БАСҚА ҰЛТ ӨКІЛДЕРІНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТ ПӘНІН ОҚЫТУДА ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ТИІМДІЛІГІ

ШЖҚ «АҚТӨБЕ ЖОҒАРЫ ПОЛИТЕХНИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ» МКК

БАСҚА ҰЛТ ӨКІЛДЕРІНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТ ПӘНІН
ОҚЫТУДА ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ТИІМДІЛІГІ

(әдістемелік құрал)

Дайындаған: Кобдабаева Ботакуз Жадигеровна

1

Бұл әдістемелік құралда басқа ұлт өкілдеріне қазақ тілі мен әдебиет
пәнін жаңа технологиялармен жүргізудің әдіс-тәсілдері ұсынылып, олардың
тиімділігіне баса назар аударылған. Сонымен қатар, орыс тілді аудиторияда
мемлекеттік тілді интерактивті оқыту тәсілдерді пайдалана оқыту принциптері
берілген.

Аталған әдістемелік құрал басқа тілді аудиторияларда сабақ жүргізетін
қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне арналған.

2

… «Басқа ұлт өкілдеріне қазақ тілі мен әдебиет пәнін оқытуда жаңа
технологияларды пайдалану тиімділігі» атты әдістемелік құралына
ПІКІР

Бұл әдістемелік құралда басқа ұлт өкілдеріне қазақ тілі пәнін жаңа
технологиялармен жүргізудің әдіс-тәсілдері ұсынылып, олардың тиімділігіне
баса назар аударылған. Сонымен қатар, орыс тілді аудиторияда мемлекеттік
тілді интерактивті оқыту тәсілдерді пайдалана оқыту принциптері берілген.

Бұл әдістемелік құралда берілген жұмыс түрлерін қазақ тілі мен
әдебиеті пәнінен сабақ беретін пән мұғалімдері сабақта сергіту
жаттығуларымен қатар жаңа тақырыпты меңгерту, өткенді пысықтау
мақсатында қолдануына болады. Ендеше қазақ тілі мамандары көзделген
мақсатына және тиімді нәтижеге жету үшін бұл құралда берілген жаңа
технологияның әдіс-тәсілдерімен тіл үйренушілерге өткізе алады.

Оқу әдістемелік құралда сонымен қатар, интерактивті оқыту әдісін
пайдаланудың тиімді тұстары айтылып, осы тәсілдің пайдаланылуымен
бірнеше сабақ жоспарларының үлгілері берілген.

Жұмыс өте жүйелі, әрбір бөлімі өзіндік ойға, пікірге негізделген. Әр
тарауда алдына қойған мақсатына толық жеткен. Сондықтан әдістемелік құрал
барлық талаптарға сай деп тани отырып, басылымға жіберуге ұсынамын.

3

КІРІСПЕ

Елбасы Н. Назарбаевтың «…қазақ ұлты өзінің мемлекеттік тілі және оны
дамыту туралы айтуға қақылы» деген сөзі тіл проблемаларын
шешудің, еліміздің алдында тұрған маңызды мақсаттарының бірі екендігін
көрсетеді. Қазір мемлекеттік тіліміздің дамып, өркендеп, қанат жаюына
қатысты іс-шаралар жан-жақты жүргізілуде.

Қазақ тілі – өз ішінде салаларға бөлінетін, өзіндік сыры мен қыры көп,
күрделі және бай тіл. Оның барлық сыр-сипатын, салаларын бірден тану,
білдіру мүмкін емес, сол себепті тілдік материалдар өз жүйесі бойынша
жеңілден ауырға, белгіліден белгісізге деген ұстанымдарды есепке ала
отырып үйретіледі.

Қазіргі таңда мемлекеттік тілді оқытуда жаңа идеяларды әр сабақта жан-
жақты қолданып, жаңаша оқытудың тиімді жолдарын тауып, жүйелі түрде
қалыптастыру-заман талабы. Тіл-халықтың жаны, ұлтымыздың құжаты. Тіл
құрыса, халық та жер бетінен жоғалады. Орыс тілді аудиторияларда оқылатын
қазақ тілі мен әдебиет пәнінің көздейтін негізгі мақсаты – студенттерді белгілі
дәрежеде қазақша сөйлеуге, өз ойын басқаға жеткізе алатын бірудің сөйлеген
сөзін, жазғанын түсіне алатын дәрежеге жеткізу. ХХІ ғасыр табалдырығын
еркін аттаған азат ұрпаққа тәлім-тәрбие және білім беруді жетілдірудің басым
бағыттарын айқындау педагогика тәжірибесінің көкейкесті мәселелерінің бірі
болып отырғаны анық.

Республикамыздың егемендік алып, тіліміздің мемлекеттік мәртебеге ие
болуы ұлттық мәдениетіміздің жан-жақты өркендеуіне негіз болды.
Мемлекеттік тіл- халықтың барлық мұқтажын, өнер, мәдениет, радио,
дипломатиялық қарым-қатынас, ғылым, өндіріс, шаруашылық, ресми іс-
қағаздарды т.б. салаларға дейін қызмет ететін қоғамның қуатты қолданыс
құралына айналуы қажет. Студенттердің тәрбиесі мен білім деңгейінің жоғары
болуы, сауаттылығы, қазақ тілін меңгеру, түсініп оқуы мен қатесіз жазуына
байланысты екендігін көрсетеді.

Тіл тағдырын жетілдіру көп ретте мектепте атқарылатын жұмыс
деңгейіне байланысты. Өйткені, өскелең ұрпақтың балғын санасына бай
тіліміздің нәрін сіңдіріп, көкірегіне ұялатуға әр пән мұғалімі ауқымды істер
атқаруы тиіс.

Бірақ, оқушының тілін қалыптастыру үшін, мұғалімнің өзі бір
құзырлыққа жету керек. Сол үшін оқушы санасына, қазақ тілі - ертеңгі күні
үлкен өмірге араласқанда оның қоғамдағы қызметіне көмегін тигізетін,
жұмысында, күнделікті өмірінде қажетіне жарайтыны туралы ұғым
қалыптастыру керек.

Қазақ тілін оқыту барысында оқушының тілін дамытып, сөз байлығын
арттыру - ең маңызды жұмыстардың бірі. Оқу орыс тілінде жүретін
аудиторияларда студенттердің қазақ тілі мен әдебиетті оқу барысында
оқытушының қойған сұрақтарын түсініп, оған жауап қайтаруға, үйренген
сөздерін бұзбай айтуға, әсіресе, құрамында қазақ тіліне тән дыбыстары бар
сөздер мен сөз тіркестерін дұрыс қолданып, сөйлемді дұрыс құруға үйретіледі.

4

Бұл мәселені жүзеге асыру үшін, біріншіден жүйелі түрде, «оңайдан қиынға
принципін» басшылыққа сала отырып күнтізбелік жоспар қажет деп
ойлаймын. Содан кейін жоспарды басшылыққа ала отырып, студенттердің
тілін дамыту үшін әр түрлі тәсілдер арқылы жұмыс жүргізу. Осы мақсатта
оқытушы әр түрлі оқыту әдіс- тәсілдерін пайдаланып, тіл дамыту
жаттығуларын, ойын элементтерін және тақырыпқа сәйкес көрнекіліктер
қолданады. Басты назар аударатынымыз оқу, сөйлеу, талдау, жазу
жұмыстарына мұқият көңіл бөлу.

Оқу орыс тілінде жүретін студенттерге қазақ тілі мен әдебиетінен
үйретілетін сөздер біріншіден, белгілі бір тақырыптарға, екіншіден сөз
таптарға қатысты болады, сол себептен қазақ тілі мен әдебиет сабағы әрі
тілдік, әрі әдебиеттік оқу материалдарын қамтиды. Кейбір грамматикалық
түсініктемелер, жаттығу шарттары орыс тілінде берілетіндіктен,
салыстырмалы грамматикаға байланысты мәліметтер де қамтылады. Заман
өзгерген сайын әдіс-тәсілдер көбейіп, жаңарып, толығып отыр. Әр түрлі жаңа
технологияларды қазіргі оқытушылар өз тәжірибелерінде қолданып жүр.
Сонымен қатар орыс тілді студенттер қазақ тілін үйретуде пән бойынша
жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстардың маңызы зор. Орыс тілді
студенттерді қазақ тілінде сөйлеуге үйрету, оны оқыту әдістемесін жетілдіру-
бүгінгі күннің аса маңызды мәселесі. Қазақ тілін нәтижелі үйрету үшін, оның
оқыту әдістемесін жетілдіре түсіну-үлкен мәселе. Жалпы педагогиканың
әдістерінен әр пәннің өзіне тән әдістері шығады. Тіл дамыту - ең негізгі
жұмыстың бірі болып табылады.

Студент тұлғасына бағытталған білім беру оның белсенділігін,
шығармашылық қабілетін, әлеуметтік жауапкершілігін, өмірде өз білімін іске
асыру мүмкіндігін дамытуға, функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға
қолайлы жағдай туғызады. Қазақ тілі пәні арқылы қалыптастыруға
бағытталған пәндік құзіреттіліктер студенттердің қоғам қажеттілігіне сай
мемлекеттік тілде қарым-қатынас жасуға ынталы болуын, жаңа ақпараттық
және коммуникациялық технологияларды қолдана алуын, халқының өткен
тарихын білуін, отбасында, қоғамда және адамдармен қарым-қатынаста өз
көзқарасын білдіре алуын қамтамасыз етуге бағытталуы қажет.

ОРЫС ТІЛДІ АУДИТОРИЯЛАРДА ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТ
ПӘНІН ЖАҢА ӘДІС-ТӘСІЛДЕР АРҚЫЛЫ ЖҮРГІЗУ ПРИНЦИПТЕРІ

Студент, қазақ тілінде сауатты, жақсы жетік сөйлеу үшін сөздерді бір-
бірімен байланыстырып қана қоймай, сауатты жаза білу де міндет. Сауатты
жаза білуге үйрету арқылы оқытушы студентке жазбаша тіл мәдениетін
қалыптастырумен қатар, жазылым арқылы ауызекі сөйлеу тілінде дамытады.
Олай болса, студент әр сабақта бірнеше жаңа сөз үйрену керек деген ұстаным
басшылыққа алынуы тиіс. Осы орайда студенттердің түсініп тыңдау
дағдыларын дамыту басты мәселе болып табылады. Сөздерді, сөз тіркестерін
түсіне білу, дыбыстарды, дауыс ырғағын ажырата білу қабілетін
қалыптастыру мақсатында сөздік жұмысы жүргізіледі. Мысалы: «Менің

5

мамандығым» тақырыбына байланысты жаңа сөздерді меңгерту кезеңінде
мынандай жұмыс түрлерін алуға болады:
1.Жаңа сөздер интерактивті тақтада көрсетіледі: онша, жеке меншік, дәрігер,
құрылысшы, бухгалтер, заңгер. Оқытушы дауыс ырғағын дұрыс қойып, қазақ
тіліне тән дыбыстарға екпін түсіре отырып, студенттерді жаңа сөздермен
таныстырады. Келесі кезеңде студенттерге сөздерді қайталата отырып,
сөздерді дұрыс айту дағдыларына көңіл бөлінеді. Осыдан кейін түсіну
қабілетін арттыру мақсатында аударма жұмыстары жүргізіледі. Сөздердің
грамматикалық және морфологиялық формалары түсіндіріледі.
Студенттердің жаңа сөздерді түсініп тыңдау дағдыларын қалыптастыру
жұмыстарынан кейін тіл дамыту жұмыстарына көшеміз, яғни сөздермен, сөз
тіркестерімен өз мамандықтары бойынша сөйлем құрастыруға үйретеміз.
Бірінші сөз тіркестерін құрастырады. Мысалы: Менің мамандығым-сәулетші.
Мен үлкен жобалар жасаймын. Содан кейін сөйлемдер құрастыруға болады.
Осылайша сөйлеуге қажет фонетикалық, лексикалық, грамматикалық білім
мен дағды тіл дамыту негіздерін құрайды. Осы білім аясында сөйлеу әрекеті
дамиды. Мұндай тіл дамыту шын мәніндегі тілдік коммуникацияны жаңа
мазмұндағы жаттығулар ұйымдастыру арқылы жүзеге асады.
Мәтіналды дайындық жұмыстары:
1. Берілген сызба бойынша сөйлемдер құрастыру
үлкен, шағын
сылақшы, құрылысшы, техник, бағдарламашы
Мен өз мамандығым (ды) ұнатамын, ...., ...сыйлаймын, (ардақтаймын,
құрметтеймін)........................жақсы көремін.
Мәтіналды дайындық сатысынан өткеннен кейін, мәтінде кездесетін тірек
сөздерді қолдану, оның мазмұнын анықтайтын сұрақ- жауап арқылы мәтіндегі
негізгі ойды түсінуге жағдай туғызамыз. Ол үшін төмендегідей сұрақ түрлерін
ұсынуға болады:
- Сенің таңдаған мамандығың өзіңе ұнайды ма?
- Ата -анаңның мамандықтары не?
- Сен кімдерді құрметтейсің?
- Отбасыңда қандай жақсы дәстүр бар?

Мәтінмен жұмыс кезінде орындалатын тапсырмалар студенттердің жас
ерекшеліктеріне, дайындық деңгейлеріне байланысты болады. Тапсырмалар
студенттердің ұсынысы бойынша ауызша немесе жазбаша орындалады. Мәтін
арқылы білім алады, оқуға үйретеді, ойын дамытады. Өз-өзіне сұрақ қою,
басқаға сұрақ қою, кез келген нақты дайын жауап алудан гөрі терең
ойлантатын сұрақ тауып қою- осының бәрі ойлауға әкеледі, қызығушылықты
арттырады, іздендіреді, жетелейді, дамытады.

Сонымен қатар студенттердің қазақ тілінде ауызекі сөйлеу қабілеттерін
дамыту бағытында түрлі іс-әрекет ұйымдастыруға болады. Қазақ тілі мен
әдебиет пәні бойынша студент ереже мен ұғымдар анықтамасын тек жаттап
алғаннан гөрі, оларды іс жүзінде саналы түрде қолдана алуы қажет. Түрлі
тапсырмалар мен жаттығулар арқылы теориялық білімді шыңдауға болады.
Мысалы, белгілі бір мәтін бойынша жұмыс істеу үшін мынадай жаттығулар

6

беріледі.

Тапсырмалары:

1. Мәтінді қатесіз, дауыс ырғағын сақтай отырып оқу;

2. Мазмұнын түсіну, аудару;

3. Мәтін бойынша сұрақ құрастыру;

4. Мәтіннен тірек сөздерді табу;

5. Ойыңды сызбамен, суретпен, кестемен көрсету;

6. Мазмұнын түсінуі бойынша сурет салып, суреттеу.

Бұл жұмыс түрі студенттің өзінің ұнатқан мамандығы туралы ауызша да,

жазбаша да әңгімелей алуына жетелейді. Мәтін мазмұны бойынша сурет

салдыртуға, мәтінді өздігінен аяқтап жазуға, мәтіннің мазмұнын ашатын

мақал-мәтелдерді қолдана отырып өз мамандығы туралы монолог

дайындатуға болады. Сонымен қатар мәтін мазмұнын меңгерту барысында

диалог түрлерін қолдануға болады: сұрап-білу диалогі, әдепке байланысты

диалог, ой-пікір алмасу диалогі.

Сұрақ-диалог барысында қарым-қатынастық біліктіліктерге студенттің өзіне

қажетті ақпаратты кім? не? қашан? қандай? қайда? деген сұрақтарды қою

арқылы қол жеткізіледі.

Мысалы:

1. Мамандық таңдауда ең бастысы не: қабілет пе, дарын ба, әлде

мамандықтардың қоғамдағы беделі ме?

2. Ауыл экономикасын көтеру үшін ауылға ең алдымен қандай

мамандықтар қажет деп ойлайсыңдар?

3. Белгілі бір кәсіптің иесі болу үшін міндетті түрде жоғары білім

алу қажет пе?

4. Еңбек нарығындағы бәсекелестік туралы не білесіңдер?

5. Адам өз мамандығын тандаған кезде нені басшылыққа алу

керек?

6. Жақсы маман болу үшін адам нені білуі және үйренуі керек?

Мысалы: «Ең жақсы мамандық» ойыны.

Әрбір командадағылар қатысушыларға мынадай сұрақ береді,

Қатысушыларға келесі мамандық мінездемелері ұсынылады:

1. Ең ақшасы көп мамандық

2. Ең жасыл мамандық

3. Ең тәтті мамандық

4. Ең жауапты мамандық

5. Ең салмақты мамандық

6. Ең қарым-қатынасы күшті мамандық

«Мамандықты тап» сергіту сәті.

Студенттің ынтасы және таным әрекеттерін дамыту, белсенді ізденуші, пікір

айтушы, ой бөлісуші деңгейіне жеткізу мақсатында шығармашылық жұмыс

түрлері жүргізіледі. Бұл жұмыс түрлері студентті өз бетінше ізденіске

бағыттайды, ынталандыратын мүмкіндіктер туғызады, студенттің еркін

шығармашылығын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ сын тұрғысынан ойлау «Бес

7

жолды өлең», «Венн диаграммасы», «Салыстыру кестесі» стратегияларының

да тіл үйретуде маңызы зор.

«Бес жолды өлең» стратегиясы

"Мамандық"тақырыбына синквейн дайындаңдар.

Бес жолды тақпақтың құрылымы:

1.Тақырыпқа қатысы бір зат есім.

2.Зат есімге қатысы екі сын есім.

3.Зат есімге қатысы үш етістік.

4.Зат есімді суреттеп, толықтыратын төрт кілт сөз.

5.Тақырыпты сипаттайын бір синоним не метафора (зат есім). Сонымен

жаттығулардың түрлерін әр сабақта тақырыпқа байланысты түрлендіру-

оқытушының тіл үйретудегі басты шеберлігі. Оқытудың басты міндеті - ең

тиімді әдіс- тәсілдерді орынды қолданып, нәтижеге қол жеткізу.

Адам әрқашанда өз ойын ауызша және жазбаша жеткізеді, сол себептен

бұл ұғымдар өзара байланысты. Ауызша жеткізу дегеніміз – сөйлеу. Сөйлеу –

тілдің көмегімен қарым-қатынас жасау. Әр адам сөйлеу арқылы екінші адамға

өз ойын жеткізе алады.

Сөйлеу әрекетінің өз сипатамалары бар. Солардың бірі – сөйлеудің

мазмұнды да мәнерлі болып келуі. Егер сөйлейтін сөзде мазмұн болмаса ол сөз

мәнін жоғалтуы мүмкін. Ал сөзді мәнерлеп айту – әрбір сөйлемге әсерлі үн,

саз береді. Аталарымыз айтқандай, бір ауыз сөзбен адамды дертінен жазуға

немесе өлтіруге болады. Демек, сөздің құдіреті өте күшті. Сабақтың пікірлесу

кезеңінде студенттер әрбір сөзді орынды қолданып, әр сөзге екпінді дұрыс қоя

білуі керек. Сол жағдайда ғана олардың сөйлеу әрекеттері дұрыс қалыптаса

түседі.

Әр оқытушы қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында тіл дамыту

жұмыстарын шығармашылықпен жүргізіп, дұрыс ұйымдастыра білсе, ол

студенттің күнделікті өмірдегі құбылысты жан-жақты түсіне білуіне жағдай

жасайды.

- Студенттердің сөздік қорын дамытуға арналған әдіс –тәсілдер туралы

мәлімет беру.

- Әдіс – тәсілдер туралы теориялық ұғым беру.

- Әдістерді тәжірибеде қолдана білуге үйрету.

- Қазақша сөйлеу дағдысын дамыту.

-Термин сөздермен жұмыс жасай білу.

- Жазбаша тілін дамытып, орфографиядан түсінік беру.

- Сөздікті дамыту.

- Сөйлеу тілінің граматикасын қалыптастыру.

- Диалогтік сөздің қалыптастыру.

- Түсінгенін айта білу.

- Көркем шығармамен таныстыру.

- Сауатты жазуға дағдыландыру.

Қазақ тілі мен әдебиет сабағындағы сөздік қорды дамыту жұмыстары

мынадай әдіс-тәсілдер арқылы жүзеге асады. Ол-сұрақ-жауап, сөйлесу,

әңгімелесу, әңгіме, түсінігін айтқызу, көрнекілік, аударма, оқулықпен жұмыс,

8

мәтінмен жұмыс әдістері. Әр сабақ сайын тақырыпқа сай көрнекі құралдар,

түрлі суреттер, кестелер, видео кассеталар, тақырыптар бойынша электронды

оқулықтар мен сабақты көркемдеп отырса, студенттердің сөздік қоры біршама

толығады деп сенімдімін. Әдіссіз оқыту процесі жүзеге асу мүмкін емес.

Оқу орыс тілінде жүретін студенттерге қазақ тілі мен әдебиет пәнінен

үйретілетін сөздер біріншіден, белгілі бір тақырыптарға, екіншіден сөз

таптарға қатысты болады, сол себептен қазақ тілі мен әдебиет сабағы әрі

тілдік, әрі әдебиеттік оқу материалдарын қамтиды. Кейбір грамматикалық

түсініктемелер, жаттығу шарттары орыс тілінде берілетіндіктен,

салыстырмалы грамматикаға байланысты мәліметтер де қамтылады. Қазақ тілі

мен әдебиет сабағындағы сөздік қорды дамыту жұмыстары мынадай әдіс –

тәсілдер арқылы жүзеге асады. Ол – сұрақ- жауап, сөйлесу, әңгімелесу, әңгіме,

түсінігін айтқызу, көрнекілік, аударма, оқулықпен жұмыс, мәтінмен жұмыс,

терминдермен жұмыс әдістері. Әр сабақ сайын тақырыпқа сай көрнекі

құралдар, түрлі суреттер , кестелер, видеокассеталар, тақырыптар бойынша

электронды оқулықтар мен сабақты көркемдеп отырса студенттердің сөздік

қоры біршама толығады деп сенімдімін. Заман өзгерген сайын әдіс – тәсілдер

көбейіп, жаңарып, толығып отыр. Әр түрлі жаңа технологияларды оқу

процесінде қолдануда.

Жаңа технологияны, әдіс - тәсілдерді тиімді қолдану білім сапасын көтереді.

Мемлекеттік тілдің қоғамдағы орнын көтеру үшін бүкіл жүйе болып

жұмыс істеуіміз қажет. Бала енді тілі шығып, балабақшаға барып, қазақ

сөздерімен танысуы тиіс. Мектеп қабырғасынан күнделікті өмірдегі,

қолданыстағы тілді үйреніп шықса, жоғарғы оқу орындарын да мектеп

бағдарламасын қайталамай, тілдік категорияны тереңірек оқытылса,

болашақта орысша және қазақша тіл білетін маман даярлар едік. Қаншама

жазсақ та, айтсақ та ісіміз оңға баспай тұр. Себебі оқушылар тек сабақта ғана

қазақша сөйлеп, оны тәжірибеде қолданбайды одан гөрі ағылшын тілінде

сөйлегенді ұнатады.

Осындай күрделі де ауқымды мәселені шешу үшін сөздік қорды байытуға

бағытталған әдістер жайлы бағдарламамды ұсынып отырмын.

Себебі сөздік қордың бай болу маңызды мәселе. Бұған үлкен көмек

беретін тақырыптық модульдік бағдарлама. Әр сабақты фонетикадан бастаған

жөн болар. Дауысты, дауыссыз дыбыстарға көңіл бөліп, дұрыс айтылуы мен

жазылуына, сөз, сөйлем құрастыру процесін бірізді түрде жүргізіп отырса

тиімді болады.

Сөздік қорды дамытуға бағытталған әдістердің жалпы міндеті- сөздің

мағынасын дұрыс түсініп, оны өз сөзінде дұрыс қолдану. Сол әдістерді

ұсынып отырмын.

Оқыту тәсілдерінің түрлері:

• ой, зейін, ес, қабылдау, қиялды жақсарту тәсілдері;

• мәселелі жағдаят тудыруға көмектесетін тәсілдер;

• оқушылардың сезімдеріне әсер ететін тәсілдер;

• жеке оқушылар арасындағы қарым-қатынасты басқару тәсілдері.

Сонымен тәсілдер оқыту әдістерінің құрамына кіреді, әдістің жүзеге асуына

9

көмектеседі.

Оқыту әдістерінің басты қызметі - оқыту, ынталандыру, дамыту, тәрбиелеу,

ұйымдастыру.

Оқыту құралдары - білім алу, іскерлікті жасау көзі. Олар: көрнекі құралдар,

оқулықтар, дидактикалық материалдар, техникалық оқыту құралдары,

станоктар, оқу кабинеттері, зертханалар, ЭЕМ және ТВ, нақты объектілер,

өндіріс, құрылыс.

Түсіндіру – жеке ұғым, құбылыстарды, құралдар, көрнекі құралдардың жұмыс

істеу әдіс-тәсілдерін ауызша баяндау. Мысалы, шет тілі сабағында жаңа

мәтінді өтер алдында оқушыларға жаңа сөздердің мағынасы түсіндіріледі.

Мұғалім оқушыларға таныс емес құралдарды немесе басқа көрнекі

құралдарды сабаққа алып келіп, жаңа материалды түсіндірмес бұрын оларды

оқушыларға түсіндіреді.

Түсіндіру әдісі жаңа тақырыпты түсіндіргенде жиі қолданылады, бірақ бекіту

кезінде оқушылар білімді дұрыс меңгермегенде де қолданылады.

Химиялық, физикалық, математикалық есептерді шығарғанда теоремаларды

оқығанда, табиғат және қоғам құбылыстарының түбірлі себептерін және

салдарын ашу кезінде түсіндіру әдісі жиі қолданылады.

Түсіндіру әдісіне қойылатын талаптар:

• сұрақтарды дәл және анық тұжырымдау;

• себеп-салдар байланысын ашып, дәлелдер келтіру;

• салыстыру, қатар қою, ұқсату, жарқын мысалдар қолдану;

• жүйелілік.

Түсіндіру – оқыту әдісі ретінде әр жастағы балалар тобымен жұмыста кең

қолданылады.

Әңгімелесу – оқытудың диалогтық әдісі, мұғалім оқушыларға мұқият

ойластырылған сұрақтарды жүйелі қою арқылы олардың жаңа оқу материалын

меңгеруіне жағдай жасап, бұрын оқылған материалдарды қалай меңгергенін

тексереді. Әңгімелесу - дидактикалық әдістің ескі түрі, оны Сократ шебер

түрде қолданған, сондықтан әңгімелесу әдісін Сократ әдісі деп атайды.

Интерактивтік әдіс. Интерактивтік деген сөз энциклопедияда

көрсетілгендей, интеракция деген ұғымнан келіп шығады. Ал интеракция жеке

индивидтердің , топтың, жұптың, өзара біріккен әрекетке бір – біріне алма –

кезек әсер етуі. Бұл әдіс әсіресе, сұхбат құруда тіл үйренушілердің

белсенділігін арттырады. Бірігіп жұмыс істеуге үйретеді. Олардың ізденуін,

шығармашылықпен әрекет етуін қамтамасыз етеді. Интерракция кезінде тіл

үйренушілердің істі ұйымдастыра білу қабылеттері де көрінеді. Интерактивті

әдіспен сабақ өткізу кезінде оқытушы кеңесші, серіктес рөлін атқарады. Ал

топ белсенді түрде әрекет ете отырып, бірін- бірі қолдау, толықтыру арқылы

сұхбат құруға үйренеді. Екі тіл үйренушінің сұхбатына үшіншісі де

араласуына болады. Ол қарсы топтың адамы болуы да мүмкін .

Бұл әдістің негізгі мақсаты – оқу процесінің барлық сатысында біріккен

әрекетке жағдай жасау. Әр тіл үйренуші жеке тапсырмамен жұмыс істей

отырып, топ мүддесін ойлауға үйренеді. Әрқайсысы өз міндетіне

10

жауапкершілікпен қарай отырып, ортақ нәтижеге қол жеткізуге ұмтылады.
Қандай әдіс болсын оқытушы өз сабағына икемдеп қолдануы керек.

Зерттеулер көрсеткендей, дәстүрлі ұйымдастырылған оқу процесіне
қарағанда, тіл үйренушілер ойынға қатыса отырып, неғұрлым аз шаршайды,
оқу қызметінен жағымды эмоциялар алады.

ҚАЗАҚ ТІЛІН БАСҚА ҰЛТ ӨКІЛДЕРІНЕ ИНТЕРАКТИВТІ
ОҚЫТУДЫҢ ДИДАКТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында: «Білім беру
жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар мен
практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби
шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау ... оқытудың
жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық
ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» делінген.

Қазіргі таңда үздіксіз білім беру жүйесінде білім беруді дамыту,
дүниежүзілік білім беру кеңістігіне кіру мақсатында елімізде білім берудің
жаңа жүйесі құрылып жатыр. Білім беруді дамыту негізінде оқытушыларға
жаңа талап, міндеттер жүктеліп отыр. Тіл үйренушілерге теориялық білім
негіздерін меңгертумен ғана шектелмей, олардың шығармашыл әлеуетін
дамыту, бәсекеге қабілетін арттыру, ақпаратты өзі іздеп, өзі тауып,
тәжірибесінде қолдана білуге үйрету өмір талабы болып отыр. Бұл мәселелер
оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыру арқылы шешімін таппақ. Сол
себепті оқытудың әртүрлі технологиялары жасалып, мектеп тәжірибесіне
енгізілуде. Жан-жақты ізденістің нәтижесінде білім беру саласына келген
жаңа технологиялардың бірі – интерактивті оқыту әдістері.

«Интерактивті» термині ағылшын тілінен аударғанда, «бірлесіп әрекет
қылу», өзара әрекет етуге қабілетті («interact»: «inter»- өзара, «act»-әрекет ету)
деген мағынаны білдіреді. Яғни, интерактивті оқыту дегеніміз – мұғалім мен
оқушы немесе оқушы мен оқушы арасындағы бірлесе әрекет ету барысында
іске асатын – сұхбаттасу арқылы оқыту. Бірақ қазіргі педагогикада
«интерактивті оқыту» ұғымын бір ғалымдар оқу процесінің түрі ретінде, енді
біреулері оқу-танымдық қызметін ұйымдастырудың психология-
педогогикалық жүйесі ретінде, үшінші біреулері оқыту технологиясы ретінде
қарастырады. Алайда интерактивті оқыту ұғымының бірлесе әрекет ету
екендігін көптеген ғалымдар мойындайды. Мұғалім қызметінде мәселені
талқылау барысында өзара дауласып, пікірлесіп келісімге келетін, бір-бірін
ынталандырып, қарқындатып бірлесіп әрекет етуші оқушылар тобы басты
орын алады. Интерактивті әдіс-тәсілдерді қолдану адамдардың шындықты
бірлесе іздеу барысында пайда болған пікірталастарының интеллектуалды
белсенділігін арттыруға қатты әсер етеді. Кітаптан оқыған немесе бұрыннан
белгілі шындықты әңгімелеу, түсіндіру түрінде өткен сабақтарға қарағанда,
мұндай сабақтарда оқытушының белсенділігі мен шығармашылығы аса қажет.
Оқытушының пікірсайысқа араласуы түрліше болуы мүмкін, бірақ ол өз
пікірін күштеп таңуға тиіс емес. Ол пікірсайыс барысында нәтижелі ойлау мен
шығармашылық ізденісті қажет ететін келелі мәселелерді туғыза отырып, тіл

11

үйренушілердің ортақ мақсатқа бірлесе қол жеткізуін қамтамасыз етуге,
оқушы мен мұғалім арасындағы қарым-қатынастың тең демократиялық
жағдайын қалыптастыруға, тіл үйренушілердің басты проблеманы бірігіп
шешуіне, бірлесе тәжірибе жинақтауларына және әр үйренушінің өз
тарапынан нәтижелі шешімге жетуіне мүмкіндік туғызуы қажет.

Интерактивті оқыту тіл үйренушілердің еркін тілдік қатынасқа түсуіне,
танымдық, қатысымдық, сондай-ақ топпен тіл табыса әрекет ету
қабілеттерінің жетілуіне, қойылған проблемаларды оң шеше алуына, әрбір
мәселеге деген өз ой-пікірін дұрыс, анық, дәлелді жеткізуіне ықпал етеді.
Сонымен қатар әрбір тіл үйренуші ортақ мақсатқа негізделген әрекеттерді
орындау барысында жүзеге асатын тілдік қатынаста, біріншіден, өз мүддесіне
сай тілдесімнің мақсаты мен маңызын анықтауға, екіншіден сөзінің қисыны
мен дәлдігін мөлшерлеуге, үшіншіден пікірін дәлелді, дәйекті, түсінікті
жеткізуге дағдыланады. Тіл үйренушілердің белгілі бір табысқа жетуіне,
танымдық қызығушылықтарының дамуына, дүниетанымдық көзқарасының
қалыптасуына, коммуникативтік мәдениетін тәрбиелеуіне, өзін-өзі
бағалауына септігін тигізеді, олардың сабақта ізденуіне, дара тұлғалық
қасиеттерінің дамуына, шешімді таңдаудағы еркіндігіне жол ашады, түрлі
жағдаяттардан жол тауып шығуға үйретеді. Осы мақсаттарға жету үшін
сабақтың ұйымдастырылуы, әдістері, педагогикалық ұстанымдары дұрыс
болуы тиіс.

Қазақ тілін оқыту әдістемесінде, жалпы тілдерді үйрету барысында
ойлау, қабылдау, түсіну, ес, дағды сияқты психикалық құбылыстарды зерттеп,
берудің маңызы зор. Осы құбылыстарды білмейінше, орыс тілді
аудиторияларда қазақ тілін жүйелі, сапалы түрде меңгерту мүмкін емес.
Халқымыздың: «Сөз – ойдың көрінісі, ой бұлдыр болса, сөз де бұлдыр» деген
нақыл сөзінен ақыл-ойдың тілден көрінетіндігі байқалады. Ойлау мен сөйлеу
бір-бірімен тығыз байланысты. Яғни, тілдік қатынастың психологиялық негізі
адамның ойлау жүйесіне байланысты. Әр сабақта жаңа сөздерді меңгеру,
студенттердің логикасын дамыту, ұғымдарын кеңейту жұмыстары тұрақты
жүргізілуі тиіс. Ол үшін орындалатын жаттығулар мен тапсырмалар қызықты,
мақсатты, дұрыс таңдалуы қажет. Адам ойлау арқылы сыртқы дүниені
бейнелесе, сөз арқылы өз ойын басқа біреуге жеткізеді. Яғни, ойлау сыртқы
дүниені мида бейнелеудің ең жоғарғы формасы. Демек, оқытушы студенттті
ойлана білуге баулуы керек. Студенттің қазақша өз ойын басқаға түсінікті етіп
жеткізуі үшін оның белгілі бір лекикалық минимум деңгейінде сөздік қоры
болуы тиіс. Тіл үйренуші өз топтастарымен пікірлесе отырып, өзінің
күнделікті сөйлеу тәжірибесінде тілдің мағыналық жағын меңгереді, біртіндеп
сөздік қоры молаяды. Студенттің сөздік қоры көбейген сайын ойын тура,
нақты жеткізуге мүмкіндігі туады. Осы орайда интерактивті оқытудың
проблемалық оқыту тәсілін қолдануға болады. Бұл туралы: «Шәкірттердің
ойлау қабілетін дамытуға, оқытуға оқытудың проблемалы сипатта болуы
ерекше әсер етеді. Проблемалық оқу – студентке беретін білімнің бәрін
оқытушының өзі баяндап бермей, олардың алдына сұрау салып, мәселе қойып,
соны өздерінше шешуге бағыттау», - делінген. Демек, педагог сабақ

12

барысында проблемалық сұрақтар туғыза отырып студенттің пікірін еркін
жеткізуге бағыт береді.

Ал ойлаудың алғашқы формасы – ұғым. Сөзді қабылдау және ұғыну бір
бірімен тығыз байланысты. Сөзді дұрыс қабылдамай тұрып оны ұғынуға
болмайды. Жеке сөздерді қабылдаудың өзі оны ұғынуды қажет етеді. Ұғым
қалыптастырудың тиімді жолдарын анықтау үшін де оқытушының
психологиялық білімі қажет. Сонда ғана студенттің сөздік қорын тақырыптық
сөздер арқылы байыта отырып, оларды сөйлем құрауға, ойын жүйелі,
бірізділікпен айтуға үйретуге болады. Сондай-ақ жаңа сөздер, деректер,
хабарлар арқылы студенттің танымы қалыптасады, ұғымы кеңейеді. Сабақта
аудиомәтіндерді тыңдату, сол мәтіндерге қатысты түрлі жаттығулар, тест
тапсырмаларын, басқа да шығармашылық тапсырмалар беру, интерактивті
тақта арқылы түрлі слайдтар, видеофильмдер көрсету студенттің қазақша
ойлап, өз ойын жинақтап, байланыстырып, сөйлеуіне, сауатты жазуды
меңгеруіне көмектеседі.

Орыс тілді студенттермен оқытылатын қазақ тілі мен әдебиет пәнінің
алдына қойылатын басты мақсаты – остуденттердің оқу стандартына сәйкес
бағдарламада негізделген грамматиканы меңгеріп, белгілі бір дәрежеде
қазақша сөйлеп, өз ойын екінші адамға жеткізе алатындай және өзге адамның
ойын түсіне алатындай деңгейге жеткізу. Сөз қоршаған ортаны нақты
мағынамен көрсете келіп, адам ойының сөйлем арқылы сыртқа шығуына негіз
болады. Сонымен қатар қатысымдық тұлға ретінде қолданғанда ішкі мән-
мағынасымен бірге басқа сөздермен тіркесу ерекшелігі жағынан да, айтылымы
мен жазылымы тарапынан да, дауыс ырғағына байланысты қосымша реңімен
де тіл үйренуші студенттің назарын аудартады. Сөйтіп, сөз сөйлемнің
жасалуына әсер етсе, сөйлем мәтіннің ұйтқысы болады. «Адамға тән сөйлеу
әрекетінде екі сипат болуы шарт. Бұларсыз сөйлеу өзінің қызметін дұрыстап
атқара алмайды. Мұның біріншісі сөйлеудің мазмұндылығы, екіншісі – оның
мәнерлілігі делінеді. Сөйлейтін сөзде мазмұн болмаса, ол өзіндік сөздік мәнін
жояды. Сөздің мазмұндылығы дегеніміз – екінші біреуге жеткізілетін ойдың
айқындығы. Сөздің мәнерлілігі дегеніміз – адамның сөйлеу кезіндегі
эмоциялық қалпын білдіре алуы, яғни әрбір сөйлемді өзінің сазымен айта
алуы». Оқытушы студенттің үйренген сөздерін қолдана білуіне жағдай туғыза
білу керек. Бұл бағытта оқытушы студентке әр тақырыпқа сәйкес сөздік
жұмысын жасатып, синонимдык, антонимдік түсіндірме сөздіктер бойынша
тапсырмалар бере отырып, «Сөз жарысы», «Сөзтізбек» сынды ойын түрлерін
өткізіп отырса тиімді болмақ. Студент белгілі бір тақырып аясында сөздерді
меңгеріп, ойын жүйелі, мәнерлі түрде жеткізе алса, бұл жақсы жетістік.

13

СӨЙЛЕСІМ ӘРЕКЕТІНІҢ ТҮРЛЕРІН МЕҢГЕРТУДІҢ
ИНТЕРАКТИВТІ ӘДІСТЕРІ

Интерактивті оқыту әдістері белгілі бір заңдылықтары мен ерекшеліктері
бар белсенді оқу түрі. Интерактивті оқыту әдістерінің негізінде сабақ
барысындағы оқытушы мен студенттің өзара ынтымақтастықтағы әрекеті
жүзеге асады. Студенттің жұптағы, ұжымдағы тіл үйрену іс-әрекетін
ұйымдастыруда оқытушының рөлі ерекше. Оқытушы студентін пәнге
қызықтыра отырып, сабаққа ынтасын арттырып, білім дағдыларын, қазақша
ойлау қабілетін дамытып отыруы қажет.
Қазақ тілі сабағындағы интерактивті оқытудың басты тиімділігі оқытушыға
оқу үдерісін түбегейлі өзгертуге, дидактикалық мақсатты шешуде оқытудың
белсенді формаларын қолдануға мүмкіндік береді. Мұғалім мен оқушы
арасындағы интеракция әрекет жүйесін 5 сатыға бөлуге болады:
Мақсат қою.
Жұмысты жоспарлау
Тапсырманы бөлу.
Оқушылар әрекетін бақылау.
Бағалау.

Айтылым – адамдардың бір-бірімен тілдесуі барысында өз ойын, пікірін
жеткізуі. Сөйлем әрекетінің айтылым түрі қатысым әрекеті арқылы іске асады.
Тіл үйрену сабағында ұжымдағы, жұптағы оқу іс-әрекетін қатысымдық негізде
ұйымдастыруда оқытушның рөлі зор. Бұл ретте оқытушы студенттің жеке
қабілетін, мінез-құлқын ескеру керек. Әр студенттің ойлау қабілеті, білімі,
жылдамдығы, ақпаратты меңгеруі бірдей емес. Бұл туралы профессор Ф.Ш.
Оразбаеваның пайымдауы мұғалімге де, оқушыға да пайдалы. «Сөйлесуге
үйретуде мұғалімге оқушының жеке басына тән өзіндік қасиеттерін, мінез
құлқы мен қабілетін үнемі ескеріп отыруға тура келеді. Мұның өзі әр
оқушымен жеке- дара жұмыс істеуге, әрқайсысымен қарым-қатынаста болуға
мәжбүр етеді. Сөйлеуге үйрету – айтылар ойдың түпкі мақсатын анықтап
алумен тығыз байланысты, өйткені сөйлеу кезінде сөйлемдер қалай болса
солай, бет алды айтыла берсе, ой жүйесіз, түсініксіз болады. Түсініксіз,
жүйесіз айтылған сөз қарым-қатынас тудырмайды. Сондықтан екінші біреуге
арнап айтылған ауызша сөйлеу оған түсінікті болу үшін, белгілі бір мақсатты
қатысымдық мақсат деп есептей отырып, тілдік қарым-қатынастың сапалы
орындалуына себін тигізетіндігін ескерген жөн». Демек, оқушының жеке
қасиеттерін ескере отырып жұмыс істеу өз нәтижесін бермек. Айтылым
оқушының өз ойын, алған ақпаратын жүйелеп, екінші адаммен ұғынысуға,
қарым-қатынас жасауға үйрету дедік. Айтылым әрекетін жүзеге асырудағы
қолданылатын интерактивті әдістердің барлығы ұжымдық, жұптық әрекет
арқылы іске асады. Жұптық, ұжымдық әрекеттегі қатысымдық әдіс арқылы
тілдік әрекеттің барлық түріне жаттығады. Айтылым әрекетінде қатысымдық
ойындар, түрлі пікірталас, тақырыпқа сәйкес жағдаяттық тапсырмалар,
проблемалық сұрақтар, топтағы полилогты, жұптағы диалогты
ұйымдастыруға болады. Студенттер осы тапсырмаларды бірлесе талқылап,
орындау кезінде бір- бірімен қатысымдық әрекетке түседі. Студент ақпарат

14

алып қана қоймайды, практикалық сөйлеуге дағдыланады, өз ойын түсінікті
жеткізуге, қарсы сөйлеушінің сұрағын, пікірін бірден түсініп, жылдам жауап
беруге үйренеді, сондай-ақ оқушы алғашқы күннен қазақша ойлауға, сөздікті
пайдаланбай өз пікірін жеткізуге, басқа да көмекші құралдардың көмегінсіз
еркін сөйлеуге үйренеді. Ұжымда бірлесіп жұмыс істеуге қалыптасады, мұнда
ақпарат беруші де, алушы да білім алады.

Сонымен қатар айтылымда жеке шығармашылық жұмыс түріне де
интерактивті тұрғыдан көңіл бөлінеді. Мәселен, жобалар жасау әдісі бойынша
талқылауға белгілі бір көлемді тақырып беріледі. Студенттерге кітапханаға
барып қосымша ақпарат алуға, тақырып бойынша бұқаралық ақпарат
құралдарынан мақалалар, суреттер қарастырып, алынған мәліметтерін топ
болып талқылап, жоба жасайды. Бұл әдісте интерактивті тақта, компьютер
арқылы түрлі слайдтар, бейнефильмдер, роликтер көрсетуге болады. Мұның
өзі студентті өз бетінше жұмыс істеуге, шығармашылық тұрғыдан ізденуге,
берілген тақырыптың көлемінде сөздік қорының молаюына, өз көзқарасын
еркін жеткізуге машықтандырады.

Тыңдалым – төрт тілдік дағдының ең алғашқысы. Тыңдалым дегеніміз
— ақпаратты құлақпен есту арқылы қабылдау. Біз тыңдағанда, әрбір
жекелеген дыбыстарды (әріптер, ритм, пауза) қабылдау үшін құлағымызды
пайдаланамыз және оларды қандай да бір мағынаға ие болатын хабарламаға
айналдыру үшін миды іске қосамыз. Ғалым Ф. Оразбаеваның айтуы бойынша,
түсіну – сөйлесім әрекетінің барлық түрлеріне тән ең басты көрсеткіш. Бір
адам екінші адамның айтқанын түсінбесе, ұқпаса, онда пікірлесу мен сөйлесу
жүзеге аспайды. Сөйлесім әрекетіне қатысты айту да, оқу да, жазу да, есту де,
тілдесу де белгілі бір хабарланған, баяндалған ойды түсінуге негізделеді.
Тыңдалым арқылы оқушыға сөздердің дұрыс айтылуын, мәнерлеп оқуды,
грамматикалық және лексикалық дағдысын қалыптастыру көзделеді.

1 мәтін. Тыңдаңыз.
Мамандық… «Мамандық» сөзінің өзі латын тілінен аударғанда: «жұрт
алдында сөйлеу, жариялау» дегенді білдіреді екен. Бірақ болашағымызбен
тікелей байланысты бұл сөздің бұлай аударылатынын қазіргі жастардың көбісі
біле бермейді, тіпті менде енді ұға бастағандаймын. Бұрындары, яғни есте
жоқ, ескі заманда мамандықтың қазіргідей түр-түрі болмаған, әр адамның өз
қолынан қандай жұмыс келеді сол жұмысты істеп, өмір сүрген. Ал қазір ше?
Заман өзгерген сайын, адам да жетіліп, нарықтық қарым-қатынас пайда болып,
қоғам дамып, дүниеге түрлі жұмыс, сәйкесінше, түрлі мамандық келе бастады,
әлі де олардың шегі көрінер емес. Дегенмен саны бар, сапасы болмаса оның
елімізге, өзімізге не пайдасы бар?!

2 мәтін. Тыңдаңыз.
Мамандық таңдау деген — өзің айналысқың келетін жұмысты таңдау
ғана емес, өзің араласқың келетін ортаны да таңдау. Ат ық таңдағанда" деп
бекер айтпаса керек. Мамандық – қарапайым өмір сүру көзі болып
табылатын және қандай да бір дайындықты, жауапкершілікті талап ететін
еңбек қызметінің маңызды бөлігі. Біреулер үшін – ол ойға алған арманның
орындалуы, отбасы дәстүрін жалғастыру, келесі біреулер үшін – жаңалыққа,

15

дербестікке талпыныс, үшінші біреулерге — әйтеуір бір мамандық алу керек
болған соң. Мамандық таңдау – тағдырыңды таңдау деген сөз. Кейінгі өмірде
өкінбейтіндей, өз қабілеті мен бейімділігіне сай кәсіп түрін таңдау… Бұл
— өте жауапкершілікті және маңызды іс. Мамандықты таңдау үшін, адам ең
алдымен өзін, өз бейімділігін тануы қажет. Өз — өзіне «Мен кіммін?», «Осы
өмірдегі менің орным қандай?», «Қалай өмір сүремін?» деген сұрақ қоюы
керек деп ойлаймын. Мамандық таңдауда әр адам өзінің қызығушылығына,
қабілетіне, бейімділігіне, қалауына сүйенуі керек.

Екі мәтіннің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын табу.

Бүгінгі таңда тыңдалым әрекетіндегі интерактивті әдістердің бірі –
динамикалық мультимедиалық құралдарды қолдану, бұл сабақтың тиімділігін,
ақпараттың мазмұндылығын, көрнекілігін, есте сақталуын арттырады.
Мультимедиалық бағдарламаларды пайдалану арқылы түрлі иллюстрациялар,
кесте, сызбалар, анимациялық және дыбыстық сүйемелдеулер студенттерге
тілдік материалдарды қабылдауын, түсінуін, есте сақтауын жеңілдетуге,
танымдық белсенділігін ынталандыруға мүмкіндік береді. Әдіскерлер тіл
үйрену барысында мынадай динамикалық мультимедиалық құралдардың
түрін қолдануға болатынын айтады:

• Презентация – аудиовизуальдық құралдарды пайдалана отырып
ақпаратты көрнекті беру. Бұл компьютерлік анимация, графика, видео, музыка
және дыбыстық құрылғылардың үйлесіп, бір ортаға ұйымдастырылуы.

• Анимация – қозғалыстағы картиналар қатары.
• Ойындар – белгілі бір дағды мен ептілікті қалыптастыруға, жағымды
психологиялық климат туғызуға мүмкіндік береді.
• Бейнефильмдер және бейнетаспалар (күйтабақ ойнатқыш) –
қозғалыстағы бейнелерді көрсету арқылы шынайы қатысымдық әрекетті
дамытады, оқу материалының қызықты, проблемалы, дәлелді болуын
қамтамасыз етеді. Бұл технологиялық құралдардың мүмкіндіктері көп, олар
арқылы оқытудың мотивациясы мен тиімділігін дамытуға көмектесетін түрлі
жұмыстарды ұйымдастыруға болады. Қазақ тілі сабағындағы тыңдалым
әрекетін жүзеге асыру үшін динамикалық мультимедиалық құралдарды
қолданудың негізгі үш түрін көрсетуге болады:
1. Компакт дискідегі дайын бағдарламалық өнімдер;
2. Оқытушының тікелей өзінің дайындаған өнімдері;
3. Ғаламтор желісі ресурстарын пайдалану.
Материалдар тез қабылданып, есте сақталатындай бейнелі, көрнекі етіп беруге
мүмкіндік туғызады және студентті шаршатпауға ықпал етеді. Студенттердің
тілді тыңдау арқылы түсінуі – сөздің дұрыс айтылуына, сөйлеу дағдыларын,
мәнерлеп оқуды, басқа да грамматикалық және лексикалық дағдыларды
жетілдіруге септігін тигізеді. Тіл үйрету мақсатында динамикалық
мультимедиалық құралдарда пайдалану мынадай дидактикалық міндетті
шешуге көмектеседі:

16

1. Түрлі ақпараттың бір нысанда (мәтін, дыбыс, видео) ықпалдасуын
қамтамасыз ету;

2. Тұрақты мотивацияны қалыптастыру;
3. Студентің ойлау қабілетін белсенді ету;
4. Селқос студенттерді жұмыс істеуге ынталандыру;
5. Сабақтың көрнекілігін арттыру;
6. Оқу үрдісін жаңа, қолжетімді материалдармен қамтамасыз ету;
7. Студентті оқу материалдарымен өз бетінше жұмыс істеуге үйрету;
8. Лезде кері байланыс әрекетін қамтамасыз ету;
9. Оқу үдерісінің қарқындылығын күшейту;
Тыңдалым сөйлеу әрекетінің оқылым әрекетімен де байланысты. Тыңдалым
мен оқылым әрекеттері ақпаратты қабылдау мен мағынасын түсінуге
негізделеді.
Оқылым оқушының тілдік қатысым дағдысын жетілдіруде маңызды
рөл атақарады. Бұл жайында: «Оқылым, біріншіден, ой мен мидың жұмысына
байланысты болса, екіншіден, жазылған графикалық таңбалардың тізбегін
танып білуге қатысты. Үшіншіден, мұнда осы таңбалардың ішкі мән
мағынасын дұрыс түсінудің рөлі зор. Осындай ерекшеліктер іске асқан
жағдайда ғана оқылған материалдан керек ақпараттар жинақталып алынып,
оқушының қажетіне жарайды», - делінген. Оқушы оқылым арқылы жаңа
сөздерді меңгереді, сөздердің дыбысталуына назар аударады. Сөз бен
сөйлемнің мағынасын түсінуге, сөзді дұрыс қолдана білуге машықтанады.
Оқылымның екі түрлі формада жүзеге асатынын әдіскерлер былай
тұжырымдайды: «Іштей оқу – оқылымның негізгі формасы, ол монологтық
сипатта болып, көбінесе бір адамға қатысты болады, екіншіден, іштей
оқығанда адам мәтіннен ақпартты өзі үшін алады, ол ақпартты алудың ең
тиімді жолы болып табылады. Дауыстап оқу – материалды қатты, мәнерлеп,
барлық сөйлеу аппаратын іске қосып, айналасындағы адамдарға естіртіп,
үнмен оқу. Дауыстап оқу белгілі бір хабарды екінші адамға жеткізгісі келгенде
орындалады. Дауыстап оқу дыбыстарды дұрыс айтуға, сөйлеу мәнерін
жетілдіруге, оқығанды есте сақтауға негіз бола отырып, іштей оқуға үйрететін
алғашқы қадам болып табылады». Оқылымның негізі – мәтін. Оқылымды
меңгеру лексикалық түрлі жаттығулар арқылы жүзеге асады. Біздің
тәжірибемізде бұл мәтінге дейінгі жаттығулар, мәтінмен жұмыс, мәтіннен
кейінгі жаттығулар деп бөлінеді.
Мәтінге дейінгі жаттығулардың басты мақсаты мәтіннің лексикалық
қиындықтарын азайту. Оқушы мәтінмен жұмыс істеуде белгілі бір
қатысымдық міндеттерді шешу үшін тілдік материалға сүйене отырып, тілдік
бірліктерді жүйелі қолдана білуге үйренеді. Мәтінге дейінгі жаттығулар
интерактивті әдістердің топтық, жұптық жұмыс түрі арқылы тақтамен, таратпа
материалдармен, мәтіннің үзінділерімен жұмыс істеу арқылы іске асады.
Оның мақсаты мәтіннің мазмұнын түсіндірудегі тілдік қиындықтарды шешу,
жеке сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасын талдау, тілдік түсінікті
қалыптастыру. Мәтінге дейінгі интерактивті әдістерді қолдану мәтінді тікелей
оқуға дейін, оны тыңдап қабылдауын және түсінуін, ойлау дағдысын

17

белсендіреді. Оқушылар үшін оқылатын мәтіннің мазмұнын алдын ала
түсінуге мүмкіндік туады. Бұл кезеңде «Ассоциация», «Мәтіннің ықтимал
атаулары», «Ықтимал сөйлемдер» сияқты интерактивті тәсілдер қолданылады.

«Ассоциация». Берілген түсінікке (мәтіннен кілт сөздер) байланысты
оған сәйкес келетін 2-3 сөз тауып жазу керек. Студенттер өздерінің сәйкес
сөздерін дәптеріне жазып, әрқайсысы дауыстап оқиды. Оқытушы
қайталанбаған сөздерді тақтаға жазып, топтағы студенттерге мәтін мазмұнын
ашуға сәйкес келетін сөздерді таңдайды. «Мәтіннің ықтимал атаулары» -
студенттер жұпқа бөлініп, мәтіннің мазмұны не жайында екенін болжап,
талқылайды. Әр жұп кезектесіп, өз сөйлемдерін дауыстап оқиды. Мәтін
берілген соң, айтылған ықтимал сөйлемдер мәтіннің нақты атымен
салыстырылады. «Ықтимал сөйлемдер». Оқытушы студентке мәтіннен
бірнеше кілт сөздер беріп, 20-30 секундта бірнеше сөз тіркестері, сөйлем
құрастыруды тапсырады. Әрбір оқушы өзі құрастырған сөз тіркестері мен
сөйлемдерін оқиды. Мәтін оқылған соң, қайсысы мәтін мазмұнына сәйкес
екендігі түсіндіріледі.

Мәтінмен жұмыс кезінде интерактивті әдістерді қолдану семантикалық
байланыс түрін табу (антоним, синоним т.б.), зат есім мен сын есімнің
тіркесімін екі бағанадан табу, сөйлемді (фразаны) аяқтау, кілт сөздерді табу,
мәтінге жоспар құру, мәтінді бірге талдау, салыстыру жасау сияқты жұмыс
түрлері оқушының сөздік қорының молайып, қазақша жетік сөйлеуін
қалыптастырады, мәтіннің лексика- семантикалық негізін, мазмұнын түсінуге
мүмкіндік береді.

Мәтіннен кейінгі жұмыс. Мәтін оқылған соң, студент мәтіннің
мазмұнын түсінгенін бақылау мақсатында мынадай интерактивті тәсілдер
орындалады: сұрақ- жауап жаттығулары, дифференциалды мазмұндау,
мәтінге жағдаят құру, мәтінге ұқсас әңгіме құру, диалог құру, мәтін мазмұнын
кеңейтіп және жалғастырып әңгімелеу. Оқылған мәтін жаңа мәтін құруға негіз
болады. Көркем шығарма мәтіні бойынша хабарлау мәтіні, суреттеу мәтіні,
талқылау мәтінін құруға болады. «Интервью» жұптағы сұхбаттасушы
берілген сұрақтарға байланысты бір-бірімен ақпарат алмасады, содан кейін
кезектесіп алмасқан ақпарттарын басқа қатысушыларға айтып береді.
«Қисынды тізбек». Әр студентке сөз, сөз тіркесі жазылған қағаз таратылады.
Мұғалім таратылған қағаз иелеріне қағаздағы сөздер бойынша бір-бірімен
қатысым арқылы логикалық тізбек құрастыруға тапсырма береді. Тізбек
құрастырылып болған соң топтағы қатысушылар әрқайсысы сөйлемдерін
оқып, толық әңгіме мәтінін құрайды. Жоғарыдағы аталған әдістерден басқа
рөлдік ойындар мен драмалау әдістерін қолдану да пайдалы. «Рөлдік ойындар
нақты қатысым әрекеттерін дамытуға, мотивация туғызуға түрткі болуға,
ынтымақтастықты дамытуға мүмкіндік береді. Ойын-драмалау студенттің
бейнелі, мәнерлеп сөйлеуін дамытуға көмектеседі». Студенттерді оқылымға
үйрете отырып мәтінге дейінгі, мәтінмен, мәтіннен кейінгі жұмыс түрлерін
тиімді пайдалану нәтижеге қол жеткізеді. Студенттер тілдік қатысым мен
ептілігін дамытып қана қоймайды, олардың қиялын, есте сақтау, логикалық
ойлау қабілеттерін де ұштайды. Сөйлесім әрекетінің оқылым бөлігінде мәтінді

18

меңгергенін тексеру мақсатында тест тапсырмалары түрлерін де беруге
болады. Бұл мәтінді оқу арқылы қабылдауға, түсінуге, оқу жылдамдығын
дамытуға, таныс емес сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасын әртүрлі
белгілеріне қарай таба білуге, контекстік, логикалық түсінуге төселдіреді.

Жазылым – тіл үйренудің лингвистикалық ерекшеліктерін игеруді
қажет ететін, күрделі тілдік құбылыс. «Жазылым әріптің, сөздің графикалық
таңбасы арқылы іске асады, жазылымда сөйлесім әрекетінің барлық түрі
қатысады, тіл үйренуші сөйлемнің мазмұн- мағынасына ғана емес, формасына
да көңіл аударады, қағаз бетіне түскен материалдың түсінікті, жүйелі болуына
тікелей байланысты жүзеге асады», - деп тұжырымдалған. Демек, студенттің
өз пікірін толық жаза білуі, тілдің графикалық, орфографиялық дағдыларын
қалыптастыруы, сауатты жазуға машықтану. Жазылымды меңгертудегі
интерактивті әдістердің бірі – тілдік жаттығулар болып табылады.
Зерттеушілер тілдік жаттығуларды тілдік және қатысымдық деп бөліп
көрсетеді: «Тілдік жаттығулар тілдік бірліктерді фонетикалық, лексикалық,
грамматикалық заңдылықтарға сәйкес меңгертуге бағытталады. Қатысымдық
жаттығуларде берілген сурет бойынша сөйлем, мәтін құрастыру, аяқталмаған
сөйлемді аяқтап жазу, сөздерді басқа сөздермен алмастыру, орны алмасқан
сөздерді жүйелі құру сияқта тапсырмалар қамтылады». Тіл үйрету
барысындағы жаттығулар бір- бірімен байланысты жеңілден ауырға қарай
сатылап орындалғаны жөн. Жазылымды дамытуға арналған тапсырмалар
жүйелі етіп берілсе, оқушының ойын дәлелдей жеткізіп, сауатты жазуға
төселдіреді. Сондай-ақ жазылымды дамытуға арналған жұмыс түрлеріне
берілген тақырыпқа шығарма жазу, хат жазу, оқыған материалынан қысқаша
түйіндеме жазу, эссе жазу сияқтылары кіреді. Қазіргі уақытта күнделікті
сабақта аудио, бейне құрылымдарды пайдалану айтарлықтай нәтижелер беріп
келеді. Эссе бір тақырыпқа байланысты өз ойын пайымдап жазу болса, түрлі
аудио, бейне таспалар арқылы бейнефильмдер үзіндісіне пікірін жазғызу,
диктордың оқыған мәтінінен негізгі ойды тауып жазу сияқты тапсырмалар
арқылы жазылым дағдысын дамытуға болады. Эсседе студент белгілі тақырып
немесе проблемалық сұрақ төңірегінде ойлануға, өз пікірін, қорытындысын
сауатты жазып шығуға дағдыланады.

Жазылымда студент тілді білу деңгейіне сәйкес мынандай тапсырма
түрлерін беруге болады:

1-тапсырма. Коммуникативтік талапқа сай аудиомәтін тыңдау
арқылы шығармашылық диктант жазыңыз.

Мамандықты дұрыс таңдау - өмір жолының сәттілігінің негізі.

Мамандық - әрбір адамның сүйіп жасайтын кәсібі. Мамандық таңдау

өміріңдегі ең маңызды шешімді қабылдау. Өмірде басқа нәрседен

қателессек те мамандық таңдаудан қателеспеуіміз керек. Себебі мамандық

таңдау арқылы біз өз болашағымызды жасаймыз. Болашағымыздың

жарқын, келешегіміздің кемел болуы біздің таңдауымызға байланысты.

Мамандықты дұрыс таңдау өміріңіздің бір кірпішін дұрыс қалау. Менің

ойымша әрбір адам өз жүрегі қалайтын, қызығушылығын арттыратын

19

мамандықты таңдау керек. Өзің сүйіп жасамайтын мамандықты таңдау-
өмірдің қиыншылығын таңдағанмен тең. Жасөспірім шақтан үлкен өмірге
аяқ басқалы тұрған жас шағымыздағы ең үлкен міндет-мамандық таңдау.

Мен таңдаған мамандық- әр баланың болашағына жол сілтеп, бойына
ақыл мен білім дарытатын, қаратаудың қойнауындай тереңде жатқан кенді
ашып, білім мен ғылым жемісінің дәмін таттыратын Ұстаз мамандығы.
Ұлағатты ұстаз болу, жас ұрпақты білім нәрімен сусындату, өз білгенімді
өзгеге үйрету ол менің жүрек қалауым. Ел қорғаған батырды, ақыл ойы
терең данышпанда, он саусағынан өнер тамған шебер де, тілінен бал тамған
ақында ұстаздан тәрбие алады. Мен де Қазақстанды дамытатын ақылына
көркі сай ертеңгі елді болашағы болатын жас мамандарды даярлап
шығарып, оларға білім бергім келеді. (163 сөз).

2-тапсырма. Диктант мәтініндегі мәселеге байланысты берілген
сұрақтарға сүйене және байланыстыра отырып, жазбаша түрде өз

пікіріңізді баяндаңыз. Мәтіндегі сөйлемдерді сөзбе-сөз жазуға болмайды.
Сөздердің баламасын тауып, дұрыс байланыстыра жазу талап етіледі.

1. Мамандық таңдауда нені білу крек?
2. Неліктен мамандықты таңдау жауапты іс дейміз?
Сонымен, студенттер сөйлем әрекеттерінің түрлері арқылы тілді еркін түсініп,

сөйлеуге, сауатты жазуға, өз пікірін, көзқарасын жеткізе білуге төселдіреміз.

Тілші- әдіскерлер сөйлесім әрекетінің түрлерін (айтылым, тыңдалым, оқылым,
жазылым, тілдесім) кешенді түрде қолданғанда ғана тілді оқытудың тиімділігі

артатынын, жақсы нәтижеге қол жеткізу мүмкін екендігін көрсетеді.

ЖОСПАРЫНЫҢ ҮЛГІЛЕРІ

Сабақтың Адамдар арасындағы қарым-қатынас. Танысу. Амандасу.
тақырыбы

Мақсаты: Білімділік: Сөздердің мағынасы туралы түсініктерін тиянақтай

отырып, сөз және оның құрамы туралы түсініктерін бекіту.

Сөздік қорларын молайту, өз ойларын жатық сөйлемдермен
жеткізе білуге дағдыландыру. Өз еліне, жеріне деген

патриоттық, сағыныш сезімдерін ояту.

Қолданылатын Түрткі сұрақтары, қайта бағыттау сұрақтары.
әдістер: «Ойашар». «Ойқозғау». «Жұптас – ойлан - бөліс»,
«Ассоциация», «Сергіту сәті», «Постер құру», «Пазл құру»,
«Хронологиялық кесте», «Синквейн», «Мәтінмен жұмыс»

мәтіндерді кванттеу.

Көрнекілігі: Үлестірмелі материалдар, слайд, бейнеролик, суреттер,

Ұлыбритания картасы, Эйфель мұнарасының плакаты, тәрелке.

Лексикалық Танысу, амандасу, сәті түсу, мәдениеттіліктің белгісі, сөйлеу
минимум: әдебі, таныстыруға рұқсат етіңіз, іскери стиль, жүзі таныс,
жылы қарсы алу, кешірім сұрау, жылы жүзбен қол алысу,

қуаныштымын, сәттілік тілеймін т.б

Сабақ барысы: Мұғалімнің кіріспе сөзі:

20

Ұйымдастыру - Сәлемдесу
кезеңі -«Сәлеметсіздер ме?» «Қайырлы күн» деп
амандасып аламын. Сәлемдесу -
І. Психологиялық сыйластықтың белгісі. Сәлемдесуіңіз түзу
тренинг. Мақсаты: болса, онда сіздің қадір қасиетіңіздің
Жағымды артқандығы. Дүниежүзінде неше түрлі ұлт
психологиялық қауымдастығы бар деп есептесек, олардың
ахуал туғызу әрқайсысында өзіне тән амандасу салты
болады. Әр халықтың амандасу салттары
Топқа бөліну: әр түрлі, сол себепті қазір сіздермен әр
Танысу. ұлттың амандасу салттарымен таныс
боламыз. Құрметті тыңдаушылар
орындарыңыздан тұруларыңызды
сұраймын.

«Қазақтар» – қол алысып, жапондықдар
иіліп сәлемдеседі, гренландиялықтар
жүздескенде формальді сәлемдесулер
жасамайды, бірақ олар «Ауа-райы
тамаша» деп сөз айтады. Аталған
амандасу түрлерін қимыл әрекеттерімен
көрсетіп көрейік. Келесі кезекте әртүрлі
елдердің әуенін қосу арқылы мемлекетті
анықтайтын боламыз. Мен қазір әр түрлі
елдердің әуенін қосамын. Ал, Сіздер, қай
елге тән екенін тауып бересіздер. Ал
Сіздер өздеріңіз тағы қандай елдердің
сәлемдесу түрлерін білесіздер? (кері
сауал қою)

Құрметті қатысушылар « Т У Р И С Т Т І К А Г Е НТ ТІ К К Е »
жол тартамыз. Сіздердің алдарыңызда агент менеджері тұр деп
елестетіңіздер. Құрметті демалушылар, қай елдерде
демалғыларыңызды қалайсыздар? Қай елдің ерекшеліктерімен
танысқыларыңыз келеді? Бұл сауалдың жауабын агенттікте
анықтайтын боламыз. Ендеше 3 топқа бөлініп алайық
«Франция», «Ұлыбритания», «Жапония» топтары. Себебі
Сіздер шетелге саяхат жасайтын боласыздар. Сол елдің
ерекшеліктерімен танысасыздар. Әр үстелдің үстіне елдің атауы
жазылған табличкаларды жазып қоямыз. Сіздер туристтік топ
болғандықтан бір-бірлеріңізбен танысу керексіздер. Мен әуен
қосып қоямын, сол әуенге салып, менің қолымдағы тәрелкеге
өздеріңіздің есімдеріңізді жазып, кеуделеріңізге жабыстыратын
боласыздар.

21

ІІ. Сабақ бары- Саяхатқа шығу үшін қажетті заттарды түгендеп алуларымыз
сы: керек. Саяхатқа шығу үшін не қажет? деген сұрақты қоямын.
1. «Ой ашар». Тыңдаушылар өздеріне қажет болатын заттарды айта бастайды.
Мақсаты: Сол ретте бірнеше заттар таратылып беріледі. (фотоаппарат,
Өз пікірін сөмке, ақша, көзілдірік, кәмпит, ұялы телефон, айна, сабын т.б)
дәлелдейді, еркін Жаңа сөздер таратылған заттардың үстінде жазылған:
жеткізеді. амандасу, кешірім сұрау, сәті түсу, мәдениеттіліктің
Тыңдаушыларды белгісі, таныстыруға рұқсат етіңіз, жүзі таныс, іскерлік
ң стиль, жылы шыраймен қарсы алу, кешірімді болу, қол
қызығушылықта алысу, өте қуаныштымын, сөйлеу әдебі, сәттілік
- ры артады. тілеймін.
Сыни ойлайды.
Тыңдаушылар Әр заттың үстінде жазылған жаңа сөздерге анықтама
тақырып беріледі. Ол «Диагностикалық тест» арқылы жүзеге асады.
бойынша не 1.Мен бұл сөзді білемін
білетінін, нені 2. Мен бұл сөзді бұрын көрдім, бірақ мағынасын білмеймін
жетілдіру 3. Мен бұл сөзді бұрын көрдім. Менің ойымша бұл сөздің
қажеттігін мағынасы (синонимі немесе аудармасы)
анықтауға 4. Мен бұл сөзді білмеймін
болады. 5. Мен бұл сөзді сөйлемде қолдана аламын. Әр заттың
үстінде жазылған жаңа сөздерге анықтама бергеннен кейін
2. «Ассоциация» саяхатқа қажетті заттардың тауарлық белгісіне сараптама
береді, яғни:
- құрамын талдайды;
- сыртқы дизайнын айтады;
- жарналамалайды, баға беру
- арқылы айтылым, жазылым тапсырмаларын орындау
арқылы танысады. Бұл заттардың адамға және қоғамға
қатысы бар болғандықтан қай елдің тауары, неден жасалғаны
және дизайнын анықтап жазу арқылы жазылым дағдысын
орындай аламыз. Тыңдаушылар сонымен қатар сол
мемлекетке бірінші рет барғалы отырғандықтан, шетелде
тұратын немесе бұрын барып келгендосынанемесе туысына
СМС – хабарлама жолдау, телефон шалу арқылы қай
мемлекетке баратыны жөнінде сұрайды. Яғни бұл ретте
қарым- қатынас орнайды. «Адам- адам», қатынас құралы
«адам- байланыстырушы құрал- телефон» болып тұр. Бұл
берілген тапсырмалардан айтылым мен жазылым дағдысы
орындалып тұр.

Алдымен Ұлыбритания еліне барып қайтайық.
Ұлыбритания туралы шағын ассоциация, яғни түсініктеме алу
мақсатында топтарға суреттер таратып беремін. Саяхат
картасы жасалған, пазл етіп құрайтын болады. Топтағы
тыңдаушылар жұп немесе топ болып жұмыс жасайды.

22

3. Сергіту сәті Берілген суреттер арқылы елдің ерекшеліктерін анықтайды.
Мақсаты: Көңіл- Тыңдаушылар қажетті суреттерді жабыстыру арқылы сол ел
күй көтеріңкі туралы шағын ассоциация жасайды. Шағын мәтін құрап
болады. Сабаққа шығады. Білетіндерін еске түсіреді немесе жаңашылдықпен
деген ынта- танысады. Саяхат картасын құрады.
жігерлері арта
түседі. Тыңдаушылар, Сіздер басқа елдер туралы жалпы мағлұмат
алғаннан кейін сергіту сәтіне кезек келген сияқты. Енді біз
4.Тыңдалым Сіздермен «ФРАНЦИЯ» еліне саяхаттап қайтайық.
әрекеті. Орнымыздан тұрайық. Қолдарымызды ашу арқылы ұшақ
болып жасап көрейік.
5. «Синквейн» Құрметті жолаушылар біз Франция еліне келіп жеттік. Ең
әдісі алдымен не істейміз?Амандасамыз, иә дұрыс. Қалай
амандасамыз? Французша олар «Бонжур!» дейді, «Сава?»
6. Мәтінмен «Қалың қалай?» деп сұрайды. Олар «Мерси са ва» деп жауап
жұмыс Мәтінді айтады. Ал айтып көрелік. Мен тыңдаушыларға сөздерді
кванттеу айтқызып, Эйфель мұнарасына да сәлем бергіздіремін.
«Алорс он данс» әніндегі сөздерді екі топқа 1-ші топқа «о
шанс», 2-ші топқа «о-данс» сөздерін кейін «ла-ла-ла-ла» деп
әндеткізіп жаттықтыртамын. Әуен қосылып сертгіту сәтін
орындатып аламын.

Францияға келіп жеттік.Видеоролик арқылы Францияның
симво- лы «Эйфель мұнарасы» туралы шағын таныстыру
жасап өтемін.
Тыңдаушыларға «Эйфель мұнарасын» тұрғызуға көмек
беремін. Ол үшін мұнара үш бөлікке бөлініп қиылады. 3 топқа
таратылады. «Эйфель мұнарасының» қиылған бөліктеріне
берілген тапсырмаларды орындап, ватманға жабыстыру керек.
1-бөлікте, шығу тарихы туралы кесте жасайсыздар.
2-бөлікте, екінші топқа франция тағамдары, жалпы
ерекшеліктері жайлы постер құру тапсырмасы беріледі. 3-
бөлікте, үшінші топқа «Астана- арман» тақырыбында тірек
сөздерді пайдалана отырып, «Синквейн» әдісін қолданамын.
Яғни тыңдаушылар 5 тармақ өлең жолдарын құрастыру
тапсырмасын орындау арқылы ватмандардағы 3 бөлікке
бөлінген мұнараны құрайды.

«ЖАПОНИЯ» бойынша кванттелген мәтіндерді беремін.
Шағын бөліктерге бөлінген мәтіндерге ат қойып, мәтін
бойынша ашық формадағы тест тапсырмасын орындатамын.
«Немесе мәтінді кванттеу тапсырмасы беріледі»
Осындай стратегияларды орындай отырып, тыңдаушылар
туристтік агенттікке келіп саяхатқа шығатын елдермен
толықтай танысады. Яғни, сабақта айтылым, жазылым,
оқылым, сөйлесім дағдыларын орындай отырып, сабақты

23

Қорытынды меңгереді.
Экранға назар аударайық. Бейне фильм көрсетілгеннен соң «не
үшін көрсетілді» деп ойлайсыздар? деген сауал қойылады. Біз
өзімізді (Қазақстанды) шет ел ретінде қалай таныстырар едік?
Біз де оларға шет мемлекетпіз ғой. Шетелдіктерге
Қазақстанның бейнесін елестетіп көріңіздерші. Несімен
ерекшеленеді екен? Өзіміз Отандық өнімімізді осылай
жарнамалай аламыз.

Сабақ өз мақсатына жету үшін әртүрлі әдіс-тәсілдерді
қолдандым. Тілдік дағдыларды қолдана отырып жаңа сабақты
меңгерте алдым деп ойлаймын. Бөлімді немесе жаңа сабақты
бастар алдында аудиторияға қызығушылық оята алдым.
Себебі басқа елдердің амандасу үлгілерін көрсетіп, әуен
тыңдату арқылы жаңа сабақты бастауға ой шақырып алдым.
Жаңа сөздермен сөзтіркестерін сабақпен байланыстыру үшін
диагностикалық тест алдым. А2 деңгейдің тыңдаушылары
үшін қарым-қатынас тақырыбы тың тақырып емес.
Диагностикалық тесттің артықшылығы сол оқытушының
жоспарына өзгерістер енгізуге мүмкіндік береді. Кейін жаңа
сөздер жазылған заттарға таныстыру жасайды. Бұл тапсырма
тыңдаушыларға жазылым және айтылым дағдысын орындау
бойынша өнім береді. Ал өнімнің сапалы болып шығуы
оқытушының ұйымдастырған тапсырмалары негізінде
жасақталады. Келесі кезекте топпен жұмыс жүргізіледі. Топқа
бөлінген тыңдаушыларға мәтінмен жұмыс беріледі. «Пазл
құру», «Сергіту сәті», «Видео ролик» көрсету арқылы
тақырып ашылды деп ойлаймын. «Мәтінмен жұмыста» әр
топқа әртүрлі тапсырмалар беріледі. Тыңдаушыларға оқылым
тапсырмаларын жасату үшін бірнеше тәсілдерді қолдануға
тура келді. Себебі оқылым дағдысындағы тапсырманы бірден
орындау өте қиындық тудырады. Сол себепті мәтіндерді
бөліктерге бөлу, тест тапсырмалары, постер құрут.б.

стратегиялар, жалпы сабақ барысындаорындалған барлық
тапсырмалар жазылымның, сапалы жазылуына, айтылымның
сәтті шығуына мүмкіндік туғызады. Сергіту сәтін өткізу
тыңдаушылардың көңілдерін көте- руге септігін тигізеді. Бір
ескерер жәйт жазылым дағдысын басқа дағдыларданбөліп
жарып алуға келмейді. Оқытушы әлсіз деген жұмыстардың
өзінен тыңдаушының жақсы тұстарын анықтап, ең алдымен
тыңдаушының ойын бөліскені үшін алғысын білдіруге
болады не болмаса смайл бейнелерді тарату арқылы
тыңдаушыны демеуіне болады. Сабақта тыңдаушылармен
жүргізілген талқылаулар мен ойындардар жұмыстың сапалы
жүруіне септігін тигізеді. Тыңдаушылар бір-бірін бақылап, өз

24

пікірлерімен бөлісті. Кері байланыстың даушыларға шабыт
берді. Және олар өздерінің қателік жібергендіктерін бай-
қайды. Тыңдаушыларға жұмысты орындауда қиындық туған
жоқ деп ойлаймын. Бүгінгі танысу мақсатында өткізілген
саяхат – сабағымыз аяқталды. Саяхат жасай отырып, біз,
Сіздермен бірге таныстық, амандастық, қарым-қатынасқа
түстік деп толықтай айта аламын. Менімен бірге
болғандарыңыз үшін рақмет! Сау болыңыздар.

Жинақтау
«Өмірлік ахуалды талдау» әдісі арқылы тақырыпты сабақты жинақтау
Мұғалім жаңа тақырыпқа байланысты тақтадағы ілінген қағаздарды топқа

таратады және қосымша материалдар үлестіріледі
Оқушылардың мақсаты берілген сұраққа өз ойларын жеткізе отырып
тақыртыпты сипаттау арқылы жинақтайды

Бағалау
Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ
Бағалау парақшаларын тарату
Бағалау парақшасы мен бағалау шкаласын тарату
Өзін өзі топпн бағалайды

Рефлексия
Стикерлерді толтыру
Оқушыларға стикер толтыруды ұсыну
Ұсынылған стикерді толтыру

Бөлім: Бұқаралық ақпарат құралдарындағы гендерлік бейне.

Мұғалімнің Қатысқандар саны: Қатыспағандар саны:
аты-жөні:
Күні: Қазақтың тұңғыш журналист қыздары

Тобы: -мәтін тақырыбына байланысты қосымша материалдарды
энциклопедиялардан тауып, ортақ қорытындылар жасау
Сабақтың -шылаулардың сөйлемдегі қызметін білу, мәтін құрауда орынды
тақырыбы қолдану
Осы сабақта
қол Көтерілген мәселе бойынша әртүрлі дереккөздерден алынған
жеткізілетін мәтіндерді тыңдау және салыстыру, өз ойын логикалық дұрыс,
оқу аргументті және айқын жеткізу
мақсаттары
(оқу
бағдарламасын
а сілтеме)
Сабақ
мақсаттары

25

Сабақ барысы

Сабақты Мұғалімнің іс- Оқушының іс- әрекеті Бағалау Ресурстар
ң әрекеті
кезеңдер Ой түрткі «Бас «Аялы
і / Уақыт Психологиялық Әлемдегі кез келген бармақ» алақан»
ахуал халықтың өз алдына ұлт тәсілі Тренинг, Оқу
Сабақты қалыптастыру: оқу болып ұйысуына, егемен арқылы лық,
ң басы шылардың зейінін ел, дербес мемлекет бағалау. А4 парағы
сабаққа аудару болып қалыптасуына
Сабақтың әйел-аналардың сіңірген
эпиграфы: еңбегі зор.
Ойланып, ой Тарихта есімдері алтын
жүгіртіп әлемге әріптермен өрнектелген -
кең, Гүлбаршын мен Құртқа,
Барсам да қай Ақжүніс пен Назым,
өлкеге, қай елге мен. Айша бибі, Абақ ана,
Бүкпесіз білетінім Домалақ ана мен Қыз ене,
бір-ақ ұғым – Қасым ханның анасы
Тірегі тіршіліктің Жаған бике, қолбасшы
әйел дер ем. Бопай ханым, ел билеген
Ой түрткі Айғаным мен Ұлпан,
1.Есімдері тарихта Абайдың тәрбиешісі
қалған қандай әйел- болған Зере әжеміз секілді
аналарды аналарымыз ұлт
білесіздер? тәрбиелеп, халық
қалыптастырып,
мемлекетімізді баянды
етуге мол үлес қосты.
Бұның бәрі ата салт-
дәстүріміздің, тәрбие
жолының дұрыстығын
көрсетеді. Қазақ өнерінде
аттары алтын әріппен
жазылған - Роза
Бағланова, Бибігүл
Төлегенова, Дина
Нүпейсова, Күләш
Байсейтова, Роза
Жаманова аналарымыз да,
еліміздің өнерін өрге

26

Сабақты Түсіндірме жүздіріп, бүкіл әлемге Көңіл күй Жанар
ң ортасы сөздікпен жұмыс паш етті. смайликте Айжанова
рімен
Қазақтың ағартушы – халықтың бағалау «Мен қазақ
алғашқы журналист сауатын ашып, білім қыздарына
қыздары туралы беріп, оқу - ағарту ісімен қайран
білесіздер ме? шұғылданатын адам қалам»
мақала – газет
журналдарда
жарияланатын, көлемі
шағын, публицистикалық
немесе ғылыми шығарма
бостандық – еркіндік,
тәуелсіздік, өз билігі өз
қолында болу
озбырлық – жәбір

көрсетушілік
ат салысу – көмектесу
зарын зарлау – айта
алмағанын айту

Нәзипа Құлжанова,
Ләзиза Серғазина, Алма
Оразбаева, Шолпан
Иманбаева, Аққағаз
Досжанова - қазақ
қыздарынан шыққан
тұңғыш журналистер.
Олар әйел бостандығы,

өнер- білім секілді
мәселелерді қорғаған.
Қыздардың қазақ
журналистикасына қосқан
үлестері зор. Олар еңбек
жолдарында халқына мол
әдеби мұра қалдырып
кеткен.
Қазақтың алғашқы
журналист қыздары
туралы ақпараттармен
таныстым.
Қазіргі уақытқа дейін

қазақ
журналистикасының
дамуына қазақ
қыздарының қосқан үлесі
зор.

27

1-тапсырма Нәзипа Құлжанова, Назипа
Ләзиза Серғазина, Алма Құлжанова
Қазақтың алғашқы туралы бейне
журналист қыздары Оразбаева , Шолпан материалмен
туралы алған Иманбаева, Аққағаз танысу.
ақпараттарыңызды Досжанова секілді
қолданып, өзіндік журналист қыздарымыз https://qazaqst
ой- еліміздің мақтанышы. an.tv./videos/
тұжырымыңызды Тарихта аттары алтын 3880
жазыңыз. әріппен жазылған Әйел-
2-тапсырма аналарымыз жайында
эссе жаздым
Бейне материал
бойынша берілген
тұжырымдаманы
дәлелдеңіз.

Шылау сөздермен
танысу.

Шылау сөздер
лексикалық
мағынасы жоқ,
бірақ басқа сөз
таптарымен
тіркесіп, сол сөз
таптардың
мағыналарын
толықтырады және
айқындайды.
Сөздерді, сөз

тіркестерін және
сөйлемдерді
байланыстыратын
сөз табы. Шылаулар
сөйлем мүшесі бола
алмайды.

Мысалы: үшін,
жуық, бірақ, мен,

да, әрі, сайын,
таман, шақты, бірге,
туралы,
секілді, тағы басқа.

3,4-тапсырма.
Мәтінді оқып

28

Сабақты септеулік Бүгінгі сабақта есімдері Екі
ң шылауларды тарихта қалған қазақтың жұлдыз,
журналист қыздары бір тілек»
соңы табыңыз. Септеулік туралы көптеген әдісі
шылауларды
қатыстырып ақпарттар алдым. арқылы
сөйлемдер Олардың «Айқап», бір-бірін
құраңыздар.(секілді, «Қазақ» секілді бағалайды
туралы, тәрізді, басылымдарда атқарған
жайында, жуық, қызметтері мен
дейін, соң.,) тағылымды ғұмырлары –
бүгінгі ұрпақ үшін өнеге.
Сабақта алған Олар тек өз кәсібімен
құнды шектеліп қалмай, қоғам
мәліметтерді өміріне де етене араласты.
басшылыққа ала Қазіргі уақытта да қазақ
журналистикасының көш
отырып, қазақтың басында көбіне қазақ
журналист
қыздары туралы қыздары жүр. Қазақ
мәтін құраңыз. қыздарының рухы мықты.
Мәтін құрауда Себебі олар ойындағысын
шылауды орынды ашып айтып, көкейіндегі
қолданыңыз. сұрағын ашық қоя біледі.
Сабақты қорыту Сондықтан да қазақ
Сауатсыз адам журналистикасының
жарты адам. дамуына қыздардың
Әйел - халықтың қосып жатқан үлесі өте
анасы. көп деп айта аламыз.
Тек білімді, білікті,

еркін әйел ғана, өз
халқын озық
халықтардың
деңгейіне көтере
алады.
Нәзипа Құлжанова

Саралау –оқушыларға Бағалау – оқушылардың Денсаулық және
қалай көбірек қолдау материалды меңгеру деңгейін қауіпсіздік

көрсетуді қалай тексеруді техникасының сақталуы
жоспарлайсыз? жоспарлайсыз?
«Бас бармақ» тәсілі арқылы Жұптық,топтық жұмыс
Оқушылар бір-біріне кезеңінде бір-біріне
грамматикалық бағалау.
тақырып бойынша

29

сұрақтар қойып,білімін Көңіл күй смайликтерімен құрмет, сыйластық
толықтырады. көрсету.

бағалау.

«Екі жұлдыз, бір тілек» әдісі
арқылы бір-бірін бағалайды.

Жалпы баға
Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1: алдыңғы өтілген сабақтармен тығыз байланысы.
2: студенттердің жаңа тақырыпқа деген қызығушылығы.
Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?
1: бейне материалдар
2: энциклопедиялардан алынған мәтін тақырыбына байланысты әртүрлі қосымша
материалдар.
Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген студенттердің жетістік/қиындықтары

туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?

Тақырыбы: Қазақстанның көрнекті жерлері
Сабақтың түрі:
Мақсаты: Шебер-класс

Қолданылатын Сабақта жағдаяттық тапсырмаларды қолдану арқылы тіл
әдістер: үйренушілердің тілдік қарым-қатынасқа түсіп, қазақ тілінде
еркін сөйлеу дағдыларын қалыптастыру. Берілген
Көрнекілігі: жағдаяттардан шығу жолдарын шеше отырып, ойларын толық
Лексикалық және нақты жеткізуге, жүйелі сөйлеуге бағыттау.
минимум:
Интербелсенді әдістер, Миға шабуыл, ой шақыру, сұрақ-жауап,
«Есімдер аллитерациясы» ойыны, «6 сұрақ» әдісі, постер қорғау,
«Графикалық органайзер», «Бағдаршам», кері байланыс, «Екі
жұлдыз, бір тілек»

Үлестірмелі материалдар, слайд, бейнеролик, суреттер,
Қазақстан Республикасының картасы

Елорда, Астана қаласының 20 жылдық мерекесі, шетелдік
меймандар, аймақ өкілдері, экологиялық проблемалар,
туризмді дамыту, отандық шипажайлар, демалыс орындары,
меймандар т.б.

30

Сабақ барысы: Мұғалімнің кіріспе сөзі:
Ұйымдастыру - Сәлемдесу
кезеңі - Кез келген оқытушының педагогикалық шеберлігін оның
кәсіби құзыреттілігінен, өзін -өзі жетілдіріп отыратындығынан,
І.Психологиялық өз ісіне шығармашылықпен қарайтындығынан байқауға болады.
тренинг. Оқытушы тіл үйренушіге тек дайын материалды ғана берумен
«Есімдер аллите- шектелмеу керек. Әр оқытушы алдына келіп отырған
рациясы» Мақсаты: тыңдаушысының меңгеретін материалын алдын ала іріктеп,
Жағым- ды саралап, қазақ тіліне деген қызығушылығын, құлшынысын
психологиялық орта арттыруды мақсат етеді. Өз іс-тәжірибемде сабақты қызықты,
қалыптас- тыру. әрі сапалы өткізу мақсатында оқытудың түрлі әдіс-тәсілдерін
қолданамын. Өз сабақтарымда жиі қолданатын, өзіме жақын, әрі
ІІ. Сабақ барысы: тиімді деп санайтын әдіс – жағдаяттық тапсырмалар арқылы
1.Ой шақыру. тілді меңгерту. Себебі жағдаяттық тапсырмаларды оқыту
Жағдаяттық үрдісінде пайдалану арқылы ересек тіл үйренушілер тілдік
тапсырма беруде миға қарым-қатынасқа түсіп, қазақ тілінде еркін сөйлеу дағдылары
шабуыл әдісін қолдану қалыптасады, тіл үйренуші өзінің ойын толық және нақты
(жеке жұмыс) жеткізуге үйренеді. Ендеше, бүгінгі сабақта жағдаяттық
тапсырмаларды қолданудың тиімді әдіс-тәсілдеріне тоқталамын.
Мақсаты: суреттерге «Есімдер аллитерациясы» ойыны
ақпарат бере отырып, Жүру барысы: Қатысушылар шеңбер құрады (немесе
еркін ойлау, сөйлеу орындарынан айтуға болады). Әр қатысушы өз есімінің
дағдыларын қалып- бірінші әрпінен басталатын бірнеше сөз айтып, өзін
тастыра отырып, таныстыру және мадақтау керек. Сөздерді барынша көбірек
тақырыпқа ену, айту қажет.
қызығушылықтарын Қанеки, кім көп сөз біледі екен?
ояту Менің есімім – Асем. Мен - студентпін, ақылдымын,
адалмын, ажарлымын т.б
1- жағдаяттық тапсырма:

Қазақстан Республикасының елордасы – Астана
қаласының 20 жылдық мерекесі тойланған болатын. Мереке
қарсаңында Жер шарының түкпір-түкпірінен шетел-дік
меймандар, қонақтар келіп қатысты. Жоспар бойынша
мерекелік шарада Қазақстанның әр аймағынан келген өкілжері
өз жерлері жөнінде ақпарат берді. Сіздердің көмектеріңіз
қажет.
Тапсырма:
Тақтада Қазақстан Республикасының картасы ілінген.
Қолдарыңыздағы сурет туралы ақпарат беріп, картадан әр
аймаққа қатысты орнын тауып, жапсыруларыңыз қажет. Бұл
жерде география пәнін естеріңізге түсіру қажет. Бағалау:
«Бағдаршам» әдісін қолдану арқылы өздеріне баға береді.

31

- түсініксіз және тапсырманы орындай алмаған
қатысушылар қызыл түсті көтереді

- барлығы түсінікті болса және тапсырманы орындай
алған қатысушылар жасыл түсті көтереді.
Алдарыңызда жатқан көмекші сөздер мен сөз тіркестерін
пайдаланыңыздар. (Тақтада Қазақстан Республикасының
картасы ілінген).

2. Жағдаяттық 2-жағдаяттық тапсырма. Тыңдалым: Қоқыс жәшігінің
тапсырманы беруде маңында жатқан қағаз бумасы, ормандағы серуендеуден кейін
«6 сұрақ» әдісін қалған консерві қалбыры немесе пластик бөтелкесі, жүріп
пайдалану бара жатып тастайсалған сағыз. Сіз бұдан кейін осы қоқысқа
(Кирьюшин және не болатынын ойланып көрдіңіз бе? Қағазға толық ыдырау
Никитинаның үшін 5 жыл, консерві қалбыры 2 ғасырдан соң, ал пластик
ойын технология- бөтелке 500 жылдан кейін ыдырайды екен. Ал шыны ыдыстар
сы) мен бөтелкелер мүлдем ыдырамайды.
(жеке жұмыс)
Мақсаты: Не себепті? Қаншалықты?
Тіл үйренушілер
сұрақтарға нақты Өмірде не себепті Елімізде экологиялық
және толық жауап
беруге үйренеді. экологиялық жағдайлар проблемаларға қаншалықты
орыналады? көңіл бөлінген?

Неге? Қалай?

Экологиялық проблемаларды Елімізде экологиялық

уақытында шешілмесе неге проблемалармен қалай күрес
әкеп соғуы мүмкін?
жүргізіледі?

Қандай? Не?

Экологиялық Әріптестеріңізге не тілейсіз?

проблемалармен күресу үшін

және жою үшін қандай

ұсыныстар айтар едіңіз?

32

3. Жағдаяттық Тіл үйренушілерді 3 түрлі қазақстандық шоколадтар тарату
тапсырма беруде
«Графикалық арқылы 3 топқа бөлемін.
органайзер» әдісін 3-жағдаяттық тапсырма:
қолдану Бейнероликке назар аударайық. Тележүргізушінің айтуы
(топтық жұмыс) бойынша, қазақстандық туристердің шетелдік демалыс
орындарына бару себебі - отандық шипажайлар қымбат, әрі
Мақсаты: қызмет көрсету сапасы төмен екенін айтады.
Тіл үйренушілер Алайда, бізде мақтан тұтатын қазақстандық шипажайлар өте
«Графикалық орга- көп. Соның бір дәлелі дәл қазір ауасы таза, табиғаты әсем
найзер» әдісінқолдана шығыстың керемет шипажайында отырмыз.
отырып, постер жасау Тапсырма: Бүгінгі семинарға Қазақстанның әр аймағынан
арқылы негізгі жиналып отырсыздар. Сіздердің өңірлеріңізде де мақтан
ұғымдарды жүйелеп, етерлік шипажайлары, демалыс орындары бар. Ендеше,
сөйлеу дағдысын қандай шипажайды шетелдік қонақтарға паш етер едіңіздер?
қалыпта- стырады. Ал бүгінгі сабақта Қазақстанның 3 шипажайына жарнама
жасайсыздар. Ол үшін әр топ 3 шипажайға жарнамалық газет
жасап, постер қорғау керек.
Постер қорғауда қолданылатын заттар: ватман, маркерлер,
түрлі-түсті қағаз, желім, шипажай туралы ақпарат, скотч
ұсынылады).
1-топ: «Алма- Арасан» шипажайы
2-топ: «Рахман қайнары» шипажайы
3-топ: «Меркі» шипажайы

Төмендегі тірек клишеде жазылған ақпараттар бойынша
постер жасап, қорғаулары қажет. Әр топ ұсынылған
шипажайлайрыңызды мадақтап, жарнамалайсыздар. Қай
шипажай үздік екен?

Тірек-клише:
1. Шипажайдың атауы
2. Орналасқан жері, табиғаты, ерекшелігі
3. Қызмет көрсету түрлері, сапасы (бағасы, тағамы)

4. Мәдени, танымдық іс-шаралар, заңдылықтары

5. Емдік процедуралар (ағзағапайдасы)
6. Жету жолы

7. Қосымша

Шипажайлар туралы ақпарат:

Алма-Арасан (шипажай) – бальнеологиялық санаторий.

Іле Алатауының шырша жамылған солтүстік баурайында
(Өтпелі шатқалы), теңіз деңгейінен 1780 м биіктікте
орналасқан. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 19 км. Жыл
бойы жұмыс жасайды. Ауа температурасы (орта есеппен):
қаңтарда –4°С, шілдеде 15°С. Санаторийде жауын-
шашын мөлшері 900 мм, жылына 1600 сағ күн ашық болады.

33

Емдеу үшін кремний қышқылы радон аралас сульфат-

гидрокарбонатты азот, кальций-натрийлі минералды жылы су

(37,8°С) қолданылады, сондай-ақ климат факторлары (таза су,

әсем табиғат), физиотерапия, массаж, емдік дене

шынықтыру пайдаланылады. Санаторийдің минералды суы 14

ғ-дан белгілі, 1930 жылдан зерттеле бастады. Алма-Арасан

санаторийінде жүйке жүйесі, әйел

аурулары, аяқ, қол, буын, тері және асқазан аурулары

емделеді.

Рахман қайнары. Рахман көлi – Шығыс Қазақстан
облысының Катонқарағай ауданындағы шипалы жылы су
көзi.Оңтүстік Алтайдыңкiшкенетектоникалықойпатында,
Арасан көлі жағасында, теңiз деңгейi- нен 1750 м биiктiкте
айналасын биiк тау, орман қоршаған өте көрiктi жерде
орналасқан. Су граниттегi терең тектоникалық жарықтан
шығады, температурасы 35-42°С.Қайнардың шипалық
қасиетiертеден белгiлi.Рахман қайнарының шипалық қасиетi
оның құрамындағы көмiр қышқылының, радонның
молдығында. Суы тұщы, минералды, құрамында
гидрокарбонаттар, натрий, кальций бар. Рахман қайнарының
суы асқазан, ревматизм, гинекологиялық, жүйке, тыныс
ауруларын және әр түрлi улану мен жараларды емдеуде
қолданылады. Осы жердің астында ағып жатқан өзендердің
құрамында, емдік қасиеті бар радон бар. Термалды
суларбуындардың, омыртқа сүйектерін, жүйке жүйесін және
тері ауруларын емдеуде қолданылады. Шаруа Рахман 1763
жылы ыстық көзді тауып алған. Аңызға сәйкес, ол маралды
жаралайды, жаралы жануар осы ыстық көздерге келіп
шомылып аман-сау шығады. (Дайындыққа 2 минут). Дайын
болған постерді кір жаятын жіпке ілуге болады, спикерлер
шығып қорғайды.

«Меркі» шипажайы - 1958 жылы "Меркенка" демалыс үйі

болып құрылды. 1960 жылдан бастап шефтік қамқорлыққа

алған "Қазсоветкурорт" сауықтыру орнының аяғынан тік
тұруына, әрі жұмысын жандандыруыға көп көмегін

тигізді. 1981 жылы "Меркенка" демалыс үйі "Меркі

шипажайы" болып қайта құрылды. Мұндай өзгеріске осынау
таулы өңірдің ерекшеліктері, табиғи емдік қасиеттері

себепші болды. Мәселен, географиялық және климаттық
жағдайы емдеу-сауықтыру мақсатына қолайлы, аудан

орталығынан 12 шақырым асфальтты жол қатынасының

болуы. Ең бастысы, мұнда радонға бай минералды су көзі
бар. Жер астынан төрт жерден ұңғыма арқылы (тәулігіне

217300 литр) шығып жатқан шипалы судың температурасы

34

ІІІ.Рефлексия. 21-23 градус. Судың құрамындағы радон газы (1400-1800
Кері байланыс эман), оның емдік қасиеті өте жоғары, суы тұщы,
жасау минералдылығы 300 мг/л. Құрамында натрий,
Мақсаты: Сабақ- та хлор, сульфат, фтор, кремний қышқылы бар. Шипалы судың
алған, түйген сапасы мұқият зерттеліп, оны еліміздегі өте жоғары шипалы
білімдерін «Акти- судың қатарына жатқызады
ватор 3-2-1» әдісі Бағалау: «Екі жұлдыз, біртілек» әдісі арқылы топтар бірін - бірі
арқылы бағалау бағалайды. Парақшаларға жазып, бағалайды. (екі жақсы жақсы,
ұнаған жақтарын және бір тілек айтылады.
Қорытынды сөз: Тілек:
Қатысушылар «Активатор 3-2-1» әдісін қолдану арқылы
сабақтың қаншалықты пайдалы болғандығы туралы ақпарат
береді.

«Активатор 3-2-1» әдісі

3 нәрсені білдім

2 нәрсені түсіндім

1 нәрсені қолдануға дайынмын

Бүгінгі сабақты көре отырып, жағдаяттық тапсырмаларды
беруде түрлі әдіс-тәсілдерді тиімді қолдануға болатынын
көрдіңіздер. Бұл интербелсенді оқыту технологиясының әдіс-
тәсілдері: «Графикалық органайзер», Кирьюшин және Ники-
тинаның «6-сұрақ» әдісі, «Миға шабуыл» және «Бағдаршам»,
«Екі жұлдыз, бір тілек», «Активатор 3-2-1» бағалауға арналған
және рефлексия жасау әдістері.
Қорыта келе жағдаяттық тапсырмалар мынадай мәселелерді
шешеді:
1. Тіл үйренушілер еркін қарым-қатынасқа түседі.
2. Ойын толық және нақты жеткізуге үйренеді.
3. Лексикалық қоры байиды.
4. Әртүрлі жағдаяттан шығуға үйренеді
5. Өз көзқарастарын білдіріп, сөйлесім дағдылары
қалыптасады.
6. Қызығушылықтары артады.
7. Сөйлеу әрекеті дамиды.
8. Жүйелі сөйлеуге үйренеді.

Жинақтау
«Өмірлік ахуалды талдау» әдісі арқылы тақырыпты сабақты жинақтау.
Мұғалім жаңа тақырыпқа байланысты тақтадағы ілінген қағаздарды топқа
таратады және қосымша материалдар үлестіріледі.
Оқушылардың мақсаты берілген сұраққа өз ойларын жеткізе отырып
тақыртыпты сипаттау арқылы жинақтайды.

Бағалау

35

Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ)
Бағалау парақшаларын тарату.
Бағалау парақшасы мен бағалау шкаласын тарату.

Өзін -өзі топпн бағалайды.
Рефлексия

Стикерлерді толтыру.
Оқушыларға стикер толтыруды ұсыну.
Ұсынылған стикерді толтыру.

Пәні, кабинет № , Қазақ тілі және әдебиеті
мерзімі
Курсы, тобы Ахмет Байтұрсыновтың шығармашылығы және латын әліпбиі
Сабақтың нөмірі,
тақырыбы Ахмет Байтұрсыновтың өмірі және шығармашылығы туралы
Сабақтың мақсаты
түсінік беру. Өздігінен жұмыс істеу арқылы ой-өрісін
Сабақтың міндеттері
дамытады, өз ойын еркін айтуға дағдыланады.
Сабақтың түрі
Оқыту әдістері, Оқыту Дамытушылық Тәрбиелік
әдістемелік шаралар,
педагогикалық Ахмет студенттердің Ақын, ғалымның
техникалар,
педагогикалық Байтұрсынов шығармашылықпен тұлғасы арқылы
технологиялар
туралы жұмыс істеуіне еліне деген

білімдерін ықпал жасау, ойлау сүйіспеншілік пен

нығайту; шеберлігін, сөйлеу құрметті тәрбиелеу;

сыни тұрғыдан мәдениетін

ойлау, болған жетілдіру

жайды жан-

жақты бағалай

біледі, баға

беруге үйренеді;

тапсырманы

талдап

қорытынды

жасайды.

шығармашылық

пен жұмыс

жасайды.

Жаңа материалды меңгерту, кіріктірілген сабақ

Сұрақ - жауап, әңгімелеу, электронды оқулық, топтық жұмыс.

36

Сабақта Оқулықтар, үлестірме құралдар, тірек сызбалармен жұмыс

қолданылатын

көрнекіліктер

(стендтер, плакаттар,

кестелер, сызбалар,

үлестірме

материалдары)

Сабақта Ахмет Байтұрсынов туралы презентация, интербелсенді тақта

қолданылатын

электронды білім

ресурстары

(универсальды,

Интернет желісі, CD-

ROM, презентациялар,

бейнематериалдар,

электронды оқулық,

флипчарт, электронды

плакаттар және т.б.)

Жабдықтар және Power Point бағдарламасы, интерактивті тақта.

бағдарламамен

қамтамасыз ету

қажеттілігі

(локальдық желі,

Интернетке қосылу,

мультимедиялық

компьютер,

бағдарламалық

құралдар)

Интернеттегі білім Сайт http://portal.cabak. kz/ https://www.zharar.com/kz/

ресурстары

Қолданылған Негізгі әдебиет:

әдебиеттер тізімі 1. Қазақ әдебиеті (оқулық, хрестоматия) 11 класс. – Алматы:

(негізгі және қосымша Мектеп, 2002ж.

әдебиеттер) 2. Қазақ әдебиеті хрестоматиясы. – Алматы: Рауан, 1992ж.

3. Қазақ әдебиеті (оқулық) 11 кл. – Алматы: Рауан, 1988ж.

4. Қазақ әдебиеті (хрестоматия) 11 кл. – Алматы: Рауан,

1996ж.

5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті,

1992ж.

6. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамалығы. – Алматы:

Сөздік-Словарь, 1998ж.

Қосымша әдебиет:

1) Қазақ әдебиеті хрестоматиясы 11-сынып

2) Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. —

Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010

37

САБАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ

Сабақ Уақыт Сабақтың Оқытушының Студенттің
барысы қызметі
Ұйымдастыру ы мазмұны қызметі
кезеңі Мұғаліммен
(мин) амандасу
Үй Кезекші жоқ
тапсырма Студенттерді 1) Студенттердің студентті
- айтады
сын жан- 1 іскерлікке, жігерлікке қатысымын тексеру. Сабаққа
жақты қажетті оқу
тексеру жетелеу, ой өрісін 2) Үй тапсырмасын құралдарын
түгендейді.
дамыту сұрап, бекіту. Сабаққа
назарларын
3) Жаңа сабақтың аудару,
тыныштық
жоспарымен сақтайды
Студенттер 4
таныстыру. топқа бөлінеді.
Қойылған
4) Бағалау бекіту. сұрақтарға
жауап беру.
Алған білімін тексеру Үй тапсырмасы Топ мүшелері
берілген
(сұрақ-жауап әдісі) бойынша сұрақтар топтық
тапсырмаға
2 Топтық тапсырма қою. оқулықтан өз
беттерімен оқи
1 топ: Әсет 1. Әсет отырып,
топтастыру
Найманбайұлының Найманбайұлы қай жасайды.
өмір жолына шолу жылы, қай жерде
жасау. дүниеге келді? (1867

жыл, Қарағанды

облысы, Ақтоғай

ауданы, "Қызыл-

ІІ топ: Әсет қандай арай" ауылы
тұлға? Ақын,
талантты әнші, - 1922ж, Қытай, Құл
сазгер, айтыскер, өз
дәуірінің суреткері. жа )
ІІІ топ: Әсет-
айтыскер ақын 2. Әсет кім?
(қазақтың суырып
салма ақыны, әнші-
композиторы)

Дәстүрлі ән және 3. Әсет неше

орындаушылар. жасында

IV топ ның шығармашылық
шығармаларының жолын бастайды?

тұңғыш жинағы (14-15

38

кімнің жасында сазгер әрі ә

құрастыруымен нші ретінде өз

басылып шықты? шығармашылық
(1968 жылы жолын бастайды).

Б.Адамбаевтың 4. Әсеттің әке-

құрастыруымен Бұл шешесі қандай

басылды.

жинаққа ақынның 34 адамдар болған?

өлеңі (әнін қоса), 4 (кедей, шаруа адамд
айтыс-қағысы, 4 ар болған)

дастан-қиссасы 5. Әсетті қандай
жарияланса, 1988
жылы Нұржекеевтің ақын дейміз?
құрастырған «Әсет» (негізінен айтыс

атты жинағына 29 ән ақын)

мәтіні, 71 өлеңі, 10 6. Әсет қай жылы,
қайда қайтыс
айтыс-қағысы, 8 болады? (1923 жылы

қисса-дастаны

енгізілген Құлжа қаласында

қайтыс болды)

7.

Шығармашылығы:

(қисса дастандары,

өлеңдері, ән

өлеңдері,

айтыстары, арнау

өлеңдері)

8. Арнау өлеңдерін
атаңдар?
(«Маманға», «Күшік
болысқа»,
«Жасболат
болысқа»,
«Қанағатқа»,
«Қызыр төреге»,
«Елшібай байға»,
«Мешбетті көгендегі
сөзі» , «Жабықбайға
айтқан сөзі»,
«Мешбет пен
Жабықбайды

39

татуластырған
сөзі»).

Жаңа 6 Өткен тақырыпты Тапсырмалар Сұрақтар
тақырып қайталау. арқылы бойынша
ты Пән бойынша студенттердің жауап беру,
хабарлау студенттердің білімін танымдық тұрғыдан тапсырмаларға
тексеру. ой-өрісінің дамуын тез және жан-
Жаңа 35 Студенттердің қадағалау. жақты жауап
көпшілік алдында беруге
сабақты сауатты сөйлеу, білу Жаңа тақырып дағдылану.
дағдысын дамыту, өз бойынша
түсіндіру сөзін қорғай білуді студенттерге Студенттер
үйрету. тапсырмалар тыңдайды,
Бекіту орындату. қажетін жазып
Ахмет 1) Хронологиялық алады.
35 Байтұрсыновтың кесте толтыру (өздік Тапсырмалард
шығармашылығы жұмыс). ы ауызша
және латын әліпбиі 2) Асыл сөздердің орындайды.
туралы түсінік беру. жалғасын тап. Дәптермен
3) Түсініксіз жұмыс.
Білім керуені сөздермен жұмыс Тақтамен
Сұрақтар Абай жасау жұмыс
шығармашылығына 4) А. Құнанбаевтың жасайды.
байланысты: өлеңдері мен
шығармаларын табу. Сұрақтарға
1.Абай қай жылы, Сұрақтар қою. жауап беру
қашан, қай жерде Абайдың қанша қара
туды? Ескіше туған сөздері бар?
жылы қалай Абай алғашқы
аталады? өлеңдерін қай
ақынның атынан
жарияланып
отырды?
Абай туралы ең
алғаш мақала жазған
кім?
Абайдың шын аты
кім?
Абайдың қанша күйі

40

2. Абайдың шын аты бар? Аттарын ата.

кім? Абайдың

3. Абайдың әкесінің, аяқталмаған

шешесінің, әжесінің поэмасы.

аттарын атап

беріңіз.

Сабақты 6 Студенттердің Блиц-тест Жауап беру
Тыңдайды.
қорытындыла білімін бағалау,

у сабақты

қорытындылау.

1. Абай

Құнанбаевтың өмірі

мен

шығармашылығы

бойынша білімдерін

топтастыру арқылы

тиянақтау.

2. 5 жолды өлең

стратегиясымен

қорытындылау.

Бағалау 2 Берілген жауаптары Студенттердің

бойынша бағалау. жауаптарын бағалау

Үй Үйге тапсырма беру. Тапсырма беру Тапсырманы
тапсырмасын 2 «Абай әлемі-терең, бойынша жазып алу.
ың берілуі аспалы биік» сұрақтарды

тақырыбына талқылау.
ойтолғау жазу

Жинақтау
«Өмірлік ахуалды талдау» әдісі арқылы тақырыпты сабақты жинақтау
Оқытушы жаңа тақырыпқа байланысты тақтадағы ілінген қағаздарды топқа
таратады және қосымша материалдар үлестіріледі
Оқушылардың мақсаты берілген сұраққа өз ойларын жеткізе отырып
тақыртыпты сипаттау арқылы жинақтайды

Бағалау
Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ
Бағалау парақшаларын тарату
Бағалау парақшасы мен бағалау шкаласын тарату
Өзін -өзі топпн бағалайды

Рефлексия
Стикерлерді толтыру
Оқушыларға стикер толтыруды ұсыну
Ұсынылған стикерді толтыру

41

Курс 1 Топтар

Сабақ номері № Сабақтың типі Аралас сабақ

Мамандық Біліктілік

Оқыту нәтижесі Сөздер мен термин сөздердің мағынасын түсінеді

Сабақтың тақырыбы VII бөлім. Сауда мен көмек: екі жақты келісімді
сауда. Сауда тарихы. Ұлы Жібек жолы – сауда
Сабақтың мақсаты, мәдениетінің өркендеу биігі
міндеттері
Сауда-саттық жолының даму тарихымен таныстыру
Бағалау критерийі Мәтіндерді тыңдау және салыстыру
Өз көзқарасын аргументтер негізінде дәлелдеу
Оқу процесінде білім
алушылар меңгеретін - Мәтіндерді салыстырады;
кәсіби дағдылар - Өз көзқарасын білдіреді;
- Аргумент келтіреді
Оқытудың әдіс-тәсілдері, Лексикалық минимум:
педагогикалық Сауда, Ұлы Жібек жолы, тасымалдау т.б.
технологиялар Диалог және жазылым үшін қажетті сөз тіркестер:

Менің ойымша, меніңше, қорытындылай келе т.б.

«Сұрақтар шеңбері» Рефлексия әдісі

Оқу-әдістемелік Слайд, компьютер, бағалау
жабдықталуы, https://bilimland.kz сайты
анықтамалық

әдебиеттер

Техникалық жабдықталуы, 1. Мультимедиялык проектор, экран

материалдар 2. Презентациия

САБАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ

1.Ұйымдастыру Студенттерді түгендеу. Үй тапсырмасы бойынша Презентация
шы, сұрақтар.
ынталандыру -1)«Әнші» әңгімесі не жайлы?
шы кезең
1) Әңгіме Әмірқан атты әнші жігіт туралы, әңгімеде

оның өнері, өмірі жайлы сөз қозғалады.

-2)Әмірқанның прототипі кім?

2) Әмірқанның прототипі - Ә.Қашаубаев. Прототип

дегеніміз –гр. түптұлға, әдеби шығармада кейіпкер

42

бейнесін жасауға негіз болатын өмірде болған адам,
тарихи тұлға.

-3) Жезтаңдай әнші Әміре Қашаубаев туралы не
білесіз?
3) Ә. Қашаубаев- қазақ музыкасын халықаралық
деңгейде танытқан дарынды жезтаңдай әнші. Ол
1925 жылы Парижде дүниежүзілік көрменің
этнографиялық концертіне қатысып, «Дудар-ай»,
«Қараторғай», «Қызыл бидай», «Үш дос» әндерін
орындаған. 1927 ж. Германияның Майндағы
Франкфурт қаласында өткен көрмеге қатысқан.

Жаңа сабақтың тақырыбын болжау.

2. Сабақтың «Сауда тарихы. Ұлы Жібек жолы сауда
негізгі этапы мәдениетінің өркендеу биігі»

Бүгінгі сабақта:
 Қоғамдық саяси, әлеуметтік мәдени тақырыптар

аясында қолданылған сөздер мен термин
сөздердің мағынасын түсінесіз.

ОЙ ТҮРТКІ:
Сабақтың мақсатымен танысу.

Ұлы Жібек жолының «сауда» ұғымымен қандай

байланысы бар?
Ұлы Жібек жолы Қазақстанның қай қалаларын
басып өтті?
Ұлы Жібек жолы орта ғасырлық түркі тілдерінің
дамуына қалай әсер етті?

Аудиомәтінді тыңдау.

https://youtu.be/Ae7QAZ5pdEo сөздердің

Аудиомәтінде кездесетін төмендегі
мағынасын анықтаңыз?

Сауда -Торговля
Тасымалдау -Транспортировка
Сауда қатынасы -Торговля
Көп салалы -Многопрофильный
Басымдық- Приоритет

Сауда- зат сату, зат сатып алу
Тасымалдау- жеткізу, тасу

43

Сауда қатынасы- затты сатып алу туралы қатынас
Көп салалы- көп тармақты
Басымдық- басым болуышылық, артықшылық

3. Сабақ Тезис - бұл негізгі идея, тақырыпқа қатысты қысқа да, Презентация.
бойынша нұсқа түйінді ой, көзқарас.
рефлексия Берілген сөздер мен сөз тіркестерін қолданып,
аудиомәтіннен түсінгеніңізді тезис түрінде
жазыңыз.
Ұлы Жібек жолы
Сауда
Тасымалдау
Сауда қатынасы
Көп салалы
Басымдық
Жауап үлгісі:
Ұлы Жібек жолы – ең беделді, әрі көп салалы сауда
жолы. Бұл жол арқылы тасымалданған тауарлардың
ішінде жібекке басымдық беріліп, сауда қатынасы
мен мәдениет дамыды.

Бейнематериалға назар аударайық!

https://youtu.be/CRW6jkprFQg

Тапсырма: Бейнематериал арқылы қандай
мәлімет алдыңыз?
Мәтінді оқиық:
Ұлы Жібек жолы десе көз алдыңа күн астында күйіп
тұрған алып шөл далалар, аяғы көрінбейтін қымбат
жүктері бар керуендер, мыңдаған шақырым жол жүріп
өткен саудагерлер, алдындағы мақсатына жету үшін
шөлдаладан да өтуге дайын көпестер елестейді. Жол
барысында жаңа қалалар пайда болып, ескілерінің тас
талқаны шықты. Ұзындығы 12 мың шақырым болатын
Ұлы Жібек жолының сауда керуендерінің бір бағыты
Қазақстанның оңтүстік аумағы арқылы өткен.
Керуендер өтетін шаң басқан жолдар арқылы қымбат
маталар, асыл тастар, алтын мен күмістен жасалған
заттар, экзотикалық жануарлар тасымалданды. Ұлы
Жібек жолы Шығыс пен Батысты байланыстырып,
қалалардың тіпті жаңа мемлекеттердің пайда болуына
өзіндік септігін тигізген. Талай тарихи орындардың
әлемге танылуына әсер болған, теңдесі жоқ сауда
маршруты. Оны сауда жолы ғана емес, екі алпауыт
цивилизация арасындағы мәдени экономикалық көпір
деп айтуға толық негіз бар. Жібек жолының тарихы

44

біздің заманымызға дейін 138 жылдан бастау алады.
Сол жылы Қытай императоры Батыс жаққа сауда

жасайтын серіктестерді іздеу үшін арнайы
дипломатиялық керуенді жіберген болатын. Оған
қатысқандар Қытайдан Орталық Азияға тікелей жүріп
өткен.
Дәл осы жолмен батысқа қарай барлық керуендер
жүретін болған. Уақыт өте келе Орталық Азия мен
Қытай арасындағы сауда-саттық нығайды. Қытайдан
шыққан керуендер солтүстік Тянь-Шань
таулартауларына бағыт алып, Орталық Азияны кесіп
өтіп, ары қарай Подсамудария, Хорасан арқылы
Месапатамимен Жерорта теңізіне жететін.
Осы кезде Жібек жолы қатып қалған бір бағыттан

тұрды деуге болмайды. Жүз жылдар бойы оның
жолдары ауысып, керуен бағыттары құбылып тұрды.
Тиімділігі жоғары бағыттар өркендесе, пайдасы төмен
бағыттар құлдырады. 6-7 ғасырларда ең жиі
пайдаланылған бағыт Қытайдан Жетісу мен Оңтүстік
Қазақстан арқылы бағыт болды.

ТАПСЫРМА: Мәтіннен тақырыпты ашатын тірек
сөздерді анықтаңыз?
Сауда, жолдар, елдер, керуен, алтын, күміс, асыл
тастар, экзотикалық жануарлар, сауда маршруты,
экономикалық көпір, сауда-саттық, дипломатиялық
керуен, цивилизация. Бағыт, жүз жылдар бойы,
таулар

1-сабақ. Тыңдалымалды тапсырмасы. Сөздікпен
жұмыс.

Сауда Бағыт сауда керуен
цивилизация маршруты
дипло экзотикалық жүз
сауда-саттық, матиял жануарлар жылдар
экономикалық ық бойы
көпір керуен алтын
асыл Жібек
тастар елдер жолы
күміс жолдар

ТАПСЫРМА: «Ұлы Жібек жолының адамзатқа
тигізетін пайдасы» деген тақырыпта ойыңызды 4
сөйлеммен жеткізіңіз

45

 ПІКІР: Мәтін бойынша өзіндік пікіріңізді бір
сөйлеммен жазыңыз.

 ДӘЛЕЛ: Өз пікіріңізді бір сөйлеммен
дәлелдеңіз.

 МЫСАЛ: Пікіріңізге мысал келтіріңіз.
 ҚОРЫТЫНДЫ: Тақырып бойынша қорытынды

шығарыңыз.
ЖАУАП ҮЛГІСІ:

 ПІКІР: Адамдар ерте кезден ақ бір – бірімен
сауда жасасқан.

 ДӘЛЕЛ: Ел мен елді, қалалар мен халықтарды
бір – біріне жалғаған сауда жолдарының пайда
болуы.

 МЫСАЛ: Халықтар бір – бірімен асыл тастар,
алтын, күміс, тұз, шипалы өсімдіктер, мал,
сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері. Қола
мен темірден жасалған заттар, мата, басқа да
тауарлармен алмасқан.

 ҚОРЫТЫНДЫ: Ұлы Жібек жолы көптеген
елдермен қалаларды байланыстырып, сауда
жолдары ашылды, сондай – ақ өркениет пен
мәдениет дамыды.

«Кім жылдам?» ойыны арқылы сұрақтар қойылады.

Сұрақтар:
1. Ұлы Жібек жолы қашан дами бастады? (б.з.д 138
ж.бастап)
2. Ұ.ж.ж арқылы қандай заттар тасымалданды?
(қымбат маталар, асыл тастар, алтын-
күмістен жасалған заттар, экзотикалық
жануарлар)
3. Ұ.ж.ж қай жерлерді байланыстырды? ( Батыс
пен Шығысты)
4. Ұ.ж.ж-ның қандай септігі тиді? (қалалар, тіпті
жаңа мемлекеттердің пайда болуына)
5. Ұ.ж.ж қалай пайда болды? (Қытай императоры
Батыс жақа сауда жасайтын серіктес іздеу
үшін арнайы дипломатиялық керуен жіберген.
13 жылдан соң қайта орала бастады)
6. Ұ.ж.ж-ның қашықтығы қанша? (12.000
шақырым)
7. Ұ.ж.ж арқылы көп жағдайда не жеткізіліп
отырды? (жүзім, мақта, жылқылар мен
азықтық дақылдар)

46

8. Темірден бұйымдар жасау қайдан келді?

(Шығыстан)

9. Батыстан не жасауды үйрендік? (Шыны

бұйымдарын)

10. 6-7ғ. ең жиі пайдаланылған бағыттар. (Қытай,

Жетісу мен Оңт.Қазақстан)

11. Әлемдік валюта түрі не болып саналды? (Жібек

мата)

12. Жібек матаны кімдерге сыйлады? (Патша мен

елшілерге)

13.Ұ.ж.ж қай ғасырға дейін пайдаланылды? (14ғ)

14. Оның жойылуына не әсер етті? (тайпалар

арасындағы соғыстар, Қытайлықтардың теңіз

жолдарын игеруі)

Тапсырма: Тақырыпқа байланысты бес пазл

құрастыру беріледі. бес сурет қиындыларының

артында «Керуен», «Көпес», Саудагер»,

«Экзотикалық жануарлар» , «Асыл тастар» сөздері

жасырынылған, сол арқылы студенттер беске бөлініп,

суретті құрастырады.

«Керуен»

«Көпес»

47

«Саудагер»

«Асыл тастар»

4. Үйге «Экзотикалық жануарлар»
тапсырма
Топ мүшелері «Сауданың дамуы ел үшін қандай пайда
әкелді?» тақырыбында дәлелді аргументтермен
пікірталас жүргізеді.
«f» оқушылар бір-бірін «кластермен» бағалайды.
Бүгінгі сабақта кім не түсінді?
Мұғалімнен кері байланыс.
ҚОРЫТЫНДЫ:

 Қоғамдық саяси, әлеуметтік мәдени тақырыптар
аясында қолданылған сөздер мен термин
сөздердің мағынасын түсіндіңіз.

Рефлексия.
Түрлі-түсті қағаздарға сабақ туралы өз пікірлерін
жазу.
Үй жұмысы: сөздерді жаттау. Қосымша мәліметтер

жинақтау

48

Жинақтау
«Өмірлік ахуалды талдау» әдісі арқылы тақырыпты сабақты жинақтау
Мұғалім жаңа тақырыпқа байланысты тақтадағы ілінген қағаздарды топқа

таратады және қосымша материалдар үлестіріледі
Оқушылардың мақсаты берілген сұраққа өз ойларын жеткізе отырып
тақыртыпты сипаттау арқылы жинақтайды

Бағалау
Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ
Бағалау парақшаларын тарату
Бағалау парақшасы мен бағалау шкаласын тарату
Өзін өзі топпн бағалайды

Рефлексия
Стикерлерді толтыру
Оқушыларға стикер толтыруды ұсыну
Ұсынылған стикерді толтыру

САБАҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ

Сабақ Уақыт Сабақтың Оқытушыны Студенттің
барысы қызметі
Ұйымдастыру ы мазмұны ң қызметі
кезеңі Мұғаліммен
(мин) амандасу
Үй Кезекші жоқ
тапсырм Студенттерді 1) студентті
а- айтады
сын жан- 1 іскерлікке, Студенттердің Сабаққа
жақты қажетті оқу
тексеру жігерлікке қатысымын құралдарын
түгендейді.
жетелеу, ой тексеру. Сабаққа
назарларын
өрісін дамыту 2) Үй аудару,
тыныштық
тапсырмасын сақтайды
ОСтуденттер
сұрап, бекіту. 3 топқа
бөлінеді.
3) Жаңа Қойылған
сұрақтарға
сабақтың жауап беру.
Топ
жоспарымен мүшелері
берілген
таныстыру. топтық
тапсырмаға
4) Бағалау

бекіту.

Ұсыныс ретінде Алған білімін Үй
беріледі
тексеру (сұрақ- тапсырмасы
(вариаитты бөлім)
2 жауап әдісі) бойынша

сұрақтар қою.

Топтық 1. Ыбырай

тапсырма Алтынсаринні

1- ақын тобы – ң өмір жолына
ақын өлеңдерін шолу жасау.

49

тақырыбы Жылдар оқулықтан өз
бойынша бөліп Маңызды беттерімен
жазады.
2- жазушы тобы. оқиғалар. оқи отырып,
Ыбырай 1841 жылы 20 топтастыру
әңгімелерін қазанда жасайды.
тақырыпқа бөлу Қостанай
моделін облысы
құрастырады. Затабол
3- ағартушы ауданында
тобы – ашқан туған.
мектептерін, 1850 жылы
атқарған Орынбордағы
қызметтерін қазақ
топтастырып балаларына
жазады. арнап

ашылған жеті
жылдық орыс-
қазақ
мектебіне
барған.
1857 жылы
«өте жақсы»
деген бағамен
бітірген.
1859 жылы
Орынбордағы
шекаралық
комиссияға

тілмаш
болған.
1859 жылы
Орынбордағы
шекаралық
комиссияның
төрағасы,
Шығысты
зерттеуші
белгілі
ғалым,профес
сор
В.В.Григорьев

пен жақын
танысады.

50