝก หรือ
อาจใชทัง้ วิธีกลและวิธีพืชรวมกัน เชน การทาํ ขน้ั บนั ไดและปลูกพชื คลุมดินตามแนวระดับ เปน ตน

ภาพท่ี 2-100 พื้นที่ถูกแผว ถาง ภาพที่ 2-101 ปลกู พชื ตามแนวระดบั ขวางความลาดเทของพน้ื ที่
เพอ่ื ทําไรเ ล่อื นลอย

96

บรรณานุกรม

กรมพฒั นาทีด่ นิ . 2555. ตามรอยพระบาท จอมปราชญแหง ดิน ปลูกหญาแฝกทว่ั ถน่ิ ผนื ดนิ ไทย
ใน : ตามรอยพระบาทจอมปราชญแ หง การพฒั นาที่ดิน ครบรอบ 49 ป. กรุงเทพฯ :
กรมพัฒนาทด่ี นิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

กรมพัฒนาที่ดนิ . 2554. คูมอื การฟนฟูดนิ เคม็ ในภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ. กรงุ เทพฯ :
กรมพัฒนาทีด่ นิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

กรมพัฒนาที่ดนิ . 2553. คูมือการพัฒนาท่ีดนิ สําหรบั หมอดินอาสาและเกษตรกร. กรุงเทพฯ :
กรมพัฒนาท่ีดนิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ. กรงุ เทพฯ.

กรมพัฒนาท่ดี นิ . 2547. จอมปราชญแหง การพฒั นาท่ดี นิ . กรงุ เทพฯ : กรมพฒั นาท่ีดิน
กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

กรมพฒั นาท่ีดนิ . 2541. ความรูเรอ่ื งหญา แฝก. กรงุ เทพฯ : กรมพัฒนาทดี่ ิน กระทรวงเกษตรและ
สหกรณ

กรมพฒั นาทดี่ นิ และสถาบนั สง เสรมิ การสอนวทิ ยาศาสตรแ ละเทคโนโลยี. 2553. คูมอื การจดั การ
ดินและการอนุรกั ษด นิ . กรงุ เทพฯ : กรมพัฒนาที่ดนิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ และ
สถาบนั สงเสริมการสอนวทิ ยาศาสตรและเทคโนโลยี กระทรวงศกึ ษาธกิ าร.

กลุมวิจยั และพัฒนาการใชป ระโยชนห ญา แฝกในการจดั การดิน. 2548. คมู ือ เร่อื งการใชป ระโยชน
หญาแฝกเพอ่ื การพฒั นาที่ดนิ . กรุงเทพฯ : สาํ นกั วจิ ยั และพฒั นาการจดั การดนิ
กรมพัฒนาท่ีดนิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

กองฝกอบรม. 2536. คูมอื การดาํ เนนิ งานและฝก อบรม การพัฒนาและรณรงคก ารใชห ญาแฝก
อันเน่ืองมาจากพระราชดําร.ิ กรงุ เทพฯ : ฝายการพมิ พ กองแผนท่แี ละการพมิ พ
กรมพฒั นาทดี่ นิ .

คณะกรรมการจัดทาํ ปทานกุ รมปฐพีวิทยา. 2541. ปทานกุ รมปฐพวี ิทยา. กรงุ เทพฯ. สํานกั พิมพ
มหาวิทยาลยั เกษตรศาสตร.

บริษัท ปตท. จาํ กัด (มหาชน). 2556. เรื่อง มหศั จรรยห ญา แฝก. ใน : เอกสารสงเสรมิ ความรูเ กย่ี วกับ
หญา แฝก. กรุงเทพฯ : กรมพัฒนาทดี่ นิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

บริษทั ปตท. จาํ กัด (มหาชน) และกรมพัฒนาท่ีดิน. 2552. คูม ือการขยายพนั ธแุ ละการปลกู หญาแฝก
เพื่อการอนรุ กั ษด ินและน้ํา. กรุงเทพฯ. พิมพค รั้งที่ 3. บรษิ ทั ปตท. จํากดั (มหาชน).

97

พิทยากร ลิ่มทอง. 2551. หญาแฝก : การใชป ระโยชนในการอนุรกั ษดนิ และนํา้ . กรงุ เทพฯ :
กรมพัฒนาทีด่ นิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

สถาบนั วจิ ยั พชื ไร กรมวิชาการเกษตร. 2552. เทคโนโลยีการปลูกมันสําปะหลงั ในพน้ื ที่ดินดาน.
กรุงเทพฯ : กรมวิชาการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

สาํ นักงานคณะกรรมการพเิ ศษเพือ่ ประสานงานโครงการอันเนอื่ งมาจากพระราชดําริ (สํานักงาน
กปร.). 2555. จอมปราชญแหง การพฒั นา กาํ แพงธรรมชาติท่ีมชี วี ติ . กรงุ เทพฯ :
บริษัท อมรนิ ทรพ ร้นิ ต้งิ แอนดพบั ลชิ ช่ิง จาํ กัด (มหาชน)

สํานักงานคณะกรรมการพเิ ศษเพือ่ ประสานงานโครงการอนั เน่อื งมาจากพระราชดําริ (สํานักงาน
กปร.). 2554. แผนแมบทการพัฒนาและรณรงคก ารใชห ญาแฝกอันเนอื่ งมาจากพระราชดาํ ริ
ฉบับที่ 5 (พ.ศ. 2555-2559) : กรงุ เทพฯ.

สาํ นักงานคณะกรรมการพเิ ศษเพือ่ ประสานงานโครงการอันเน่อื งมาจากพระราชดาํ ริ (สํานกั งาน
กปร.). 2547. สาระนารเู รือ่ งหญาแฝก โครงการพฒั นาและรณรงคการใชห ญาแฝก
อันเนื่องมาจากพระราชดําริ. กรุงเทพฯ. พมิ พค รั้งที่ 4. หา งหนุ สว นจาํ กดั อรุณการพิมพ

สถาบนั วิจยั และพฒั นาหญา แฝก. 2554. 84 ตน แบบ ปลูกหญาแฝกดงึ นา้ํ สรางดิน. กรงุ เทพฯ :
กรมพฒั นาท่ดี นิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

98

บทท่ี 3
ขนั้ ตอนการจดั ระบบอนุรกั ษด ินและน้ําในเขตพัฒนาทีด่ นิ

โครงสรางเนอ้ื หา
3.1 การคัดเลือกพืน้ ที่เขตพฒั นาทด่ี นิ
3.1.1 กาํ หนดขอบเขตพ้ืนทเ่ี ขตพัฒนาทด่ี นิ ตามลกั ษณะลุม นา้ํ
3.1.2 การข้ึนทะเบยี นเขตพฒั นาทดี่ นิ
3.2 การวางแผนแมบทดาํ เนนิ งานเขตพัฒนาท่ีดนิ
3.2.1 การวเิ คราะหปญ หาสภาพพ้นื ที่/SWOT ของเขตพฒั นาทดี่ ิน
และความตอ งการของเกษตรกร
3.2.2 การทาํ แผนทแี่ ละขอ มลู แผนที่ มาตราสวน 1:25,000
3.2.3 การสาํ รวจวเิ คราะหพ น้ื ท่อี ยา งละเอยี ดเพื่อกําหนดพ้ืนทด่ี าํ เนินการ
3.2.4 การจัดทาํ รายงานแผนแมบทการดาํ เนินงานจดั ระบบอนุรักษด นิ และนํา้
ในเขตพฒั นาท่ีดิน
3.2.5 การขออนุมัติงบประมาณดาํ เนินการ
3.3 การบรหิ ารงานจัดทาํ เขตพฒั นาท่ดี นิ
3.3.1 การจัดองคก รเพ่ือดําเนนิ การจดั ทาํ เขตพัฒนาทีด่ นิ
3.3.2 การกาํ หนดดชั นชี ีว้ ดั ผลสําเรจ็ ของการพฒั นาทีด่ นิ
3.3.3 การติดตามและประเมนิ ผลการดําเนนิ งาน

แนวคดิ
1. การคัดเลือกพื้นท่ีเขตพัฒนาที่ดิน เปนขั้นตอนหนึ่งของการจัดระบบอนุรักษดินและนํ้า

ในเขตพัฒนาที่ดิน ซ่ึงมีหลักเกณฑท่ีใชในการคัดเลือกพื้นท่ี กําหนดขอบเขตพ้ืนที่เพ่ือจัดทําเขต
พฒั นาท่ีดิน และขน้ึ ทะเบยี นเปนเขตพัฒนาที่ดิน

2. การวางแผนแมบทดําเนินงานเขตพัฒนาท่ีดิน เปนข้ันตอนหลังจากไดข้ึนทะเบียนเปน
เขตพฒั นาทด่ี ินเรียบรอยแลว จงึ ดาํ เนนิ การท่นี ําไปสูการพัฒนาท่ีดินในเขตพัฒนาท่ีดินดังกลาว ตาม
สภาพพื้นท่ี ลําดับความสําคัญของปญหา ลําดับความสําคัญของความตองการของเกษตรกร และ
นาํ มาประมวลขน้ึ เปนแผนแมบทเพ่ือการดาํ เนนิ งานในเขตพัฒนาทีด่ ินไดอ ยางเหมาะสมตอ ไป

99

ทั้งนี้ประกอบดวย การวิเคราะหสภาพพ้ืนท่ี และความตองการของเกษตรกร การจัดทําแผนท่ีตางๆ
การสํารวจวิเคราะหพ้ืนท่ีจริง เพื่อวางแผนการจัดระบบอนุรักษดินและน้ํา การจัดการดิน และการ
ปรบั ปรงุ บํารุงดินซงึ่ ตอ งผานการมีสว นรวมและผานความเห็นชอบจากทกุ ภาคสวนไดแก เกษตรกร
ผูนําชุมชน และหนวยงานที่เก่ียวของ ตลอดจนมีการประเมินราคางานพัฒนาท่ีดินและกิจกรรม
ตา งๆ เพ่ือการขออนุมตั ิงบประมาณดําเนนิ งานเขตพฒั นาทด่ี นิ ตอไป

3. การบริหารงานจัดทําเขตพัฒนาท่ดี ิน มกี ารแตงตงั้ คณะกรรมการเพอ่ื การบริหารและ
จดั การเขตพฒั นาทดี่ ินอยางเปนระบบ ประกอบดว ย คณะกรรมการบรหิ ารเขตพฒั นาทดี่ นิ
คณะทํางานสํารวจและออกแบบงานอนรุ กั ษดินและนํา้ มกี ารกาํ หนดตวั ช้ีวดั เพอ่ื ใชใ นการประเมนิ
ความสําเรจ็ ของการดาํ เนนิ งานทัง้ ดนิ นา้ํ ส่งิ แวดลอม ปา ไม และดา นเศรษฐกิจและสังคม ตลอดจน
มกี ารตดิ ตามและประเมนิ ผลการดําเนนิ งานเพ่ือการบรหิ ารจดั การลุมนา้ํ อ่ืนๆ ของประเทศไดต อ ไป

วัตถปุ ระสงค
เพ่ือใหเจา หนาท/ี่ ผใู ชคมู ือไดเรยี นรู รบั ทราบ และสามารถอธบิ ายขน้ั ตอน
1. การคัดเลือกพื้นที่เขตพัฒนาที่ดิน ของการจัดระบบอนุรักษดินและน้ําในเขตพัฒนาที่ดิน

หลักเกณฑท่ีใชในการคัดเลือกพ้ืนที่ การกําหนดขอบเขตพื้นท่ี และการข้ึนทะเบียนเปนเขตพัฒนา
ทดี่ ินได

2. การวางแผนแมบทดําเนินงานเขตพัฒนาท่ีดิน ประกอบดวย การวิเคราะหสภาพพื้นท่ี
และความตองการของเกษตรกร การจัดทําแผนท่ีตางๆ การสํารวจวิเคราะหพ้ืนที่จริง การวางระบบ
อนุรักษดินและนํ้า การจัดการดิน และการปรับปรุงบํารุงดิน การมีสวนรวมและผานความเห็นชอบ
จากทุกภาคสวนไดแก เกษตรกร ผูนําชุมชน และหนวยงานท่ีเกี่ยวของ วิธีการประเมินราคางาน
พัฒนาที่ดิน และการขออนุมัติงบประมาณดาํ เนินงานเขตพัฒนาท่ดี นิ ได

3. การบริหารงานจัดทําเขตพัฒนาทีด่ ิน การกําหนดตวั ชว้ี ัด การตดิ ตามและประเมนิ ผลการ
ดําเนนิ งานเพอื่ การบริหารจดั การลมุ น้ําอืน่ ๆ ของประเทศใหม ปี ระสทิ ธภิ าพมากข้นึ ได

100

บทที่ 3 ข้นั ตอนการจัดระบบอนุรักษด ินและน้ําในเขตพัฒนาท่ีดิน

การจัดระบบอนุรักษดินและน้ําในเขตพัฒนาที่ดิน จําเปนตองมีการคัดเลือกพ้ืนที่และ
กําหนดเขตพัฒนาท่ีดินกอน เพื่อใหการดําเนินงานตางๆ เชน การสํารวจและจัดทําแผนท่ีภูมิ
ประเทศ แผนที่ดิน แผนท่ีสภาพการใชที่ดิน แผนท่ีวางแผนการใชที่ดิน จัดทําระบบอนุรักษดินและ
นา้ํ พฒั นาแหลง นา้ํ ปรับปรุงบํารุงดิน ในพื้นท่ีดําเนินการใหมีความเหมาะสม โดยมีรายละเอียดและ
ขั้นตอนการดาํ เนนิ การ ดังตอไปน้ี

3.1 คัดเลือกพ้ืนทเี่ ขตพัฒนาท่ีดิน

สถานีพัฒนาท่ีดิน (สพด.) ดําเนินการคัดเลือกพ้ืนที่ท่ีมีปญหาการใชประโยชนท่ีดิน เพื่อ
กาํ หนดเปนเขตพัฒนาทดี่ ิน โดยมีหลกั เกณฑการคัดเลอื กพื้นที่ ดงั นี้

3.1.1 กาํ หนดขอบเขตพนื้ ทเี่ ขตพัฒนาที่ดินตามลกั ษณะลุม นํา้

1) สพด. ประชุมช้ีแจงเกษตรกร ผูนําชุมชน และหนวยงานท่ีเกี่ยวของ เพื่อใหรับทราบ
ถงึ วตั ถุประสงคการดาํ เนินงานเขตพฒั นาทีด่ นิ วิธีดาํ เนนิ การ และประโยชนท่เี กษตรกรจะไดรับจาก
การดาํ เนินการ

(1) พน้ื ทีท่ ่ีคดั เลือกควรเปนพนื้ ที่เกษตรกรรมทม่ี ปี ญ หาการใชประโยชนท ี่ดิน
(2) เกษตรกรสวนใหญใ หความรวมมือในการดาํ เนินการ
2) สพด. วงรอบพื้นที่เขตพัฒนาท่ีดิน ลงในแผนที่ภูมิประเทศ มาตราสวน 1:50,000
ควรมคี าพิกดั ของพ้ืนท่ีเขตพฒั นาทดี่ นิ อยา งนอ ย 4 จดุ
3) สพด. จัดทําขอมูลเบ้ืองตน เชน ขอมูลการใชประโยชนท่ีดิน ขอมูลทั่วไป เชน
สภาพเศรษฐกจิ สังคมของเกษตรกร และสภาพปญหาของพ้ืนท่ี
4) สพด. สงขอมูล ตามขอ 1-3 ใหสํานักงานพัฒนาที่ดินเขต (สพข.) เพ่ือกําหนดเขต
พัฒนาท่ีดนิ พรอมระบุช่ือลุมน้าํ ยอ ย/สาขา และข้ึนทะเบียนเขตพัฒนาที่ดนิ

3.1.2 ข้นึ ทะเบียนเขตพัฒนาท่ีดนิ

1) สพข. จัดสงขอมูลเขตพัฒนาที่ดินที่ผานความเห็นชอบของคณะกรรมการบริหาร
เขตพัฒนาท่ดี ินแลว ให กผง. นาํ เสนอกรมฯ พจิ ารณาและขน้ึ ทะเบยี นเปนเขตพฒั นาท่ดี ิน โดยจัดสง
ขอมลู ดงั กลาวในรูปแบบเอกสารแผนพิมพแ ละดจิ ติ อลไฟล จาํ นวน 1 ชดุ

2) กองแผนงาน (กผง.) แจงผลการพิจารณาของกรมฯ ให สพข. ทราบ และประสาน
หนวยงานสว นกลางทเ่ี ก่ียวขอ ง หาก สพข. และ สพด. ตองการขอรับการสนบั สนุนขอ มลู ตางๆ

101

ภาพที่ 3-1 ขนั้ ตอนการกําหนดเขตพฒั นาทีด่ ิน
3.2 วางแผนแมบทดาํ เนนิ งานเขตพัฒนาทด่ี นิ

3.2.1 การวิเคราะหป ญหาสภาพพืน้ ที่ ขอบเขตพัฒนาทด่ี นิ และความตอ งการของเกษตรกร
สพด. วิเคราะหจ ุดแขง็ จุดออน โอกาส ปญหาและอุปสรรค (SWOT) ของเขตพฒั นาท่ดี นิ
สพข. สรุปและลําดับความสําคัญ ปญหาของพ้ืนที่และความตองการของเกษตรกร

ตรวจสอบวงรอบขอบเขตพ้นื ทดี่ ําเนนิ การจากแผนที่ มาตราสวน 1:50,000 ท่ี สพด. สงมา โดยพิจารณา
จากแผนที่เสนชั้นความสูง (มาตราสวน 1:4,000) แลวนํามากําหนดวงรอบขอบเขตพื้นที่ดําเนินการ
ตอ ไป

102

3.2.2 ทาํ แผนท่แี ละขอมูลแผนที่
สพข. ดําเนินการทําแผนท่ีและขอมูลแผนท่ี มาตราสวน 1:25,000 ของเขตพัฒนาท่ีดิน ซ่ึง

ประกอบดว ยแผนทีต่ างๆ ดังนี้
แผนที่ขอบเขตพืน้ ทบ่ี นภาพถายออรโธสี
แผนท่เี สน ชนั้ ความสงู
แผนทคี่ วามลาดชนั
แผนทด่ี ิน
แผนที่สภาพภมู ิอากาศ
แผนทส่ี ภาพการใชท ี่ดนิ (Land use map)
แผนท่ถี ือครอง
ชั้นขอ มลู คณุ ภาพลุม นํา้ /ปาไม
แผนที่ขอมลู พนื้ ฐานทางกายภาพ เชน ถนน ทางนํ้า หมบู าน ฯลฯ
แผนการดาํ เนนิ งานเขตพฒั นาท่ดี ิน
แผนที่แผนการใชทด่ี ิน (Land use planning map)

หมายเหตุ : สพข. สามารถประสานขอขอ มูลดงั กลาว และขอรับความชว ยเหลอื จากหนวยงาน
สว นกลางที่รบั ผดิ ชอบได

3.2.3 การสํารวจวิเคราะหพ น้ื ที่อยา งละเอยี ดเพื่อกาํ หนดพน้ื ท่ดี าํ เนนิ การ

1) กําหนดพ้ืนท่ีดําเนินการในเขตพัฒนาที่ดิน : กําหนดจุดพื้นที่ดําเนินการท่ีเปนตัวแทน
ปญหาหลักของเขตพัฒนาท่ีดิน (พ้ืนท่ีเขตพัฒนาท่ีดินอาจมีพื้นที่ดําเนินการหลายจุด แตละจุดเปน
ตวั แทนปญหาท่แี ตกตางกัน)

จดั ทาํ แผนที่ภมู ปิ ระเทศมาตราสว น 1 : 4,000 แสดงขอบเขตวงรอบพืน้ ทีด่ ําเนินการ
วางแผนงานจดั ระบบอนุรกั ษดินและน้าํ /การจดั การดิน/การปรบั ปรุงบํารงุ ดนิ
2) ประชุมช้ีแจงแผนงานจัดระบบอนุรกั ษดินและน้ํา
ประชุมชี้แจงแผนงานจัดระบบอนุรักษดินและนํ้า/การปรับปรุงบํารุงดิน และกิจกรรม
พัฒนาทด่ี นิ ในพน้ื ทดี่ าํ เนินการแกเกษตรกร ผนู าํ ชมุ ชน และหนว ยงานที่เกี่ยวของ
ปรบั ปรงุ /แกไ ขแผนงาน (กรณีมปี ญหาอุปสรรค)
ขอความเห็นชอบแผนการดําเนินงานจัดระบบอนุรักษดินและน้ําจากเกษตรกร ผูนํา
ชมุ ชน และหนวยงานท่ีเก่ยี วขอ ง

103
3) จดั ทาํ รายงานเบอ้ื งตนของเขตพฒั นาท่ีดนิ

สงรายงานเบ้ืองตนเสนอใหคณะกรรมการบริหารเขตพัฒนาที่ดินประจํา สพข.
พิจารณาใหค วามเห็นชอบ (หากไมเหน็ ชอบ/แกไ ขปรับปรุง แลว นํามาเสนอคณะกรรมการฯ อกี ครง้ั )

ภาพท่ี 3-2 ขน้ั ตอนการสํารวจและยกรางแผนการดาํ เนนิ งาน

104

3.2.4 จัดทํารายงานแผนแมบทการดําเนินงานจัดระบบอนุรักษดินและน้ําในเขตพัฒนาท่ีดิน:
ประกอบดว ยขอมูลตางๆ ดังน้ี

1) ขอมูลพื้นฐานทั่วไป ทรัพยากรดิน น้ํา ปาไม สิ่งแวดลอม สภาพภูมิอากาศ สภาพ
เศรษฐกิจและสังคม วิเคราะหปญหาของพ้ืนท่ี ความตองการจองเกษตรกร จัดลําดับความสําคัญของ
ปญหาทีต่ องการแกไ ขและพฒั นา

2) ขอมูลพื้นฐานการสํารวจดิน วิเคราะหดิน แผนการใชที่ดิน พ้ืนท่ีดําเนินการ แผนการ
ดําเนินงาน และออกแบบงานจัดระบบอนุรักษดินและน้ําในเขตพัฒนาที่ดิน/การปรับปรุงบํารุงดิน/
กจิ กรรมพฒั นาที่ดิน พรอ มแผนทท่ี ัง้ หมด

3) การประเมินราคางานจัดระบบอนุรักษพรอมแบบมาตรการอนุรักษดินและน้ํา/การ
ปรับปรุงบํารุงดิน /กิจกรรมพัฒนาท่ีดิน ตามแผนงานในเขตพัฒนาท่ีดิน (แยกตามพื้นที่ดําเนินการ/
ปญ หาของพ้นื ที่)

4) การประเมนิ ความคุมคา ทางเศรษฐกจิ ท่จี ะดาํ เนนิ การ
5) วางแผนตดิ ตามและประเมนิ ผลการจดั ระบบอนุรกั ษดินและนํา้ ในเขตพฒั นาท่ดี ิน

3.2.5 การขออนมุ ัติงบประมาณดําเนินการ

สพด. จัดสงรายงานแผนแมบทการดําเนินงานจัดระบบอนุรักษดินและน้ําในเขตพัฒนา
ทีด่ นิ ตามขอ 3.2.4. มายัง กผง. เพ่ือการตรวจสอบและขออนุมัติงบประมาณดําเนินการตอไป อน่ึง กรณี
มปี ญหาขอสงสยั ของแผนการดําเนินงาน/แผนและแบบระบบการอนรุ ักษดินและน้ํา/การปรับปรุงบํารุงดิน/
กิจกรรมพัฒนาที่ดินของเขตพัฒนาท่ีดิน กผง. สามารถประสานใหหนวยงานที่รับผิดชอบพิจารณา
ตรวจสอบและขอความชวยเหลือได เชน สํานักวิจัยและพัฒนาการจัดการที่ดิน (สวจ.) สํานักวิศวกรรม
เพ่ือการพัฒนาทดี่ นิ (สวพ.) เปนตน

105

Chart 3/3

เสนอแผนฯ เพ่อื นําเขา้ แผนงานงบประมาณประจาํ ปี

(ร่าง) แผนการดําเนนิ งานจัดระบบอนุรกั ษด์ ินและนาํ้

7

ประชมุ เกษตรกรในพน้ื ที่ คร้งั ท่ี 3
สพด. ประชุมเกษตรกร ผนู้ ําชมุ ชน และหนว่ ยงานท้องถ่ิน
ทเ่ี ก่ียวข้อง เพ่ือช้ีแจงแผนฯ (ฉบบั รา่ ง) ท่ีไดป้ รับปรุงแก้ไขแลว้

ขอความเห็นชอบ

เห็นชอบ เสนอ

8

คณะกรรมการบรหิ ารเขตพฒั นาท่ีดนิ

คณะทาํ งานฯ จดั ทํารายงานผลการสํารวจและออกแบบฯ พร้อม
แผนงานและข้อมูลต่าง ๆ เสนอคณะกรรมการบรหิ ารเขตพฒั นา

ทดี่ นิ เพอ่ื ขอความเห็นชอบ

เหน็ ชอบ

สวจ. ตรวจสอบ 9 จดั ลาํ ดับเขา้ แผนปฏบิ ตั ิงานและ
งานที่เก่ยี วข้อง งบฯ ประจําปี (จัดสรรงบฯ)
(ระบบอนุรกั ษ์ฯ) กผง.

สวพ. 10

(งานแหลง่ น้ํา) สพข. / สพด.

ดาํ เนนิ การ
ตามแผนทไ่ี ดร้ ับอนมุ ัติ

ภาพที่ 3-3 เสนอแผนการดําเนนิ งานจัดทาํ ระบบอนรุ กั ษด ินและนํา้ เพอ่ื เขาแผนงานงบประมาณประจาํ ป

106

3.3 การบริหารงานจดั ทาํ เขตพฒั นาท่ดี นิ

การจัดทําเขตพัฒนาที่ดินตองใชความรูหลายดาน เพื่อใหการดําเนินงานจัดทําระบบอนุรักษดิน
และนํา้ ในเขตพฒั นาทด่ี ิน ซง่ึ เปนการบูรณาการงานพัฒนาที่ดินของกรมฯ อยางเปนระบบ มีประสิทธิภาพ
สัมฤทธ์ผิ ล สามารถตรวจสอบตดิ ตามประเมนิ ผลการดาํ เนนิ งานเขตพัฒนาท่ีดิน ท้ังดานการบริหารจัดการ
และตัวชี้วัดทางวิชาการ กรมฯ และ สพข. จึงแตงคณะกรรมการและมอบหมายหนวยงานที่เก่ียวของ
เพื่อดาํ เนนิ การบริหารและจัดการเขตพฒั นาทีด่ นิ อยางเปนระบบ

3.3.1. การจดั องคก รเพอื่ ดาํ เนนิ การจดั ทาํ เขตพฒั นาที่ดนิ
1) คณะกรรมการบริหารเขตพัฒนาท่ดี นิ มีองคประกอบและหนาที่ ดงั น้ี
(1) องคป ระกอบ
ก. ผอู ํานวยการสาํ นกั งานพฒั นาท่ดี นิ เขต เปน ประธาน
ข. หวั หนา ฝา ย/ผอู าํ นวยการสวนตา งๆ ของ สพข. ผอู าํ นวยการสถานพี ัฒนา
ท่ีดิน ผูแ ทนสาํ นักวจิ ยั และพฒั นาการจดั การท่ดี ิน สาํ นักวทิ ยาศาสตรเพอื่
การพัฒนาท่ดี นิ สาํ นกั สํารวจและวิจยั ทรัพยากรดิน สาํ นกั เทคโนโลยีการ
สาํ รวจและทาํ แผนที่ และสํานกั วศิ วกรรมเพือ่ การพฒั นาทด่ี นิ เปนกรรมการ
ค. ผูอาํ นวยการสว นวางแผนการใชท ด่ี ิน เปน เลขานกุ าร
(2) หนา ท่ี
ก. พิจารณากลั่นกรองและสนับสนุนขอมูลทางวิชาการ เพื่อกําหนดเขต
พัฒนาท่ดี นิ
ข. จัดทําแผนที่มาตราสวน 1: 25,000 ในการกําหนดพื้นท่ีเขตพัฒนาที่ดิน
ขอบเขตพ้ืนท่ีลุมน้ําใหครอบคลุมพ้ืนท่ีดําเนินการ เพ่ือวิเคราะหปญหา
ของพื้นที่/ความตองการของเกษตรกร และกรอบแนวทางการแกไขใน
ภาพรวมของลุมนาํ้
ค. พิจารณาอนุมัติแผนงาน แผนปฏิบัติการ เพื่อใชเปนแผนหลักในการ
ดําเนินงานเขตพัฒนาที่ดินลุมนํ้า และเสนอคําขอตั้งงบประมาณรายจาย
ประจาํ ป และ/หรืองบประมาณทองถ่ิน/จังหวัด
ง. สนบั สนนุ การปฏิบัตงิ าน กาํ กบั ดูแล และติดตามประเมนิ ผล
จ. รวบรวมและจัดทาํ รายงานผลการดําเนนิ งานเสนอกรมฯ
ฉ. แตงต้ังคณะทาํ งานตามความจาํ เปน และเหมาะสม

107

2) คณะทาํ งานสํารวจและออกแบบงานอนุรักษดินและน้ํา (ระดับเขต) มีองคประกอบ
และหนาที่ ดังน้ี

(1) องคป ระกอบ
ก. ผูอํานวยการสํานักงานพัฒนาท่ีดินเขต หรือผูที่ไดรับมอบหมาย เปน
ประธาน
ข. ผูแ ทนสถานีพฒั นาทด่ี ิน หัวหนา ฝา ยสาํ รวจเพือ่ ทาํ แผนท่ี ผอู าํ นวยการสวน
วางแผนการใชท่ีดิน ผูอํานวยการสวนวิเคราะหดิน ผูอํานวยการสวน
วิชาการเพ่ือการพัฒนาทีด่ นิ เปนคณะทํางาน
ค. ผูอํานวยการสวนวางแผนการใชที่ดนิ เปน เลขานกุ าร

(2) หนา ที่
ก. จัดทําขอมูลพ้ืนฐานในพ้ืนที่ เพื่อวิเคราะหปญหาและหาแนวทางรวมกับ
เกษตรกร โดยจัดทําแผนที่ มาตราสวน 1:4,000 เพื่อทําแผนที่การถือครอง
ที่ดินรายแปลง ขอบเขต พื้นท่ีดําเนินการ แผนที่จําแนกชั้นความลาดชันของ
พ้ืนท่ี จัดทําแผนท่ี มาตราสวน 1:4,000 เพื่อทําแผนที่ภาพถายออรโธสี แผนท่ี
สภาพการใชท่ีดินปจจุบัน แผนที่ดินแบบละเอียด แผนที่วางแผนการใชที่ดิน
และขอ มูลสภาพเศรษฐกจิ และสังคม
ข. สํารวจ วิเคราะหดนิ และศกั ยภาพดิน
ค. วิเคราะหสภาพปญหา กําหนดกิจกรรมแนวทางแกไข และการใชมาตรการ
อนุรักษดินและน้ํา เพ่ือจัดทําแผนงาน แผนปฏิบัติการพัฒนาในพ้ืนท่ี
ดําเนินการเขตพฒั นาท่ีดินลุมนํา้
ง. เสนอ (ราง) แผนการดําเนินงานจัดวางระบบอนุรักษดินและนํ้าท่ีจัดทํา เพื่อ
ช้แี จงเกษตรกร ผูนาํ ชุมชน และหนวยงานทเี่ กีย่ วของรบั ทราบ
จ. สรุปรายงาน (ราง) แผนฯ แผนปฏิบัติการพัฒนาในพื้นที่ดําเนินการเขต
พัฒนาที่ดิน ลุมนํ้าเปนรูปเลมตามแบบฟอรมที่กําหนด เสนอตอคณะ
กรรมการบริหารเขตพัฒนาท่ดี ิน

3.3.2 การกําหนดดัชนีช้ีวดั ผลสําเร็จของการพัฒนาที่ดนิ
สํานักวิจัยและพัฒนาการจัดการที่ดิน สํานักวิทยาศาสตรเพ่ือการพัฒนาที่ดิน สํานัก

สํารวจและวิจัยทรัพยากรดิน สํานักวิศวกรรมเพื่อการพัฒนาท่ีดิน และกองแผนงาน รวมกับ
สํานักงานพัฒนาท่ีดินเขต ดําเนินการวิเคราะหลุมน้ําสาขา และจัดทําดัชนีชี้วัดความสําเร็จของการ
ดาํ เนนิ งาน (กอ น-หลัง) ในดา นตา งๆ ดังน้ี

108

1) ดานดนิ
2) ดานนา้ํ
3) ดานสิ่งแวดลอ ม
4) ดานปาไม
5) ดานเศรษฐกจิ และสังคม (ประชากร/ชุมชน)
โดย กผง. ประสานติดตามการปฏิบัติงานหนวยงานตางๆ ใหเปนไปตามเปาหมายและ
แผนงาน

3.3.3 การตดิ ตามและประเมนิ ผลการดาํ เนนิ งาน
คณะกรรมการท้ัง 2 ชุด ซ่ึงประกอบดวย คณะกรรมการบริหารเขตพัฒนาที่ดิน

คณะทํางานสํารวจและออกแบบงานอนุรักษดินและน้ํา (ระดับเขต) รวมกับ กผง. ดําเนินการ
ติดตามผลสําเร็จในการดําเนินงาน และรายงานผลสําเร็จของการดําเนินงานเสนอกรมฯ โดยให
กผง. เปนหนวยงานท่ีรับผิดชอบในการจัดเก็บขอมูลและเอกสารตางๆ ของการดําเนินงานเขต
พฒั นาท่ีดินท้ังหมด เพอื่ ใชป ระโยชนใ นการพจิ ารณาบรหิ ารจดั การลุม นํา้ ของประเทศตอไป

109

บรรณานกุ รม

กรมพฒั นาทด่ี นิ . 2555. คูมอื การสํารวจและออกแบบระบบอนรุ ักษด นิ และน้ําในเขตพฒั นาที่ดนิ .
กรุงเทพฯ : กรมพฒั นาที่ดนิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

110

บทที่ 4
พ้นื ที่กรณีศกึ ษา

โครงสรา งเนอ้ื หา
4.1 เขตพฒั นาที่ดนิ ลมุ นํ้าแมค ะ ตําบลผาชางนอย อาํ เภอปง จงั หวดั พะเยา
4.1.1 การสาํ รวจและจัดทาํ แผนทแ่ี ละขอมลู ของพน้ื ทด่ี าํ เนินการ
4.2 การออกแบบระบบอนรุ กั ษด นิ และน้าํ
4.2.1 การวางแผนและออกแบบระบบอนรุ ักษด ินและนาํ้
4.2.2 การประเมนิ ราคางานระบบอนุรักษด นิ และนาํ้
4.2.3 การเสนอของบประมาณดําเนินงานเขตพฒั นาท่ีดนิ

แนวคดิ
1. เขตพัฒนาท่ีดินลุมน้ําแมคะ ตําบลผาชางนอย อําเภอปง จังหวัดพะเยาเปนตัวอยาง

กรณีศึกษาท่ีดําเนินการโดยศูนยปฏิบัติการพัฒนาท่ีดินโครงการหลวง สํานักงานพัฒนาที่ดินเขต 6
เปนพื้นท่ีมีปญหาการใชประโยชนที่ดินไมถูกตอง มีปญหาการชะลางพังทลายของดิน พื้นท่ีปาถูก
ทําลาย เกิดอุทกภัยน้ําปาไหลหลากในชวงฤดูฝนและปญหาขาดแคลนน้ําในฤดูแลง การดําเนินงาน
ประกอบดว ย การจัดทาํ แผนที่ตางๆ การสํารวจและออกแบบงานจัดระบบอนุรักษดินและน้ําในเขต
พัฒนาท่ีดิน ประเมินการสูญเสียดินกอนและหลังการจัดระบบอนุรักษดินและนํ้า การรับฟงความ
คิดเห็นหรือใหผูมีสวนไดสวนเสียรวมใหขอเสนอแนะเพื่อปรับปรุงแผนใหเหมาะสมกับพ้ืนท่ี
ตลอดจนประเมินคาใชจายดําเนินงานจัดระบบอนุรักษดินและนํ้า ท้ังดานโครงสราง และดาน
ปรับปรุงบาํ รุงดิน

2. การออกแบบระบบอนุรักษด นิ และน้าํ ใชท้งั มาตรการทางวิธีกล และมาตรการทางวิธีพืช
ในพื้นที่ลาดชันเลือกใชมาตรการทางวิธีกลเพ่ือปองกันนํ้าไหลบา และการพังทลายของดิน สวน
มาตรการทางวธิ พี ชื เลือกระบบการปลกู ขาวโพดเหล่ือมฤดูกับพืชตระกูลถั่ว มีการปรับปรุงบํารุงดิน
ในสวนไมผล ดวยการใชปุยหมัก พบดินมีคาความเปนกรดจึงใชปูนโดโลไมท ซึ่งมีการประเมิน
ราคางานระบบอนรุ ักษด นิ และน้าํ ทัง้ ดานโครงสรา ง และดานปรบั ปรงุ บํารงุ ดนิ

111

วตั ถปุ ระสงค
เพื่อใหเ จา หนาท่ี/ผใู ชคมู อื ไดเ รยี นรู รับทราบ และสามารถอธิบายข้นั ตอน
1. การดาํ เนนิ งานออกแบบระบบอนุรกั ษด นิ และนา้ํ ของพืน้ ท่กี รณีศกึ ษาเขตพัฒนาทด่ี นิ ลุม

นา้ํ แมค ะ ตําบลผาชางนอย อําเภอปง จงั หวดั พะเยาได
2. การออกแบบระบบอนรุ กั ษดินและนํ้า และการประเมนิ ราคางานระบบอนรุ กั ษดนิ และ

นา้ํ ทัง้ ดานโครงสราง และดา นปรับปรุงบํารงุ ดินได

112

บทที่ 4 พื้นท่กี รณศี ึกษา

4.1 เขตพัฒนาทด่ี นิ ลุม น้ําแมค ะ ตําบลผาชางนอย อําเภอปง จงั หวัดพะเยา
ศูนยปฏิบัติการพัฒนาท่ีดินโครงการหลวง สํานักงานพัฒนาท่ีดินเขต 6 ไดคัดเลือกพ้ืนที่

ลุมน้ําแมคะ ซ่ึงอยูในลุมน้ําสาขาแมน้ํายมตอนบน ลุมนํ้าหลักลุมน้ํายม กําหนดเปนเขตพัฒนาท่ีดิน
ลุมน้ําแมคะ ซ่ึงถือไดวาเปนตัวแทนของสภาพปญหาที่สําคัญของลุมแมนํ้ายมตอนบน เชน การใช
ประโยชนที่ดินไมถูกตองเหมาะสมตามสมรรถนะ ปญหาการชะลางพังทลายของดินพ้ืนที่ปา
ถูกทําลาย เกิดอุทกภัยนํ้าปาไหลหลากในชวงฤดูฝนและปญหาการขาดแคลนนํ้าเพ่ือการเกษตร
ในชว งฤดูแลง

ภาพที่ 4-1 แผนที่แสดงลมุ นา้ํ ยม ลุม แมน ้าํ ยมตอนบนเขตพัฒนาที่ดนิ ลุม น้ําแมค ะ
เขตพัฒนาท่ีดินลุมนํ้าแมคะ ต้ังอยูในตําบลผาชางนอย อําเภอปง จังหวัดพะเยา พ้ืนท่ีอยูใน

ความรับผิดชอบดแู ลของศนู ยพ ัฒนาโครงการหลวงปง คามีเน้ือที่ 27,475 ไร ซ่ึงศูนยปฏิบัติการพัฒนา
ที่ดินโครงการหลวง สํานักงานพัฒนาท่ีดินเขต 6 ไดคัดเลือกพ้ืนที่ บานนํ้าคะ บานสานกวยภูลังกา
ตําบลผาชางนอย อําเภอปง จังหวัดพะเยาเนื้อท่ี จํานวน 8,068 ไร เปนพ้ืนท่ีดําเนินการสํารวจ
ออกแบบงานจดั ระบบอนุรักษดนิ และน้ํา ปงบประมาณ 2555

113

ภาพท่ี 4-2 แผนที่ภมู ิประเทศพนื้ ท่ีดําเนินการสํารวจออกแบบงานจดั ระบบอนุรักษด นิ และนา้ํ
ในเขตพัฒนาทีด่ ินลมุ นาํ้ แมค ะ

ภายหลังจากผานขั้นตอนการคัดเลือกพ้ืนที่ดําเนินการแลว ดําเนินการจัดทําแผนที่และ
ขอมูลที่เกี่ยวของ ของเขตพัฒนาที่ดินลุมน้ําแมคะเพ่ือนําไปวิเคราะหสภาพทางกายภาพของพ้ืนท่ี
สภาพปญหาและความตองการของเกษตรกรเพื่อหาแนวทางการแกไขและแผนการดําเนินอยางเปน
ระบบใหครอบคลุมทั้งเขตพัฒนาที่ดินลุมนํ้าแมคะ โดยแผนท่ีและขอมูลแผนที่ท่ีจัดทําข้ึน
ประกอบดวยแผนท่ีภาพถายออรโธสีแสดงลักษณะภูมิประเทศ ขอมูลพ้ืนฐานทางกายภาพ เขตการ
ปกครอง วงรอบขอบเขตพัฒนาที่ดิน แผนที่สภาพการใชประโยชนท่ีดิน แผนท่ีกลุมชุดดิน และ
แผนทีแ่ ผนการใชท่ดี นิ

114
ภาพท่ี 4-3 แผนที่ภาพถา ยออรโ ธสีเขตพัฒนาที่ดนิ ลมุ นํา้ แมคะ

115
ภาพที่ 4-4 แผนทสี่ ภาพการใชท ี่ดินเขตพฒั นาที่ดนิ ลมุ นํา้ แมคะ
ภาพที่ 4-5 แผนทด่ี ินเขตพัฒนาท่ดี ินลมุ นาํ้ แมคะ

116

ภาพท่ี 4-6 แผนท่แี ผนการใชทีด่ ินเขตพฒั นาท่ดี นิ ลมุ นาํ้ แมคะ
4.1.1 การสํารวจและจัดทาํ แผนท่ีและขอมลู ของพ้นื ท่ดี ําเนนิ การ
สาํ รวจและออกแบบงานจัดระบบอนรุ ักษด นิ และนํ้าในเขตพฒั นาทด่ี นิ ลุมนาํ้ แมค ะ
1) สาํ รวจและจัดทําแผนทแี่ สดงลกั ษณะภูมิประเทศ ขอ มลู พ้นื ฐานทางกายภาพ วงรอบ

ขอบเขตพนื้ ทดี่ าํ เนนิ การมาตราสว น 1:4,000

117
ภาพที่ 4-7 แผนทภ่ี าพถา ยออรโ ธสี

118
ภาพที่ 4-8 แผนทค่ี วามลาดชนั ของพ้นื ที่

119
(1) วิเคราะหและจัดทําแผนท่ีความลาดชันของพ้ืนที่ดําเนินการเพ่ือใชในการสํารวจดิน
แบบละเอียดและนําไปประกอบการพิจารณากําหนดมาตรการอนรุ ักษดินและนํา้
(2) สํารวจและจัดทําแผนท่ีสภาพการใชประโยชนท่ีดินปจจุบันพ้ืนท่ีดําเนินการ มาตรา
สว น1:4,000

ภาพที่ 4-9 แผนทส่ี ภาพการใชป ระโยชนท ีด่ ินปจ จบุ นั พืน้ ทดี่ ําเนนิ การ

120

2) สาํ รวจและจดั ทาํ แผนทด่ี นิ แบบละเอยี ด

ภาพท่ี 4-10 แผนทีด่ นิ แบบละเอยี ดพืน้ ทดี่ าํ เนนิ การ

121

3) สาํ รวจและจดั ทาํ แผนทกี่ ารถอื ครองทด่ี ินรายแปลงพนื้ ที่ดาํ เนนิ การ

ภาพที่ 4-11 แผนทถี่ อื ครองทดี่ นิ พ้นื ทดี่ ําเนินการ
4) สาํ รวจและจัดทํารายงานสภาพเศรษฐกจิ และสังคมของเกษตรกรในพื้นที่ดําเนินการ

เพื่อวเิ คราะหส ภาพปญหาและความตอ งการของเกษตรกร
5) วางแผนการใชท ดี่ นิ โดยการศึกษาวเิ คราะหข อ มูลดานกายภาพจากแผนทมี่ าตราสวน

1:4,000 ซึ่งประกอบดวย แผนที่สภาพการใชที่ดิน แผนท่ีดิน แผนที่ถือครอง แผนท่ีขอมูลพ้ืนฐาน
ทางกายภาพ ขอมูลเศรษฐกิจและสังคม มาตรการและขอกําหนดดานกฎหมายเกี่ยวกับการใชท่ีดิน
ตลอดจนปญหาและความตองการของเกษตรกรเพ่ือนํามาจัดแบงเขตแผนการใชท่ีดินจัดทําแผนท่ี
แผนการใชท่ดี นิ มาตราสวน 1:4,000 พรอมท้ังตารางแสดงสัญลักษณและคําอธิบายสัญลักษณแตละ
หนวยของเขตแผนการใชท ีด่ นิ

122

ภาพท่ี 4-12 แผนทแี่ ผนการใชทีด่ ินในระดับไรน า
6) การประเมินการสูญเสียดิน ในพ้ืนท่ีดําเนินการ กอนและหลังการกําหนดมาตรการ

อนุรักษดิน (P-Factor) โดยแบงพื้นที่ทําการประเมินไดเปนพ้ืนที่ปาไม พ้ืนท่ีปลูกไมผลและพ้ืนท่ี
ปลกู พชื ไร (C-Factor) โดยใชสมการสญู เสียดินสากล A = R K L S C P

เมอ่ื A คือ ปริมาณการสญู เสียดิน (ตนั /เฮกแตร/ป)
R คอื คาปจ จยั ชะลา งพงั ทลายของฝน (เมตริกตัน/เฮกแตร/ ป)
K คือ คา ปจ จยั ความคงทนตอ การพงั ทลายของดิน
L คอื คาปจ จยั ความยาวของความลาดเอียง (slope length)
S คือ คาปจจยั ความลาดชนั ของพน้ื ท่ี
C คอื ปจจยั การจดั การพืช

123

ตารางท่ี 4-1 ปรมิ าณการสูญเสียดินกอ นและหลงั จดั ระบบอนุรกั ษดนิ และนาํ้

Slop(%) R K LS C P A (ton/Ha.) A (ton/Rai)

Forest Fruit Crop กอน หลัง กอน หลัง กอ น หลัง

ดาํ เนินการ ดําเนินการ ดาํ เนนิ การ ดาํ เนนิ การ ดาํ เนินการ ดาํ เนินการ

A 521.6 0.24 0.226 0.048 1 1.00 1.358 1.358 0.217 0.217

0-2% 521.6 0.24 0.226 0.300 1 0.30 8.487 2.546 1.358 0.407

521.6 0.24 0.226 0.474 1 0.12 13.410 1.609 2.146 0.257

B 521.6 0.24 0.323 0.048 1 1.00 1.941 1.941 0.311 0.311

2-5% 521.6 0.24 0.323 0.300 1 0.25 12.130 3.033 1.941 0.485

521.6 0.24 0.323 0.474 1 0.10 19.166 1.917 3.067 0.307

C 521.6 0.24 0.567 0.048 1 1.00 3.407 3.407 0.545 0.545

5-12% 521.6 0.24 0.567 0.300 1 0.30 21.294 6.388 3.407 1.022

521.6 0.24 0.567 0.474 1 0.12 33.644 4.037 5.383 0.646

D 521.6 0.24 1.927 0.048 1 1.00 11.579 11.579 1.853 1.853

12-20% 521.6 0.24 1.927 0.300 1 0.40 72.369 28.948 11.579 4.632

521.6 0.24 1.927 0.474 1 0.16 114.343 18.295 18.295 2.927

E 521.6 0.24 2.753 0.048 1 1.00 16.542 16.542 2.647 2.647

20-35% 521.6 0.24 2.753 0.300 1 0.45 103.389 46.525 16.542 7.444

521.6 0.24 2.753 0.474 1 0.18 163.355 29.404 26.137 4.705

F 521.6 0.24 4.571 0.048 1 1.00 27.466 27.466 4.395 4.395

>35% 521.6 0.24 4.571 0.300 1 0.45 171.665 77.249 27.466 12.360

521.6 0.24 4.571 0.474 1 0.18 271.230 48.821 43.397 7.811

 

7) การประเมินปริมาณนํ้าท่ีไหลบาและอัตราการไหลบาของน้ําของแตละลุมน้ํายอย
ที่ดําเนินการโดยการประเมนิ ปริมาณน้าํ ไหลบาไดจากสตู ร Q = CiA

Q = ปริมาณนา้ํ ไหลบา มหี นว ยเปน ลูกบาศกเมตร
C = สัมประสทิ ธ์ขิ องนาํ้ ไหลบา
i = ปรมิ าณของนา้ํ ฝนมหี นว ยเปน มลิ ลิเมตร
A = พนื้ ท่ีของบรเิ วณรบั นาํ้ มหี นว ยเปน เฮกตาร
และการประเมนิ อัตรานาํ้ ไหลบา ไดจากสูตร q = CiA ลูกบาศกเ มตร/วนิ าที

360 x 6.25
q = อัตราของนาํ้ ไหลบาสูงสดุ มีหนว ยเปน ลกู บาศกเ มตร/วินาที
C = สัมประสทิ ธ์ขิ องนํ้าไหลบา
i = ความรนุ แรงของน้าํ ฝน มหี นว ยเปน มลิ ลเิ มตร/ชวั่ โมง
A = พื้นทีข่ องบรเิ วณรบั นํ้า มีหนวยเปน เฮกตาร

124

ภาพที่ 4-13 แผนที่รบั น้ําในพ้ืนทีด่ าํ เนนิ การเขตพัฒนาลมุ น้าํ แมคะ ลมุ นาํ้ สาขาแมน ํา้ ยมตอนบน
ลมุ นํา้ หลักลุมนํา้ ยม ตําบลผาชางนอย อําเภอปง จังหวัดพะเยา

125

ตารางที่ 4-2 พนื้ ที่รบั นาํ้ ลมุ นา้ํ คะ

พืน้ ท่ี C i I A rai A ha q Q รปู แบบงาน
รับน้าํ กอสรา ง
ลุมนํ้าคะ
ลมุ นาํ้ คะ 0.70 70.00 1,190.16 15,075 2,520.21 833.112 2,099,617.19

A 0.70 70.00 1,190.16 140.00 22.40 3.05 18,661.71 ฝายทดนํ้า

B 0.70 70.00 1,190.16 693.45 110.95 15.10 92,435.44 อาคารชะลอ
ความเรว็ น้ํา

C 0.70 70.00 1,190.16 148.13 23.70 3.23 19,745.42 อาคารชะลอ
ความเร็วนํ้า

D 0.70 70.00 1,190.16 37.24 5.96 0.81 4,964.01 อาคารชะลอ
ความเรว็ น้ํา

E 0.70 70.00 1,190.16 243.34 38.93 5.30 32,436.72 อาคารชะลอ
ความเรว็ น้ํา

F 0.70 70.00 1,190.16 306.40 49.02 6.67 40,842.48 อาคารชะลอ
ความเรว็ นํา้

G 0.70 70.00 1,190.16 412.51 66.00 8.98 54,986.72 อาคารชะลอ
ความเรว็ นาํ้

H 0.70 70.00 1,190.16 345.86 55.34 7.53 46,102.42 อาคารชะลอ
ความเรว็ น้ํา

I 0.70 70.00 1,190.16 4.45 0.71 0.10 593.18 อาคารชะลอ
ความเร็วน้าํ

J 0.70 70.00 1,190.16 90.55 14.49 1.97 12,070.13 อาคารชะลอ
ความเรว็ น้ํา

K 0.70 70.00 1,190.16 140.12 22.42 3.05 18,677.70 อาคารชะลอ
ความเร็วนาํ้

L 0.70 70.00 1,190.16 12.41 1.99 0.27 1,654.23 อาคารชะลอ
ความเรว็ น้ํา

M 0.70 70.00 1,190.16 1,617.88 258.86 35.23 215,660.04 อาคารชะลอ
ความเรว็ น้ํา

N 0.70 70.00 1,190.16 4,358.81 697.41 94.93 581,020.31 กลองนาํ้ เขา

126
8) การประชุมชี้แจงแผนรางการออกแบบงานจัดระบบอนุรักษดินและน้ําเพื่อรับฟง
ความคดิ เห็นและขอเสนอแนะจากเกษตรกร ผนู ําทองถน่ิ และผทู ี่มีสวนไดสว นเสียเพื่อนําแผนรางฯ
ไปปรบั ปรงุ แกไ ขใหถ ูกตอ งเหมาะสมและสอดคลองกบั สภาพพนื้ ท่ี สภาพปญ หา และความตอ งการ
ของเกษตรกร

ภาพท่ี 4-14 รา งแผนที่แบบงานจดั ระบบอนุรักษด นิ และนํา้ พื้นที่ดาํ เนนิ การในเขตพฒั นาทีด่ ินลมุ น้ํา
แมคะ

127
9) นาํ แผนการออกแบบงานจัดระบบอนุรกั ษด นิ และน้าํ ท่ไี ดทําการปรบั ปรงุ แกไขให
ถกู ตอ งเหมาะสมสอดคลองกับสภาพพน้ื ที่ สภาพปญ หา และความตองการของเกษตรกรแลว มา
เสนอใหเ กษตรกรและผทู ี่เกย่ี วของพจิ ารณาและรบั ทราบเพอ่ื ใหเกิดความเขา ใจและการยอมรบั ผลท่ี
จะเกดิ ขึ้นอันเน่อื งมาจากการดําเนนิ การตามโครงการ ดังกลา ว

ภาพท่ี 4-15 แผนทแี่ บบมาตรการอนรุ กั ษด นิ และนํา้ ในพนื้ ทีด่ ําเนนิ การเขตพัฒนาท่ีดนิ ลมุ นํา้ แมคะ
ตําบลผาชางนอย อาํ เภอปง จังหวดั พะเยา

128

10) จัดทํารายงานแผนการดําเนนิ งานจดั ระบบอนุรักษดินและน้าํ ฯ

(1) ประมาณการคาใชจายในการดําเนินงานระบบอนุรักษดินพื้นท่ีดําเนินการบาน
น้าํ คะ บานสานกว ยภลู ังกา เขตพัฒนาทดี่ ินลุมนาํ้ แมค ะ ตําบลผาชา งนอย อําเภอปง จงั หวดั พะเยา

ลาํ ดบั ที่ สถานที่ เปน เงิน (บาท)
1 จดั ทําระบบอนรุ กั ษดนิ และนาํ้ ดา นโครงสรา ง 19,742,600.00
2 จัดทําระบบอนุรกั ษด นิ และนาํ้ ดานปรบั ปรุงบํารุงดิน 1,624,000.00
3 คา โรงเกบ็ วัสดุกอ สรา ง 29,700.00
4 คาปา ยรายละเอยี ดโครงการ 3,500.00
21,399,800.00
รวม 21,399,800.00
รวมเปนเงนิ ทง้ั ส้ิน

งานกอ สรางระบบอนรุ ักษด นิ และนํา้ (แบบโครงสราง) ประจําปงบประมาณ 2555

ลําดับที่ ชนิดของงาน ปรมิ าณงาน เปนเงิน (บาท)
1 คันดินแบบที่ 1 2,389 กม. 30,077.51
2 คันดนิ แบบท่ี 5 6,487 กม. 537,361.34
3 คนั ดนิ แบบที่ 6 91,443 กม.
4 ทางลําเลียงในไรน า 11.261 กม. 7,574,909.51
5 ทอ ระบายน้ํา 5 จุด 799,843.2
6 ทอ ศสล แบบเหลี่ยม 1 จดุ 20,019.2
7 อาคารชะลอความเร็วนํา้ 12 จุด 181,743.75
8 ฝายทดนํา้ พรอมระบบสง นา้ํ 1 จดุ 159,668.12
9 กลอ งน้าํ เขาพรอมระบบสงน้าํ 2 จดุ 547,457.88
10 ฝายตน น้ําลําธาร 10 จดุ
11 บอ พกั นํา้ 11 บอ 1,915,432.56
12 แฝกเพ่ือปลูกในระบบคนั ดนิ 40,498.3
1,468,950กลา 3,127,850
รวม 1,762,740

รวมเปน เงนิ ทง้ั สิ้น 16,697,601.37

19,742,600.00

129

(2) การประเมนิ ความคมุ คาทางเศรษฐกิจ

ก. ดานทรัพยากรดิน เมื่อจัดทํามาตรการอนุรักษดินและนํ้า (คันดินแบบที่ 5
และแบบที่ 6)

- ปริมาณการสูญเสียดิน ในพื้นท่ีปลูกไมผล จะมีอัตราการสูญเสียลดลง
เฉลีย่ 9 ตันตอ ไรต อ ป และในพ้ืนท่ปี ลกู พชื ไร ลดลงเฉลีย่ 21 ตนั ตอ ไรต อป

- ปริมาณธาตุอาหารที่สูญเสียไป จากการชะลางพังทลายของหนาดินจะมี
อัตราการสูญเสียลดลงโดยเฉลี่ย ของไนโตรเจน (N) 279.73 กิโลกรัมตอไรตอป ฟอสฟอรัส (P)
0.46 กิโลกรัมตอไรตอป และโพแทสเซียม (K) 13.06 กิโลกรัมตอไรตอป ซึ่งหากคิดเปนปริมาณ
ปุยสตู ร 15-15-15 ทตี่ อ งใสทดแทนธาตุอาหารท่ีสญู เสยี ไป เปน เงนิ ประมาณ ......กิโลกรมั ตอ ไรต อ ป

ข. ดา นรายได
- เกษตรกรมีรายไดเพิ่มข้ึน เน่ืองจากตนทุนการผลิตลดลงจากการท่ีไม

ตอ งใสป ยุ เคมีทดแทนธาตอุ าหารทส่ี ูญเสียไป เปน เงนิ ประมาณ 5,425.28 บาทตอไรต อป
- รายไดท่ีเพิ่มข้ึนจากผลผลิตทางการเกษตร เม่ือจัดระบบอนุรักษดินและ

นาํ้ ทงั้ แบบโครงสรา งและการปรับปรุงบํารุงดินทําใหที่ดินมีศักยภาพมากข้ึน เกษตรกรมีทางเลือกที่
จะปลูกพืชท่ีใหผลตอบแทนสูงกวาท่ีเปนอยูในปจจุบันโดยเกษตรกรจะมีรายไดเพ่ิมข้ึนประมาณ
2,400 - 18,350 บาทตอ ไรตอ ป (ขึ้นอยูก ับแผนการปลูกพืช)

ค. ดานสิ่งแวดลอ ม
- ปญหาการบุกรุกแผวถางพื้นท่ีปาไมลดลงเน่ืองจากเกษตรกรใชพื้นที่ที่

ถือครองอยูไดอ ยา งมปี ระสทิ ธภิ าพและยั่งยืน ซ่ึงจะชวยใหสามารถคืนพ้ืนท่ีปาไมและรักษาพื้นที่ปา
ไดประมาณ 4,020 ไร

- ปญหาน้ําทวมและน้ําปาไหลหลากทําความเสียหายพื้นที่เกษตรในชวง
ฤดูฝนและปญหาการขาดแคลนนํ้าในชวงฤดูแลงเพื่อการเกษตร และการชะลางพังทลายของดิน
ลดลง

ง. ดา นคุณภาพชวี ิต
- เกษตรกรมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น เน่ืองจากมีรายไดและผลตอบแทนจาก

การประกอบอาชีพเกษตรกรรม เพิม่ มากข้ึน
- เกษตรกรมีความสะดวกในการเดินทางและการขนสงผลผลิตมากขึ้น

เนอ่ื งจากการสรา งเสนทางลาํ เลยี งในพ้นื ท่ีทํากนิ ของเกษตรกร

130

4.2 การออกแบบระบบอนรุ ักษด นิ และน้ํา

4.2.1 การวางแผนและออกแบบระบบอนรุ กั ษดนิ และนาํ้
มาตรการอนุรักษดินและน้ํา ในพ้ืนที่เขตพัฒนาที่ดินลุมนํ้าแมคะ ใชท้ังวิธีกลและวิธีพืช

ทงั้ น้ี วิธีกลใชใ นพื้นทท่ี ีค่ วามลาดชันของพนื้ ที่ เพ่ือปอ งกันน้ําไหลบา และการพังทลายของดิน สําหรับ
วิธีพืชนั้น เลือกใชระบบการปลูกพืชตามความเหมาะสมของพืชหลักที่เกษตรกรปลูก เชน การ
ปรับปรุงบํารุงดินในแปลงพืชไร โดยใชการปลูกขาวโพดเหล่ือมพืชตระกูลถ่ัวทําใหดินมีสิ่งปกคลุม
(cover the soil) ปองกันการกระทบของเม็ดฝนและแรงลม ปรับปรุงสมบัติทางฟสิกสของดิน
ใหเหมาะสมตอการเจริญเติบโตของพืช เพิ่มความอุดสมบูรณของดิน ถาหากใชพืชตระกูลถั่วเปนพืช
คลุมดินจะทําใหด นิ มีธาตไุ นโตรเจนเพิม่ ข้นึ

การบํารุงดินในสวนไมผล เชน ล้ินจี่ โดยใชปุยหมัก เพราะพ้ืนที่ที่จะเขาดําเนินการ
มีแหลงวัตถุดิบ (ตอซังขาวโพด) เปนจํานวนมาก หากเราสามารถนํามาทําเปนปุยหมักก็จะเปนการ
ใชวัตถุดิบในพื้นท่ีใหเกิดประโยชนและยังเปนการรณรงคลดการเผาตอซังซ่ึงเปนปญหามลพิษทาง
อากาศ

อยา งไรกต็ าม ในพื้นทีด่ ําเนินการพบวา มีคา ความเปนกรดของดินอยูในชวง 4.2-6.0 ซึ่ง
มีระดับของปฏิกิริยาดินเปนกรดรุนแรงมาก (extremely acid) -กรดปานกลาง (moderately acid)
จําเปนตองมีการปรับปรุง pH ของดินใหสูงข้ึนจนมีสภาพใกลเปนกลาง โดยการใชปูนในอัตรา
ที่เหมาะสมจากคาวิเคราะหดินแนะนําใหเติมปูนโดโลไมท ซึ่งเปนปูนในรูปของคารบอเนตที่เกิด
จากตะกอนของแคลเซียมและแมกนีเซียมมีคาความสามารถในการสะเทินกรดไดไมตํ่ากวา 90
เปอรเซน็ ต ในปริมาณ 523-1,570 กิโลกรมั ตอ ไร

การวางแผนและออกแบบระบบโครงสรา งระบบอนุรักษดินและน้ํา และแบบปรับปรุง
บํารุงดินตอ งมีผูออกแบบโครงสรา งระบบอนรุ ักษดนิ และน้าํ ซึง่ แตล ะแบบตองไดร บั ความเห็นชอบ
อนุมัติจากผูอํานวยการสถานีพัฒนาที่ดิน และผูอํานวยการสํานักงานพัฒนาท่ีดินเขต แลวกําหนด
มาตรการลงในแผนทีพ่ ้นื ท่ดี าํ เนนิ การใหเ รียบรอยแลว ตามภาพที่ 4-16

131

ภาพท่ี 4-16 แผนท่ีแสดงระบบอนุรักษด นิ และนา้ํ ในเขตพฒั นาท่ีดินลมุ น้าํ แมค ะ ลุมนํา้ สาขา
แมน ้าํ ตอนบน ลมุ นํา้ หลัก ลุม นาํ้ ยม ตาํ บลผาชางนอย อาํ เภอปง จงั หวดั พะเยา

132

4.2.2 การประเมนิ ราคางานระบบอนุรกั ษด นิ และนํ้า

งานกอสรางระบบอนุรักษดินและน้ํา ประจําปงบประมาณ 2555 ของศูนยปฏิบัติการ
พัฒนาท่ีดินโครงการหลวง สํานักงานพัฒนาท่ีดินเขต 6 สถานที่ดําเนินการลุมน้ําแมคะ ศูนยพัฒนา
โครงการหลวงปงคา ตําบลผาชางนอย อําเภอปง จังหวัดพะเยา ครอบคลุมพื้นที่ 8,068 ไร โดยมี
กจิ กรรมดําเนินการ ดังนี้

สรปุ คา ใชจ า ยในการดาํ เนนิ งานกอ สรางระบบอนุรักษด นิ และนํา้
ในพื้นทด่ี ําเนนิ การเขตพัฒนาทดี่ นิ ลมุ นํ้าแมค ะ

ลําดบั ที่ สถานท่ี เปนเงนิ (บาท)
1 จัดทาํ ระบบอนรุ ักษด นิ และนํา้ ดา นโครงสราง 19,742,600.00
2 จัดทําระบบอนุรกั ษด นิ และนํา้ ดา นปรบั ปรุงบาํ รุงดิน 1,624,000.00
3 คา โรงเก็บวสั ดุกอ สรา ง 29,700.00
4 คา ปา ยรายละเอยี ดโครงการ 3,500.00
21,399,800.00
รวม 21,399,800.00
รวมเปนเงนิ ทง้ั สิน้

รวมเปน เงนิ ทงั้ สิน้ 21,399,800.00 บาท

(ยสี่ ิบเอด็ ลานสามแสนเกา หมน่ื เกาพนั แปดรอยบาทถว น )

ลงนาม ………………………………..
()
ผปู ระเมนิ ราคา

133

การประเมนิ ราคา
งานระบบอนรุ ักษดนิ และนา้ํ (ดา นโครงสรา ง)

(ดาํ เนนิ การเอง)

พื้นที่ที่จะดําเนนิ การ ไดว างแผนงานกอ สรา งระบบอนุรกั ษด นิ และนํา้ มีกจิ กรรมท่ดี ําเนินการดงั นี้

1. คนั ดินแบบท่ี 1 จาํ นวน 2,389 กโิ ลเมตร
2. คันดนิ แบบที่ 5 จํานวน 6,487 กิโลเมตร
3. คนั ดินแบบที่ 6 จํานวน 91,443 กโิ ลเมตร
4. ทางลาํ เลยี งในไรนา จํานวน 11.261 กโิ ลเมตร
5. ทอ ระบายนา้ํ จาํ นวน จุด
6. ทอ ศสล แบบเหลยี่ ม จาํ นวน 5 จุด
7. อาคารชะลอความเรว็ นาํ้ จํานวน 1 จุด
8. ฝายทดน้ําพรอมระบบสง น้าํ จํานวน 12 จุด
9. กลองนาํ้ เขาพรอมระบบสง นา้ํ จาํ นวน 1 จดุ
10. ฝายตนน้ําลําธาร จํานวน 2 จดุ
11. บอพักนาํ้ จาํ นวน 10 จุด
12. ปลูกแฝกในระบบ จาํ นวน 11 กลา
1,468,950

งานกอสรางระบบอนุรักษดินและน้ํา (แบบโครงสราง) ประจําปงบประมาณ 2555 ของ
ศูนยปฏบิ ัติการพัฒนาทดี่ ินโครงการหลวง สํานกั งานพฒั นาท่ีดินเขต 6 สถานทีด่ ําเนนิ การ ลมุ น้าํ แมคะ
ตาํ บลผาชา งนอ ย อาํ เภอปง จงั หวัดพะเยา ครอบคลมุ พ้ืนท่ี 8,068 ไร โดยมกี ิจกรรมดาํ เนินการ ดังนี้

134

ลาํ ดับท่ี ชนิดของงาน ปรมิ าณงาน เปน เงนิ (บาท)
1 คันดินแบบท่ี 1 2,389 กิโลเมตร 30,077.51
2 คนั ดนิ แบบที่ 5 6,487 กิโลเมตร 537,361.34
3 คันดนิ แบบที่ 6 91,443 กโิ ลเมตร
4 ทางลําเลยี งในไรนา 11.261 กโิ ลเมตร 7,574,909.51
5 ทอระบายน้ํา 799,843.2
6 ทอ ศสล แบบเหลีย่ ม 5 จุด 20,019.2
7 อาคารชะลอความเรว็ น้าํ 1 จุด 181,743.75
8 ฝายทดนาํ้ พรอมระบบสง นํ้า 12 จดุ 159,668.12
9 กลองนาํ้ เขา พรอ มระบบสง น้ํา 1 จดุ 547,457.88
10 ฝายตนน้าํ ลาํ ธาร 2 จดุ
11 บอพักนา้ํ 10 จดุ 1,915,432.56
12 แฝกเพ่อื ปลูกในระบบคนั ดนิ 11 บอ 40,498.3
รวม 1,468,950 กลา 3,127,850
รวมเปนเงนิ ทง้ั สนิ้ 1,762,740

16,697,601.37
19,742,600.00

การประเมินราคาคาใชจายในการกอ สรา งระบบอนุรักษด ินและน้ํา เปน การจัดทาํ เองทั้ง
แปลงโดยใชคา FACTOR = 18.2361 %

เปน เงนิ = (16,697,601.37*18.2361%)+16,697,601.37บาท
รวมเปน เงนิ ทงั้ สิ้น = 19,742,592.65 บาท

สรปุ คา ใชจา ยในการดาํ เนินงานกอ สรางระบบอนุรักษด นิ และนาํ้ บา นนํา้ คะ

รวมเปนเงนิ ท้ังสน้ิ 19,742,600.00 บาท

ลงนาม ………………………………..
()
ผูป ระเมนิ ราคา

135

การประเมินราคา
งานระบบอนรุ กั ษด นิ และนาํ้ (ดา นปรับปรุงบํารุงดนิ )

(ดําเนนิ การเอง)

พ้นื ที่ดําเนินการวางแผนงานดา นปรับปรุงบาํ รุงดิน ปง บประมาณ 2555–2558 ระยะเวลา 4

ป มกี ิจกรรมทจี่ ะดําเนินการดังนี้

1. กจิ กรรมปรบั ปรงุ ดินดว ยปนู โดโลไมต จาํ นวน 529 ไร

2. กจิ กรรมสง เสริมบํารุงดินดวยพชื เหลื่อมตระกูลถวั่ จาํ นวน 200 ไร

3. กจิ กรรมการจดั ตัง้ กลมุ เกษตรกรใชส ารอินทรียทดแทนสารเคมี จํานวน 2 กลมุ

4. กิจกรรมสงเสรมิ การทําปยุ หมกั จาํ นวน 529 ไร

5. กจิ กรรมจัดต้ังศูนยเรยี นรูเพอ่ื การพัฒนาทดี่ นิ จาํ นวน 1 ศนู ย

ระบบอนุรักษดินและน้ํา (แบบปรับปรุงบํารุงดิน) ประจําปงบประมาณ 2555–2558 ของ
ศนู ยปฏบิ ัติการพัฒนาทด่ี นิ โครงการหลวง สํานักงานพัฒนาท่ีดินเขต 6 สถานท่ีดําเนินการลุมน้ําแมคะ
ตําบลผาชางนอย อําเภอปง จังหวัดพะเยา ครอบคลุมเน้ือที่ 8,068 ไร โดยมีกิจกรรมการดําเนินการ
ดงั น้ี

ลําดับที่ ชนดิ ของงาน ปรมิ าณงาน เปน เงนิ (บาท)
1 กิจกรรมปรับปรุงดนิ ดว ยปนู โดโลไมต 529 ไร 899,300.00
2 กจิ กรรมสง เสรมิ บาํ รงุ ดินดวยพืชเหลือ่ มตระกลู ถัว่ 200 ไร 100,000.00
3 กิจกรรมการจดั ตั้งกลุมเกษตรกรใชสารอินทรยี  2 กลุม 9,800.00
ทดแทนสารเคมี
4 กิจกรรมสง เสริมการทาํ ปุยหมกั 529 ไร 600,000.00
5 กจิ กรรมจัดตงั้ ศนู ยเ รียนรูเพอื่ การพัฒนาทดี่ ิน 1 ศนู ย 15,000.00
รวม 1,624,100.00
รวมเปน เงนิ ทงั้ สนิ้ 1,624,000.00

136

4.2.3 การเสนอของบประมาณดาํ เนินงานเขตพฒั นาทดี่ นิ
สงเอกสารรายงานการสํารวจออกแบบระบบอนุรักษดินและน้ําในเขตพัฒนาท่ีดิน

พรอมการประเมินราคางานระบบอนุรักษดินและน้ํา ผานหนวยงานตนสังกัด ไปยังกองแผนงาน
เพื่อดําเนินการใหหนวยงานท่ีเกี่ยวของดําเนินการตอไป เชน สํานักวิจัยและพัฒนาการจัดการท่ีดิน
ตรวจสอบแบบและประเมินราคางานระบบอนรุ กั ษด ินและนา้ํ

137

บรรณานกุ รม

กรมพฒั นาทด่ี นิ . 2555. คูมอื การสํารวจและออกแบบระบบอนรุ ักษด นิ และน้ําในเขตพฒั นาที่ดนิ .
กรุงเทพฯ : กรมพฒั นาที่ดนิ กระทรวงเกษตรและสหกรณ.

ภาคผนวก