VIỆT NAM - ẤN ĐỘ
MỤC LỤC 1. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN MỐI QUAN HỆ NGOẠI GIAO VIỆT NAM - ẤN ĐỘ 2. CÁC YẾU TỐ QUAN TRỌNG ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUAN HỆ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM - ẤN ĐỘ 3. NHỮNG LĨNH VỰC VÀ THÀNH TỰU NỔI BẬT TRONG QUAN HỆ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM - ẤN ĐỘ 4. Ý NGHĨA, TRIỂN VỌNG CỦA QUAN HỆ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM - ẤN ĐỘ 1.1. Những dấu mốc quan trọng trong quá trình ngoại giao Việt Nam - Ấn Độ 2.1. Phật giáo 3.1. Nghệ thuật 4.1. Ý nghĩa của quan hệ ngoại giao văn hóa Việt Nam - Ấn Độ 2.2. Chăm Pa 3.2. Giáo dục 4.2. Đề xuất hoạt động thúc đẩy công cuộc ngoại giao văn hóa Việt Nam - Ấn Độ 3.3. Du lịch 3.4. Văn hóa dân gian, truyền thống 1.2. Những cơ sở hình thành quan hệ ngoại giao văn hóa Việt Nam - Ấn Độ
LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN MỐI QUAN HỆ 01 Việt Nam - Ấn Độ 01
02
Những dấu mốc quan trọng trong quan hệ ngoại giao VIỆT NAM ẤN ĐỘ Lịch sử quan hệ Việt Nam - Ấn Độ bắt nguồn từ quá trình giao lưu văn hóa, tôn giáo từ hơn 2.000 năm trước và được hai lãnh tụ vĩ đại là Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Ấn Độ Jawaharlal Nehru gây dựng và vun đắp. Năm 1954, thủ tướng Ấn Độ Nehru đến thăm Việt Nam. Năm 1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh tới thăm Ấn Độ. Mối quan hệ lâu đời của hai nhà lãnh đạo kiệt xuất của dân tộc Việt Ấn đã đặt nền tảng cho mối quan hệ hữu nghị giữa hai dân tộc. Ngày 07/01/1972, Việt Nam và Ấn Độ chính thức thiết lập mối quan hệ ngoại giao. Sau đó từng bước nâng lên thành quan hệ đối tác chiến lược vào năm 2007, và đối tác chiến lược toàn diện vào năm 2016. Nửa thế kỷ qua, mối quan hệ trong sáng giữa Việt Nam và Ấn Độ đã không ngừng được các thế hệ lãnh đạo và nhân dân hai nước gìn giữ, dày công vun đắp và phát triển. Những thành tựu mà hai nước đã đạt được trong 50 năm qua là nền tảng Chủ tịch Hồ Chí Minh thân mật tiếp đón Thủ tướng Ấn Độ Jawaharlal Nehru thăm hữu nghị Việt Nam (17/10/1954) ngay khi Hà Nội vừa được giải phóng. Ảnh: TTXVN. "Việt Nam và Ấn Độ là hai nước có ý chí độc lập mạnh mẽ, đã chịu đựng nhiều hy sinh để giành và giữ độc lập của mình. Hai nước cần tăng cường hợp tác với nhau để xây dựng hoà bình, hợp tác không chỉ ở Nam Á, Đông Nam Á mà còn ở cả châu Á" _Thủ tướng Ấn Độ Rajiv Gandhi_ vững chắc cho sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ song phương trong tương lai. Mối quan hệ hữu nghị này cũng đóng góp vào duy trì hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung của khu vực và thế giới. 03
Dưới đây là hình ảnh của một số dấu mốc quan trọng trong chặng đường hợp tác giữa hai quốc gia Việt - Ấn. Chuyến thăm Ấn Độ vào tháng 2 năm 1958 của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đại sứ quán Ấn Độ tại Việt Nam, đóng ở thủ đô Hà Nội từ năm 1954. Năm 1956, Việt Nam thành lập Đại sứ quán tại New Delhi, Ấn Độ. Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng tại New Delhi, trong chuyến thăm Ấn Độ ngày 06/07/2007. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng tiếp đón Tổng thống Ấn Độ Ram Nath Kovind thăm cấp Nhà nước Việt Nam, ngày 20-11-2018, tại Hà Nội. Ảnh: TTXVN Thủ tướng Narendra Modi thăm chính thức Việt Nam theo lời mời của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc, tháng 9/2016. Ảnh: Báo điện tử Chính phủ 04
Việt Nam và Ấn Độ có những điểm tương đồng về lịch sử tự nhiên. Nền văn minh Ấn Độ bắt nguồn từ hai con sông lớn là sông Ấn và sông Hằng, còn nền văn minh Đại Việt cũng bắt nguồn từ hai con sông lớn trên bán đảo Đông Dương là sông Hồng và sông Cửu Long. Những dòng chảy này là cội nguồn của nền văn minh lúa nước phát triển rực rỡ ở cả hai quốc gia, tạo nên hai nền văn hóa phong phú như chúng ta thấy ngày nay. Văn hóa Ấn Độ đã để lại nhiều dấu tích trên lãnh thổ Việt Nam. Dấu ấn đầu tiên của văn hóa Ấn Độ trong quá trình giao thoa với văn hóa Việt Nam nói riêng và Đông Nam Á nói chung được thể hiện ở phương diện thiết chế nhà nước. Mandala là thiết chế nhà nước đặc C V ơ sở I h Ệ ìn T h th N ành A qua M n hệ - ng Ấ oại N giao Đ văn Ộ hóa Quan hệ hai nước Việt Nam - Ấn Độ trong 50 năm qua đã không ngừng được thúc đẩy và ngày càng hiệu quả trên nhiều lĩnh vực. Các tầng lớp nhân dân hai nước ngày càng gắn bó gần gũi. Bởi lẽ, mối quan hệ giữa hai quốc gia được xây dựng và vun đắp dựa trên cơ sở là những mối liên hệ văn hóa và văn minh lâu dài, phong phú, cùng hướng tới nhiều giá trị chung về lòng yêu nước, truyền thống nhân văn, yêu chuộng hòa bình; tích cực ủng hộ lẫn nhau trong đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng và bảo vệ đất nước. NỀN TẢNG VĂN HÓA Cách đây hàng nghìn năm, mối quan hệ đầu tiên giữa hai nước Việt Nam - Ấn Độ đã xuất hiện thông qua quan hệ thương mại, giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa nhân dân hai nước. Việt Nam nói riêng và khu vực Đông Nam Á nói chung là nơi văn hóa Ấn Độ đã được tiếp thu và phát triển mạnh mẽ. Chính sự giao lưu văn hóa và tôn giáo trong lịch sử đã tạo tiền đề quan trọng cho việc hợp tác giữa Việt Nam và Ấn Độ trên các lĩnh vực khác. Ở thời điểm hiện tại, "văn hóa, thương mại và quốc phòng" là ba trụ cột quan trọng trong các ưu tiên và hội nhập của Ấn Độ đối với Việt Nam. 05
biệt trong lịch sử Đông Nam Á, là dấu ấn quan trọng nhất của người Ấn Độ trong quá trình giao thoa văn hóa với vùng Đông Nam Á lịch sử. Mandala bao gồm một chính quyền trung ương và các chính quyền chư hầu. Vua đứng đầu chính quyền trung ương nắm vương quyền và thần quyền Các quốc gia có thể chế Mandala thời kỳ đó là Chăm Pa, Phù Nam... Chẳng hạn ở Chăm Pa, dấu ấn của Ấn Độ ở phương diện chính trị là vua nắm vương quyền và thần quyền (sở hữu ruộng đất, mở rộng lãnh thổ, khơi thông thủy lợi...). Sau vua là một bộ máy quan lại bao gồm nhiều vị quan, làm nhiều việc khác nhau: Vua Chân Lạp tổ chức bộ máy nhà nước gồm Tể tướng và bốn Thượng thư. Văn hóa Ấn Độ còn in đậm dấu ấn trên phương diện chữ viết. Hai ngôn ngữ cổ Ấn Độ là chữ Phạn (Sanskrit) và chữ Pali đã góp phần quan trọng việc hình thành các ngôn ngữ ở Đông Nam Á. Từ rất sớm, người Chăm đã dùng chữ Phạn để ghi chép các sự kiện, hiện tượng diễn ra trong cuộc sống của con người và tình hình quốc gia mà dấu tích còn để lại đó là các văn bia, bia ký. Bia Võ Cạnh với cách viết gần với kiểu viết của các bia ký Amaravati ở Nam Ấn Độ đã được các nhà nghiên cứu định niên đại ở thế kỷ III-IV là bằng chứng đầu tiên về sự du nhập của chữ Phạn vào Chăm Pa. Trên cơ sở chữ Phạn, người Chăm sáng tạo ra chữ viết cho riêng họ. Chữ viết Chăm xuất hiện lần đầu tiên trên bia Đông Yên Châu (Quảng Nam). Các tác phẩm văn học Ấn Độ như Mahabharata và Ramayana khi được truyền tới Việt Nam đã nhanh chóng thâm nhập khu vực này, để lại dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử văn học thế giới. Văn học Ấn khi du nhập đời sống của cư dân Việt đã được dân gian hoá, làm giàu thêm cho kho tàng văn học vùng này, có thể kể đến một số tác phẩm văn học dân gian tiêu biểu như Punha - Nhunhơ của Lào, Prah Thong của Khmer, Đẻ đất đẻ nước của người Mường (Việt Nam),... Di sản lớn nhất và sâu sắc nhất là ảnh hưởng của Phật giáo. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: "Nhân dân hai nước chúng ta có quan hệ từ lâu đời. Văn hóa Ấn Độ và Phật giáo đã truyền vào Việt Nam từ xa xưa. Đạo Phật là tôn giáo duy nhất du nhập vào Việt Nam bằng con đường hòa bình, không chịu bất kỳ sự bảo trợ của nhà nước hay sự áp đặt chính trị nào". Như Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi đã phát biểu tại chùa Quán Sứ ở Hà Nội trong chuyến thăm tháng 9 năm 2016: "Những kẻ mang chiến tranh và xâm lược đến Việt Nam đã phải chịu thất bại thảm hại, nhưng những ai mang lại hòa bình cho Việt Nam sẽ được vinh danh". 06
Trên bình diện ngoại giao, mối quan hệ hữu nghị Việt Nam và Ấn Độ đã được vun đắp từ những năm 50 của thế kỷ XX bởi hai vị lãnh tụ vĩ đại của hai dân tộc: Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Jawaharlal Nehru. Tầm nhìn và sự chân thành trong quan hệ hữu nghị của hai nhà lãnh đạo đã dệt nên sợi dây bền chặt cho mối quan hệ hai nước sau năm thập kỷ đầy biến động. SỰ TƯƠNG ĐỒNG TRONG TƯ TƯỞNG Cách đây gần một thế kỷ, vào năm 1927, Nguyễn Ái Quốc (Hồ Chí Minh) đã đến dự Đại hội Quốc tế Cộng sản về vấn đề các dân tộc bị áp bức ở Bruxelles (Bỉ). Tại đây, Nguyễn Ái Quốc đã được gặp gỡ và làm quen với những nhân vật lỗi lạc của Ấn Độ, trong đó có nhà cách mạng là Motilal Nehru. Lúc ấy Nguyễn Ái Quốc 37 tuổi, kém con trai Motilal Nehru là Jawaharlal một tuổi. Vị tiền bối này đã gieo vào tâm hồn Nguyễn Ái Quốc một tình cảm đặc biệt đối với nhân dân Ấn Độ, với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Ấn Độ và với Jawaharlal Nehru. Năm 1942, Hồ Chí Minh bị Chính phủ Tưởng Giới Thạch bắt giam. Khi ấy, J. Nehru cũng đang trong nhà tù của thực dân Anh. Dù chưa từng gặp mặt nhưng khi nghe tin J. Nehru cũng rơi vào vòng tù tội giống như mình, Hồ Chí Minh đã viết hai bài thơ để chia sẻ với người bạn cùng chí hướng, cùng lý tưởng, cùng một thế hệ và chung một hoài bão giải phóng dân tộc. Những câu thơ ấy, sau này khi đọc lại, Nehru vô cùng xúc động. Đó là lý do vì sao sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Nehru là lãnh tụ đầu tiên trên thế giới tuyên bố công nhận nền độc lập của Việt Nam. 07
Phiên âm: Bài thơ "Ký Nê Lỗ" (Gửi Nehru) - Hồ Chí Minh Phiên dịch: Hoàng Trung Thông "Khi tôi phấn đấu, anh hoạt động, Anh phải vào lao, tôi ở tù; Muôn dặm xa với chưa gặp mặt, Không lời mà vẫn cảm thông nhau." 08
Một điểm tương đồng đáng kể nữa là Việt Nam và Ấn Độ đều là những nước đầu tiên trong phong trào giải phóng dân tộc đấu tranh chống thực dân và giành độc lập (Việt Nam năm 1945 và Ấn Độ năm 1947). Cố Thủ tướng Ấn Độ Jawaharlal Nehru đã tới thăm Việt Nam năm 1954 ngay sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc Việt Nam. Để đáp lại tấm chân tình đó, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng tới thăm Ấn Độ vào năm 1955 và Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm Ấn Độ vào năm 1958. Để rồi vào ngày 7/1/1972 lịch sử, hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao, mở ra thời kỳ mới phát triển mạnh mẽ quan hệ nhiều mặt giữa hai nước. Nếu cuộc cách mạng tháng Tám của nhân dân Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh đạo thì cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân Ấn Độ cũng do lãnh tụ vĩ đại Mahatma Gandhi lãnh đạo. Sau khi giành được độc lập, quan hệ hợp tác hữu nghị chính thức giữa hai nước từng bước được xây dựng. LỊCH SỬ ĐẤU TRANH GIẢI PHÓNG DÂN TỘC 09
Ấn Độ và Việt Nam đều là thành viên Phong trào Không liên kết. Hai nước đã xây dựng được mối quan hệ gắn bó và niềm tin chiến lược. Trong bối cảnh thế giới, khu vực hiện nay, Ấn Độ càng nổi lên là một đối tác chiến lược toàn diện rất quan trọng của Việt Nam. Bên cạnh đó, Việt Nam và Ấn Độ cũng có những nét chung trong các giá trị cơ bản của nhân loại. Đó là phản đối bạo lực, yêu chuộng, bảo vệ hòa bình, bình đẳng, bác ái. Các giá trị này cùng với sức mạnh mềm to lớn là Phật giáo và Yoga mà người dân cả hai nước đều quan tâm đã tạo nền tảng cho sự cảm thông, chia sẻ lẫn nhau giữa nhân dân hai nước, tạo điều kiện để nhân dân hai nước phát triển các mối quan hệ giao lưu đậm đà, thường xuyên thăm hỏi lẫn nhau. Hiện nay, Việt Nam và Ấn Độ cũng đang có những điểm tương đồng lớn trên con đường phát triển. Cả hai đều có những lợi thế nhất định về địa chính trị, địa kinh tế, tiềm năng, nguồn lực và đều có nhu cầu cải cách, hội nhập và phát triển rất lớn. Quan hệ Việt - Ấn được xây dựng đồng bộ từ cơ sở đến cấp cao nhất mà sợi chỉ đỏ xuyên suốt là niềm tin chính trị Hai nước đang nỗ lực cùng nhau phát triển trong bối cảnh cán cân ảnh hưởng đang dịch chuyển sang châu Á - Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, vai trò cao của các nền kinh tế mới nổi và tăng cường hợp tác khu vực. Hai bên phối hợp chặt chẽ và ủng hộ lẫn nhau tại các diễn đàn khu vực và quốc tế, nhất là trong khuôn khổ Liên hợp quốc. Trung tâm văn hoá Swami Vivekananda - Trung tâm văn hoá Ấn Độ tại thủ đô Hà Nội, Việt Nam. Ảnh: Embassy of India. 10
CÁC YẾU TỐ QUAN TRỌN ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUAN NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM - ẤN ĐỘ 02 11
N G N H Ệ 1 2
P H Ậ T G I Á O 1 3
Chùa Dâu - Trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất của Việt Nam. Ảnh: "Ngược tìm thượng nguồn Phật giáo Luy Lâu", Thư viện Hoa sen. 14 Khởi nguồn Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, khoảng thế kỷ đầu sau Công nguyên Phật giáo đã vào Việt Nam, chủ yếu là từ Ấn Độ sang bằng đường biển. Các thương nhân Ấn Độ sang Việt Nam đã đưa các nhà sư đi cùng để cầu nguyện cho công việc buôn bán của họ. Do đó trung tâm Phật giáo Luy Lâu được thiết lập do sự viếng thăm của thương gia và tăng sĩ Ấn Độ. Phật giáo tạo Giao Châu thời kỳ này được truyền trực tiếp từ Ấn Độ sang chứ không phải từ Trung Hoa truyền xuống. [1]
động truyền bá và tôn vinh những giá trị tốt đẹp của nền văn hóa truyền thống dân tộc với nhiều hình thức giáo dục đa dạng; khơi lên những giá trị tích cực trong văn hóa tâm linh; giác ngộ lòng từ bi, hướng thiện trong tâm hồn con người… Sách "Tư tưởng Phật giáo Ấn Độ" - công trình nghiên cứu công phu của Edward Conze, được dịch bởi dịch giả Hạnh Viên. Ảnh: Website "Sách hương tích". Phật giáo là một trong những cơ sở quan trọng quy định tính chất tư duy hướng nội của người Việt Nam. Những quan niệm về nghiệp, luân hồi, luân quả, lối sống theo kiểu ở hiền gặp lành, gieo gió gặp bão, đã ảnh hưởng sâu sắc lên nền văn hóa Việt. Ở Việt Nam, Phật giáo chiếm một tỉ trọng đáng kể. Nhiều bài văn, bài thơ đầu tiên ở Việt Nam là của Phật giáo. Phật giáo làm cho ngôn ngữ ở Việt Nam thêm phong phú. Là một trong những hệ tư tưởng điển hình trong nền văn hóa dân tộc Việt Nam, tinh thần Phật giáo in đậm, tạo nên một sắc thái riêng trong các lĩnh vực văn hóa dân gian, văn học nghệ thuật, văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp, văn hóa ẩm thực, văn hóa kinh doanh... Hầu hết các hoạt động phật sự đều xuất phát từ lợi ích dân tộc, Tổ quốc và cuộc sống nhân sinh. Lịch sử đã chứng minh, Phật giáo Việt Nam luôn đồng hành cùng dân tộc, góp phần vào chấn hưng đất nước, an sinh, đấu tranh vì hòa bình thịnh vượng...Trên nhiều góc độ, bình diện, trí tuệ Phật giáo đã thể hiện rất rõ tác dụng, trong việc góp phần cùng với các tổ chức xã hội và nhân dân thực hiện ngày càng tốt hơn những chủ trương, quyết sách của Đảng, Nhà nước, đặc biệt là công tác nhân đạo, từ thiện, hạn chế những tiêu cực, mặt trái trong xã hội hiện đại ... Thể hiện qua hoạt Ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa Việt Nam 15
Đạo Phật đóng góp không nhỏ trong việc giao lưu văn hóa giữa hai nước. Theo chủ tịch Hồ Chí Minh, tình hữu nghị và mối quan hệ Việt Nam - Ấn Độ được hình thành và gắn bó với nhau bởi sự tương đồng về văn hóa, lịch sử: “Nhân dân hai nước chúng ta đã có những quan hệ anh em từ lâu đời. Nền văn hóa và đạo Phật của Ấn Độ đã truyền sang Việt Nam từ thời cổ. Dưới ách thống trị của thực dân, quan hệ hai nước của chúng ta tạm bị gián đoạn trong một thời kỳ. Nhưng tình hữu nghị cổ luôn gắn bó hai dân tộc chúng ta”. Phật giáo tạo cơ sở vững chắc để hai nước làm ngoại giao văn hóa Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và lãnh đạo các nước ASEAN tham dự Hội nghị Cấp cao Ấn Độ - ASEAN tại New Delhi (Ấn Độ), tháng 1-2018. Ảnh: TTXVN. Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc và Thủ tướng Narendra Modi thăm Nhà sàn Bác Hồ và cho cá ăn, tháng 9/2016. Ảnh: VGP/Quang Hiếu. 16
niên 1990, quan hệ Việt Nam - Ấn Độ có những thay đổi đáng kể, không chỉ bó hẹp trong quan hệ chính trị ngoại giao mà đã được mở rộng trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, khoa học kỹ thuật, an ninh - quốc phòng và văn hóa - giáo dục... Đặc biệt, từ năm 1992, Ấn Độ triển khai “chính sách hướng Đông” (Look East Policy), mở rộng quan hệ với các nước Đông Nam Á, được nội các Ấn Độ triển khai liên tục trong khoảng hai thập niên, trong đó “Việt Nam với mối quan hệ hữu nghị lâu đời với Ấn Độ luôn được coi là tâm điểm của khu vực”. Tháng 9/2014, tại Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) lần thứ 9 tại Myanmar, Thủ tướng Narendra Modi đã quyết định đổi tên chính sách “Hướng Đông” (Look East) thành “Hành động ở phía Đông” (Act East) - được xem là bước tiến của Ấn Độ trong hợp tác với các nước ASEAN thì “Việt Nam càng đóng vai trò quan trọng trong ưu tiên chiến lược của Ấn Độ tại Đông Nam Á” [2] Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và lãnh đạo các nước ASEAN tham dự Hội nghị Cấp cao Ấn Độ - ASEAN tại New Delhi (Ấn Độ), tháng 1- 2018 _Ảnh: TTXVN. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng chủ trì Lễ đón Tổng thống Ấn Độ Ram Nath Kovind thăm cấp Nhà nước Việt Nam, ngày 20- 11-2018, tại Hà Nội_Ảnh: TTXVN. Thứ nhất, với những mối liên hệ gắn bó tốt đẹp thông qua Phật giáo, giữa hai quốc gia có một nền tảng vững chắc bởi bề dày sự giao thoa thoa văn hóa. Đó là cơ sở để các hoạt động ngoại giao văn hóa giữa Việt Nam và Ấn Độ diễn ra khá thường xuyên. Từ thập niên 1960 đến năm 1975, quan hệ hai nước có sự gắn bó, Ấn Độ sát cánh ủng hộ nhân dân Việt Nam cả về vật chất và tinh thần trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Sau năm 1975, quan hệ hai nước bước sang giai đoạn mới với sự ra đời của Hội hữu nghị Ấn Độ - Việt Nam vào năm 1977. Kể từ đó nhiều hoạt động giao lưu trao đổi văn hóa giữa hai nước được thực hiện, nhiều liên hoan Phim Việt Nam có quy mô lớn được tổ chức ở Ấn Độ. Tuy nhiên, giai đoạn 1975 - 1990, những tác động của tình hình thế giới và khu vực, đặc biệt là cuộc Chiến tranh lạnh đã khiến quan hệ giữa hai nước gặp nhiều khó khăn. Sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc và trong xu thế hội nhập, toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ trong thập 17
Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ chứng kiến Lễ trao các thoả thuận hợp tác tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam - Ấn Độ, tại thủ đô New Delhi ngày 17/12/2021. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN) 18 chiến lược, sẵn sàng tin tưởng, chia sẻ lẫn nhau trên hầu như tất cả các vấn đề song phương và đa phương, kể cả các vấn đề luôn nóng như vấn đề Biển Đông. Sự tin cậy chính trị đó luôn được củng cố thông qua việc hai bên thường xuyên trao đổi các đoàn cấp cao của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ. Những năm gần đây, các đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng, Phó Thủ tướng Chính phủ Việt Nam thường xuyên đến thăm Ấn Độ. Cũng tương tự như vậy, cả Tổng thống, Phó Tổng thống, Thủ tướng, Phó Thủ tướng, Chủ tịch Nghị viện Ấn Độ đã đến thăm Việt Nam. Những chuyến thăm cấp cao không những đặt nền tảng, tạo động lực cho việc triển khai các thỏa thuận hợp tác đã được ký kết mà còn thắt chặt thêm độ tin cậy chính trị giữa hai nước, tạo tiền đề vững chắc cho ngoại giao văn hóa. Việc tăng cường kết nối nhân dân và giao lưu văn hóa vẫn luôn là một phần không thể thiếu trong các cuộc hội đàm của các nhà lãnh đạo hai nước. Thứ hai, Phật giáo có những giai đoạn lịch sử đứng ở vị trí trung tâm của hoạt động chính trị, văn hóa, xã hội, thậm chí trở thành tác nhân chính làm nên bản sắc văn hóa, bản sắc chính trị - ngoại giao ở cả hai nước Ấn Độ và Việt Nam. Hai nước Việt Nam - Ấn Độ có mối quan hệ truyền thống rất lâu đời về văn hóa, văn minh, lịch sử hơn 2000 năm kể từ khi Phật giáo được truyền từ Ấn Độ về Việt Nam. Mối quan hệ giữa hai nước gắn bó chặt chẽ, được xây dựng bởi các nhà lãnh đạo đầu tiên của nước Việt nam và Ấn Độ độc lập. Dõi theo hành trình ngoại giao của dân tộc Việt Nam, chúng ta thấy thấp thoáng bóng dáng của Đức từ bi, tinh thần yêu chuộng hòa bình của Phật pháp trong con người của Lý Thường Kiệt, Lý Nhân Tông, Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, của Nguyễn Trãi và Hồ Chí Minh,... Những lý tưởng bình đẳng, từ bi, chủ nghĩa về sự hòa bình vừa là tư tưởng nền tảng của Phật giáo vừa là những nguyên lý căn bản trong truyền thống ngoại giao, tư duy chính trị của cả Ấn Độ Việt Nam. Giữa hai nước Việt Nam - Ấn Độ có độ tin cậy chính trị rất cao do giữa hai nước không có bất kỳ sự vướng mắc nào, hơn nữa, lại có sự song trùng về lợi ích
Lãnh đạo VUFO, Hội hữu nghị Việt Nam - Ấn Độ trao tặng máy thở nhằm hỗ trợ Ấn Độ trong đại dịch Covid. (Nguồn: VUFO) Thứ ba, trong xu thế toàn cầu hóa, hợp tác và phát triển của thế giới, tinh thần Ấn Độ: “về con người, vì con người” và “dung hòa, mềm dẻo, hòa bình” trong tư tưởng và tinh thần Phật giáo lại càng phù hợp. Nét tương đồng trong quan điểm và văn hóa này của Ấn Độ và Việt Nam đã tạo nên những điều tốt đẹp cho lịch sử văn hóa của cả hai dân tộc. Chính phủ và nhân dân hai nước cũng có những chính sách, những biện pháp tích cực để nâng cao tinh thần văn hóa này, phục vụ cho mối quan hệ kinh tế quốc tế, chính trị quốc tế, tạo tiền đề vững chắc cho ngoại giao văn hóa cũng như mối quan hệ hợp tác toàn diện giữa hai nước càng trở nên sâu sắc và hiệu quả. 19 Có thể khẳng định văn hóa Phật giáo đã tạo động lực cho sự phát triển này. Đây là tiền đề quan trọng để giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Ấn Độ diễn ra với triển vọng tốt đẹp trong thế kỷ XXI. Trên nền tảng quan hệ có bề dày lịch sử giữa hai nước, sự tương đồng về lịch sử, văn hóa, được củng cố vững chắc thêm bởi quan hệ ngoại giao chính thức giữa hai nhà nước, sự giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Ấn Độ đã phát triển toàn diện hơn, sâu sắc hơn khi bước sang thế kỷ XXI trong bối cảnh quốc tế hội nhập và phát triển. Giao lưu hợp tác về văn hóa cùng với việc phát huy “sức mạnh mềm” ở cả hai phía, đã đem lại những hiệu quả tích cực về sự hiểu biết, tin cậy lẫn nhau của hai quốc gia cùng khu vực châu Á, tạo cơ sở để quan hệ giữa Việt Nam và Ấn Độ thực sự trở thành những “đối tác chiến lược toàn diện”.
Các đại biểu thực hiện nghi thức thắp đèn khai mạc Lễ hội "Xin chào Việt Nam - Namaste Vietnam Festival 2022” được tổ chức bởi Tổng lãnh sự quán Ấn Độ tại TP.HCM. Ảnh: TTXVN. Đại sứ Phạm Sanh Châu mừng tuổi cho bà con người Việt tại Chennai, Ấn Độ. Ảnh: ĐSQ Việt Nam tại Ấn Độ. 20
Đặc biệt, quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Ấn Độ cũng được coi là quan hệ đối tác vì “con người”. Phát biểu của Tổng thống Ấn Độ Ram Nát Cô-vin cũng được khẳng định trong “Tầm nhìn chung Việt Nam - Ấn Độ vì hòa bình, thịnh vượng và con người” được ký kết ngày 21-12-2020. Lần đầu tiên, “con người” trở thành trụ cột của quan hệ song phương Việt Nam - Ấn Độ trong văn bản chính thức của hai nước. Kết nối con người thông qua Phật giáo cũng được xem là điển hình cho sự gắn bó sâu sắc giữa Việt Nam và Ấn Độ. Trước khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức, đã có một số vị tăng ni từ Việt Nam sang Ấn Độ theo học Phật học. Những năm sau đó, hàng trăm tăng ni, phật tử Việt Nam đã sang Ấn Độ học Phật học ở nhiều trường đại học khác nhau trên đất nước Ấn Độ, trở thành sợi dây kết nối vững chắc giữa hai nước hôm nay. Tháng 6 - 2012, hội nghị quốc tế về Phật giáo được tổ chức ở Hà Nội. Phát biểu trước Quốc hội nhân chuyến thăm chính thức Việt Nam (tháng 11- 2018), Tổng thống Ấn Độ Ram Nát Cô-vin khẳng định: “Xét cho cùng thì mạng lưới kết nối con người giữa Việt Nam và Ấn Độ... chính là nền tảng cho mối quan hệ đối tác của chúng ta”. 21
Cuối cùng, các hoạt động đối ngoại tôn giáo và hoạt động Phật giáo đã giúp tăng cường sự hợp tác, giao lưu hữu nghị giữa Việt Nam và Ấn Độ. Năm 2014, Giáo Hội Phật giáo Việt Nam đã mời Thủ tướng Sri Lanka đến tham dự Đại lễ VESAK Liên Hiệp Quốc; năm 2016, nhân chuyến thăm chính thức của Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi thăm Việt Nam, Giáo Hội Phật giáo Việt Nam đã chủ động có lời mời Thủ tướng đến thăm Giáo Hội Phật giáo Việt Nam, được Thủ tướng Ấn Độ nhận lời và đã có một chuyến thăm rất thành công. Ngoài ra, Ấn Độ còn trao đổi với Giáo hội Phật giáo Việt Nam các suất học bổng hằng năm đào tạo sau đại học về Phật học và học tiếng Phạn tại Ấn Độ. Sự kiện những ngày Lễ hội Phật giáo Ấn Độ tại Việt Nam (từ 16 - 19/03/2017) do Giáo hội Phật giáo Việt Nam, kết hợp với Hội Hữu nghị Việt Nam - Ấn Độ và Đại sứ quán Ấn Độ tại Hà Nội tổ chức tại chùa Tây Phương, Vĩnh Phúc có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Sự kiện đã làm sống dậy những kết nối về văn hóa, tâm linh giữa Việt Nam và Ấn Độ thông qua Phật giáo, thắt chặt hơn quan hệ ngoại giao giữa hai nước. Các đại biểu tham dự buổi lễ khai mạc Ngày văn hóa Phật giáo Ấn Độ tại Việt Nam lần thứ Hai 22
CHĂM PA 23
Khởi nguồn Ảnh hưởng của Chăm Pa đến văn hóa Việt Nam Văn hóa và lối sống được truyền bá thông qua các con đường gián tiếp và trực tiếp là những nhà buôn, nhà truyền giá và sau này là cộng đồng Chăm di cư vào cộng đồng người Việt. Từ đó, người Việt tiếp nhận những tập tục, văn hóa của người Chăm, biết đến các pho sử thi như Ramayana, các làn điệu ca, vũ, lễ hội, trò chơi dân gian,... Ảnh hưởng từ văn hóa Chăm pa, một số lễ hội của người Việt thể hiện tính âm dương giao hòa, có những lễ nghi phồn thực, ví dụ như: lễ hội Nõ Nường (Lập Thạch, Vĩnh Phú); múa Nõ Nường (Đồng Kỵ, Tiên Sơn, Bắc Ninh); múa Mo (Sơn Đồng - Hà Nội). Đặc biệt là, cả ba vùng đất tổ chức các lễ hội kể trên trước đó đều là những khu vực tù binh người Chăm được đưa đến sinh sống sau những cuộc chiến Việt - Chăm. Người Chăm tiếp nhận tiếng Phạn và hệ thống chữ viết bắt nguồn từ hệ thống chữ Pallava Grantha của miền Nam Ấn Độ. Nhiều hình khắc chữ Phạn và chữ Chăm ảnh hưởng từ chữ Phạn được tìm thấy dọc bờ biển miền Trung Việt Nam. 24
Ấn Độ rất coi trọng văn hóa Chăm Pa tại Việt Nam. Ấn Độ đã có những dự án khôi phục lại các tượng Chăm cổ tại Việt Nam. Dự án nghiên cứu giữa các học giả Việt Nam và Ấn Độ trên các liên kết giữa các nền văn minh Chăm và Ấn Độ đã giúp chính phủ 2 nước xây dựng mối quan hệ tốt đẹp trong việc giao lưu văn hóa. Tại cuộc Hội đàm cấp cao trực tuyến ngày 21/12/2021, Thủ tướng chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nguyễn Xuân Phúc và Thủ tướng nước Cộng hòa Ấn Độ Narendra Modi đồng chủ trì đã trao đổi về nhiều vấn đề song phương, khu vực và toàn cầu; cùng đề ra Tầm nhìn chung về hòa bình, thịnh vượng và người dân để định hướng cho quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện Ấn Độ - Việt Nam trong tương lai. Đặc biệt, 2 nhà lãnh đạo nhấn mạnh sự gắn kết lâu đời về văn hóa, lịch sử giữa Ấn Độ và Việt Nam, hai bên sẽ kế thừa và tăng cường tìm hiểu, nghiên cứu về di sản văn hóa, văn minh chung của 2 nước, bao gồm Phật giáo, Văn hóa Chăm, các phong tục truyền thống và kinh cổ. Hợp tác bảo tồn các di sản văn hóa chung sẽ được coi như một trụ cột chính trong quan hệ đối tác phát triển. Ảnh hưởng của Chăm Pa đến văn hóa Việt Nam Năm 2018, Tổng thống Ấn Độ Ram Nath Kovind đã dạo bước ở Khu di tích Mỹ Sơn (huyện Duy Xuyên, Quảng Nam). 25
và Việt Nam, đồng thời thể hiện mối quan hệ văn hóa và giao thương gần gũi cũng như sự giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Ấn Độ thông qua Vương quốc Chăm. Được biết, Chính phủ Ấn Độ đã quyết định hỗ trợ Việt Nam trong việc bảo tồn và tu bổ khu di sản thế giới văn minh Chăm được UNESCO công nhận tại Mỹ Sơn (Quảng Nam) với khoản tài trợ trị giá 3 triệu USD. Dự án được triển khai thực hiện một cách toàn diện trên cơ sở khoa học chắc chắn sẽ làm nổi bật mối quan hệ giữa hai nước Việt Nam - Ấn Độ. Vào ngày 26/6/2012, tại Đà Nẵng, Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam, Đại sứ quán Ấn Độ tại Hà Nội, Hội đồng Giao lưu Văn hóa Ấn Độ đã phối hợp tổ chức hội thảo “Văn minh Chăm, mối liên hệ giữa Việt Nam và Ấn Độ”. Hội thảo thu hút sự tham gia của các học giả, các chuyên gia về văn hóa Chăm của Ấn Độ Bộ trưởng Hoàng Tuấn Anh tặng quà lưu niệm cho Tiến sĩ Suresh K Goel, Thứ trưởng, Giám đốc Hội đồng Giao lưu Văn hóa Ấn Độ.. Ảnh: QĐ 26
NHỮNG LĨNH THÀNH TỰU 03 trong quan VIỆT N 27
n hệ ngoại giao văn hóa AM - ẤN ĐỘ H VỰC VÀ U NỔI BẬT 28
VĂN HỌC Từ năm 1960 đến hết năm 2016, trên tạp chí Nghiên cứu văn học nói riêng đã có trên 50 tiểu luận khảo cứu chuyên sâu và hình thành đội ngũ cộng tác viên ngày càng rộng lớn, bao gồm các chuyên gia, các nhà dịch thuật, nghiên cứu, giảng dạy chuyên về văn học Ấn Độ. Ngoài ra, việc tìm về cội nguồn thời đại của thần thoại và sử thi Ấn Độ luôn được các nhà nghiên cứu và đông đảo người dân Việt Nam quan tâm. Những câu chuyện thần thoại, cổ tích và sử thi như: Sử thi Ấn Độ, Thần thoại Ấn Độ, Truyện cổ Ấn Độ,... luôn có một vị trí vững vàng trong lòng bạn đọc. 29 ừ lâu, văn học đã được biết đến như một cầu nối giữa các nền văn hóa. Văn học Ấn Độ là một nền văn học lâu đời với nhiều giá trị sâu sắc, có rất nhiều tác phẩm văn học Ấn Độ đã được dịch, nghiên cứu và giới thiệu đến với đông đảo công chúng cũng như được đưa vào sách giáo khoa, tài liệu giảng dạy và tài liệu nghiên cứu, giáo trình trong khuôn khổ nhà trường các cấp tại Việt Nam T Sử thi Ấn Độ Ramayana Thần thoại Ấn Độ Narasimha trừng phạt Asura
30 Các tựa sách của Osho vô cùng nổi tiếng và nhận được sự đón nhận của đông đảo công chúng Việt Nam, với những bài giảng cũng như công trình nghiên cứu đồ sộ về tôn giáo và triết học. Những năm gần đây, người dân Việt Nam, đặc biệt là các bạn trẻ cũng bị thu hút bởi cách tựa sách của bậc thầy tâm linh người Ấn Độ - Osho (Tên thật là Rajneesh Chandra Mohan Jain). Ông nổi tiếng với phương pháp thiền động (active meditation), giúp giải tỏa căng thẳng. Bên cạnh đó, ông cũng là người đưa tinh hoa của sự phát triển tâm thức trong các tôn giáo cổ trở lại với cuộc sống đời thường của con người. Cụ thể những cuốn sách của Osho hay nhất không thể thiếu các tác phẩm: "Ươm mầm", "Hạnh phúc tại tâm", "Yêu", ... Tác giả Osho Tác giả Osho Hai tác phẩm của Osho: "Ươm mầm" và "Hạnh phúc tại tâm"
Điện ảnh là một trong số những lĩnh vực trao đổi văn hóa thành công giữa hai nước. Khán giả Việt Nam từ lâu đã biết đến nền điện ảnh Bollywood đặc sắc, với những tên tuổi nghệ sĩ được coi là biểu tượng văn hóa của Ấn Độ như Amitabh Bachchan, Aishwarya Rai, Shah Rukh Khan… Phim Ấn Độ mấy năm gần đây đã tạo nên một “cơn sốt” tại Việt Nam thay thế cho làn sóng phim Hàn trước đó, khi hàng loạt những bộ phim truyền hình dài tập, thậm chí có phim tới nghìn tập của Ấn Độ phủ sóng trên rất nhiều kênh truyền hình Việt Nam, thường lên sóng vào khung giờ vàng, với lượng rating (theo dõi) rất cao. Theo ông Lâm Chí Thiện - Chủ tịch tập đoàn IMC, kênh truyền hình TodayTV thì trong vài năm qua kênh truyền hình này đã phát sóng không dưới 10 bộ phim truyền hình Ấn Độ, lượng rating của những bộ phim này cao hơn hẳn so với phim của các nước khác. Bà Vũ Thị Bích Liên - Giám đốc Công ty Sóng Vàng, một đơn vị chuyên sản xuất và nhập khẩu phim truyền hình nước ngoài cũng ĐIỆN ẢNH 31 cho biết, trong 3 năm qua phim truyền hình Ấn Độ luôn dẫn đầu về lượng rating và chỉ số rating luôn đi lên theo hình mũi tên. Nhờ đó mà nhiều hoạt động giao lưu điện ảnh của hai nước diễn ra trực tiếp tại nhiều thành phố lớn ở Việt Nam, đạt hiệu ứng khá tốt. Năm 2015, Liên hoan Phim Ấn Độ (IFF) lần đầu tiên được tổ chức ở ba thành phố của Việt Nam (Đà Nẵng, Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh) từ ngày 12 đến ngày 23 tháng 12/2015. Trong Liên hoan, 8 bộ phim Hindu có phụ đề tiếng Việt được công chiếu. Một buổi tọa đàm chủ đề “Hợp tác sản xuất phim và vai trò của nó trong việc thúc đẩy ngành Du lịch” (Collaboration in Film making and its role in promotion of Tourism) được tổ chức vào ngày 19 tháng 12/2015 tại Hà Nội. Tham dự buổi lễ khai mạc Liên hoan Phim và buổi tọa đàm có sự có mặt của 11 nhà sản xuất phim, đạo diễn từ Ấn Độ, nhiều lãnh đạo, các nhà sản xuất phim và đạo diễn Việt Nam, và đông đảo người tham dự.
Liên hoan phim Ấn Độ tại Việt Nam Aishwarya Rai Amithabh Bachchan 32
K I ẾN T R Ú C 33 Đền tháp Chăm tại Thánh địa Mỹ Sơn là một trong những trung tâm đền đài chính của Ấn Độ giáo trong khu vực Đông Nam Á, đồng thời cũng là di sản duy nhất của nền văn hóa Chăm Pa ở Việt Nam, được UNESCO công nhận vào năm 1999. Đối mặt với tình hình nhiều đền tháp Chăm ở miền Trung Việt Nam bị xuống cấp trầm trọng, có thể sẽ bị biến mất hoàn toàn, chính phủ Ấn Độ đã mạnh tay đầu tư khoảng 3 tỷ USD trong dự án bảo tồn và khôi phục đền tháp Chăm. Đây là một hành động vô cùng thiết thực, thể hiện sự quan tâm sâu sắc của chính phủ Ấn Độ đối với nền văn hóa mang đậm nét tương đồng Chăm Pa với văn hóa Ấn Độ và Việt Nam, đồng thời cũng có ý nghĩa to lớn trong việc đẩy mạnh quan hệ của hai nước thông qua hoạt động ngoại giao văn hóa. Trong chuyến thăm Ấn Độ của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã chính thức ký kết văn bản ghi nhớ về việc trùng tu và bảo tồn khu di sản văn hóa với chính phủ Ấn Độ trong việc vào tháng 10 năm 2014. Sau 6 năm thực hiện, dự án đã nhận được nhiều đánh giá và phản hồi tích cực từ Cục di sản Văn hóa - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng như Cơ quan Nghiên cứu Khảo sát, Khảo cổ học Ấn Độ. Chuyến đi thăm Ấn Độ vào sáng 29/10 của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng
Trong quá trình khôi phục và hoàn thiện, các chuyên gia Ấn Độ và Việt Nam đã tìm được một đài thờ sa thạch cùng với bộ Linga-Yoni liền khối lớn nhất còn nguyên vẹn cho đến thời điểm hiện tại,mang đậm nét nghệ thuật điêu khắc của Chăm Pa, được Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia. Phó Đại sứ Ấn Độ Subhash Prasad Gupta, phát biểu tại buổi lễ bàn giao tại tỉnh Quảng Nam: “Hiện, có khoảng 200 khu đền tháp Chăm nằm rải rác trên đất nước Việt Nam đã nói lên nhiều ý nghĩa về sự kết nối, giao thoa giữa hai nền văn hóa Việt Nam - Ấn Độ, với nhiều điểm tương đồng trong văn hóa vật thể và văn hóa tín ngưỡng. Khu đền tháp Mỹ Sơn là biểu tượng sống động cho mối liên kết giữa hai đất nước. Dự án này đã hoàn thành là tiền đề cho việc xúc tiến công tác hợp tác trùng tu nhóm tháp F trong năm ới cũng như xem xét một số công trình kiến trúc thuộc khu E và A’ trong tương lai”. [3] Về hệ thống chùa chiền tại Việt Nam: Mô hình các ngôi chùa ở Việt Nam có sự mô phỏng chùa hang Ấn Độ, có sự hình thành cấu trúc chuôi vồ phổ biến trong các chùa làng. Một số ngôi chùa ở Việt Nam được xây dựng theo mô hình này như: chùa Hồng Phúc (chùa Hòe Nhai), chùa Linh Quang (chùa Bà Đá), chùa Liên Phái ở Hà Nội. Bên cạnh đó, nghệ thuật trang trí cũng có rất nhiều dấu vết ảnh hưởng của nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc Ấn Độ vấn còn lưu giữ tại các ngôi chùa ở Việt Nam. Không khó để nhận ra những dấu vết này thông qua các mảng chạm đá, tượng đá trong các ngôi chùa tháp thời Lý như: như các Kinari (là bức tượng đầu người mình chim), các viên gạch và tượng đất nung được khai quật ở chùa Phật Tích và Hoàng thành Thăng Long, các mảng chạm đá thời Lý, tượng phỗng, tượng kim cương,... Kiến trúc độc đáo của chùa hang Ajanta Ấn Độ Thánh Địa Mỹ Sơn - Di sản văn hóa Thế Giới 34
Hàng năm, các Trung tâm và cơ quan văn hóa của Ấn Độ kết hợp với các Bộ ngành ở Việt Nam tổ chức các lớp học yoga nhằm truyền bá văn hóa và nét đẹp của bộ môn nghệ thuật này thông qua việc học tập và trao đổi với các chuyên gia Yoga Ấn Độ. Điển hình, từ sau khi thanh lập, Trung tâm văn hóa Ấn Độ (ICC) đã có các chương trình phong phú như: Lớp học Yoga, Hội thảo “Yoga giải tỏa căng thẳng”. Bên cạnh đó, có một hoạt động đặc biệt được tổ chức vào ngày 21/06 hàng năm (bắt đầu từ năm 2015) là Ngày Yoga quốc tế tại Việt Nam được tổ chức bởi Bộ Văn hóa - Thể thao và Du Lịch, Cục Nghệ thuật biểu diễn phối hợp với Đại sứ quán Ấn Độ. Các hoạt động đều được mở cửa miễn phí cho công chúng. NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN Tại Việt Nam, những năm qua, phong trào tập luyện Yoga trong Nhân dân ngày càng phát triển mạnh mẽ. Trước năm 2016, Yoga mới chỉ được biết đến nhiều ở các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng... thì nay, phong trào đã được nhân rộng ra tất cả các tỉnh, thành phố trong cả nước.Liên đoàn Yoga Việt Nam cho biết, tính tới năm 2021, cả nước có trên 4.300 câu lạc bộ Yoga cơ sở với khoảng 550.000 người tập luyện thường xuyên. Với hơn 70 hội viên tổ chức và trên 300 hội viên cá nhân chính thức, rất nhiều câu lạc bộ, hội nhóm tập luyện Yoga ra đời, cùng với đó là hàng triệu người đã tham gia tập luyện bộ môn thể dục này. [4] Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Cộng hòa Ấn Độ tại Việt Nam Pranay Verma chia sẻ về Ngày Quốc tế Yoga lần thứ 8. 35
Bên cạnh môn nghệ thuật yoga, nghệ thuật múa đặc sắc của Ấn Độ cũng được trình diễn không ít lần ở Việt Nam. Năm 2014, Festival Ấn Độ lần đầu tiên được tổ chức tại 3 thành phố lớn của Việt Nam, nhằm tạo cơ hội cho nhân dân cả nước khám phá và đón nhận vẻ đẹp của văn hóa Ấn Độ. Mở màn với Lễ hội Múa cổ điển, bao gồm 6 loại hình múa truyền thống của Ấn Độ: Bharatanatyam, Kathak, Kathakali, Odissi, Manipuri và Chhau; được tổ chức tại Nhà hát lớn, Hà Nội. Tiếp đó từ ngày mùng 5 đến 15 tháng 3 năm 2014, khán giả Việt đã được thưởng thức nghệ thuật múa Ấn Độ đặc sắc tại ba thành phố lớn: Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh với nhiều thể loại phong phú: Múa Cổ điển do Học viện Sangeet Natak, Múa Dân gian do Đoàn Kalbelia,... Năm 2022, nhằm kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước, UBND tỉnh Bình Định phối hợp với Tổng lãnh sự quán Ấn Độ tại Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Chương trình múa cổ điển Ấn Độ với mục đích tăng cường giao lưu, hiểu biết giữa hai nước, đồng thời thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Ấn Độ lên tầm cao mới thông qua những nét văn hóa phong phú, đặc sắc. Ngày Quốc tế Yoga 2021: Lan tỏa những giá trị tốt đẹp 36
Từ đầu thế kỷ XXI đến nay, cùng với khái niệm “sức mạnh mềm”, khái niệm “ngoại giao văn hóa” (cultural diplomacy) ngày càng được sử dụng phổ biến rộng rãi trong quan hệ quốc tế. Dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng nội hàm của khái niệm này đều thống nhất ở một điểm, đó là sử dụng văn hóa để phục vụ các mục tiêu quốc gia thông qua các hoạt động ngoại giao, đối ngoại. Ngoại giao văn hóa được công nhận là một công cụ quan trọng của chính sách đối ngoại trong việc thúc đẩy liên kết quốc tế giữa các dân tộc và các quốc gia. Ngoại giao văn hóa được biểu hiện mạnh mẽ trong lĩnh vực giáo dục. GIÁO DỤC Trong quan hệ Việt Nam - Ấn Độ, trên cơ sở Chương trình trao đổi văn hóa giữa hai nước với Hiệp định hợp tác văn hóa được ký kết năm 1976, hằng năm, ICCR dành nhiều suất học bổng cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh Việt Nam. Với những suất học bổng này, Ấn Độ đã giúp đào tạo sinh viên Việt Nam bậc đại học, sau đại học trong hầu hết các lĩnh vực như kinh tế, thương mại, công nghệ sinh học, ... [5] HỌC BỔNG 37 Hàng năm Ấn Độ duy trì các học bổng ngắn hạn và dài hạn trong khuôn khổ Chương trình Hỗ trợ kinh tế, kỹ thuật (ITEC), Chương trình trao đổi văn hóa (CEP), Hợp tác sông Mekong - Sông Hằng (MGO) cho sinh viên Việt Nam học tập tại Ấn Độ trên các lĩnh vực như nông nghiệp, tín học, tiếng Anh. Mỗi năm, chính phủ Ấn Độ đều dành 110 suất học bổng cho Việt Nam. Chính phủ Ấn Độ bắt đầu dành các học bổng trong khuôn khổ Chương trình Hỗ trợ kinh tế, kỹ thuật (ITEO) cho Việt Nam từ năm 1996. Từ năm 2012, Ấn Độ đã công bố sẽ tăng số học bổng ITEC cho Việt Nam từ 75 lên 150 suất, đưa Việt Nam trở thành nước được hưởng nhiều suất học bổng ITEC nhất trong số các nước đang phát triển. Ngoài ra, Ấn Độ còn trao đổi với Giáo hội Phật giáo Việt Nam các suất học bổng, đặc biệt hơn, hằng năm sẽ tổ chức đào tạo sau đại học về Phật Giáo. Lễ ký biên bản ghi nhớ về chương trình Học bổng giữa đại diện ĐSQ Việt Nam tại ẤnĐộ
Trao đổi sinh viên và hợp tác giáo dục Cả Việt Nam và Ấn Độ đã và đang thực hiện các chương trình trao đổi sinh viên. Việt Nam thông qua Trung tâm Văn hóa Ấn Độ tại Hà Nội, đưa các sinh viên đã được cấp học bổng để đi du học tại các trường đại học và viện nghiên cứu ở Ấn Độ, cho phép sinh viên từ hai quốc gia học tập và trải nghiệm văn hóa của nhau. Cụ thể, Đại học Kinh tế Tài chính UEF làm việc và ký kết MOU với Trường Đại học Dayananda Saga - Ấn Độ để thực hiện các chương trình trao đổi sinh viên và nghiên cứu khoa học vào ngày 29/9/2022. UEF và Đại học Dayananda Saga đã đồng ý hợp tác trên các lĩnh vực: chương trình trao đổi sinh viên ngắn hạn (1 học kỳ) và thực tập; mở ra cơ hội hợp tác các chương trình du học chuyển tiếp. Hợp tác giáo dục trao đổi giảng viên, hợp tác trong lĩnh vực đào tạo giáo viên, nhằm cải thiện chất lượng giáo dục và phát triển nguồn nhân lực ở cả hai nước. UEF làm việc và ký kết MOU với Trường Đại học Dayananda Saga - Ấn Độ Và mới đây 9/3/2023, Đại học Đà Nẵng tăng cường kết nối, hợp tác với Đại học O.P. Jindal Global, Ấn Độ. Hai bên bày tỏ hy vọng, dấu ấn ký kết MOU sẽ mở ra cơ hội hợp tác trong đào tạo và nghiên cứu, thúc đẩy trao đổi giảng viên/sinh viên, đóng góp tích cực vào mối quan hệ đối tác chiến lược Việt Nam-Ấn Độ, nhất là trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Đại học Đà Nẵng tăng cường kết nối, hợp tác với Đại học O.P. Jindal Global, Ấn Độ 38
HỢP TÁC TRONG LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU Các nhà khoa học của Việt Nam và Ấn Độ đã hợp tác trong nhiều dự án nghiên cứu, như nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến năng lượng và môi trường. Cụ thể, tiếp tục các hoạt động xúc tiến thương mại và tham dự Hội chợ triển lãm quốc tế về Dược phẩm và Y tế 2022 tại Ấn Độ, chiều ngày 22/9/2022 tại Phòng Thương mại và Công nghiệp các doanh nghiệp nhập khẩu Ấn Độ đã diễn ra buổi ký kết biên bản ghi nhớ về hợp tác nghiên cứu, phát triển sản phẩm, sản xuất và thúc đẩy đầu tư – kinh doanh trong lĩnh vực thực phẩm chức năng giữa Việt Nam và Ấn Độ Biên bản được ký bởi Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam (VAFF), Trung tâm Thông tin và Tư vấn Đầu tư (Invest Global), đơn vị trực thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp Đầu tư nước ngoài (VAFIE), Công ty TNHH Tư Vấn Y Dược Quốc Tế (IMC) và Phòng Thương mại và Công nghiệp các doanh nghiệp nhập khẩu Ấn Độ (IICCI). Tổng thể, các hoạt động ngoại giao văn hóa giáo dục giữa Việt Nam và Ấn Độ đã mang lại nhiều cơ hội để các sinh viên, giáo viên và nhà nghiên cứu của hai quốc gia có thể trao đổi kiến thức và kinh nghiệm, từ đó cải thiện chất lượng giáo dục và tăng cường sự hiểu biết giữa các quốc gia, cùng phát triển, tạo ra nhiều thành tựu hơn. 39 Chiều ngày 22/9/2022, buổi ký kết biên bản ghi nhớ về hợp tác nghiên cứu, phát triển sản phẩm, sản xuất và thúc đẩy đầu tư – kinh doanh trong lĩnh vực thực phẩm chức năng giữa Việt Nam và Ấn Độ Buổi ký kết biên bản ghi nhớ về hợp tác nghiên cứu, phát triển sản phẩm, sản xuất và thúc đẩy đầu tư – kinh doanh trong lĩnh vực thực phẩm chức năng giữa Việt Nam và Ấn Độ
40 DU LỊCH Việt Nam và Ấn Độ đã có các hoạt động vô cùng thiết thực như mở các đường bay thẳng giữa 2 nước nhằm thúc đẩy hợp tác trên lĩnh vực du lịch Việt Nam - Ấn Độ cũng nhiều lĩnh vực khác, đặc biệt là kinh tế. Cụ thể, từ tháng 1 năm 2011, Ấn Độ đã mở rộng cơ chế cấp visa tại điểm đến cho công dân Việt Nam. Từ ngày 05/11/2014, hãng hàng không Jet Airways của Ấn Độ bắt đầu các chuyến bay trực tiếp từ Thủ đô New Delhi và thành phố Mumbai tới thành phố Hồ Chí Minh. Đại sứ Tôn Sinh Thành khẳng định Việt Nam là một điểm đến mà khách du lịch Ấn Độ không thể làm ngơ. Thực tế Việt Nam đã bị tàn phá và mất mát nặng nề trong các cuộc chiến tranh, nhưng sau gần 30 năm đổi mới, với sự phát triển nhanh chóng về kinh tế, Việt Nam đã trở thành một điểm du lịch rất hấp dẫn, với nhiều bãi biển đẹp, nhiều di sản thế giới đã được UNESCO công nhận, các di tích lịch sử được bảo tồn, khách sạn, khu nghỉ dưỡng, nhà hàng rẻ, các trung tâm mua sắm sầm uất… [6] Gala xúc tiến du lịch tại Khách sạn Samrat, New Delhi, chủ đề “Việt Nam - Một thiên đường của Đông Nam Á” Đông đảo đại diện các công ty du lịch và truyền thông Ấn Độ tới tham dự Gala xúc tiến du lịch Việt Nam tại New Delhi đêm 26/11 Tiếp đó vào ngày 26/11/2014, Ấn Độ tổ chức chương trình Gala xúc tiến du lịch tại Khách sạn Samrat, New Delhi với chủ đề “Việt Nam - Một thiên đường của Đông Nam Á” (Vietnam - A Paradise of South East Asia), do Đại sứ quán Việt Nam tại Ấn Độ phối hợp với Công ty Vietravel tổ chức, với sự tài trợ của hãng hàng không Jet Airways và Vietnam Airlines, thu hút được sự tham dự của Bộ Du lịch, Hiệp hội du lịch, các công ty du lịch cùng với giới truyền thông Ấn Độ. (tr.180, Việt Nam - Ấn Độ: 45 năm quan hệ ngoại giao và 10 năm đối tác chiến lược, PGS.TS.Lê Văn Toàn, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm nghiên cứu Ấn Độ, NXB Chính trị Quốc gia sự thật, 2017)
Ngày 3/3/2018, tại diễn đàn doanh nghiệp ở New Delhi, cựu Chủ tịch nước Trần Đại Quang bày tỏ mong muốn đẩy mạnh hợp tác du lịch song phương, đặc biệt là hình thức du lịch tâm linh và du lịch văn hóa nhằm đẩy mạnh lợi thế, tuyên truyền quảng bá về tiềm năng du lịch của hai nước. Tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam - Ấn Độ, Chủ tịch nước Trần Đại Quang và lãnh đạo cấp cao của Việt Nam và Ấn Độ đã chứng kiến hãng hàng không Vietjet Air công bố mở đường bay thẳng giữa Việt Nam và Ấn Độ, đáp ứng nhu cầu di chuyển, du lịch của người dân 2 nước, góp phần thúc đẩy giao thương và hội nhập trong khu vực. Đường bay đầu tiên dự kiến khai thác là đường bay từ TP.HCM đến New Delhi với tần suất 4 chuyến/tuần. [7] Tháng 6 năm 2022, Tỉnh Khánh Hòa đã tổ chức hội thảo “Phát huy giá trị văn hóa du lịch tâm linh ở Khánh Hòa trong việc hợp tác với Ấn Độ” cùng với Tổng Lãnh sự quán Ấn Độ tại Thành phố Hồ Chí Minh nhằm khai thác tiềm năng cũng như thế mạnh du lịch, văn hóa cũng như đề xuất giải pháp, hoạt động thúc đẩy phát triển du lịch. Có thể nói, những nét tương đồng về tín ngưỡng, tôn giáo của người dân tỉnh Khánh Hòa (hay còn được biết đến là vùng đất Kauthara) với người dân Ấn Độ là cơ sở và động lực quan trọng giúp thúc đẩy ngành du lịch văn hóa tâm linh đặc sắc ở nơi đây. Khánh Hòa được cho là nơi có giá trị di sản văn hóa tâm linh đa dạng với 3 không gian văn hóa bao gồm: văn hóa núi rừng, văn hóa đồng bằng, văn hóa biển đảo. Nơi đây khắc họa rõ nét sự giao thoa văn hóa Chăm Pa với văn hóa người dân Việt Nam, thông qua những tín ngưỡng nổi tiếng, những sản phẩm văn hóa du lịch tâm linh như: tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na, Tháp Bà Ponagar, di tích Am Chúa, Suối Đổ cùng với gần 400 ngôi chùa và rất nhiều cơ sở thờ tự Phật giáo khác. Ông Madan Mohan Sethi - Tổng Lãnh sự Ấn Độ tại TP. Hồ Chí Minh mong muốn, qua sự hợp tác phát triển văn hóa du lịch tâm linh giữa tỉnh Khánh Hòa với Ấn Độ sẽ làm tiền đề để mở rộng hợp tác hoạt động này giữa Ấn Độ với Việt Nam. Muốn làm được điều đó, hai bên cần đưa ra được những ý tưởng, cũng như sự kết nối giữa các doanh nghiệp du lịch Việt Nam và Ấn Độ. Khoảng cách giữa Khánh Hòa và Ấn Độ chỉ hơn 4 giờ bay, nên sẽ không quá xa để thiết kế các tour, tuyến du lịch hành hương giữa hai bên. Thời gian tới, phía Ấn Độ sẽ xúc tiến việc giới thiệu Nha Trang - Khánh Hòa đến người dân Ấn Độ để mọi người biết và lựa chọn nơi đây làm điểm đến. [8] Hội thảo “Phát huy giá trị văn hóa du lịch tâm linh ở Khánh Hòa trong việc hợp tác với Ấn Độ” 41
VĂN HOÁ DÂN GIAN, TRUYỀN THỐNG TRAO ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG Các triển lãm văn hóa dân gian được tổ chức tại cả Việt Nam và Ấn Độ, giúp người dân trong hai nước hiểu rõ hơn về văn hóa dân gian của nhau. Đặc biệt nhân kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Ấn Độ (1972- 2022), tối ngày 12 tháng 12 năm 2022, tại thủ đô New Delhi, Ấn Độ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam phối hợp với Bộ Ngoại giao Việt Nam, Đại sứ quán Việt Nam tại Ấn Độ và Hội đồng Quan hệ Văn hóa Ấn Độ tổ chức Chương trình nghệ thuật “Đêm Huyền diệu”. Tổ chức các sự kiện trao đổi văn hóa dân gian, truyền thống giúp người dân hai nước hiểu được truyền thống của nhau, tăng sự khăng khít trong mối quan hệ ngoại giao của cả hai nước. Đặc sắc chương trình nghệ thuật "Đêm huyền diệu" chào mừng Ngày Việt Nam tại Ấn Độ 2022 Đây là sự kiện trong chuỗi các hoạt động Ngày Văn hóa Việt Nam tại Ấn Độ năm 2022. Chiều 18/3/2023 tại Hà Nội, tại Ngày Ấn Độ do Đại sứ quán Ấn Độ tổ chức, người dân Việt Nam đã có thêm cơ hội tìm hiểu những nét đẹp truyền thống của văn hóa Ấn Độ. Sự kiện được tổ chức với sự phối hợp của các thành viên cộng đồng người Ấn Độ tại Hà Nội và những người bạn Việt Nam của Ấn Độ, nhân dịp kỷ niệm 75 năm ngày độc lập của Ấn Độ, 50 năm quan hệ ngoại giao Ấn Độ - Việt Nam. 42
43 LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG Việt Nam và Ấn Độ đều có nhiều lễ hội truyền thống, và đã có nhiều hoạt động trao đổi và hợp tác giữa các lễ hội của hai nước. Ví dụ như lễ hội Diwali tại Ấn Độ và lễ hội Tết Nguyên đán tại Việt Nam. Những hoạt động này đã giúp thúc đẩy sự hiểu biết và tăng cường hợp tác giữa hai nước trong lĩnh vực văn hóa dân gian. Lễ hội Diwali hay còn gọi là Deepavali (Đêm hội Ánh sáng) là một trong những sự kiện lớn nhất của người Ấn Độ. Phòng thương mại Ấn Độ tại Hà Nội tổ chức Diwali Night 2022 vào ngày 12/11/2022, mong muốn truyền tải được phần nào không khí màu sắc và tươi vui của một trong những lễ hội lớn nhất của cộng đồng người Ấn. Diwali Night 2022 vào ngày 12/11/2022 Những hoạt động trao đổi về lễ hội truyền thống giúp tăng cường sự gắn kết giữa hai nước. Gần đây, Tổng lãnh sự quán Ấn Độ tại TP.HCM tổ chức chương trình giao lưu văn hóa “Odisha - Vùng đất hòa bình” tại Idecaf (TP.HCM) vào ngày 1-4. Vũ điệu Odissi là một trong những tiết mục đặc sắc, kết nối văn hóa Ấn Độ và Việt Nam. Chương trình thu hút đông đảo sinh viên các trường đại học và những người yêu văn hóa Ấn Độ. Vũ điệu Odissi kết nối văn hóa Ấn Độ và Việt Nam Vũ điệu Odissi kết nối văn hóa Ấn Độ và Việt Nam
44 TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG Trang phục truyền thống cũng là một phần quan trọng của văn hóa dân gian của Việt Nam và Ấn Độ và đã được trao đổi và hợp tác giữa hai nước. Thông qua việc trình diễn trang phục truyền thống của mỗi nước, người ta có thể hiểu được những giá trị văn hóa đặc trưng của từng nước và tăng cường sự gắn kết giữa các quốc gia. Cụ thể là Buổi trình diễn thời trang Việt Nam - Ấn Độ: Áo dài - Saree nhằm tôn vinh vẻ đẹp của trang phục truyền thống của Việt Nam và Ấn Độ, Tổng Lãnh Sự Quán Ấn Độ tại TPHCM đã phối hợp cùng Bảo tàng Áo dài tổ chức buổi trình diễn thời trang “Áo dài – Saree” vào ngày 1/4/2016 tại Bảo tàng Áo dài. Triển lãm đã trưng bày các bộ trang phục truyền thống đặc trưng của hai nước, giúp người dân Ấn Độ hiểu rõ hơn về trang phục truyền thống của Việt Nam và ngược lại.[9] Saree - Trang phục truyền thống của phụ nữ Ấn Độ Áo dài - Trang phục truyền thống của phụ nữ Việt Nam Văn hóa truyền thống đóng vai trò rất quan trọng trong ngoại giao văn hóa giữa Việt Nam và Ấn Độ. Văn hóa truyền thống là một phần quan trọng của bản sắc dân tộc của mỗi quốc gia. Việc giới thiệu văn hóa truyền thống của mỗi quốc gia đến đối tác ngoại giao có thể giúp tạo ra một nền tảng chung để hiểu biết và trao đổi giữa hai quốc gia. Có thêm nhiều các hoạt động như trao đổi văn hóa, triển lãm và biểu diễn nghệ thuật có thể tăng cường đối ngoại văn hóa giữa hai quốc gia. Và không thể thiếu, văn hóa truyền thống có thể tạo ra một sức hút du lịch và thương mại. Và hướng tới mục đích cuối cùng, cùng nhau phát triển, đạt được nhiều mục tiêu hơn trong tương lai, có quan hệ ngoại giao bền chặt, lâu dài.
Ý nghĩa, triển vọng QUAN HỆ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VIỆT NAM - ẤN ĐỘ 45
04 46
Trải qua nhiều thời kỳ, ngoại giao văn hóa và giao lưu nhân dân Việt Nam - Ấn Độ được tiếp nối truyền thống. Đặc biệt, hợp tác văn hóa trên nhiều khía cạnh giữa Việt Nam và Ấn Độ đã có những phát triển mới từ khi hai nước nâng tầm quan hệ lên mức Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 9 năm 2016. Từ đó, công cuộc ngoại giao văn hoá càng trở thành nền tảng vững chắc cho mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước. Không những làm tốt vai trò truyền bá hình ảnh đẹp, gần gũi của Việt Nam tới thế giới, mà ngoại giao văn hoá còn trở thành bệ đẩy cho những khía cạnh khác của xã hội như kinh tế, chính trị, tôn giáo, giáo dục,... Ý NGHĨA quan hệ ngoại giao văn hoá VIỆT NAM - ẤN ĐỘ 47