หนังสือ_merged

ทะเบียน

พืชสมุนไพรพื้นบ้าน

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพร
เพื่อการดูแลสุขภาพแบบพึ่งตนและพัฒนาผลิตภัณฑ์จากสมุนไพร


































วิทยาลัยชุมชนระนอง
สถาบันวิทยาลัยชุมชน
กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม

ปีที่จัดทำ พ.ศ. 2565

คำนิยม

ทะเบียนพืชสมุนไพรในชุมชนเล่มนี้ เป็นการรวบรวมพืชสมุนไพร
ของท้องถิ่นในพื้นที่ตำบลบางแก้ว อำเภอละอุ่น จังหวัดระนอง โดย
รวบรวมทั้งสมุนไพรพื้นบ้านและสมุนไพรป่ามานำเสนออย่างเป็นระบบ
ง่ายต่อการศึกษาเรียนรู้และนำไปใช้ประโยชน์

จากสถานการณ์แพร่ระบาดของโรคไวรัสโคโรน่า (โควิด-19)
ส่ ง ผ ล ใ ห้ เ กิ ด ก ร ะ แ ส นิ ย ม แ ล ะ หั น ก ลั บ ม า เ ห็ น คุ ณ ค่ า แ ห่ ง ภู มิ ปั ญ ญ า ข อ ง
ของสมุนไพรไทย คือ ฟ้าทะลายโจร โดยหลังจากราชกิจจานุเบกษา
ประกาศ เรื่องบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2564
ให้ฟ้าทะลายโจรอยู่ในบัญชียาหลัก รักษาผู้ป่วยโรคโควิด-19 เป็นการ
สร้างความเชื่อมั่นให้กับสมุนไพรไทยมากขึ้นเหนือสิ่งอื่นใดสมัยโบราณ
ปู่ย่าตายายเราให้ความสำคัญกับพืชสมุนไพรโดยนำมาใช้รักษาโรคตาม
คุณลักษณะเฉพาะที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนานคือการทานอาหารสมุนไพร
เป็นยา ซึ่งมีส่วนช่วยในการทำงานและความสัมพันธ์ของตัวควบคุมธาตุทั้งสี่
ของร่างกาย

กระผมหวังเป็นอย่างยิ่งว่า ทะเบียนพืชสมุนไพรในชุมชน
ของวิทยาลัยชุมชนระนองเล่มนี้ จะเอื้อประโยชน์ให้กับผู้สนใจทุกท่าน
ในการกลับมาให้ความสำคัญกับพืชสมุนไพรที่มีในชุมชน ขอขอบคุณ
ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกท่าน ได้แก่ องค์การบริหารส่วนตำบลบางแก้ว
กำนันผู้ใหญ่บ้าน ผู้นำชุมชนและปราชญ์ชุมชน รวมถึงคณะทำงานทุกท่าน
ที่มีส่วนช่วยให้ทะเบียนสมุนไพรเล่มนี้สำเร็จลุล่วงด้วยดี สามารถนำไปใช้
เผยแพร่เพื่อเป็นประโยชน์สำหรับชุมชนและผู้สนใจต่อไป

ว่าที่ร้อยตรีเภสัชกรกฤษฎา ฉิมพลีวัฒน์
ผู้อำนวยการวิทยาลัยชุมชนระนอง

คำนำ

ทะเบียนพืชสมุนไพรในชุมชนเล่มนี้จัดทำขึ้นตามวัตถุประสงค์
โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อการดูแลสุขภาพ
แบบพึ่งตนและพัฒนาผลิตภัณฑ์จากสมุนไพรที่มุ่งเน้นรวบรวม
พืชสมุนไพรที่มีในชุมชนพื้นที่ตำบลบางแก้ว อำเภอละอุ่น จังหวัดระนอง
เพื่อจัดระบบข้อมูลพืชสมุนไพรที่ง่ายต่อการศึกษา อันนำไปสู่การ
ส่งเสริมให้เห็นคุณค่าของสมุนไพร เนื่องจากปัจจุบัน พบว่าปัญหา
สุ ข ภ า พ ที่ มี แ น ว โ น้ม ส่ ง ผ ล ก ร ะ ท บ ม า ก ขึ้ น ข อ ง ป ร ะ ช า ช น ทั่ ว ไ ป

ที่พบมากคือโรคเจ็บป่วยเรื้อรังจากพฤติกรรมการดำรงชีวิตที่
ส่งผลให้สุขภาพไม่ดี และโรคติดต่อที่ระบาดตามฤดูกาล รวมถึง
การระบาดของโรคอุบัติใหม่จากไวรัสโคโรน่า (โควิด-19)

ดังนั้นการส่งเสริมให้ประชาชนและชุมชนเห็นคุณค่าของ
ทรัพยากรสมุนไพรในชุมชน โดยการส่งเสริมให้มีการปลูกไว้ใช้ใน
ครัวเรือนเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาระบบสุขภาพชุมชนที่มุ่งเน้น
การพึ่งพาตนเอง โดยใช้แพทย์แผนไทยบนฐานภูมิปัญญาพื้นบ้าน
อันเป็นการอนุรักษ์เพื่อพัฒนาและนำไปใช้ได้อย่างถูกต้องและปลอดภัย

วิทยาลัยชุมชนระนอง หวังเป็นอย่างยิ่งว่า ทะเบียนพืช
สมุนไพรเล่มนี้ จะเป็นประโยชน์สำหรับผู้สนใจพืชสมุนไพร ใน
การศึกษาและเห็นคุณค่าของสมุนไพรในชุมชนที่สามารถนำปรับ
ใช้ในลักษณะของการทานอาหารเป็นยาซึ่งเป็นวิถีชีวิตของคน
ไทยมาแต่โบราณ รวมถึงสามารถปลูกและต่อยอดให้เกิดเป็น
ผลิตภัณฑ์จากพืชสมุนไพรในชุมชนได้ จึงขอขอบคุณผู้มีส่วน
เกี่ยวข้องไว้ ณ โอกาสนี้

คณะผู้จัดทำ

ส า ร บั ญ
ส มุ น ไ พ ร พื้ น บ้ า น

ประเภทไม้ต้น

กะเพรา......................................................2
ก ร ะ เ จี๊ ย บ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
กระท่ อม.....................................................4
แค............................................................5
ชะพลู ........................................................6
ดาวเรื อง.....................................................7
เตยหอม.....................................................8
เที ยน.........................................................9
บานบุ รี .....................................................10
บานไม่ รู้ โรย...............................................11
ฟ้ า ท ะ ล า ย โ จ ร . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 2
มะกรู ด.....................................................13
มะนาว......................................................14
มะม่ วงหิ มมะพานต์ ......................................15
มะยม.......................................................16

ส า ร บั ญ
ส มุ น ไ พ ร พื้ น บ้ า น

ประเภทไม้ต้น

มะละกอ...................................................17
มะแว้ ง.....................................................18
มะอึ ก......................................................19
ว่ านหางจระเข้ ...........................................20
โหระพา...................................................21

ประเภทไม้หัว (เหง้าใต้ดิน)

กระชาย...................................................23
ขมิ้ น.......................................................24
ข่ า..........................................................25
ขิ ง..........................................................26
ดาหลา....................................................27
ไพล........................................................28

ส า ร บั ญ
ส มุ น ไ พ ร พื้ น บ้ า น

ประเภทไม้เถา

ตำ ลึ ง . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 0
พ ริ ก ไ ท ย . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1
พ ลู . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 2
อั ญ ชั น . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 3

ประเภทหญ้า

ต ะ ไ ค ร้ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 5
ผั ก ชี ล้ อ ม . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 6
ห ญ้ า ห น ว ด แ ม ว . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 7

ส า ร บั ญ
ส มุ น ไ พ ร ป่ า

ประเภทไม้ต้น

กระสั ง.....................................................39
กุ่ มน้ำ.....................................................40
ขี้ เหล็ ก....................................................41
คล้ า........................................................42
โคลงเคลง...............................................43
ชุ มเห็ ดเทศ..............................................44
โด่ ไม่ รู้ ล้ ม................................................45
เพกา......................................................46
ส้ มป่อย...................................................47
สาบเสื อ..................................................48
เหงื อกปลาหมอ.........................................49

ประเภทไม้หัว (เหง้าใต้ดิน)

ก ร ะ ทื อ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1
กลอย......................................................52
หั วร้ อยรู ...................................................53

ส า ร บั ญ

ส มุ น ไ พ ร ป่ า

ประเภทไม้เถา

กำแพงเจ็ ดชั้ น..........................................55
บอระเพ็ ด................................................56
รางจื ด....................................................57
หวายลิ ง..................................................58

ประเภทหญ้า

หญ้ าใต้ ใบ...............................................60
ไมยราบ..................................................61

ประเภทผัก

ผั กเสี้ ยนผี ...............................................63

1

ประเภท

ไ ม้ ต้ น

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 2

กะเพรา

ข้ อ มู ล พื ช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : O c i m u m t e n u i f l o r u m L .
ชื่ อ ว ง ศ์ : L A B I A T A E

ชื่อสามัญ : Holy basil, Thai basil, Sacred basil.
ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ก้ อ ม ก้ อ , ก้ อ ม ก้ อ ด ง
ภาคกลาง กะเพรา, กะเพราขน, กะเพราขาว,

กะเพราแดง
ภ า ค อี ส า น อี ตู่ ไ ท ย
ภ า ค ใ ต้ ใ บ เ พ ร า

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ใบเพรา,เพรา

ส ร ร พ คุ ณ ท า ง ย า

ใบ ต้มเป็ นน้ำดื่ มขับลม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ
แก้ปวดท้อง บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด แก้ลมตาน
ซาง แก้คลื่ นเหียนอาเจียน น้ำคั้นจากใบใช้เป็ น
ยาขับเสมหะ ขับเหงื่ อ น้ำดี ช่วยย่อยไขมัน
ใช้ทาภายนอกแก้โรคผิวหนัง กลาก เกลื้ อน

ดอก ผสมกับน้ำผึ้ งรับประทานแก้หลอดลมอักเสบ

ทุ ก ส่ ว น ข อ ง ต้ น เ ป็ น ย า เ พิ่ ม น้ำ น ม ใ น ส ต รี ห ลั ง
ห ล อ ด บุ ต ร ขั บ น้ำ น ม บ ร ร เ ท า อ า ก า ร ไ ข้ เ รื้ อ รั ง

อ้างอิง ภญ.อัจฉรา แหลงทอง. สมุนไพรใกล้ตัว.
อ.โชติอนันต์ และคณะ. สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 3

กระเจี๊ยบ

ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : H i b i s c u s s a b d a r i f f a L .
ชื่ อ ว ง ศ์ : M A L V A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : J a m a i c a s o r r e l , R o s e l l e

ชื่ ออื่ น ๆ
ภาคเหนื อ ผักเก็งเค็ง, ส้มเก็งเค็ง, ส้มพอเหมาะ
ภาคกลาง กระเจี๊ยบ, กระเจี๊ยบแดง,

ก ร ะ เ จี๊ ย บ เ ป รี้ ย ว
ภาคอีสาน ส้มพอดี
ภาคใต้ ใบส้มม่า

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ใ บ ส้ ม ม่ า

ส ร ร พ คุ ณ ท า ง ย า

ดอก ขั บ ปั ส ส า ว ะ แ ก้ ขั ด เ บ า
ใบ
ขับเสมหะ ช่วยย่อยอาหาร ทำให้โลหิตไหลเวียนดี
ขับปัสสาวะ ขับเมือกในลำไส้ลงสู่ทวารหนัก
แก้โรคพยาธิตัวจี๊ด

กลีบเลี้ยง ขั บ นิ่ ว ใ น ไ ต ขั บ นิ่ ว ใ น ก ร ะ เ พ า ะ ปั ส ส า ว ะ
ขั บ ปั ส ส า ว ะ ล ด ไ ข้ แ ก้ ไ อ แ ก้ นิ่ ว แ ก้ ก ร ะ ห า ย น้ำ
ช ง กั บ น้ำ รั บ ป ร ะ ท า น เ พื่ อ ล ด ค ว า ม ดั น
ล ด ไ ข มั น ใ น เ ลื อ ด

อ้างอิง สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. กระเจี๊ยบแดง.
ศูนย์พัฒนาตำราการแพทย์แผนไทย มูลนิธิการแพทย์แผนไทยพัฒนา.
พฤกษชาติสมุนไพร

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 4

กระท่อม

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Mitragyna speciosa Korth.
ชื่อวงศ์ : Rubiaceae
ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ก ร ะ ท่ อ ม
ภ า ค ก ล า ง ก ร ะ ท่ อ ม อี ถ่ า ง
ภ า ค อี ส า น ก ร ะ ท่ อ ม
ภ า ค ใ ต้ ท่ อ ม

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ท่ อ ม

ส ร ร พ คุ ณ ท า ง ย า

ใบ แ ก้ ป ว ด ท้ อ ง แ ก้ บิ ด ท้ อ ง เ สี ย ป ว ด เ มื่ อ ย

ร ะ งั บ ป ร ะ ส า ท ช่ ว ย ใ ห้ ทำ ง า น ท น ไ ม่ หิ ว ง่ า ย
บ ร ร เ ท า อ า ก า ร เ จ็ บ ป ว ด ข อ ง ร่ า ง ก า ย เ ช่ น
ก า ร ป ว ด จ า ก ก า ร บ า ด เ จ็ บ ท า ง ร่ า ง ก า ย
ร ะ บ บ ป ร ะ ส า ท ก า ร ป ว ด ที่ เ กิ ด จ า ก ภ า ว ะ
เ รื้ อ รั ง เ ช่ น โ ร ค ป ร ะ ส า ท ส่ ว น ก ล า ง เ สื่ อ ม
ม ะ เ ร็ ง เ บ า ห ว า น เ ป็ น ต้ น ช่ ว ย รั ก ษ า อ า ก า ร
ไ อ แ ก้ ท้ อ ง เ สี ย ท้ อ ง ร่ ว ง แ ก้ ป ว ด ฟั น
แ ผ ล ใ น ป า ก แ ล ะ ช่ ว ย ใ ห้ น อ น ห ลั บ

อ้างอิง ผศ.ดร.นิวัติ แก้วประดับ ภาควิชาเภสัชเวทและเภสัชพฤษศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์
มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ปี 2546

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 5

แค

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Sesbania grandiflora (L.) Desv.

ชื่อวงศ์ : LEGUMINOSAE-PAPILIONOIDEAE
ชื่อสามัญ : Agasta, Sesban, Vegetable humming bird

ชื่ออื่น ๆ แคแดง
ภ า ค เ ห นื อ แค, แคบ้าน, แคบ้านดอกแพง
ภาคกลาง แคทราย
ภาคอีสาน ดอกแค
ภาคใต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ดอกแค

สรรพคุณทางยา

ราก น้ำจากรากนำมาผสมกับน้ำผึ้ งเป็นยาขับเสมหะ
ใช้ร่วมกับรากเพกา รากมะเดื่อชุมพร แก้พิษ
บำรุงธาตุไฟ และคุมธาตุ

เปลือกต้น แก้ท้องร่วง แก้บิด ห้ามเลือด ชะล้างแผล
คุ ม ธ า ตุ รั ก ษ า อ า ก า ร ท้ อ ง เ ดิ น
ดอก ใช้แก้ไข้

ยอดอ่อน ร ส ห ว า น มั น ดั บ พิ ษ ร้ อ น ถ อ น พิ ษ ไ ข้ ใ บ ส ด
ใ ช้ แ ก้ ไ ข้ เ ป ลี่ ย น อ า ก า ศ เ ป ลี่ ย น ฤ ดู แ ก้ ไ ข้ ห วั ด
แ ก้ ไ ข้ หั ว ล ม กั ก เ มื อ ก มั น แ ล ะ ช่ ว ย ย่ อ ย

อ้างอิง กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข
แค.สำนักงานข้อมูลสมุนไพร.คณะเภสัชศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 6

ชะพลู

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Piper sarmentosumRoxb.
ชื่ อ ว ง ศ์ : P I P E R A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : W i l d b e t a l L e a f b u s h
ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ผั ก พ ลู น ก พ ลู ลิ ง ปู ลิ ง ปู ลิ ง น ก
ภ า ค ก ล า ง ช้ า พ ลู
ภ า ค อี ส า น ผั ก อี เ ลิ ด ผั ก น า ง เ ลิ ด
ภ า ค ใ ต้ น ม ว า

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ช ะ พ ลู

ผล สรรพคุณทางยา

เป็นส่วนผสมของยารักษาโรคหืด แก้บิด

ราก แก้ธาตุพิการ บำรุงธาตุ แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ
ขับลม แก้บิด
ต้น
แก้เสมหะ ท้องอืด ท้องเฟ้อ รักษาโรคเบาหวาน
ราก ต้น ดอก ใบ
ขั บ เ ส ม ห ะ

อ้างอิง สถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง.
http://eherb.hrdi.or.th/search_result_details.php?
herbariumID=915&name=Pepper%20 %20%5B3%5D

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 7

ดาวเรือง

ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : T a g e t e s e r e c t a L .
ชื่ อ ว ง ศ์ : C O M P O S I T A E
ชื่ อ ส า มั ญ : A f r i c a n m a r i g o l d

ชื่ อ อื่ น ๆ คำ ปู จู้ ห ล ว ง
ภ า ค เ ห นื อ ด า ว เ รื อ ง ใ ห ญ่
ภาคกลาง ด า ว เ รื อ ง
ภ า ค อี ส า น ด า ว เ รื อ ง
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ด า ว เ รื อ ง

สรรพคุณทางยา

ลำต้น ใ ช้ เ ป็ น ย า แ ก้ ฝี ล ม ป ว ด ใ น ท้ อ ง ข น า ด ห นั ก
ใบ ค ล้ า ย ไ ส้ ติ่ ง ห รื อ ไ ส้ ตั น อั ก เ ส บ
ดอก
ใ ช้ ท า แ ผ ล เ ปื่ อ ย เ น่ า ฝี ต่ า ง ๆ น้ำ คั้ น แ ก้ หู เ จ็ บ

บำ รุ ง ส า ย ต า ฟ อ ก เ ลื อ ด ล ะ ล า ย เ ส ม ห ะ ขั บ ล ม
แ ก้ วิ ง เ วี ย น ไ อ จ า ก ห วั ด ไ อ ก ร น เ ต้ า น ม
อั ก เ ส บ ค า ง ทู ม ห ล อ ด ล ม อั ก เ ส บ แ ก้ โ ร ค
ริ ด สี ด ว ง ท ว า ร แ ก้ ต า เ จ็ บ ขั บ ร้ อ น แ ก้ วิ ง เ วี ย น

อ้างอิง นันทวัน บุณยะประภัศร และอรนุช โชคชัยเจริญพร. สมุนไพร:ไม้พื้นบ้าน
วิมล ศรีศุข.ความสัมพันธ์กับโรคตา. จุลสารข้อมูลสมุนไพร

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 8

เตยหอม

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Pandanus amaryllifolius Roxb.
ชื่ อ ว ง ศ์ : P A N D A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : P a n d a n u s p a l m

ชื่ อ อื่ น ๆ ห ว า น ข้ า ว ไ ห ม้
ภ า ค เ ห นื อ เ ต ย ห อ ม ใ ห ญ่
ภาคกลาง เตยหอม
ภ า ค อี ส า น ปาแนะ
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

เตยหอม

สรรพคุณทางยา

ต้นและราก ใ ช้ เ ป็ น ย า ขั บ ปั ส ส า ว ะ แ ก้ ก ร ะ ษั ย
ใบ ตำพอกโรคผิวหนัง รักษาโรคหืด น้ำใบเตย

ใช้เป็นยาบำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่ น

อ้างอิง ดร. วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม. พจนานุกรมไม้ดอกไม้ประดับ

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 9

เทียน

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Impatiens balsamina L.
ชื่ อ ว ง ศ์ : B A L S A M I N A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : G a r d e n B a l s a m
ชื่ออื่น ๆ
ภาคเหนื อ เทียน
ภาคกลาง เทียนดอก เทียนไทย เทียนสวน
ภาคอีสาน เทียน
ภาคใต้ เทียน

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

เ ที ย น , ด อ ก เ ที ย น

ใบ สรรพคุณทางยา
ดอก
แ ก้ เ ล็ บ ข บ รั ก ษ า ฝี ห รื อ แ ผ ล พุ พ อ ง แ ผ ล มี
ลำต้น ห น อ ง เ รื้ อ รั ง ฟ อ ก เ ลื อ ด แ ก้ ป ว ด ต า ม ข้ อ
เมล็ด
ส ล า ย ล ม ฟ อ ก เ ลื อ ด ล ด บ ว ม แ ก้ ป ว ด ข้ อ
ราก ป ว ด เ อ ว เ ป็ น ย า เ ย็ น บำ รุ ง ร่ า ง ก า ย ท า แ ผ ล
น้ำ ร้ อ น ล ว ก แ ผ ล ผุ พ อ ง

ขั บ ล ม ทำ ใ ห้ เ ส้ น เ อ็ น ค ล า ย ตั ว ใ ห้ เ ลื อ ด เ ดิ น
ส ะ ด ว ก แ ก้ ป ว ด เ ห น็บ ช า แ ผ ล เ น่ า เ ปื่ อ ย

ก ร ะ จ า ย เ ลื อ ด ขั บ เ ส ม ห ะ ขั บ ร ะ ดู แ ก้ พิ ษ งู
แ ก้ แ ผ ล ติ ด เ ชื้ อ อั ก เ ส บ เ รื้ อ รั ง แ ผ ล ไ ฟ ไ ห ม้
น้ำ ร้ อ น ล ว ก แ ก้ บ ว ม แ ก้ ตั บ แ ข็ ง

ฟ อ ก โ ล หิ ต ล ด บ ว ม แ ก้ ป ว ด ก ร ะ ดู ก แ ก้ ช้ำ บ ว ม
แ ก้ ต ก ข า ว ต ก เ ลื อ ด

อ้างอิง สมุนไพรสวนสิรีรุกขชาติ. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. “เทียนบ้าน"

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 10

บานบุรี

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Allamanda cathartica L.
ชื่ อ ว ง ศ์ : A P O C Y N A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : G o l d e n t r u m p e t

ชื่ออื่น ๆ
ภาคเหนื อ บานบุรี
ภาคกลาง บานบุรีเหลือง
ภาคอีสาน บานบุรี
ภาคใต้ บานบุรี

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

บ า น บุ รี

สรรพคุณทางยา

ใบ ใ ช้ เ ป็ น ย า ถ่ า ย รั ก ษ า อ า ก า ร จุ ด เ สี ย ด

เปลือกและยาง ใช้น้อย ๆ เป็ นยาถ่าย ขับน้ำดี

อ้างอิง ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม.พจนานุกรมสมุนไพรไทย. “บานบุรีเหลือง”
ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์.หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1. “บานบุรีเหลือง

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 11

บานไม่รู้โรย

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Gomphrena globosa L.
ชื่ อ ว ง ศ์ : A M A R A N T H A C E A E
ชื่อสามัญ : Bachelor’s buttom, Globe amaranth

ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ต ะ ล่ อ ม
ภ า ค ก ล า ง บ า น ไ ม่ รู้ โ ร ย
ภ า ค อี ส า น ส า ม ปี บ่ เ หี่ ย ว
ภ า ค ใ ต้ ด อ ก ส า ม เ ดื อ น , กุ น ห ยี

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ด อ ก ส า ม เ ดื อ น

สรรพคุณทางยา

ราก แ ก้ โ ร ค ร ะ บ บ ท า ง เ ดิ น ปั ส ส า ว ะ อั ก เ ส บ ขั บ ร ะ ดู
รั ก ษ า โ ร ค บิ ด แ ล ะ อ า ก า ร ไ อ

ทั้งต้น ต้มเอาน้ำดื่ มแก้หนองใน กามโรค ขับปั สสาวะ
ช่อดอก นิ่ ว และแก้ระดูขาว

ใ ช้ ก ล่ อ ม ตั บ แ ก้ ต า เ จ็ บ แ ก้ ไ อ ขั บ ปั ส ส า ว ะ
แ ก้ บิ ด แ ก้ ป ว ด ศี ร ษ ะ

อ้างอิง ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม. หนังสือพจนานุกรมสมุนไพรไทย. “บานไม่รู้โรยดอกขาว”
ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์. หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1. “บานไม่รู้โรย (Ban Mai Ru Roy)”.
วิทยา บุญวรพัฒน์.หนังสือสารานุกรมสมุนไพรไทย-จีน ที่ใช้บ่อยในประเทศไทย. “บานไม่รู้โรยดอกขาว”

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 12

ฟ้าทะลายโจร

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Andrographis
paniculata (Burm.f.) Wall.ex Nees.
ชื่ อ ว ง ศ์ : A C A N T H A C E A E
ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ฟ้า ท ะ ล า ย โ จ ร
ภ า ค ก ล า ง ฟ้า ท ะ ล า ย ฟ้า ท ะ ล า ย โ จ ร
ภ า ค อี ส า น ส า ม สิ บ ดี เ ข ต ต า ย ย า ย ค ลุ ม
ภ า ค ใ ต้ ห ญ้ า กั น งู

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ฟ้ า ท ะ ล า ย โ จ ร

สรรพคุณทางยา

บ ด ผ ส ม น้ำ มั น พื ช ท า แ ผ ล น้ำ ร้ อ น ล ว ก ไ ฟ ไ ห ม้ ,

ใบ ใ บ ส ด นำ ม า เ คี้ ย ว กิ น ห รื อ ต้ ม น้ำ ดื่ ม แ ก้ อ า ก า ร
ค อ อั ก เ ส บ เ จ็ บ ค อ เ ป็ น ย า ข ม เ จ ริ ญ อ า ห า ร

ต้น นำมาตากแห้งใช้เป็นยาแก้ธาตุไม่ปกติบำบัดโรค
ทั้งต้น ที่เกี่ยวกับทางเดินอาหารและมาลาเรีย ยาขมบำรุง
กำลัง และเป็นยาขับน้ำเหลือง

รับประทานแก้ไข้ แก้หวัด แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ
แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้ปอดอักเสบ ขับเสมหะ
รักษาโรคผิวหนัง ช่วยเจริญอาหาร

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 13

มะกรูด

ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : C i t r u s h y s t r i x D C .
ชื่ อ ว ง ศ์ : R u t a c e a e
ชื่อสามัญ : Leech lime, Mauritus papeda
ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ม ะ ขุ น ม ะ ขู ด
ภ า ค ก ล า ง ม ะ ก รู ด
ภ า ค อี ส า น ม ะ หู ด
ภ า ค ใ ต้ ส้ ม ก รู ด , ส้ ม มั่ ว ผี

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ส้ ม ก รู ด

สรรพคุณทางยา

ผิวจากผล ป รุ ง เ ป็ น ย า ขั บ ล ม ใ น ลำ ไ ส้ บำ รุ ง หั ว ใ จ

ราก ก ร ะ ทุ้ ง พิ ษ แ ก้ ฝี ภ า ย ใ แ ก้ เ ส ม ห ะ เ ป็ น พิ ษ

ใบ แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิต แก้ช้ำใน กัดเสมหะ
ในคอ แก้น้ำลายเหนี ยว แก้ระดูเสีย ฟอกโลหิต
ระดู ขับระดู ขับลมในลำไส้ แก้จุกเสียด

อ้างอิง กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. 2546. ประมวลผลงานวิจัย
ด้านพิษวิทยา ของสถาบันวิจัยสมุนไพร เล่ม 1.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 14

มะนาว

ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : C i t r u s a u r a n t i f o l i a
(Christm.) Swingle
ชื่ อ ว ง ศ์ : R U T A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : C o m m o n l i m e .

ชื่ อ อื่ น ๆ
ภาคเหนื อ ปะนอเกล, มะนอเกละ, มะเน้าด์เล
ภาคกลาง ปะโหน่ งกลยาน
ภาคอีสาน โกรยชะม้า
ภาคใต้ ลีมานี ปี ห์

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ส้ ม น า ว

สรรพคุณทางยา

น้ำในลูก คั้นเอาน้ำดื่มเป็นยาแก้กระหายน้ำ แก้ร้อนใน
บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้เลือดออกตามไรฟัน และ
ถ่ายพยาธิ ผสมเกลือและน้ำตาลทรายแดง จิบแก้
เสมหะ แก้ไอ ล้างเสมหะในคอ

เปลือกผล เปลือกผลแห้งต้มเอาน้ำดื่ม แก้จุกเสียดแน่นท้อง
แก้ปวดท้อง ขับเสมหะ บำรุงกระเพาะอาหาร แก้อาหาร
เป็นพิษ แก้บิด ปวดศีรษะ ลมวิงเวียน เหน็บชา ตาแดง
นิ่ ว บำรุงผิว แก้สิวฝ้า แก้ส้นเท้าแตก แก้พิษแมลงสัตว์
กัดต่อย แก้กลากเกลื้อน หิด แก้หูดแก้พุพอง น้ำกัดเท้า

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 15

มะม่วงหิมพานต์

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Anacardium occidentale L.
ชื่ อ ว ง ศ์ : A N A C A R D I A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : C a s h e w n u t t r e e

ชื่ อ อื่ น ๆ ม ะ ม่ ว ง สิ โ ห
ภ า ค เ ห นื อ ม ะ ม่ ว ง หิ ม พ า น ต์
ภาคกลาง ม ะ ม่ ว ง ก า ส อ
ภ า ค อี ส า น
กายี, ตำหยาว, ท้ายล่อ, ยาร่วง
ภ า ค ใ ต้ ส้ ม ม่ ว ง ชู ห น่ ว ย , ม ะ ม่ ว ง เ ล็ ด ล่ อ
ย า โ ง ย , หั ว ค ร ก

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ก า ห ยู

สรรพคุณทางยา

เมล็ด ผ ส ม ย า รั บ ป ร ะ ท า น แ ก้ ก ล า ก เ ก ลื้ อ น แ ล ะ
โ ร ค ผิ ว ห นั ง แ ก้ เ นื้ อ ห นั ง ช า ใ น โ ร ค เ รื้ อ น

ยางจากต้น แก้เลือดออกตามไรฟั น

อ้างอิง ศรัณย์ ลาภนิธิพร, ณัฏฐา เสาหกุลจิตต์ , อรพิน เกิดชูชื่น , องค์ประกอบทางเคมี
กายภาพและคุณสมบัติการต้านอนุมูลอิสระของน้ำมะม่วงหิมพานต์
สำนักงานข้อมูลสมุนไพรคณะเภสัชศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 16

มะยม

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Phyllanthus acidus (L.)
Skeels
ชื่ อ ว ง ศ์ : E U P H O R B I A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : S t a r g o o s e b e r r y

ชื่ อ อื่ น ๆ มะยม
ภ า ค เ ห นื อ มะยม
ภาคกลาง ห มั ก ย ม , ห ม า ก ย ม
ภ า ค อี ส า น ยม
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ยม

สรรพคุณทางยา

ผล กัดเสมหะ แก้ไอ บำรุงโลหิต และระบายท้อง
ใบ โ ข ล ก ร ว ม กั บ พ ริ ก ไ ท ย เ ป็ น ย า พ อ ก แ ก้ ป ว ด ก ล้ า ม
เปลือกต้น เนื้ อ และปวดหลัง น้ำต้มใบดื่ มพร้อมกับผล
เป็นยาขับเหงื่ อ

เป็นยาแก้ไอ บำรุงประสาท ขับเสมหะ แก้พิษไข้
อีสุกอีใส เป็นส่วนประกอบของยาเขียว
ดับพิษร้อน แก้ไข้ตัวร้อน แก้โรคหัดเหือด

แ ก้ ไ ข้ ทั บ ร ะ ดู แ ก้ ผ ด ผื่ น คั น

อ้างอิง เดชา ศิริภัทร . มะยม:ความเปรี้ยวที่เป็นมงคลของชาวไทย.คอลัมน์พืชผัก.ผล
ไม้.นิตยสารหม
โครงการอนุรักษ์พันธุ์กรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ
สยามบรมราชกุมารี

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 17

ที่มาจาก:https://pok /12/papaya123.jpg มะละกอ

pokpapaya.files.wordpress.com/2013 ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : C a r i c a p a p a y a L .
ชื่ อ ว ง ศ์ : C a r i c a c e a e
ชื่อสามัญ : Papaya, Pawpaw, Tree melon

ชื่ อ อื่ น ๆ ม ะ ก้ ว ย เ ท ศ
ภ า ค เ ห นื อ มะละกอ
ภาคกลาง ห มั ก หุ่ ง
ภ า ค อี ส า น ลอกอ
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ลอกอ

สรรพคุณทางยา

ผลดิบ ใช้ขับลม ขับปั สสาวะ ขับพยาธิ แก้ปั สสาวะขัด
ผลสุก
เ ป็ น ย า ร ะ บ า ย ท้ อ ง บำ รุ ง น้ำ น ม แ ล ะ เ จ ริ ญ
ราก อ า ห า ร เ นื้ อ ใ น ผ ล แ ห้ ง เ ป็ น ย า ล ด ก า ร บ ว ม แ ล ะ
ใบ เ ท้ า อั ก เ ส บ

เป็นยาขับปัสสาวะ แก้โรคเกี่ยวกับกระเพาะปัสสาวะ

โ ข ล ก พ อ ก แ ผ ล เ รื้ อ รั ง นำ ใ บ ส ด ม า ย่ า ง ไ ฟ ห รื อ
ล ว ก น้ำ ร้ อ น แ ล้ ว ใ ช ป ร ะ ค บ ใ น ข ณ ะ อุ่ น ๆ
ต า ม บ ริ เ ว ณ ที่ ป ว ด แ ก้ ป ว ด บ ว ม แ ก้ ป ว ด เ จ็ บ
ขั บ น้ำ น ม

อ้างอิง 14 สรรพคุณ…ประโยชน์ของมะละกอ แคลอรี่ต่ำ ประโยชน์สูง
https://sukkaphap-d.com

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 18

มะแว้ง

ข้อมูลพืช

ชื่ อวิทยาศาสตร์ : Solanum trilobatum L.
ชื่ อ ว ง ศ์ : S O L A N A C E A E

ชื่ อ อื่ น ๆ แ ข ว้ ง เ คี ย
ภ า ค เ ห นื อ ม ะ แ ว้ ง เ ค รื อ
ภาคกลาง ห ม า ก แ ข้ ง ข ม
ภ า ค อี ส า น แ ว้ ง ข ม
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ลู ก แ ว้ ง

สรรพคุณทางยา

ผล ผ ล ส ด โ ข ล ก ผ ส ม เ ก ลื อ เ ล็ ก น้อ ย อ ม ห รื อ จิ บ
ราก แ ก้ ไ อ แ ก้ เ จ็ บ ค อ ขั บ เ ส ม ห ะ ผ ล แ ห้ ง ป รุ ง
เ ป็ น ย า แ ก้ ไ อ ขั บ ปั ส ส า ว ะ เ จ ริ ญ อ า ห า ร
แ ก้ เ บ า ห ว า น

แก้ไข้สันนิ บาต แก้น้ำลายเหนี ยว แก้ไอ และ
ขับเสมหะ ขับปัสสาวะ ขับลม แก้โลหิตออก
ทวารหนัก ทวารเบา

ต้น แ ก้ ท้ อ ง ขึ้ น ใ น ห ญิ ง มี ค ร ร ภ์

อ้างอิง กุลวดี ฐาน์กาญจน์.2545.การศึกษาลักษณะและการจัดกลุ่มเชื้อพันธุกรรมพืชสกุล
มะเขือ.มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.กรุงเทพฯ
สถาบันการแพทย์แผนไทย.2542.ผักพื้นบ้านภาคกลาง
เดชา ศิริภัทร.มะแว้ง.ทั้งต้นและเครือล้วนเชื้อพันธุ์เดิม.คอลัมน์ต้นไม้ใบหญ้า.นิตยสารหมอชาวบ้าน

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 19

มะอึก

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ :Solanum stramoniifolium Jacq.
ชื่ อ ว ง ศ์ : S O L A N A C E A E
ชื่อสามัญ : Solanum Hairy-fruited eggplant
Bolo Maka
ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ม ะ เ ขื อ ปู่ , ม ะ เ ขื อ ข น , ห ม า ก ข น
ภ า ค ก ล า ง ม ะ อึ ก
ภาคอีสาน หมากอึก
ภ า ค ใ ต้ อึ ก

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ลู ก อึ ก

สรรพคุณทางยา

ผล ช่ ว ย ขั บ เ ส ม ห ะ รั ก ษ า อ า ก า ร ไ อ ทำ ใ ห้ ชุ่ ม ค อ
รั ก ษ า แ ผ ล ใ น ช่ อ ง ป า ก ล ด อ า ก า ร แ ส บ แ ผ ล ใ น ช่ อ ง
ราก ป า ก ช่ ว ย ดั บ ก ลิ่ น ป า ก ช่ ว ย ขั บ พ ย า ธิ ก ร ะ ตุ้ น ก า ร
ใบ ขั บ น้ำ ดี แ ก้ อ า ก า ร ท้ อ ง เ สี ย

แ ก้ ร้ อ น ใ น ล ด ไ ข้

แ ก้ อ า ก า ร ฟ ก ช้ำ ล ด อ า ก า ร บ ว ม แ ก้ อ า ก า ร ท้ อ ง เ สี ย
ช่ ว ย รั ก ษ า ฝี รั ก ษ า ผ ด ผื่ น คั น

อ้างอิง วาทินี จันมี. 2552. องค์ประกอบทางเคมีและฤทธิ์ยับยั้งไลเพส-ของผลมะอึก
กองโภชนาการ กรมอนามัย. 2544. ตารางแสดงคุณค่าทางโภชนาการของ
อาหารไทย.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 20

ว่านหางจระเข้

ข้อมูลพืช

ชื่ อวิทยาศาสตร์ : Aloe vera (L.) Burm.f.
ชื่ อ ว ง ศ์ : A S P H O D E L A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : S t a r c a c t u s , A l o e , A l o i n ,
Jafferabad, Barbados

ชื่ อ อื่ น ๆ ว่ า น ไ ฟ ไ ห ม้
ภ า ค เ ห นื อ ว่ า น ห า ง จ ร ะ เ ข้ , ห า ง ต ะ เ ข้
ภาคกลาง ว่ า น ห า ง จ ร ะ เ ข้
ภ า ค อี ส า น ว่ า น ห า ง เ ข้
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ว่ า น ห า ง เ ข้

สรรพคุณทางยา

ใบ โ ข ล ก ผ ส ม สุ ร า พ อ ก ฝี
น้ำวุ้นจากใบ
ล้างด้วยน้ำสะอาด ฝานบาง ๆ รักษาแผลสดภายนอก
ทั้งต้น น้ำร้อนลวก ไฟไหม้ ทำให้แผลเป็นจางลง ดับพิษร้อน
เนื้อวุ้น ทาผิวป้องกันและรักษาอาการไหม้จากแสงแดด ทาผิว
รักษาสิวฝ้า วุ้นรับประทานแก้โรคกระเพาะ
บำรุงร่างกาย แก้ร้อนใน ดูดพิษร้อน

ด อ ง สุ ร า ดื่ ม ขั บ น้ำ ค า ว ป ล า

รับประทานแก้โรคกระเพาะ บำรุงร่างกาย แก้ร้อนใน
ดูดพิษร้อน

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 21

โหระพา

ข้อมูลพืช

ใบ ชื่ อวิทยาศาสตร์ : Ocimum basilicum L.
ชื่ อ ว ง ศ์ : L a b i a t a e
ต้น ชื่ อ ส า มั ญ : S w e e t B a s i l
เมล็ด ชื่ อ อื่ น ๆ
ภ า ค เ ห นื อ ห่ อ ก ว ย ซ ว ย ห่ อ ว อ ซุ , อิ่ ม คิ ม ข า ว
ภาคกลาง โหรระพา
ภ า ค อี ส า น ก อ ม ก้ อ
ภ า ค ใ ต้ โ ห ร ะ พ า

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

โ ห ร ะ พ า , ร า ดำ

สรรพคุณทางยา

แก้ลมวิงเวียน ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้น ท้องอืด
ท้องเฟ้อ แก้ปวดท้อง ทำให้เรอ แก้จุกเสียดใน
ท้อง แก้พิษตานซาง ช่วยย่อยอาหาร แก้หวัด
ช่วยเจริญอาหาร

แ้ ก้ พิ ษ ต า น ซ า ง

แก้บิด ทำให้อุจจาระไม่เกาะลำไส้ เป็นยาระบาย
ใช้พอกฝี รักษาแผลในกระเพาะอาหาร

อ้างอิง ผักพื้นบ้าน อาหารพื้นเมือง,(2550).กรุงเทพฯ:บริษัท ฟ้าอภัย จำกัด

22

ประเภท

ไ ม้ หั ว ( เ ห ง้ า ใ ต้ ดิ น )

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 23

กระชาย

ที่มาจาก: ht tps://www.khaosod.co. th/lifestyle/news_1209181 ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Boesenbergia rotunda (Linn.) Mansf.
ชื่ อ ว ง ศ์ : Z I N G I B E R A C E A E
ชื่อสามัญ : Fingerroot, Chinese ginger, Chinese key
ชื่ อ อื่ น ๆ ขิ ง แ ด ง , ขิ ง จี น
ภาคเหนื อ หัวละแอน, ละแอน, กะแอน, ระแอน
ภาคกลาง กะชาย
ภาคอีสาน ขิงกระชาย
ภาคใต้ กระชาย,หัวชาย

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

หั ว ช า ย

สรรพคุณทางยา

เหง้า แก้โรคในปากเปื่ อย ปากแตกเป็นแผล ปากแห้ง ขับระดู
แก้ใจสั่นหวิว บำรุงหัวใจ แก้ไอ แก้ปวดมวลท้อง ท้องร่วง
ที่มาจาก:http: -post_9.html ราก รักษาอาการแน่น จุกเสียด ท้องอืด ท้องเฟ้อ
//kasetnana.blogspot.com/2015/12/blog ใบ ขับปัสสาวะ รักษาโรคบิด แก้บิดมูกเลือด ปวดเบ่ง แก้ลำไส้
ใหญ่อักเสบ บำรุงกำลัง ใช้ภายนอกรักษาโรคกลากเกลื้อน

สรรพคุณคล้ายโสม แก้กามตายด้านบำรุงความรู้สึก
ทางเพศ

แ ก้ โ ร ค ใ น ป า ก บำ รุ ง ธ า ตุ ถ อ น พิ ษ ต่ า ง ๆ

อ้างอิง ดร.นิจศิริ เรืองรังษี และธวัชชัย มังคละคุปต์. (2547). สมุนไพรไทย
วันดี กฤษณพันธ์. (2539). สมุนไพรน่ารู้
วุฒิ วุฒิธรรมเวช. (2552). เครื่องยาไทย 1

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 24

ขมิ้น

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Curcuma longa L.

ชื่อวงศ์ : ZINGIBERACEAE

ชื่อสามัญ : Turmeric

ชื่ อ อื่ น ๆ

ภาคเหนื อ ขมิ้ นแกง, ขมิ้ นหยอก, ขมิ้ นหัว

ภาคกลาง ขมิ้นชัน

ภาคอีสาน ตายอ

ภาคใต้ ขี้มิ้น, หมิ้น

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ขี้ มิ้ น , ห มิ้ น

เหง้า สรรพคุณทางยา

ใบ มี ฤ ท ธิ์ ใ น ก า ร ฆ่ า เ ชื้ อ แ บ ค ที เ รี ย เ ชื้ อ ร า ล ด ก า ร
เหง้าแห้ง อั ก เ ส บ แ ล ะ มี ฤ ท ธิ์ ใ น ก า ร ขั บ น้ำ ดี ช่ ว ย ข ย า ย
ห ล อ ด ล ม รั ก ษ า โ ร ค ภู มิ แ พ้ แ ก้ ไ ข้ เ รื้ อ รั ง
แ ก้ โ ร ค ผิ ว ห นั ง แ ก้ ท้ อ ง ร่ ว ง ส ม า น แ ผ ล
ขั บ ผ า ย ล ม แ ก้ ผื่ น คั น

ใช้ผสมกับยานวดเพื่อคลายเส้น ใช้เป็นส่วนผสม
ทำยาอายุวัฒนะ แก้ปวดมวน ริดสีดวงทวาร รักษา
อาการท้องเดิน ปวดท้อง

บ ด เ ป็ น ผ ง ใ ห้ ล ะ เ อี ย ด เ คี่ ย ว ใ น น้ำ มั น พื ช ทำ น้ำ มั น
ใ ส่ แ ผ ล ส ด ผ ส ม น้ำ ใ ช้ ท า ผิ ว ก า ย แ ก้ ผ ด ผื่ น คั น

อ้างอิง สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.
ยาจากสมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติ

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 25

ข่า

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Alpinia galanga (L.) Willd.

ชื่ อ พ้ อ ง : L a n g u a s g a l a n g a ( L i n n . ) S w .

ชื่ อ ว ง ศ์ : Z I N G I B E R A C E A E

ชื่ อ ส า มั ญ : G r e a t e r G a l a n g a l , G a l a n g a l .
ชื่ อ อื่ น ๆ

ภาคเหนื อ ข่าหยวก, ข่าหลวง

ภาคกลาง กฏุกกโรหินี

ภาคอีสาน ข่า

ภ า ค ใ ต้ ข่ า

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ข่ า , หั ว ข่ า

สรรพคุณทางยา

เหง้า แก้ฟกช้ำ บวม อาการท้องอืด ท้องเฟ้อ จุกเสียด กลาก
เกลื้อน ขับลมในลำไส้ แก้ปวดมวนในท้อง ขับลมในสตรี
ผล หลังคลอดบุตร ช่วยย่อยอาหาร แก้บิด ลมพิษ โรคปวด
ต้น บวมตามข้อ หลอดลมอักเสบ มีฤทธิ์กดหัวใจ กระตุ้น
ดอก การหายใจ เป็นยาธาตุ
หน่อ
ช่วยย่อยอาหาร แก้ปวดท้อง ท้องอืด ท้องเฟ้อ คลื่นไส้
อาเจียน แก้บิด แน่นหน้าอก

ต้นแก่โขลกผสมน้ำมันมะพร้าวทาแก้ตะคริว แก้ปวด
เมื่อยตามกล้ามเนื้ อ ตามข้อ

เ ป็ น ย า แ ก้ ก ล า ก เ ก ลื้ อ น

รสเผ็ดร้อนหวานบำรุงไฟธาตุแก้ลมแน่ นหน้าอก

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 26

ขิง

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Zingiber officinale Roscoe.
ชื่ อ ว ง ศ์ : Z I N G I B E R A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : G i n g e r

ชื่ อ อื่ น ๆ ส ะ เ อ , ขิ ง เ ผื อ ก
ภ า ค เ ห นื อ ขิ ง , ขิ ง แ ก ล ง , ขิ ง แ ด ง
ภาคกลาง ขิ ง
ภ า ค อี ส า น ขิ ง
ภ า ค ใ ต้

ที่มาจาก:https://www.te hnology/article_60147 ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ขิ ง

chnologychaoban.com/agricultural-tec สรรพคุณทางยา

เหง้า แก้อาเจียน ท้องขึ้น ท้องผูก ท้องอืด ท้องเฟ้อ ขับลม
แก้ไอ ขับเสมหะ บำรุงธาตุ ต้านการเกิดแผลใน
ต้น กระเพาะอาหาร ลดอาการจุกเสียดได้ดี มีฤทธิ์ในการ
ขับน้ำดี เพื่อย่อยอาหาร แก้ปากคอเปื่ อย ลดความดัน
ดอก โลหิต

ขับผายลม แก้จุกเสียดแน่ นเฟ้อ นิ่ ว คอเปื่ อย บิด
อาเจียน ท้องร่วงอย่างแรง บำรุงไฟธาตุ ช่วยย่อย
อาหาร ฆ่าพยาธิ แก้โรคตา แก้ลมป่วง แก้ท้องร่วง
อย่างแรง แก้อาเจียน

แก้โรคตาแฉะ ฆ่าพยาธิ ช่วยย่อยอาหาร แก้คอ
เปื่ อย บำรุงไฟธาตุ แก้นิ่ ว แก้เบาขัด แก้บิด แก้ขัด
ปัสสาวะ โรคประสาทซึ่งทำใจให้ขุ่นมัว

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 27

ดาหลา

ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : E t l i n g e r a e l a t i o r

(Jack) R.M.Sm.

ชื่ อ ว ง ศ์ : Z I N G I B E R A C E A E

ชื่ อ ส า มั ญ : T o r c h g i n g e r

ชื่ อ อื่ น ๆ

ภ า ค เ ห นื อ ด า ห ล า

ภาคกลาง ดาหลา

ภ า ค อี ส า น ด า ห ล า

ภ า ค ใ ต้ กะลา

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ดาหลา

สรรพคุณทางยา

ดอก ช่ ว ย ขั บ ล ม แ ก้ ท้ อ ง อื ด ท้ อ ง เ ฟ้อ
ใ ช้ แ ก้ โ ร ค ล ม พิ ษ แ ล ะ โ ร ค ผิ ว ห นั ง

อ้างอิง กัญจนา ดีวิเศษ, บรรณาธิการ. ผักพื้นบ้านภาคใต้. องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก
ภญ.กฤติยา ไชยนอก .ดาหลาใส่แจกันก็สวย ใส่ยานด้วยก็มีประโยชน์.สำนักงาน
ข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.
สุรวิช วรรณไกรโรจน์.การปลูกดาหลา.มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 28

ไพล

ข้อมูลพืช

ที่มาจาก: http://www.banhealthy.com/ ชื่อวิทยาศาสตร์ : Zingibermontanum (Koenig )
ที่มาจาก: https://www.เกร็ดความรู้.net Link ex Dietr.
ชื่ อ ว ง ศ์ : Z I N G I B E R A C E A E
ชื่ อสามัญ : Phlai, Cassumunar ginger,
Bengal root

ชื่ อ อื่ น ๆ ปู เ ล ย , ปู ล อ ย
ภ า ค เ ห นื อ ว่ า น ไ ฟ
ภาคกลาง ว่ า น ป อ บ
ภ า ค อี ส า น ไพล
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ไพล

สรรพคุณทางยา

เหง้า แก้ท้องขึ้ น ท้องอืด ท้องเฟ้อ ท้องเดิน ขับลม
แก้บิด ขับประจำเดือน ทาแก้ฟกบวม แก้ผื่ นคัน
ดอก เป็ นยารักษาหืด เป็ นยากันเล็บถอด ใช้ต้มน้ำ
ลำต้น อ า บ ห ลั ง ค ล อ ด

ใบ ขั บ ร ะ ดู ขั บ โ ล หิ ต ก ร ะ จ า ย เ ลื อ ด เ สี ย แ ก้ ช้ำ ใ น

แก้ธาตุพิการ แก้อุจจาระพิการ

แก้ไข้ ปวดเมื่ อย แก้ครั่นเนื้ อครั่นตัว แก้เมื่ อย

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.
ไพล. https://medthai.com/%E0%B9%84%E0%B8%9E% E0%B8%A5/

29

ประเภท

ไ ม้ เ ถ า

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 30

ตำลึง

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Coccinia grandis (L.) Voigt

ชื่ อ ว ง ศ์ : C U C U R B I T A C E A E

ชื่ อ ส า มั ญ : I v y g o u r d
ชื่ อ อื่ น ๆ

ภ า ค เ ห นื อ ผั ก แ ค บ

ภ า ค ก ล า ง ผั ก ตำ ลึ ง

ภ า ค อี ส า น ผั ก ตำ นิ น

ภ า ค ใ ต้ ตำ ลึ ง

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ตำ ลึ ง

สรรพคุณทางยา

ใบ ใบของต้นเพศผู้ใช้ผสมเย็นยาเขียว ช่วยลดไข้
ดอก ทาถอนพิษ ขับเสมหะ แก้คัน และปวดแสบปวด
ร้อน
ผล โขลกเป็นยาทาแก้คัน แก้ไข้ แก้ริดสีดวงตา
ราก
แ ก้ ไ ข้ ห อ บ ไ ข้ อี เ ส า แ ล ะ แ ก้ ฝี ด า ษ
ทั้งต้น
น้ำ ต้ ม ร า ก กิ น เ ป็ น ย า ล ด ไ ข้ ถ อ น พิ ษ แ ก้ อ า เ จี ย น
เ ผ า เ ป็ น เ ถ้ า ใ ช้ ท า แ ผ ล ผ ง ข อ ง เ ป ลื อ ก ร า ก รั บ
ป ร ะ ท า น เ ป็ น ย า ร ะ บ า ย

นำมาใช้เป็นยารักษาโรคผิวหนัง โรคเบาหวาน
แก้หลอดลมอักเสบ และลดระดับน้ำตาลในเลือด

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 31

พริกไทย

ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : P i p e r n i g r u m L .
ชื่ อ ว ง ศ์ : P I P E R A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : P e p p e r .

ชื่ อ อื่ น ๆ พ ริ ก น้อ ย
ภ า ค เ ห นื อ พ ริ ก ไ ท ย
ภาคกลาง ห ม า ก เ ผ็ ด
ภ า ค อี ส า น พ ริ ก ไ ท ย พ ริ ก ดำ
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

พ ริ ก ไ ท ย

สรรพคุณทางยา

เถา แ ก้ เ ส ม ห ะ ใ น ท ร ว ง อ ก แ ก้ ท้ อ ง ร่ ว ง อุ จ จ า ร ะ
เ ห ม็ น เ น่ า ถ่ า ย เ ป็ น โ ล หิ ต จ น ลำ ไ ส้ แ ต ก ท ะ ลุ

ใบ แ ก้ ล ม จุ ก เ สี ย ด แ น่ น แ ก้ ป ว ด ม ว น ท้ อ ง

ดอก ขั บ ล ม ใ น ลำ ไ ส้ แ ก้ ป ว ด ท้ อ ง แ ก้ ล ม วิ ง เ วี ย น
ผลหรือเมล็ด ช่ ว ย ย่ อ ย อ า ห า ร

แ ก้ ล ม อั ม พ ฤ ก ษ์ แ ก้ ล ม ลั่ น ใ น ท้ อ ง บำ รุ ง ธ า ตุ
แ ก้ ท้ อ ง อื ด ท้ อ ง เ ฟ้อ แ ก้ เ ส ม ห ะ เ ฟื่ อ ง

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 32

พลู

ข้อมูลพืช

ชื่ อ วิ ท ย า ศ า ส ต ร์ : P i p e r b e t t e L .
ชื่ อ ว ง ศ์ : P I P E R A C E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : B e t e l p e p p e r

ชื่ อ อื่ น ๆ พ ลู
ภ า ค เ ห นื อ พ ลู
ภาคกลาง พ ลู
ภ า ค อี ส า น ซี เ ก๊ ะ
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

พ ลู

สรรพคุณทางยา

ใบ แ ก้ ป ว ด ฟั น รำ ม ะ น า ด ป า ก เ ห ม็ น ขั บ ล ม ใ น
ลำ ไ ส้ ท้ อ ง อื ด ท้ อ ง เ ฟ้อ ท้ อ ง เ สี ย ก ร ะ ตุ้ น ใ ห้
ก ร ะ ป รี้ ก ร ะ เ ป ร่ า ใ ช้ ภ า ย น อ ก แ ก้ ป ว ด บ ว ม
ฟ ก ช้ำ ฆ่ า เ ชื้ อ โ ร ค แ ก้ ก า ร อั ก เ ส บ ข อ ง เ ยื่ อ
จ มู ก แ ล ะ ค อ แ ก้ ก ล า ก น้ำ กั ด เ ท้ า คั น ล ม พิ ษ

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 33

อัญชัน

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Clitorea ternatea Linn.
ชื่ อ ว ง ศ์ : F a b a c e a e ( L e g u m i n o s a e -
Papilionoideae)
ชื่อสามัญ : Butterfly Pea , Blue Pea , Shell
creeper.

ชื่ อ อื่ น ๆ เ อื้ อ ง จั น , เ อื้ อ ง ชั น , อั ง จั น
ภ า ค เ ห นื อ อั ญ ชั น บ้ า น , อั ญ ชั น เ ขี ย ง
ภาคกลาง อั ญ ชั น
ภ า ค อี ส า น อั ญ ชั น
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

อั ญ ชั น

สรรพคุณทางยา

ราก แ ก้ อุ จ จ า ร ะ เ ป็ น พ ร ร ดึ ก บำ รุ ง ธ า ตุ บำ รุ ง กำ ลั ง
แ ก้ ล ม แ ก้ ผ ม ห ง อ ก บำ รุ ง ผิ ว ห นั ง ใ ห้ ส ด ชื่ น
ดอก
ต้น แ ก้ ไ ข้ แ ล ะ แ ก้ ล ม วิ ง เ วี ย น
ใบ
แ ก้ ป ว ด ศี ร ษ ะ

บำ รุ ง น้ำ ดี

อ้างอิง นันทวัน บุณยะประภัศร, บรรณาธิการ. สมุนไพรไม้พื้นบ้าน
พิชานันท์ ลีแก้ว.อัญชัน.จุลสารข้อมูลสมุนไพร.คณะเภสัชศาสตร์
มหาวิทยาลัยมหิดล

34

ประเภท

ห ญ้ า

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 35

ตะไคร้

ข้อมูลพืช

ที่มาจาก:https://sites.google.com/site/marucaksmunphirthiyban/ ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cymbopogon citratus Stapf.
ชื่ อ ว ง ศ์ : G R A M I N E A E
ชื่ อ ส า มั ญ : L a p i n e , L e m o n g r a s s .

ชื่ อ อื่ น ๆ จะไคร
ภ า ค เ ห นื อ ต ะ ไ ค ร้
ภาคกลาง หั ว สิ ง ไ ค
ภ า ค อี ส า น ไคร
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ใบ ไคร
ลำต้น
ทั้งต้น สรรพคุณทางยา

เหง้า ใบสดใช้เป็นยาช่วยลดความดันโลหิต แก้ไข้

ใช้เป็นยาขับลม แก้โรคทางเดินปัสสาวะ
แก้นิ่ ว แก้ผมแตกปลาย แก้เบื่ออาหาร

แก้ปวดท้อง รักษาโรคหืด แก้อหิวาตกโรค
แก้โรคระบบทางเดินปัสสาวะ หรือใช้ทำเป็นยา
นวด ใช้ร่วมกับสมุนไพรอื่นรักษาโรค เช่น
เป็นยาบำรุงธาตุ ขับเหงื่อ เจริญอาหาร

แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ และแน่ นจุกเสียด
แก้ปวดท้อง กระษัย เบื่ออาหาร อาเจียน
สำหรับหญิงที่ตั้งครรภ์ เป็นยานอนหลับ
ยาบำรุง ขับปัสสาวะและนิ่ ว ขับลมในลำไส้

อ้างอิง ภญ.อัจฉรา แหลงทอง. สมุนไพรใกล้ตัว.
อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 36

ผักชีล้อม

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Oennanthe javanica (Blume) DC.

ชื่ อ ว ง ศ์ : U M B E L L I F E R A E
ชื่ อ ส า มั ญ : w a t e r d r o p w o r t

ชื่ อ อื่ น ๆ

ภ า ค เ ห นื อ ผั ก อั น , ผั ก อั น อ้ อ

ภ า ค ก ล า ง ผั ก ชี ล้ อ ม

ภ า ค อี ส า น ผั ก ชี ล้ อ ม

ภ า ค ใ ต้ ผั ก ชี ล้ อ ม

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ผั ก ชี ล้ อ ม

สรรพคุณทางยา

ผลและเมล็ด ขับลมในลำไส้ ทำให้ผายเรอ แก้ธาตุพิการ
แก้หืดหอบ ไอ คลื่ นเหียนอาเจียน บำรุงปอด
แ ก้ ล ม วิ ง เ วี ย น

ต้นและใบ เป็นสมุนไพรผสมในตำรับอาบ อบ แก้อาการ
เหน็บชา ขับเหงื่อ แก้น้ำเหลืองเสีย แก้บวม

อ้างอิง นพมาศ สุนทรเจริญนนท์, นงลักษณ์ เรืองวิเศษ. คุณภาพเครื่องยาไทย จากงาน
วิจัย สู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน. คอนเซ็พท์ เมดิคัส จำกัด: กรุงเทพมหานคร, 2551.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 37

หญ้าหนวดแมว

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Orthosiphon aristatus
(Blume) Miq.
ชื่ อ ว ง ศ์ : L A M I A C E A E
ชื่อสามัญ : Kidney tea plant, Java tea, Cat’ s
Whiskers

ชื่ อ อื่ น ๆ ห ญ้ า ห น ว ด แ ม ว
ภ า ค เ ห นื อ บ า ง รั ก ป่ า
ภาคกลาง พ ยั บ เ ม ฆ อี ตู่ ด ง
ภ า ค อี ส า น ห ญ้ า ห น ว ด แ ม ว
ภ า ค ใ ต้

ชื่ อ พื้ น ถิ่ น จั ง ห วั ด ร ะ น อ ง

ห ญ้ า ห น ว ด แ ม ว

สรรพคุณทางยา

ทั้งต้น ใช้เป็นยาชงแทนใบชา กินขับปัสสาวะ ขับนิ่ ว
แก้โรคไต และกระเพาะปัสสาวะอักเสบ แก้ปวดเมื่อย
และไขข้ออักเสบ ลดความดันโลหิต รักษาโรคเบา
หวาน ลดน้ำ ขับกรดยูริกจากไต แก้หนองใน ราก
ขับปัสสาวะ ทั้งต้น แก้โรคไต ขับปัสสาวะ รักษาโรค
กระษัย รักษาโรคปวดตามสันหลัง และบั้นเอว
รักษาโรคนิ่ ว รักษาโรคเยื่อจมูกอักเสบ

อ้างอิง คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. หญ้าหนวดแมว. จาก
http://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=298

38

ประเภท
ไ ม้ ต้ น

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 39

สรรพคุณ กระสัง

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Peperomia pellucida (L.) Kunth
ชื่อวงศ์ : PIPERACEAE
ชื่อสามัญ : Peperomia, Shiny leave
ชื่ออื่น ๆ
ภาคเหนือ : ผักฮากกล้วย
ภาคอีสาน : ผักตาโค้ง, ผักตาก้ง
ภาคกลาง : กระสัง
ภาคใต้ : ชากรูด

ชื่อพืชถิ่นจังหวัดระนอง

กระสัง

ใบ นำมาตำให้แหลกใช้เป็นยาแก้ปวด

ศีรษะ ใบผักกระสังที่ทำให้ละเอียดแล้ว
สามารถนำมาใช้เป็นยาแก้ไข้ แก้อักเสบได้

ต้น นำมาต้มกินเพื่อรักษาโรคเกาต์ อาการ

ปวดข้อ และข้ออักเสบ ลดการปวดท้อง ทั้ง
แบบธรรมดาและปวดเกร็ง รักษาฝี สิว หัด
อีสุกอีใส แผลไฟไหม้น้ำร้อนลวก แก้อาการ
อ่อนเพลีย ปวดศีรษะ ระบบประสาทแปรปรวน
มีแก๊สในกระเพาะอาหาร ปวดข้อรูมาติก

อ้างอิง ข้อมูลพรรณไม้, สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพร
ราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. “กระสัง”.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 40

กุ่มน้ำ

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Crateva religiosa G.Forst.
ชื่อวงศ์ : CAPPARIDACEAE
ชื่อสามัญ : Crataeva
ชื่ออื่น ๆ
ภาคเหนือ : อถะ, ละว้า
ภาคอีสาน : ผักกุ่ม , ก่าม , ผักก่าม
ภาคกลาง : เหาะเถาะ , กุ่มน้ำ
ภาคใต้ : กุ่มน้ำ

(ภาพจาก medthai.com/กุ่มน้ำ/) ชื่อพืชถิ่นจังหวัดระนอง

สรรพคุณ กุ่ม

เปลือกต้น แก้สะอึก ขับผายลม ขับเหงื่อ

แก้กระษัย ริดสีดวง ระงับพิษที่ผิวหนัง แก้ไข้
ขับน้ำเหลืองเสีย เป็นยาบำรุง ขับน้ำดี ขับนิ่ว
ในทางเดินปัสสาวะ

ใบ ขับเหงื่อ แก้ไข้ เจริญอาหาร บำรุงธาตุ

ขับพยาธิ แก้ปวดเส้น อัมพาตโรคไขข้ออักเสบ
แก้สะอึก ขับผายลม แก้ลมขึ้น

ดอก แก้เจ็บในตา แก้ไข้ครั่นเนื้อครั่นตัว

แก้เจ็บคอ

อ้างอิง ธีระยุทธ กลิ่นสุคนธ์. รายงานความก้าวหน้าโครงการวิจัยสมุนไพรที่ใช้รักษาโรค
เขตร้อน (ครั้งที่ 1) มหาวิทยาลัยมหิดล.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 41

ข้อมูลพืช ขี้เหล็ก

ข้อมูลพืช

ภาพจาก www.kasettambon.com ชื่อวิทยาศาสตร์ : Senna siamea (Lam.)
Irwin & Barneby.
สรรพคุณ ชื่อวงศ์ : FABACEAE (LEGUMINOSAE-
CAESALPINIOIDEAE)
ต้น แก้กระษัย ดับพิษไข้ แก้พิษเสมหะ ชื่อสามัญ : Cassod tree, Thai copper pod.
ชื่ออื่นๆ
รักษาโรคหนองใน อาการตัวเหลือง เป็นยา ภาคเหนือ : ขี้เหล็กหลวง ,ผักจี้ลี้
ระบาย บำรุงน้ำดี ทำให้เส้นเอ็นหย่อน ภาคอีสาน : ขี้เหล็ก
ภาคกลาง : ขี้เหล็กใหญ่
ใบ ขับระดูขาว แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ ภาคใต้ : ยะหา

รักษาอาการท้องผูก โรคบิด เบาหวาน ชื่อพืชถิ่นจังหวัดระนอง
แก้ร้อนใน รักษาฝีมะม่วง
ขี้เหล็ก
ราก แก้ไข้กลับ ไข้ซ้ำ แก้ไข้ รักษาแผล

กามโรค เหน็บขา ทาแก้เส้นอัมพฤกษ์ให้
หย่อน แก้ฟกช้ำ บำรุงธาตุ

ผลหรือฝัก เป็นยาระบาย แก้พิษไข้

เพื่อน้ำดี พิษไข้เพื่อเสมหะ แก้ไข้พิษเพื่อ
เอ็นตึง โลหิตขึ้นเบื้องบน

อ้างอิง อ.โชติอนันต์ และคณะ. (2551). สมุนไพรไทย สำหรับงานสาธารณสุขมูลฐาน.

โครงการสร้างคนต้นแบบปลูกพืชสมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพแบบพึ่งตน 42

คล้า

ข้อมูลพืช

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Schumannianthus
dichotomus
ชื่อวงศ์ : MARAN
TACEAE
ชื่อสามัญ : Catathea, Siver catathea
ชื่ออื่น ๆ
ภาคเหนือ : แหย่ง
ภาคอีสาน : คล้า
ภาคกลาง : ก้านพร้า, คล้า
ภาคใต้ : คล้าย

สรรพคุณ ชื่อพืชถิ่นจังหวัดระนอง

หัว หรือเหง้าใช้กินเป็นยาแก้ไข้ คล้า

รักษาอาการพิษไข้ ไข้เหลือง ไข้กาฬ posts/)
ไข้หัด ไข้เหนือ ไข้จับสั่น ไข้หัว ไข้ (ภาพจากhttps://www.blockdit.com/
รากสาด ไข้ปอดบวม กระทุ้งพิษ ดับ
พิษไข้ แก้เหือดหัด อีสุกอีใส ฝีดาษ
ประดง ช่วยรักษาอาการร้อนใน
กระหายน้ำ ลดความร้อนในร่างกาย
และเป็นยารักษาโรคทางเดิน
ปัสสาวะอักเสบ

อ้างอิง ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม.หนังสือพจนานุกรมสมุนไพรไทย. “คล้า”.
ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์.หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1.