ŞEHİR DEFTERİ 14 (4)

ŞEHİR DEFTERİ 14

2 İÇİNDEKİLER BAŞKAN’DAN... ........................................................................................................................................................................................ 3 GENEL YAYIN YÖNETMENİNDEN........................................................................................................................................................ 4 ŞEHİR VE MEDENİYET............................................................................................................................................................................... 5 ŞÖHRET KÜLTÜRÜ VE YALININ GÖRKEMİ / Prof. Dr. Suat KIYAK ................................................................................................. 5 MODERNİZMİN İNSANA BAKIŞAÇISI / Erdal ŞAHİN.......................................................................................................................... 7 ÇORUM’A KASİDE / Yaşar BAYAR ...................................................................................................................................................... 10 ŞEHİR VE EDEBİYAT................................................................................................................................................................................. 12 ÂŞIK VEYSEL’İ “BİZİM” YAPAN UNSURLAR/ Halit YILDIRIM ...................................................................................................... 12 ÂŞIK VEYSEL / Ozan Halil MANUŞ....................................................................................................................................................... 20 AŞIK VEYSEL UŞŞAK ŞARKI / Söz: Halil MANUŞ / Müzik: Musa KALDI ........................................................................................ 21 MESÎHÎ’NİN ŞİİRLERİNDE SEVGİLİ VE KÖPEKLERİ /Prof. Dr. Özer ŞENÖDEYİCİ ...................................................................... 22 GÜLER GEÇERDİM/Haşim KALENDER ............................................................................................................................................... 26 VAVEYLA /Mustafa GÖKGÖZ................................................................................................................................................................ 26 SAİT FAİK’LE ALEMDAĞ’DAN İSTANBUL’A BAKAN BİR YALNIZLIK ÖYKÜSÜ / Nuray ALPER ........................................... 27 Şiir /Mehmet OKUMUŞ ............................................................................................................................................................................ 29 EDEBİYATTA BİZİM SESİMİZ / Mustafa UÇURUM............................................................................................................................ 30 HANGİ MEVSİM AĞIRLAR BENİ KALBİNDEN BAŞKA/Canan KÖKSAL ....................................................................................... 32 BAK GEÇİYOR HAYAT / Ecir DEMİRKIRAN ......................................................................................... 32 GÖNÜL BAĞI / Osman ÇEVİKSOY........................................................................................................................................................ 33 AŞKIN KAPISINDAYIM İLAYDA / Arif Onur SOLAK......................................................................................................................... 36 HAYRET BİR ŞEY/ Zeynep Sati YALÇIN............................................................................................................................................... 37 PROF. DR. ÖZER ŞENÖDEYİCİ İLE RÖPORTAJ ................................................................................................................................. 39 Uç Noktaları Adımladı /Yiğit Gökdere ...................................................................................................................................................... 45 Dalıp Giderken /İbrahim Ateş .................................................................................................................................................................... 45 DİLİN KOVUĞU – Gülçin Yağmur AKBULUT ...................................................................................................................................... 46 TÜRKİYE’M / Dr. Mehmet GÜNEŞ......................................................................................................................................................... 47 GÜL / Songül ÖZEL.................................................................................................................................................................................. 47 SALON DÜNYA /Şahin ERTÜRK ........................................................................................................................................................... 48 GEREK GAZELİ/ Bekir OĞUZBAŞARAN.............................................................................................................................................. 51 GERİDÖNÜŞEN /Rabia KOCAÇOBAN .................................................................................................................................................. 51 ÖĞLEN VAKTİ KONUŞMALARI /Fatih TEZCE.................................................................................................................................... 52 HATIRA SAĞANAĞI/ Ahmet DOĞRU ................................................................................................................................................... 53 EYLÜL /Ömer GEZER.............................................................................................................................................................................. 57 SON ÇİÇEK /Hasan Ali KALAYOĞLU ................................................................................................................................................... 58 HARAM / Mehmet DEMİRKAPI.............................................................................................................................................................. 60 KÂR SİZE DAĞLAR/ Mehmet GÖZÜKARA .......................................................................................................................................... 63 MANEVİ KALKAN /Hızır İrfan ÖNDER................................................................................................................................................. 64 BABA / Güngör Emel ÜZÜMCÜ.............................................................................................................................................................. 65 BENİM ÇOCUĞUM / Ayşe YAZ ............................................................................................................................................................. 66 TEVBE / Nilüfer Zontul AKTAŞ............................................................................................................................................................... 68 HANNE /Elif Mükerrem KURT ................................................................................................................................................................ 68 BÖYLE BUYURDU KALBİM / Mustafa IŞIK......................................................................................................................................... 69 ÜÇ ŞİFRE / Ezgi Fatma AÇIKGÖZ .......................................................................................................................................................... 70 HER HATIRA GELDİĞİNDE… / Reşit Güngör KALKAN ..................................................................................................................... 72 İNSAN GİTMEKTEN YAPILMIŞ /Yeşim DAĞSUYU ........................................................................................................................... 74 AŞKIN LÜGATİNDE AŞK / İbrahim ŞAŞMA......................................................................................................................................... 76 İLİKLENMEMİŞ DÜĞMELER /Mustafa ÖZCANBAZ........................................................................................................................... 77 AÇ AĞZINI YUM GÖZÜNÜ /Murat CANBOLAT.................................................................................................................................. 79 KEDİLER VE İNSANLAR/Fatih ŞAHİN ................................................................................................................................................. 80 ŞEHİR VE İNSAN......................................................................................................................................................................................... 83 HÜSEYİN CAHİT YALÇIN ve ÇORUM / Ali ALAKOÇ........................................................................................................................ 83 ŞEHRİN HAFIZASI...................................................................................................................................................................................... 87 RUS’TAN KAÇAN DEDELERİMİN KONAKLADIĞI İSKİLİP’E DAİR İZLENİMLERİM/ Ülkü ÖNAL........................................... 87 BAHT GÜLÜ /İbrahim ÇALIŞGAN ......................................................................................................................................................... 89 ŞEHİR VE TARİH ........................................................................................................................................................................................ 90 İLİM DÜNYASINDA GÖBEKLİTEPE TARTIŞMALARI/Eyyüp AZLAL............................................................................................. 90 ŞEHRİN İZLERİ........................................................................................................................................................................................... 94 PRİZREN: İKİ DÜNYAYI BİRBİRİNE BAĞLAYAN ŞEHRİMİZ’ /Fahri TUNA.................................................................................. 94 ŞEHİR ve KİTAP........................................................................................................................................................................................... 96 ÇOBANIN YOLCULUĞU/ İbrahim GÖSTERİR ..................................................................................................................................... 96 “RUBAİYYÂT-I OĞUZ” ÜZERİNE DERKENAR / İlkay COŞKUN...................................................................................................... 98 ARKA İÇ KAPAK....................................................................................................................................................................................... 100 HAYAT BÖYLEDİR / Ethem ERDOĞAN ............................................................................................................................................. 100 ARKA KAPAK ............................................................................................................................................................................................ 101 MİMAR / AŞIK VEYSEL ....................................................................................................................................................................... 101

3 BAŞKAN’DAN...

4 GENEL YAYIN YÖNETMENİNDEN

5 ŞEHİR VE MEDENİYET ŞÖHRET KÜLTÜRÜ VE YALININ GÖRKEMİ / Prof. Dr. Suat KIYAK Sadelik muhteşemdir, şöhret afettir, yalın olan görkemlidir. İnsanın ihtiyacı kadarı ile yetinmesi onu asıl mutlu edecek olandır... İhtişam ve abartı ise zayıf kişiliklere hastır. Tecrübe ile sabittir ki, sade yaşayan kanaatkâr bir insanın, dünyadaki en zenginden bile daha mutlu, huzurlu, lüks ve konforlu bir hayatı vardır. Şiddetli şöhret, ihtişam ve lüks arzusu, onlara erişmek isteyenleri her türlü tavizi vermeye kadar götürür maazallah. Ve bir toplumda şöhret kültürü yaygınlaşınca da üretmeden pazarlamaya özenenlerin sayısı artar. İnsanların bir bölümü fikir/bilgi/ürün ürettikleri halde, birileri de bu insanların ürettikleri üzerinden pazarlamacılık ile şöhret olmak peşindedir. İhtişama eğilimli olmak iptila yaratınca, onun müptelası olmak insanın giderek uyuşturucusu olur. Şöhret kültürü ile birlikte uyuşma hâli toplumda yaygınlaşınca da taklitçilik artar. Taklitçilikte ise kafa yormak ve üzerinde çok da düşünmek gerekmiyor. Taklitçilik ve tatminsizliğin zirvede olduğu; eşyaya ve dünyaya kullanılıp çöpe atılacak ve daha yeni versiyonuna sahip olunacak bir meta gözüyle bakan bir toplum ise sağlıksız bir toplumdur, bu yaşama tarzını benimsemek ihtişam düşkünlüğünün dışavurumudur, indikatörüdür. Bir toplumun hâkim kültürü, her şeye maddî değeri kadar kıymet vermek olunca sahnede ve vitrinde "insan" değil "insansı" (android)lar yer alır, çünkü böyle bir toplumda insanlar münzeviliği seçmişlerdir. İnsan taklitçileri ise sanat, müzik, moda, eğlence, siyaset, bürokrasi vb. sahalarında kendilerini vitrinize etmek ve şöhret olmak çabası içerisindedirler. Seküler bir kültürde; başrolde şöhret, ihtişam ve para vardır. Böylesi bir dünyada ise, (kalıbını dolduramamış) etiketliler ve onlara özenenlerin mantar gibi çoğalması, insanlığı öldürüyor demektir. Ve sonunda elde kalan: üretmek dertleri olmayan, özgünlükten bihaber, bönlüğün had safhada olduğu; sadelik ve doğallıktan uzaklaşmış, şöhret, ihtişam, lüks ve konfor müptelası bir toplum… Hâlbuki "insan"ı tatmin eden şey ne ihtişam ve şöhret ne lüks ne şaşaalı ve abartılı bir hayattır. Bunların hepsine sahip olup yine de mutsuz, tatminsiz ve depressif insanlara siz de şahit olmuşsunuzdur! Çünkü egonun/nefsin istiap haddi, yani taşıma kapasitesinin sınırı yoktur. Hep eldekinin bir üstünü, ötekini istemekle bir ömür geçer de kişi farkında bile olmaz. Onun için kişi kendini şöyle bir yoklamalı: eğer arzu ettiği bir hedefe ulaşmış da daha fazlasını istemeye başlamışsa ego/nefs devrededir ve kontrolü ele alma, frene basma zaman gelmiş de geçiyor demektir. Çünkü bu isteklerin duru durağı yoktur.

6 Arzu ve hevesler girdabı veya anaforuna bir kez kapılmaya görsün kişi, kurtuluşu yok... Hep dahası, dahası ve sonrasında mutsuzluk ve huzursuzluk... Çaresi ise "sadelik"te ve fıtrî olan "tabii"likte! Çeldiricilerin yoğun olarak göze çarptığı bir devirde sadeliğe talip olmak da kolay değil tabi ki... Bilinmelidir ki; ihtiyaçlar hiyerarşisinde sadeliği tercih ile minimalist yaşamayı becerebilen insan ancak huzur, sükûn ve mutlu yaşar, değilse çok istediği arzu heva ve hevesin, şöhret ve ihtişamın müptelası olur, sürdürebilmek için ise bunun hizmetkârı ve/veya kölesi olur... Dücane Cündioğlu diyor ki; "...insan ruhu inceldikçe (algı kapasitesi arttıkça) daha küçük daha narin daha zarif şeylere eğilim duyar. Oysa eğitimsiz kaba ve küçük(basit) ruhlar, haz alabilmek için daima kocaman, büyük, iri şeylere yönelirler; büyük yapılar, büyük takılar, büyük arabalar…" İşte tam bu noktada kafasını kaldırıp gökyüzüne baksa insan, semadaki ihtişamı görüp derin bir nefes ile içine huzuru doldursa, gökyüzünün maviliğindeki sadelik ve temizliği idrak ettikten sonra da bakışını yeryüzüne indirse ve kendine bir baksa kalabalıklar içinde sükûneti yaşar, huzuru hisseder, sadelik ve mütevazı olmanın görkemliliğini de fark eder belki! Ve unutulmamalıdır ki, sadelikte "insan" ön plândadır, ihtişamda ise eşyalar, şeyler, şöhret, maskeler, samimiyetsizlik, gösteriş vs. ön plandadır... Sadelikte nezaket, nezafet, nefaset, zarafet, estetik, akl-ı selim, kalb-i selim ve zevk-i selim vardır... Sadeliğin görkemi ise başkadır başka! Birkaç veciz söz ile tamamlayalım: “Sadelik en yüksek gelişmişlik düzeyidir'' (Leonardo da Vinci) "Güzellik, fazlalıklardan arınmadır..." (Mikelanj) "Akıl, mekânı tamir eder; gönül ise, zamanı..." (İhsân Fazlıoğlu) "Dünya malına tapıyorsun; şehvet ve şöhret peşinde koşuyorsun, istediğini alamayınca da üzülüyorsun, içine düştüğün acıklı hali anla da aslının aslına doğru gel!" (Mevlânâ) "Şöhret bir uyuşturucudur. Ona esir olursunuz, ama bunu kabul etmek istemezsiniz."(H. Coben) "Hayatta basit insanlar şöhret veya menfaat, filozoflarsa hakikat peşindedirler." (Pythagoras) "Bütün işi tırtıl yapar ama şöhreti kelebek kazanır."(George Carlin) "Yeryüzünde nice bilinmeyen vardır ki, gökyüzünde şöhret sahibidirler." (Hz. Ömer) Hadis-i şerifleri buyrulur: “İki aç kurdun bir koyun sürüsüne dalıp verdiği zarar, mal ve şöhret hırsına kapılan kişinin dinine verdiği zarardan daha fazla değildir.”

7 MODERNİZMİN İNSANA BAKIŞAÇISI / Erdal ŞAHİN Modernizmin insan algısına, anlayışına ve insana bakış açısına geçmeden önce modernizmin ne olduğunu bilmemiz ve anlamamız gerekir. Modernizmin ne olduğu hakkıyla kavranılmadan onun insana bakış açısını anlamamız da mümkün olmayacaktır. Öncelikle şunu ifade edelim, bütün dinlerin ideolojilerin sistem ve felsefelerin hedefinde insan vardır. Bunların hepsi insan üzerine yatırım yapmak, kendi insanını oluşturmak için bir gayret içindedir. Dolayısıyla bunların her birinin bir insan algısı bir insan tanımı da vardır. Zira bunların her biri varlıklarını koruma adına kendi insanını yetiştirme oluşturma gibi bir hedefi bir amacı vardır. Modernizm, modernite ve postmodernizm kavramlarını özellikle günümüzde sürekli duyar ve karşılaşırız. Ancak çok azımız bu kavramların ne anlama geldiğini, etki alanlarını ve bizi ne kadar ilgilendirdiklerini bilir. Oysa özellikle çağımızda yaşayan insanların dahası bizlerin üzerinde etkisi en fazla olan kavramlardır bunlar. Bu kavramların ne zaman ortaya çıktıklarına, hangi anlamlara geldiklerine ve üzerimizdeki etkilerine ileride değineceğiz. Ancak öncesinde bu konuda yani modernizm üzerine söylenen, öngörülen çeşitli görüşleri dillendirerek başlayalım. Modernizm yeryüzünde bir “dünya cenneti” kurma vaadiyle ortaya çıkan bir düşünce, bir anlayış, bir dindir. Ancak geldiğimiz noktada bütün dünyayı adeta cehenneme çevirdiğini de peşinen söylemeliyiz. Bu apaçık gerçeği akıl sahibi hiç kimse göz ardı edemez, görmezden gelemez, inkâr edemez. Şimdilerde gerek insan gerek bütün canlı hayat ve ekosistem büyük sorunlarla ve sıkıntılarla boğuşuyor. Bu gidişin sonu da pek parlak görünmüyor. Evet, bu kriz sadece dünyanın bir bölgesini, bir bölümünü ilgilendiren bir sorun değil. Bütün bir insanlığı ve yeryüzünü, dahası canlı hayatı ciddi anlamda tehdit eden bir konudur. Peki, bundan kurtuluş ve kaçış mümkün mü? Kimilerine göre bundan artık dönüş olmaz. Ancak kimilerine göre de bir kurtuluş umudu hâlen var. Dünyanın artık yaşanmaz hâle geldiği ve sorunlar yumağının gün geçtikçe çoğaldığı bir vasatta artık insanlık bir tercihte bulunmakla bir karar vermekle yüz yüze gelmiştir. İki durum söz konusudur. İnsanoğlu ya mevcut durum karşısında pasif ve sessiz kalacak, kendini bu gidişin kucağına atacak ve yok olmayı tercih edecek. Yâda fıtratına özüne dönecek eşyayı hayatı ve bütün bir varlığı esaslı ontolojik bir okumaya tabi kılıp ona göre hareket edecek, esaslı olanı tercih edip kurtulacak. Bütün bir insanlığın gerek bireysel gerek toplumsal, sosyal, siyasal, ekonomik, ruhsal vb. tüm sorunlarının temelinde bu çelişkili durumların tercihleri yatıyor. İnsanlığın içerisine düştüğü bu durum, bu çıkmaz sokak aslında ona bir mücadele alanını da oluşturmuştur. İnsanlık da bu mücadeleye şu anda devam ediyor... Bu mücadele din ve modernizm arasında bir mücadeledir. Modernizmin bu mücadeleden başarılı olamaması nedeniyle gelinen son noktada insanlığa ve canlı varlığa vaat ettiğini veremediğinden insanlık büyük bir kriz geçiriyor. İnsanın fıtratına ters gelen ve onunla uyuşmayan her şey insan için aslında zulümdür. Bu anlamda modernizm düşüncesi insanlığın başına gelmiş en büyük zulümlerden biridir. Modernite bütün dinlere, ideolojilere, felsefi düşüncelere karşı bir meydan okumadır. Bütün bunları yeryüzünden kaldırıp kendi hâkimiyetini oluşturma amacını güder. Gelinen noktada bunu kısmen de başarmıştır. Bütün beşerî ideolojileri tahrif olmuş dinleri ya kendi potasında eriterek kendine benzetmiş yâda ortadan kaldırmıştır. Ortadan kaldıramadığı ve kendisine benzetemediği yeryüzünde bir tek İslam dini kalmış. Evet, Müslümanları da etkisi altına aldığı kısmen onları dönüştürdüğü de bir gerçektir. Ancak onun meydan okuyuşu karşısında ayakta kalan ve direnen yegâne din, İslam dinidir. Modernizmin rahleyi tedrisinde yetişen günümüz insanı, özellikle batı insanı, madde-mana, akıl-kalp, bedenruh, hayat-ölüm dünya-ahiret vb. konularda yaman bir dengesizlik içerisindedir. Modernizmin şekillendirdiği insan, şimdi en koyu materyalist, profan, sanal ve seküler bir hayatın pençesinde kıvranıyor. Sekülerleşen insan, maddeyi öncelemede, bütün uğraşını ona hasretmede ve adeta onu bütün gayesi haline getirmede aşırı gitmiştir. Nefsin, heva ve hevesin doymak bilmez istek ve arzuları, insanı sekülerleştiren en önemli etkendir. Şayet insanın içinde onu

8 sınırsız arzulara karşı frenleyen bir uyarıcı mekanizma faal değilse, insan, nefse cazip gelen, albenili olan ve insanı tam anlamıyla sekülerleştiren geçici, dünyalık maddi arzu ve isteklere karşı nasıl ve neyle kendisini bu altın halka görünümlü tuzaklardan koruyacak? Bu öyle bir tuzak ki insanın hem bu dünya yaşantısını cehenneme çeviren hem de insanın varoluş anlamını hedef alıp yok saydığı ve insanı bu hakikatinden ayırdığı için ebedi istikbalini de yok eden bir özelliğe etkiye sahip. Şimdi de modern, modernizm ve postmodernizm kavramlarının nerden ne zaman ortaya çıktığını ne anlamlara geldiğini ve insanlar toplumlar ve varlık üzerindeki etkilerine geçebiliriz. Modernizim, gelenek göreneklerin, kültürün, dinin, gündelik yaşantıların yenileri ile değiştirilmesi gerektiğini savunan bir akımdır. Sanattan edebiyata, felsefeden ticarete her alanda yeniliği savunmuş ve yeni olanın her zaman iyi ve güzel olduğuna inanmıştır ve büyük kitleleri buna inandırmıştır. Modernizm Latince kökenli olan “modo” kelimesinden türetilmiştir. 16. Yüzyılın sonlarında ilk kez kullanılmaya başlanan bu kelime o zamanlar “şimdi” anlamına gelmekteydi. Modernizmi daha çok 16. yüzyılda yaşayanların kendilerini eski köhnemiş orta çağ skolastik düşünce ve yaşantısından ayrı olduklarını ve yeni bir yaşamı benimsediklerini göstermek için kullanılmışlardır. İşin ilginç yanı orta çağa hâkim olan Hristiyan kültürü, 5. yüzyılda egemenliğini ilan ettiği zaman, eski antik felsefesinin yaygın olduğu Roma ve pagan kültürüne karşı olarak “Modernus” kavramını kullanmışlardır. Hristiyan kültürünün bin yıllık egemenliği sonrasında bu kez kendisine karşı bir modernizm hareketi doğmuş ve saltanatı yok edilmiştir. Modernizm kavram olarak şekillenmesi uzun bir süreci kapsar. İlk kullanımı ile şimdi ki kullanımı arasında büyük farklar vardır. 16. yüzyılda “şimdi” anlamında kullanılan bu kelime, 18. yüzyıla gelindiğinde “modernleştirme”, “modernizm”, “modernist” sözcükleri “yenileşme, iyileşme” anlamlarına gelmeye başlanmıştır. 19. yüzyılda ise daha çok “olumlu ve ilerici” anlamlarında kullanılmaya başlandı. Günümüzde ise “çağdaşlaşma” bazı kesimlerce de “batılılaşma” anlamına gelecek şekilde bir dönüşüm geçirmiştir. Modernizmin en önemli savunucularında olan Fransız sosyolog Émile Durkheim, Alman sosyolog Georg Simmel ve Amerikalı sosyolog Talcott Parsons’a göre modern olmak “farklılaşmanın, uzmanlaşmanın, bireyselleşmenin, karmaşıklığın, sözleşmeye dayalı ilişkilerin, bilimsel bilginin ve teknolojinin hâkim olduğu bir yaşam şekli” olarak görmektedirler. Bu gibi sosyologlara göre modernliğin temel göstergeleri; demokrasi, ulus-devlet, bireyselleşme, laiklik ve yurttaşlık olmuştur. Bir diğer modernizm savunucularından Alman filozof Immanuel Kant ise bilimle inancın birbirinden ayrılması gerektiğini savunmuştur. Böylece insanları geçmişe bağlayan temel olgulardan biri olan dini devre dışı bırakmaya çalışmıştır. Modernizm, üretim toplumundan tüketim toplumuna geçişin bir ifadesidir. Temelleri çok eskiye dayansa da ortaya çıkmış ilk toplumların tüketimden çok üretim ağırlıklı olması modernizmin çıkışını yavaşlatmıştır. Ama 16. yüzyıldan itibaren Aydınlanma Hareketi ve ardından gerçekleşen Fransız İhtilali modernizmi tetikleyen toplumsal olgulardır. Ekonomik anlamda Sanayi İnkılabı modernizmin güç kazanmasına ve bugünkü seviyesine ulaşmasına yol açmıştır. Sanayi inkılabı ile birlikte kol gücüne dayanan üretimin yerine, makine gücüne dayanan fabrikalar almıştır. Bu dönemle birlikte Karl Löwit ve Jacques Ellul’un tespitiyle “teknolojinin yükselişi” başlamıştır. Bundan dolayı üretim artmıştır. Üretimin artması beraberinde tüketiminde artmasını neden olmuştur. Bu aşamada daha çok üretim için daha çok tüketimin olması gerekmektedir. İşte bu noktada modernizm devreye giriyor.

9 Kitle iletişim araçlarındaki reklamlarla moda kültürü verilerek insanlara sürekli eskinin işe yaramaz olduğunu, yenisi ile değiştirilmesi gerektiği fikri yayılıyor. Bu fikre kapılanlar sürekli olarak bir tüketim metası hâline getiriliyor. Tabi bunu söylerken modernimin arkasındaki asıl gücün kapitalizm olduğunu göz ardı etmiyoruz. Modernizm, kapital düzenin insanları daha çok sömürmek için kullandığı bir argümandır. Zamanı geldiğinde eskiyen bir elbise gibi modernizm yerine farklı bir elbise de giyecektir. Modernizm, toplumların gelenek-göreneklerine, adetlerine, inançlarına yani insanları geçmişe bağlı tutan tüm değerlerine karşı bir duruş sergiler. Tüm bunları eleştirerek toptan reddetme eğilimindedir. Modernizme göre tüm bunlar insanı çağın gerisine götürüp, ilerlemesini engelliyor. Ona göre ilerlemenin yegâne kuralı eskiyi silmektir. Peki, eskiyi silen modernizm yeniyi getirebilmiş mi? Bu soruyu yanıtlamadan önce yenilik dediğimiz şeyden kastımızın ne olduğunu iyi bilmemiz gerekiyor. Eğer yenilikten kasıt kölelerin elinde tuttuğu kazma kürek ise doğrudur. Modernizm iyi bir yenilik getirmiştir. Şimdiki köleler kazma kürek sallama yerine daha modern aletler kullanıyorlar. Ama kölelik hâlâ devam etmektedir. Modern kölelikte şekil farklı ama içerik aynı kalmıştır. Pierre-Joseph Proudhon’un deyimiyle teknolojik gelişmeler insanları birer makine hâline getirmiştir. 20. yüzyılın sonlarına gelindiğinde kapitalizmin kullandığı modernizm kendi öğretileriyle ters düşmeye başlamıştır. Modernizm, insanlara vadettiği mutluluğu getiremediği gibi milyonlarca insanın ölmesine yol açan kitlesel savaşlara neden olmuştur. Bu çıkmazdan çıkmak isteyen ve yeniliği savunan modernizm bu kez kendini yenilemeye başlıyor. Derisini değiştiren yılan misali, kapitalizm bu kez modernizm karşıtı olarak postmodernizmi sahaya sürdü. Post kelimesi modern sonrası anlamına gelip modernizme karşı olarak çıkmıştır. Postmodernizm, modernizmin insana veremediği saadet ve mutluluğu vereceğini söylemiştir. Küreselleşmeye, bilginin metalaşması, devlet kademelerindeki merkezileşmeye, egemen güç odaklarına karşı olduğunu savunmuştur. Dinleri, liberal demokrasiyi, laik hümanizmi, modern bilimi elinin tersiyle itip bunlara meydan okumuştur. Bu fikrin kaynağı her ne kadar Fransız düşünürler olduğu söylense de aslında Alman filozofları Nietzsche ve Heidegger bu fikrin kaynağıdırlar. Gerek modernizm gerekse karşıtı olduğunu iddia eden post modernizm insanlara vaat ettiği cenneti sunamamışlardır. Belli bir azınlık dışında insanların büyük bir çoğunluğu sefalet içerisindedir. Zengin ile fakir arasındaki uçurum her geçen gün daha da artmaktadır. Zengin ile fakir arasındaki farkın en az olduğu nokta ise tüketim çılgınlığıdır. Toplumda müthiş derecede bir tüketim kültürü oluşmuştur. Bu durumun gelmesinde modernizmin olduğu bir gerçektir. Bu tüketim çılgınlığı, yakında kendi kuyruklarını yiyen yılan misali kendilerini yemeye ve yok olmaya kadar ulaşacaktır.

10 ÇORUM’A KASİDE / Yaşar BAYAR / Çorum’da zaman, sessiz ve uysaldır…/ Çorum Sen Bir Soy Şehirsin! Anayurdun boz bulanık ve hür havasından çıkarak gelişip, genişleyen ecdadımızın mekâna sığmaz taşkın mizacının, Ortaasya steplerinden başlayan bir uzun seferden sonra Anadolu'nun kapalı yaylaları, donuk ve puslu bozkırlarında yepyeni bir hayata dönüşüne şahit oluyoruz. Bu uzun ve çileli yolculuğun en bahtiyar hâtırasını Önasya sırtlarından alarak onu kalbinin en temiz, en ince duygularıyla özene bezene süsleyerek, senin serencamlı tefekkür âleminde de ölümsüzleştirdiğini görüyoruz. Kaderin mutlu tesadüfü ile omuzunda taşıdığı ilâhî emrin ağır mesuliyetini senin topraklarında yeşertmekle talihinin en anlamlı mutluluğuna eriyordu. Evvel zaman; seninle parıldayan âsûde bir yıldızdı. Seferler ve cenklerle geçen hareketli yıllar, asırların içinden kopup helezonik bir vakumlamayla senin kutlu siluetinin altında toplanırdı. Rûhanîyetli toprağın da yatan manevî mimarlar için ölümü bir mükâfata dönüştüren ve onlara “bir evliya talihi yaşatan” mânâ bu olsa gerek. Zahiri celâlin dışında ilahî ikram vaki olup nice evliyanın kâmilleri sen de vücut bulmuş ve irşad seccadesine, cesetlerinin bulunduğu ya da olduğu varsayıldığı makamlarıyla oturmuştur; sandukaların kapakları bir an için açılıp da ecdat rüyalarında mahfuz gülbanklar, naralar, tekbirler ve tehliller bu berrak sessizliğin kristal çehresini damar damar çatlatır sanırım… Sen, bu uzun ve meşakkatli yolculukta yalnız kendi yazgını mı sırtlanmışsın? Hayır; sen iç içe, üst üste kaderler yumağısın. Hâlden hâle, ondan tahavvül eden tarihin gelgitleri de bir kum saatisin. Bir yandan, varlık âyinesine yansımış yazgıların tamamlanır, çizgilerin nakşolunur, zaman ilerler, bir yandan da her bitiş anında, yeni başlangıçlar, taçlanmalar; özel ve mahrem kaderin gergefine ilmiklenip durur. Zîrâ sînen, tabiattaki ilâhî sanatla, insan aklına verilen estetik anlayış birbiriyle bütünleşmiştir. Estetik endişeyle âdeta ruh giydirilmiş gibi duran taşlar, mermerler, ahşaplar ve yazılar, velût bir aşk havuzunda yoğrulmuş değerleriyle bu şehrâyin, aklıselim ve zevkiselim bir his ile ve anbean oluş hâlinde Kızılırmak havzasında birçok medeniyete beşiklik ettikten sonra değişmeyen öğeleriyle ikinci bir zamana bağdaş kurmuşsun. Ey Vâcib ül-İhtirâm Çorum! Senin nârin ve saf bir ruhun vardır ve bu kimliği taşır taşın toprağın. Aynadır mukîmlerinin kalbine, aklına. Kendini yapana, inşa edene itaat edersin. İnsanların düşüncelerini, günahlarını, hırslarını, tasavvurlarını ifşa edersin.

11 İnsanlara yabancılaşmazsın. Geleceği birlikte inşa edersin. Onlarla beraber ağlar, beraber gülersin. Evlerinle, mabetlerinle, sokaklarınla, caddelerinle, meydanlarınla bir ruhun gösterisisin. İçindeki insanları tanımak için dışında imgeler sana yol göstericidir. Sende hiçbir öğe tek başına algılanmaz. Her şey çevresiyle, kendisini doğuran olaylar zinciriyle ve geçmişten taşıdığın anılarla ilintili olarak algılanır. Böyle geniş ve ayrıntılı bakınca, senin esas kimliğinin, mimariden ötede ve toplumsal dokunun içinde olduğu görülür. Bu dokuya dikkatli bakanlar için, sende her an duyulanın, görülenin ve bilinenin ötesinde keşfedilmeyi bekleyen değerler manzumesi olan bir maya vardır ve bunun kaynağının kendi inanç sistemi ve mânevî dinamiklerinden beslenen bir insan modelinde olduğu görülmüştür. Bugün tarihine bağlı, rüyasına sadık ve tepesinden hiç inmeyen güneşinle medeniyetlerin bir giriş kapısı olarak biliniyorsun. Asırlar boyunca havanın güzelliği, toprağının bereketi, manzaralarının letafeti, sularının şifa verici taraflarıyla sevilmiş, benimsenmiş; ruhumuza girmek sûretiyle, türkülerimizde, şiirlerimizde, edebiyatımızda yer almış; vatan bekçiliğinde önderlik etmiş ve bu hâliyle gönlümüzde büyümüş tarihî ve pitoresk şehirlerimizden birisisin. Dimağında; dört mevsim, üç zaman, pek çok renk, desen ve musikiyle örülü olan sen, aydınlıklar havzı gibisin. Üzerine yakışan ve geçmişten bugüne değişmeyen o zarif elbisenle, serin bir sükûnetle, kat kat gümüş şafaklar kuşanırsın. Sende her zerre, diri bir kalbe sahip insan için ilâhî kudret tecellîlerini aksettiren bir ayna mesâbesindedir. Füsunkâr Nağmelerle İnleyen Şehir! Sende asumânın fânusuna sığmayan cân mumunun şûlesidir ki bilen bilir, duyan anlar, gören görür. Mâziden âtiye yazılmış bir nâmedir ki, okuyan okur, anlayan anlar. Tadına doyulmadan bir rü'yânın son cümlesi, bir şehrâyinden arta kalan son parıltıdır. Uzun bir hikâyenin hatm-i kelâmıdır. Ayin-i şerifdir, semaidir, bestedir, şarkıdır; Acemi bir müsteşrik edâsıyla uzaktan seyrettiğimiz bir mânâ ikliminin şifresidir. Bilen bilir, bilmeyen bilmez! Bestekârın kâinatı, “bir özge temâşâ ile” idrâk etmesidir. İdrâke sığmaz, fevk-al beşer bir mânânın, beşer sathına ve idrâkine indirilmesidir. Ayin-i şeriftir!.. Ey Besmeleli Şehir! İpekten kanaviçeleşmiş satırlarıyla önümüze serilmiş ve her sayfası ayrı bir güzellik meşheri olan senin mistik burgacındaki kitabını, acaba doya doya ve şuurla mütalâa edebiliyor muyuz? Senin ihtarına, hatırlatmasına ve ihtiyar’ına en fazla ihtiyaç duyduğumuz ân bu ân, gün bugündür. Zirvedeki ışığın gölgesinde ve sinelerimizde tutuşturduğumuz çerağla, bu tarihî ve göz alıcı kitabını iyi okuyup içimizi aydınlatabiliyor, ruhumuzla varlığa erip, inançla kanatlanabiliyorsak, bedbinlik ve karamsarlığa düşmeyecek; kendimizi hiçbir zaman yalnız hissetmeyecek ve her lâhza, duyacağımız ayrı bir zevk ayrı bir lezzetle, gönüllerimiz mutluluklarla dolup taşacak ve dudaklarımız saadet türküleri mırıldayacaktır. Ümidimiz, dileğimiz, duamız budur.

12 ŞEHİR VE EDEBİYAT ÂŞIK VEYSEL’İ “BİZİM” YAPAN UNSURLAR/ Halit YILDIRIM Giriş: Haçlı zihniyetinin doğurduğu Batı emperyalizmine karşı yüzlerce yıldır direnen milletimizin tarihi, büyük mücadelelerle doludur. Uzun süren savaşlar; yoklukları, göçleri, ölümleri de beraberinde getirmiştir. Anadolu’da gerek Selçuklu ve gerekse Osmanlı dönemlerinde parlak yıllar yaşansa da Moğol ve Haçlı taarruzları, yerleşik hayata geçmemizi ve ümran yerleşkeler kurmamızı geciktirmiştir. İnsanımız yoklukla, kıtlıkla mücadele ederek hayata tutunmaya çalışırken eğitimini kendi yerel imkânlarıyla ailede, obada, mescitte, tekkede Anadolu irfanı dediğimiz adı konulmamış ve kurumsal olmayan bir sistem içerisinde devam ettirmiştir. Belki insanımız okuryazar değildi ancak hayatı gayet iyi okuyor ve yorumluyor, edindiği tecrübeleri yeni nesillere aktarmayı başarıyordu. Onlar için cehalet ölçüsü çok farklıydı. Bugünün insanının gözünde okuryazar olmayan herkes cahildir. Oysa okuryazarlık herkesi arif de yapmıyor, âlim de hatta modern deyimle aydın da. Ziya Paşa’nın dediği gibi cehaleti gitse de kendini aşamamış bir sinenin okuryazar olması pek de bir şeyleri değiştirmiyor. Âşık Veysel de bu tiplere şöyle seslenir şiirinde: “Cahil okur amma âlim olamaz Kâmillik ilmini herkes bilemez Veysel bu sözlerin halka yaramaz Sonra sana derler deli yalandır”1 (s.69) Kısaca Âşık Veysel: Bizim Veysel, Sivas’ın Şarkışla ilçesinin Sivrialan köyünde 1894 yılında doğmuş ve 1973 yılında vefat etmiştir. Çiftçi bir ailenin çocuğu olarak doğan Âşık Veysel, 7 yaşında geçirdiği çiçek hastalığı sonucunda sol gözünü yitirmiş, sağ gözünü ise bir kaza sonucu kaybetmiştir. Âşık Veysel başlangıçta usta malı dediğimiz diğer âşıkların eserlerini icra ederken, 1933’lü yıllardan sonra Ahmet Kutsi Tecer’in de katkılarıyla kendi şiirlerinden besteler yapmaya ve söylemeye başlamıştır.2 Veysel’i besleyen ana unsur da doğup büyüdüğü çocukluğunu ve gençlik dönemlerini geçirdiği çevre ile bu çevredeki âşıklarla, bu âşıkların beslendiği Alevi-Bektaşi tasavvufu ve edebiyatıdır. Veysel yakın olan Ortaköy’de bulunan Mustafa Abdal ve kendi köyü Sivrialan’da bulunan Gani Abdal dergâhları ile Mescit köyündeki Salman Baba Tekkesi okul, Bektaşi babaları, dedeler ve zakir âşıklar da öğretmeni olmuştur.3 Veysel’i yetiştiren ocaklı dedelerden biri Ali Özsoy Dede, biri de Hıdır Dede’dir.4 Salman Baba, Veysel’in gönül evini yapan mimardır. Ona tasavvuf ilminin inceliklerini öğreten, insan-ı kâmil olma yolunda önüne çıkan engelleri nasıl aşması gerektiği konusunda destek veren zattır.5 Veysel’in saz hocası ise kendi köyü olan Sivrialan’dan Molla Hüseyin’dir.6 Veysel’in hayatında en önemli bir kavşak noktası da Ahmet Kutsi Tecer ile tanışmasıdır. Kendi deyimiyle elinde sazla komşu köyden bile geçemediği ve saz çalmanın küçümsendiği bir zamanda 5-7 Kasım 1931’de Ahmet 1 Yazımızda kullandığımız Âşık Veysel’e ait şiirler, 1971’de T. İş Bankası Kültür Yayınlarından (Edebiyat Dizisi: 21, ikinci baskı) çıkan “Dostlar Beni Hatırlasın” isimli kitaptan alınmıştır. 2 Arslan TOPAKKAYA, Âşık Veysel’in “Güzelliğin On Para Etmez” Adlı Şiirine Felsefi Açıdan Bir Bakış, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı: 67, s:90, 2013 3 Necdet KURT, Âşık Veysel'in Beslendiği Kaynaklar: Emlek Yöresi Edebiyat ve Müzik Kültürü, Motif Vakfı Uluslararası Sosyal Bilimler Sempozyumu-II, Nisan 2021, sh:103-112 4 Hasan COŞKUN, Âşık Veysel’in Türkülerinde Alevi ve Bektaşi Kültürünün İzleri, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Veli Araştırma Dergisi, Sayı 96, Sh: 517-518, Kış 2020 5 Caner IŞIK, Gerçek Âşık Veysel, Bağlam Yayınları, 2019 İstanbul 6 Kurt, agm. S: 107

13 Kutsi Tecer önderliğinde yapılan Sivas Âşıklar Bayramı’na katılması, Tecer’in elinden “Halk Şairi” belgesi alması halk arasında tanınmasına ve ona yeni kapıların açılmasına vesile olmuştur. Veysel o güne kadar hep usta malı şiirler söylerken Ağcakışla Nahiyesi müdürü Ali Rıza Bey’in ona ‘Cumhuriyet’in onuncu yılı için güzel bir destan hazırla. Bayram’da Nahiyeye gel, okursun.’ Demesi üzerine ilk defa bir şiir yazar.1 Veysel, bu olaydan sonra yazdığı şiirleri kontrol etmesi için Ahmet Kutsi Tecer’e götürür ve onun tavsiyelerine uyarak tamamen ustalaşır. Bizim Veysel: “Bizim” hitabı edebiyatımızda Yunus Emre için kullanılır. Hikayesi de ilginçtir. Yunus Emre, bir terakki elde edemediği vehmiyle bağlı bulunduğu Tabduk Dergahından ayrılınca yolda üç derviş ile karşılaşır ve onlarla arkadaşlık eder. Akşam olunca bir ağaç dibine oturup dinlenmeye çekilirler. Karınları da açtır ama azıkları tükenmiştir. İçlerinden birisi dua eder ve gökten mükellef bir sofra iner. Ertesi gün ve daha ertesi gün sırayla dervişler dua ederler ve her defasında gökten bir sofra iner. Dördüncü gün sıra Yunus’a gelmiştir. Dervişler bunu ona hatırlatıp “sıra sen de” derler. Yunus ellerini açar ve “Allah’ın bu adamlar her kimin yüzü suyu hürmetine dua ettiyseler ben de o ulu kişinin yüzü suyu hürmetine dua ediyorum.” der ve gökten bir sofra iner ki diğer sofralardan daha mükelleftir. Adamlar bu işe hayret ederler ve ona “kimin hürmetine dua ettin? diye sorarlar. Yunus da ben siz kimin hürmetine dua ettiyseniz onun hürmetine dua ettim der. Onlar da Biz Yunus Emre hürmetine dua etmiştik diye cevap verince Yunus’un başından kaynar sular dökülür. Dergâhtan ayrıldığına pişman olur ve geri döner. Ancak Tabduk Emre tarafından affedilip dergâha kabul edilmesi gerekir. Tabduk Emre’nin eşi Ana Bacı Yunus’a: “Sabah namazından önce gel evin eşiğine yat. Efendi hazretleri sabah namazına giderken eşikte sırtına basınca bana “Bu kimdir?” diye soracaktır. Ben de “Yunus” derim. Şayet “Hangi Yunus?” derse yapacak bir şey yok. Ama “Bizim Yunus mu?” derse bil ki seni affedecektir. Tabduk Emre sabah namazına giderken eşikte ayağı Yunus’a takılır ve “Bu kimdir?” diye sorar. Ana Bacı “Yunus” deyince Tabduk Emre “Bizim Yunus mu?” diye sorar. O gün hem affedilip dergâha kabul edilir ve o günden sonra “Bizim Yunus” olarak anılır. Veysel’in böyle bir menkıbesi yoktur ama o da Anadolu irfanını yüreğinde mezcetmiş bir halk şairi ve gerçek bir halk aşığıdır. Tasavvufa meyletmesi de kemal yaşı sayılan kırk yaşından sonradır. Hayatında gerçek anlamda bir mürşit olmasa da Pir Ahmet Yesevi, Hacı Bektaş-ı Veli ve Yunus Emre’den etkilenmiştir. Bu etkileşim neticesinde o da tıpkı Yunus Emre gibi günlük kelimelere o kadar derinlikli anlamlar yükleyerek hikmetli sözler söylemiştir. Veysel’i Bizim Yapan Unsurlar Anadolu insanı, kendi kültürel kodlarıyla hemhal olmamış, onu küçük gören, burun kıvıran, değerlerine yabancı olan hiç kimseyi kabul etmemiştir. Böyle tipleri benimsemediği için onlara asla bizim veya bizden kelimeleri ile hitap etmemiştir. Anadolu irfanının gereği olarak kişinin doğru sözlülüğü, kadirşinaslığı, eli açıklığı, ahlakı, eylemi ile söyleminin örtüşüp örtüşmediği gibi unsurları kendisince bir kriter olarak görmüştür. İnsanımız inancı ile imanı ile ahlaki değerleri ile vatan ve millet sevgisi ile ezan ve bayrak aşkı ile var olmuş hem de bu değerleri koruyan, yaşayan ve yaşatan kişileri kendisinden saymıştır. Âşık Veysel’i de bu anlamda çok sevmiş, benimsemiş ve kendinden kabul etmiştir. Âşık Veysel’i milletimizin gözünde “Bizim Veysel” yapan unsurları şöyle sıralayabiliriz. 1. Allah İnancı: Veysel birçok şiirinde Allah’a olan inancını dile getirir. İslam akidesinin gereği amentü dediğimizi İman Esaslarına da bağlıdır. “Aslım Türk’tür Elhamdullah Müslüman Şükür Amentüye etmişiz iman” (s.235) Onun bu imanı Hz. Peygamberi hak görmesini de beraberinde getirir. 1 Kurt, agm. S: 108

14 “Allah birdir, Peygamber Hak Rabbül âlemindir mutlak” (s.65) Kur’an’a ve diğer kitaplara da olan imanını da şiirinde şöyle dile getirir. “Kur'an’a bak İncil'e bak Dört kitabın dördü de Hak” (65) Veysel, imanını Mimar şiirinde daha coşkun bir şekilde dile getirmiştir. “Bu dünyayı kuran mimar Ne hoş sağlam temel atmış İnsanlığa ibret için Kısım kısım kul yaratmış” (s.33) Veysel’e göre din, toplumu bir arada tutan önemli bir unsurdur. “Veysel sapma sağa sola Sen Allah'tan birlik dile İkilikten gelir bela Dava insanlık davası” (s.66) Dinin en önemli düsturu da insanların güzel ahlak sahibi olmaları, neticede iyi bir insan olmalarıdır. Veysel’in Allah inancı müstakil bir yazıya konu olacak derinliktedir. Onun bu yönünü en güzel şekilde izah eden şüphesiz üstad Yavuz Bülent Bakiler’dir. O bu konuda şu tespitlerde bulunur. “Âşık Veysel, kırk yaşından sonra kalbine ilham gelmesini, işte o bağışlaması bol olan Allah’ın «Gaffar» sıfatıyla açıklamaktadır: Kırk yaşımdan sonra kalbime ilham Erişti Mevlâdan bir ihsan oldu Hakkı bilenlere hazırdır her an İnkâr edenlere sır nihan oldu. Varlık noktasını açık gösterdi İrade-i cüz’ün eline verdi Hakk'ı bilen her eşyayı Hak gördü Vücudun şehrine O, sultan oldu. (s.29) Âşık Veysel'in gönlüne sultan olan Allah, artık şairimizin dilinde kelâm ve dosttan gelen bir selâm gibidir. Bu bakımdan Veysel, artık her nereye baksa Allah’ı görecek ve onunla dolu olduğunu söyleyecektir: “Saklarım gözümde güzelliğini Her nereye baksam, sen varsın orda, Kalbimde gizlerim muhabbetini Koymam yabancıyı, sen varsın orda.” (s.27) Hasan Coşkun da makalesinde “Varlık noktasını açık gösterdi” beyitleri ile Âşık Veysel, Efendimizin “Allah’ım bize eşyanın hakikatini göster” hadisi şerifte buyurduğu üzere, varlıkta eşyanın hakikatine eriştiğini, tüm varlıkta Hakk’ı gördüğünü dile getirerek âlemde vücudun Hakk’ın vücudu yani vacibu’l vücut olan Allah’ın tecelli ettiğini dile getirdiğini söyler.1 Âlim Yıldız da onun hakkında şu önemli bilgiyi verir. “Veysel ilk planda, Alevi ve Bektaşi tasavvuf geleneğiyle yetişen bir şairdir elbette. Şiirleri de bu açıdan incelenmelidir. Aynı zamanda Veysel’in başka tasavvufi düşüncelerle irtibatlı olduğunu da biliyoruz. Örneğin Nakşî tasavvuf geleneğinin önemli bir temsilcisi (Sivaslı) İhramcızade İsmail Hakkı Toprak ile görüşmeleri herkesin malumudur. Bu açıdan Veysel’in şiirleri tasavvufî izah olmadan anlaşılamaz.”2 1 Coşkun, agm. sh: 522 2 Âlim YILDIZ, “Âşık Veysel’in Şiirlerinde İrfani Boyut”. Dünya Ozanı Âşık Veysel Sempozyumu Bildirileri, Cilt II, s.72, Sivas 2017

15 2. Vatan Sevgisi: Veysel birçok şiirinde vatan sevgisini işlemiştir. Onda coşkun bir vatan sevgisi vardır. “Vatan bizim, ülke bizim, el bizim Emin ol ki her çalışan kol bizim Ay yıldızlı bayrak bizim, mal bizim Söyle Veysel öğünerek, överek.” (s.183) Yine aynı şiirde: “Her ferdin hakkı var, bizimdir Vatan Babamız, dedemiz döktüler al kan Hudut boylarında can verip yatan Saygıyla anarız, şehit diyerek” (s. 183) Demektedir. Veysel’e göre vatanı sevmenin ölçüsü çok çalışmak ve birlik beraberliğimiz muhafazadan geçer. “Vatan sevgisini içten duyanlar Sıtkile çalışır benimseyerek Milletine, Ulusuna uyanlar Demez neme lazım, neyime gerek” (s. 183) Birlik beraberlik için de şu sözleri söyler Veysel: “İtimat edersen benim sözüme Gel birlik kavline girelim, kardaş Birlik, çok tatlıdır, benzer üzüme İçip şerbetini duralım kardaş” (s. 67) Ona göre vatan sevgisinin tek tezahürü onun için çalışmaktır. Vatanı yükseltmek için birlik beraberlik yanında eğitime önem vermek ve insanlarımız iş imkanları sağlamak gerekir. “Son verelim iftiraya buhtana Kardeşane sevişelim can cana El birlikle çalışalım vatana Çok okul fabrika kuralım, kardaş” (s. 67) Bir başka şiirinde de şu şekilde seslenir insanlarına: “İnan ki her işi başarır insan İnsana yoldaştır gayretle iman Vatan sizden hizmet ister her zaman Maarif sizi memlekete el yapar” (s. 219) 3. Birleştiriciliği: Âşık Veysel toplumun birliğinden ve dirliğinden yanadır. O kimseyi ötekileştirmez, ayrıştırmaz, dışlamaz. Böyle yapanlara da karşı durur. O, tüm insanları Hz. Âdem ve Hz. Havva’dan yani bir babadan anadan olma kardeş olarak görür. Ülkemizi bölmek için her fırsatta yakılan nifak ateşine karşı Kürt, Türk, Çerkez, Alevi /Sünni ayrımına şiddetle karşı çıkar. Bu vatan uğruna birlikte şehit düşen bu insanları ayırmak isteyenlerin gerçek amacının menfaat olduğunu söyler. Onun bu yönü belki de onun bu kadar sevilmesindeki en birinci sebeptir. “Kürt'ü Türk'ü ne Çerkes'i Hep Âdem’in oğlu kızı Beraberce şehit gazi Yanlış var mı ve neresi? Şu âlemi yaratan bir Odur külli şeye kadir

16 Alevi Sünnilik nedir Menfaattir var varası” (s. 66) Onun bu tavrı ve sözleri nedeniyle Alevilik ve Sünnilikten maddi ve politik açıdan yaralananlar ona karşı oldular. Çeşitli fraksiyonların söylemlerini tekrarlamaktan başka kalıcılık adına varlık üretemeyen kimi kavgacı yapay ozanlar tarafından eleştirildi. Âşık Veysel’in Aleviliği, birilerinin kullandığı bölücü bir unsur değildi. Allah, peygamber ve Ehl-i Beyt sevgisine dayanıyordu.1 4. Arifane Kişiliği: Veysel, arifane kişiliği ile milletimizin yaşadığı ictimâî buhranlardan ve geri kalmışlığından kurtuluşu için düşünen ve söz söyleyen bir şairdir. Üstad Yavuz Bülent Bakiler bu konuda şunları söyler: “Veysel’in sosyal konulu şiirlerinde, bizi şaşırtan İlmî tespitlerle karşılaşıyoruz. Meselâ “Türkiye, çağdaş medeniyet seviyesine nasıl ulaşabilir?” sorusuna, Âşık Veysel tam bir ilim adamı ciddiyetiyle cevaplar veriyor. Onu dikkatle okuduğumuzda, zaman zaman (bir halk şairinden ziyade) Türkiye’nin kalkınma dâvasını çok iyi bilen bir kültür adamıyla veya bir ilim mensubuyla birlikte olduğumuzu anlamaya başlıyoruz. Türkiye çağdaş medeniyet seviyesine nasıl ulaşabilir sorusuna ilim adamlarımız iki kelimeyle cevap veriyorlar: İrfanla ve ilimle... İrfan, bir milletin kültür dünyası demektir. Kültür bir milletin yaşama tarzıdır. Dil, din, tarih, şuuru, gelenek ve görenekler, güzel sanatlar manzumesidir. Batı dünyası, kendi kültür değerleri üzerinde yükselmiştir. Kendi kültür mirasına yabancı kalan, başka milletlerin kültürleriyle boyanan toplulukların varlıklarını koruması mümkün değildir. Bir milletin sadece kendi kültür değerlerine sahip çıkarak ilme sırt çevirmesi, İktisadî hamlelerden uzak durması da yerinde saymaktır. Bu bakımdan bir milletin yükselmesi, ilim ve irfan temellerine dayanmakla mümkündür. Âşık Veysel, bu çok önemli gerçeği kavrayan bir halk şairi... Cehalete düşman olması, Türkiye’nin ana davalarına kafa yormasından, Türkiye’yi mamur ve müreffeh görmek istemesinden ileri geliyor. Veysel’e göre cehalet, gafletimizi, emziren, geriliğimizi pekiştiren felaketler zinciridir.”2 Yavuz Bülent Bakiler onun arifane yönünü de şu şekilde izah etmiştir. “Âşık Veysel’in, milletimizin kültür değerlerini, önce çevresinden, sonra aydınlık dost meclislerinden dinleyerek, severek, benimseyerek yaşayan bir ârif kişi olduğunu da kimse inkâr edemez. Ârif kişi; bilen, bilgi sahibi olan insan demek. Arifane yaşamak ise; Allah'ı ve kâinatı, çeşitli özellikleriyle, sırlarıyla, ihtişamıyla kavramak, bilgili kişilere yakışan bir olgunluk ve özellikle söz söylemek, davranışlarda bulunmak demektir. Bu bakımdan Âşık Veysel, kendisinden önce, tekke kültürümüzün zenginlikleriyle yaşayan ve yazan halk şairlerimizin şiirlerini dinleyerek, milletimizi ayakta tutan kültür değerlerimize, dost meclislerinde kulak vererek yetişen, arifane yaşayan, arifane şiirler söyleyen şairlerimizden.”3 5. Geleneğe Bağlılığı: O geleneğin izinden yürüyerek gelecek nesillere taşıyan bir kültür taşıyıcısıdır. Veysel âşıkları eleştirdiği bir şiirinde bu yolun bir geleneğin devamı olduğunu şu sözlerle belirtir. “Asıl âşıkların arzu cemaldir Arifler bilirler ehl-i kemaldir Âşıklık bizlere yüz yıllık yoldur Koşsak da peşinden hemen âşıklar” (s. 118) Onun gelenekçi yönü, hadiseleri bu minvalde anlaması ve şiirlerinde geleneğin kalıpları ve kültürel kodları ile terennüm etmesi halkımızın ona olan teveccühünün ve onu kendinden saymasının bir diğer sebebidir. Turan Karataş da onun gelenekçi yönünü şu misal ile izah eder. “Çocuk yaşta sazı eline alan Veysel, ancak kırk yaşına geldiğinde kendi sözünü söylemeye başlayacaktır. Şiirin selamını bu yaşta alabilen, haddizatında bu anlamda çok da geç kalan âşık, şekli ve zamanı ne olursa olsun şiirinde varlığı hissedilen “dolu” veya “bade” motifiyle de geleneğe eklemlenir.4 Âşık, bu durumu şu şekilde dile getirir: 1 Ahmet ÖZDEMİR, İki Kapılı Bir Handa Aşık Veysel, Sivas Platformu yayınları No:8, Birinci Baskı, s: 107, İstanbul 2010 2 Bakiler, age, S. 50 3 Yavuz Bülent Bakiler, Âşık Veysel, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989, Ankara 4 T. Karataş, agm.

17 “Kırk yaşımdan sonra kalbime ilham Erişti Mevlâ’dan bir ihsan oldu Hakk’ı bilenlere hazırdır her an İnkâr edenlere sır nihan oldu” (s. 29) Onun gelenek anlayışı sadece kuru bir form, tarz veya üslup takipçiliği değildir. O geleneği kültürel kodlarıyla, önden gidenlere saygısıyla, edeb ve erkân ile de açıklanmalıdır. Onun geleneğe bu pencereden bağlılığının en büyük ispatı Yunus Emre’ye, Mevlana’ya, Karaoğlan’a, Mansur’a ve Hacı Bektaş-ı Veli’ye yazdığı şiirlerinde de görülür. “Neyim ne olacak elde neyim var Karaca'oğlan, Derdli Yunus soyum var Mansur'a benzeyen bazı huyum var Ne sen var ne ben var bir tane Gaffar (s. 32) Mevlana, Mevlana'nın kulu Doğru hakka gider yolu Deryası ırahmet dolu Kabul et Allah aşkına (s. 249) Medet murat deyip kapına geldim İsteğim dileğim ver Hacı Bektaş İndim eşiğine yüzümü sürdüm Kusurum günahım var Hacı Bektaş (s. 243) 6. Yerliliği: Âşık Veysel doğduğu, büyüdüğü ve yaşadığı toprakların tüm özelliklerini benliğinde toplamış bir şairdi. Yerine göre Anadolu insanın sertliğini, kimilerinin kabalık olarak gördüğü dobralığını, mertliğini ama yerine göre sevecenliğini, naifliğini, saflığını, samimiliğini, hasbiliğini, duygusallığını da bünyesinde taşır. Onun bu yönünü şiirlerinde görebilirsiniz. Karataş da onun bu özelliğini şu sözlerle izah etmiştir. “Veysel, bir köylü ruhu, daha genel ifadeyle bir yerli ruhu ve kültürü taşımaktaydı ve bununla donanmıştı. Onu yerellikten ve kaba anlamıyla “köylülük”ten ayıran, bu “incelmişlik”tir.”1 “Tükenmez borcum var Anama benim On un varlığından oldu bedenim Kimi köylü kızı kimisi hanım Ta ezel tarihte kayıtlı Anam” (s.245) Onun Toprak şiiri tam bir Anadolu destanıdır. Yerliliğinin adeta resmidir. “Karnın yardım kazmayınan belinen Yüzün yırttım tırnağınan elinen Yine beni karşıladı gülünen Benim sadık yarim kara topraktır” (s. 146) 7. Haktan Yana Tavır Alması: Âşık Veysel muhalif bir şairdir. Ancak onun muhalefeti; müzminleşmiş, adaleti ve vicdani melekelerini yitirmiş bir muhalefet değildir. Hakkın ve haklının yanında, haksızlığın, yanlışın, zulmün karşısında olan bir muhalefettir. O, Anadolu insanın haksızlıklara karşı susmayan dili olmayı da başarmıştır şiirlerinde. Öyle ki kendi zamanındaki toplumsal ahlak anlayışında görülen bozulmalardan şikâyet eder. Bu anlamda şiirlerinde ahlaki çözülmeden sıklıkla bahseder. Her türlü bağnazlığa karşıdır. Her ne kadar günümüzde özellikle yerli ve milli 1 Karataş, agm.

18 kavramlarını hafife alan ve yerliliği yerellikle karıştıran çevreler bu fikirlerimize katılmasa da onun bu yerli tarafı Anadolu insanı tarafından benimsenmesinin bir diğer sebebidir. “Olmayasın karaktersiz Çok konuşun yerli yersiz Adın doğru kendin hırsız Karanlıkta dolaşırsın.” (s. 232) Yine bir şiirinde iyi kötü ayrımı yapmayıp herkesi metheden âşıkları da hicveder. “İyi demez kötü demez metheder Bakarın ki bir tel kırmış çat eder Sorsan baksan aşka binmiş at eder Yorulup yollarda kalan âşıklar” (s. 117) 8. Çileli Hayatı: Veysel’i bizden birisi yapan en önemli unsurlardan birisi de yaşadığı çileli hayattır. Turan Karataş’a göre de Veysel’i Veysel yapan üç unsur; çileli hayatı, geleneğe bağlılığı ve yerliliğidir. Biz de bu yazımızda bu üç unsuru da ayrı ayrı işleyeceğiz. Veysel her ne kadar kırk yaşından sonra bazı imkânlara kavuşsa da çocukluk ve gençlik yılları çilelerle geçmiştir. Bir şiirinde kendi hayatını şöyle özetlemiştir. “Üç yüz onda gelmiş idim cihana Dünyaya bakmadım ben kana Kader böyle imiş çiçek bahana Levh-i kalem kara yazmış yazımı” (s. 257) Bildiğimiz gibi yedi yaşında gözünün birisini çiçek hastalığından diğerini de beklenmedik bir kaza neticesinde kaybeder Veysel. Bu durumunu da şöyle dile getirir. “Genç yaşımda felek vurdu başıma Aldırdım elimden iki gözümü Yeni değmiş idim yedi yaşıma Kayıb ettim baharımı yazımı” (s. 257) Ancak o bu durumu hayra yoranlardandır. “Ben bir adam olamazdım Gerçek dostlar olmasaydı Gerçek şair olamazdım Çiçek gözüm almasaydı” (s. 270) Âşık: “Gerçek şair olamazdım Çiçek gözüm almasaydı” dizelerinde söylediği gibi bunu ilahî bir lütuf saysa da bu durum çoğu zaman bir iç huzursuzluk vesilesidir:1 “İki gözüm görmez benim Kimse halım sormaz benim Beş gün evde durmaz benim Gurbet oldu köyüm benim” (s. 268) 1 Dr. Turan KARATAŞ, Âşık Veysel’in Şiirini Besleyen Üç Önemli Unsur: Çileli Hayatı, Gelenek ve Yerlilik, Türk Dili, S. 609, Eylül 2002, s. 688-695.

19 Onun çileli hayatının belki en büyük sebebi gözlerinin görmemesiydi. Her şey bu durum üzerine bina edilmiş gibidir. Veysel’in bu sebepler silsilesinde yaşadığı ikinci büyük çilesi ilk eşinin onu terk etmesi hadisesidir. Turan Karataş makalesinde bu durumu şu şekilde anlatır. “İlk karısı, ‘ilk göz ağrısı’ Esma’nın sekiz yıllık birliktelikten sonra, küçücük yavrusunu babasının kucağına atıp azap Hüseyin’le kaçışı, Veysel’i derinden etkilemiştir. Bu durum, âşığın şiirini besleyen önemli bir faktör, aşkın yakıcılığını söze getiren en güzel dizelerinin ilham kaynağı olmuştur. Veysel’in duygu dünyasını dalgalandırıp bulandıracak olan bu amansız gönül yarası, yıllar sonra, şu şekilde söze dökülüp şiir elbisesi giyecektir: Bir vefasız zalim yâre bağlandım Tarih üç yüz otuz beşte evlendim Sekiz sene bir arada eğlendim Zalim kâfir yetim koydu kuzumu” (s. 258) Bu olumsuzluklar ve duygusal gelgitlerin yanı sıra Veysel durumunu kabul edilmiş ve ilahi takdire teslim olmuştur. Bunu da gözünün ameliyatla açılabileceğini öğrendiğinde söylediği şu sözlerden anlıyoruz: “Benim bunca yıl kendime göre düşünüp kurduğum bir dünya var, ben onu görmeden hayal edip yaratmışım; dışarıdaki dünyaya benzer mi benzemez mi bilmem. Ama gözlerim açılacak olursa benim dünyam yitilip gider. Buna razı değilim… Ben körlüğümden şikâyetçi de değilim; benim körlüğümden başkaları müteessir oluyorlar. Rakı, içene tesir eder ama rakı şişesi sarhoş olur mu? Ben de rakı şişesi gibiyim. Körlüğüm bende kaldığı müddetçe bana dokunmuyor; başkaları onu görüp müteessir oluyorlar! Bu yaşıma kadar bir dünya kurdum, bundan sonra yenisine alışamam belki, benim bu dünyam size karanlık bana aydınlıktır.”1 Sonuç: Âşık Veysel, birkaç sayfada anlatılacak bir insan değildir. Onu tanımam, onun yaşadığı 70’li yıllara dayanır. Radyoda kendi sesinden yayınlanan “Dostlar Beni Hatırlasın” şiiri hala kulaklarımdadır. Onun; Uzun İnce Bir Yoldayım, Kara Toprak, Mimar, Güzelliğin On Par’etmez” gibi onlarca şiiri daha o çocukluk yıllarımızda yüreğimize nakşolmuştu. Onun ölüm haberini radyodan duyduğumuzda ne kadar üzüldüğümüzü unutamam. Yıllar sonra Kanal 19 TV’de onun hayatını bir saat süren bir programda anlatma bahtiyarlığına ermiş olmam da ayrı bir gururdu benim için. Şehir Defteri’nin bu sayısında onun hakkında benden bir yazı istendiğinde önce tereddüt etmiştim. Bir deryayı üç beş sayfaya sığdırmak ancak cahil cesareti isteyen bir işti. Ancak bir şekilde onu anlatmak, yâd etmek de o ve onun gibi ustaların izinden yürümeye çalışan benim gibi ehli kalem birisi için vazifedir. Umarım bir nebze de olsa bu vazifeyi yerine getirmişizdir. Âşık Veysel, anlatmaya çalıştığım bu hususiyetleri doğrultusunda bizim Veysel’dir, bizden biridir. Bu toprakların sesi ve nefesidir. Onun bu meyandaki meziyetleri aslında daha da çoktur. Sayfaların imkân verdiği ölçüde bir kaçını dile getirmeye çalıştık. Âşık Veysel; sağcısının, solcusunun, Alevi’sinin, Sünni’sinin, Türk’ünün, Kürt’ünün, Çerkez’inin, Laz’ının, türkücüsünün, şarkıcısının, arabeskçisinin, popçusunun ortak değeridir. Âşık Veysel’e rahmet diliyorum. 1 Yücel YÖNAL, Can Dost Âşık Veysel, Cumhuriyet Ünv. Sivas Araştırma Merkezi Yayınları, s:24, 2013

20 ÂŞIK VEYSEL / Ozan Halil MANUŞ Dertli dertli vurdun saza Dost diyerek girdin söze Ne deyişler verdin Veysel Alın diye miras bize Kara toprak yardı sana Bakmadın dünyada mala Senin gibi evlat Veysel Doğuramaz hiçbir ana Sazındı tek dert ortağın Yoktu kimsen ondan yakın Tembihleyip derdin Veysel "Unutma ustanı sakın" Çok konuştun gönül ile Cefanı getirdin dile Bir beklentin yoktu Veysel Sitem ettin bile bile "Güzelliğin on par'etmez" Anlatmakla bu söz bitmez Sende aşk olmasa Veysel Avazına ömür yetmez Aşk ile damlar dolardın Gündüz gece saz çalardın Biz dinlerdik de sen Veysel Sırlı âleme dalardın Unutulur mu ki yerin "Hatırlasın dostlar" dedin Nasıl sesleniş bu Veysel? Hakk'a ulaşır mı nefesin Meyletmedin şala kürke Türküler söyledin Türk'e Özünden yanınca Veysel Ağıt yaktın Atatürk'e Geldik gideceğiz malum Kalsak bile senden mahrum Rahat uyu baba Veysel Sana rahmet diliyorum "Senlik benlik nedir bırak" Deyip gittin haykırarak HALİL'in duası Veysel Fitne bizden olsun ırak...

21 AŞIK VEYSEL UŞŞAK ŞARKI / Söz: Halil MANUŞ / Müzik: Musa KALDI

22 MESÎHÎ’NİN ŞİİRLERİNDE SEVGİLİ VE KÖPEKLERİ /Prof. Dr. Özer ŞENÖDEYİCİ Kadîm şairlerin, sevgili tasvirlerinde gerçeklikten ziyade müşterekliğin söz konusu olduğu görülebilir. Her şairin sevmek zorunda olduğu sevgilinin ilk vasfı, aşırı zalim olmasıydı. Kendisini sevene türlü eziyetler eden bu güzel, ne kadar kayıtsız olursa olsun; saçının her bir teli miktarınca âşık sayısına sahipti. Beli kıldan ince, ağzının varlığı yokluğu belli olmayan, elma çeneli, gül yanaklı, ay veya güneş çehreli bu afet, bir resim ya da heykel suretinde tecessüm edemeyecek kadar hayalî bir karakterdi. Üstelik cismi olmayan bu dilberin, her bir uzvu kutsal bir unsur olarak nitelenirdi. Öyle ki âşıklar, caminin mihrabı yerine sevgilinin kaşına secde etmekten çekinmezdi. Sevgilinin mahallesinin harem-i şerif, evinin de Kâbe olarak düşünüldüğünü söylersek aşk ile ilgili hususlara atfedilen kutsiyeti daha iyi göstermiş oluruz. Sevgilinin mahallesi ya da semti yahut da kûy-ı yâr… Kûy-ı yâr o kadar arzulanan bir mekândır ki, âşıklar orada bulunmayı dünyanın tüm servetine sahip olmaya yeğlerler. Teferruata inildiğinde, oradaki köpeklerin bile aziz mertebesinde tutulduğu anlaşılabilir. Bu cümlede “bile” sözcüğünün kullanımında, insan türünün köpeklere yüklediği aşağılayıcı tavrı sezmişsinizdir mutlaka. Biz insanlar, kendimize yakın gördüğümüz ya da boyun eğdirip işimizi gördürdüğümüz hayvanları aşağılamakta mahirizdir. Bunu deyimlerimizde, tavırlarımızda, günlük yaşamımızda ve hatta edebî eserlerimizde rahatlıkla görebiliriz. “İt gibi…” ya da “köpek gibi…” dendiğinde, cümlenin devamında tahkir olamayacağını kim garanti edebilir ki? Bir gün sınıfta, “güzel göz”den bahsederken eşeklerin ne kadar da güzel gözlü olduklarını söylediğimde, için için gülen öğrenciler görmüştüm. Bir eşek gözü görmediklerinden şüphelenmedim değil... Gerçi benim tonlamamda da çift “ş” kullanmaktan kaynaklanan bir aşağılama da mevcut olabilirdi. Ne de olsa insandım ve içinde yaşadığım toplum, kedinin köpeğin, beygirin eşeğin olumsuz mesajlar içerdiğini kodlamıştı beynime. Öyle ya, içinde “eşek” sözü geçen hangi cümle, eşeğe hakaret içermiyor olabilirdi ki? Hâsılı, böyle bir alışkanlığımız var bizim, en yakınımızdaki hayvanları aşağılarız. Kediler nankördür, eşekler inatçıdır, köpekler yaltakçıdır… Suçları, insanın kahrını çekmek olan bu canlılar, bin yıllardır insanla iç içe yaşamayı öğrenebilmiş ve insan kahrının üstesinden gelebilmiştir. Evcilleşmeyi reddeden diğer türler ise övgü ve hayranlığa mazhar olmuşlardır. Köpekle devam edelim. İnsanla yaşama zulmüne alışmayı başarmış bu sadık hayvan, eski şiirimizde sevgilinin mahallesinin vazgeçilmezidir. Kimi zaman âşıkların yoldaşı olarak, kimi zamansa ona engel olan rakip suretinde görünür. Bazen de insanın ardına takılıp musallat olmasıyla nefse benzetilir.1 Kimi zaman köpek bulunan eve melek girmeyeceği inancına temas edilir.2 Hakaret unsuru olarak köpeğin şiirlerde kendisine yer bulduğu dikkat çekici örnekler Nef’î’nin şiirleri arasında bulunmaktadır. Bu şair, hiciv edebiyatının müstesna eseri olan Sihâm-ı Kazâ’sında, Gürcü Mehmet Paşa’ya “a köpek” redifli bir şiir yazar ve edebiyatımıza ilginç bir hiciv kazandırır: 1 Meşhur mutasavvıf Halâc-ı Mansûr’un, nefsi, arkasından koşup duran bir köpek olarak nitelemesi meşhurdur. bkz. Reynold A. Nicholson, İslâm Sufîleri, Çev.: Kemal ışık vd., Büyüyenay Yayınları, İstanbul, 2014, s. 76. Tasavvufta köpek, nefs-i emmare denen ilk mertebeye işaret eder bkz. Seyyid Cafer Seecâdî, Tasavvuf ve İrfan Sözlüğü, Ensar Neşriyat, İstanbul, 2007, s. 404. Yazımıza konu olan Mesîhî de Şehrengiz adlı eserinde nefsini köpek olarak nitelemiştir: Gözi âhû güzeller eylemek sayd Seg-i nefsüme olmış bir büyük kayd [Ceylan gözlü güzelleri avlamak, benim köpek nefsimin en büyük derdi olmuş.] 2 Osmanlı Şeyhülislâmı İbn Kemâl’in fetvaları arasında da bu inanış teyit edilmiş ve köpeğin necasetten olduğu belirtilmiştir. Şairler bu inanışı da şiirlerinde işlemişlerdir: Yine girdiñ varıp ey dost rakîbiñ evine Çün bilirsin ki melek girmez it olduğu yere (Nizâmî) bkz. Ahmet Talât Onay, Divan Şiirinde Mazmunlar ve İzahı, Akçağ Yayınları, Ankara, 2000, s. 323.

23 Gürci hınzîri a samsûn-ı muʻazzam a köpek Kande sen kande nigeh-bânî-i ‘âlem a köpek1 [Gürcü domuzu, a büyük savaş iti, a köpek! Nerede sen, nerede âlemin koruyuculuğu a köpek!] Şairlerin, sevgilinin mahallesinde köpeklerle yoldaşlık etmeleri, tevazularına, sadakatlerine ve katlandıkları çileye işaret eder. İflah olmaz bir âşık suretinde şiire dâhil olan şair, köpeklerle aynı tastan yemek yemeyi, aşk derdinden kuruyup giden bedenindeki kemikleri köpeklerle paylaşmayı göze alır, hatta bunları mutluluk farz eder. Sevgili karşısında bu kadar aciz ve naif olan şair, rakibi olan diğer şairlere karşı ise kükreyen bir aslan kesilir. İşte bu sayede eski şiirimizde insan duygularının ifrat ve tefrit derecelerini müşahede ederiz. Maşukun mahallesindeki köpekleri her yönüyle işleyen klasik şiir duyarlılığının, bu hususta en dikkat çeken şairi Mesîhî olsa gerektir. Priştine doğumlu Mesîhî, XV. yüzyılın ikinci yarısı ile XVI. yüzyılın başlarında Türkçe şiirleri ile dikkati çekmiştir. Dünya nimetlerinin cazibesine kapılan Mesîhî, bir ömürlük müddetini eğlenceye vakfetmiş ve şiirlerinde de bu tutumunu yansıtmıştır.2 Fırsatı kaçırmadan gününü gün etmeye çalışan ve güzellerin peşinde koşan Mesîhî’nin, Şem’î mahlasını kullanan bir başka şairle ayine katılma bahanesiyle kilisede Hıristiyan dilberleri izlediği, devrin kaynaklarında aktarılan bir bilgidir.3 Mesîhî, şiirlerinde kûy-ı yârin hakkını vermiş, oradaki köpeklere gerekli izzeti fazlasıyla göstermiştir. Öyle ki mezkûr mahallin köpeklerinin çanağını, cennetteki Kevser suyuna ve şarabı icat ettiğine inanılan Cem’in efsanevî kadehine üstün tutmaktadır. Hatta kendisine “sevgilinin eşiğindeki köpek” diyenlerin iltifat ettiklerini söylemektedir. Civardaki köpekler kadar hürmet göreceğini bilse, onlardan daha fazla uluyacağını da eklemektedir: Seg-i kûyuñ sifâli baña yeğdir Şarâb-ı kevser ile câm-ı Cem’den (177/3)4 [Mahallendeki köpeğin çanağı benim için Kevser şarabından ve ve Cem’in kadehinden daha iyidir.] Halk âsitânuñ iti demişler Mesîhî’ye Ola ki öğerek onu göğe çıkaralar (60/5) [İnsanlar Mesîhî’ye “Sevgilinin eşiğinin itidir.” demişler. Böyle diyerek onu övüp göğe çıkarmış olurlar.] Ulumağı göreydiñ olsa eger Seg-i kûyuñ kadarca ‘izzetimiz (100/4) [Eğer semtindeki köpekler kadar kıymetimiz olsaydı, işte o zaman ulumayı görürdün.] Eski şiirimizde köpeğin kemiğe düşkünlüğü de çeşitli vesilelerle konu edilmiştir ve Mesîhî de bu meseleyi işlemiştir. Çektiği çilelerden kemikleri görünmeye başlayan âşık, köpeklerin hedefi olur. Âşık öldüğünde ya da sevgilinin mahallesine girdiğinde köpekler hemen saldırıya geçerler. Âşığın cenazesinin taşınarak toprağa gömülmesi, köpeklerin kemiği yer altında saklamasına benzer. Mesîhî kemiğin söz konusu edildiği beyitlerde köpekle birlikte Hüma kuşuna da yer verir. Çünkü bu kuşun da gıdası kemiktir. Çok yüksek yerlerde yaşadığına ve yalnızca kemik bulmak için yere indiğine inanılan Hüma, eski şiirin talih kuşudur. Mesîhî bu yakıştırmalardan şu 1 Şairin, kendisine “kelb (köpek)” diyen Tahir Efendi isimli bir zata verdiği cevap da hiciv literatürü içinde sıkça anılır: Tâhir Efendi baña kelb demiş İltifatı bu sözde zâhirdir Mâlikî’dir mezhebim zîrâ İʻtikâdımca kelb tâhirdir [Tahir Efendi bana” köpek” demiş. Onun iltifatı bu sözde kendisini gösterir. Çünkü benim mezhebim Mâlikî’dir ve inancıma göre köpek temizdir / Tahir’dir.] 2 Mesîhî’nin diğer şiirleri ve hayatı hakkındaki teferruat için bkz. Mine Mengi, Mesîhî Divanı, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara, 1995. 3 Hatta bu durumu nazma çekenler de olmuştur: Galata’da Mesîhî deyre varıp Meğer Şem’î onuñla bile gitmiş İşidenler galat edip dediler Mesîhî kiliseye mum iletmiş bkz. Rıdvan Canım, Latîfî - Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (İnceleme-Metin), Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara, 2000, s. 334. 4 Numaralardan ilki gazel sırasını ikincisi ise beyit numarasını vermektedir. Numaralar verilirken Mine Mengi (1995) tarafından hazırlanan divan nüshası esas alınmıştır.

24 sonuca ulaşır. Sevgilinin mahallesindeki köpekler onun etini yedikten sonra kemiklerine de Hüma kuşu talip olmuştur. Yani şair, o kutsal mekândaki köpekler tarafından tartaklanmayı kutlu bir talih olarak görmektedir. Şair bir beytinde ise, sevgilinin köpeklerine layık kemiğinin olmamasından hayıflanmakta ve sevgili karşısındaki küçüklüğünü dile getirmektedir. Mesîhî sevgilinin semtine girdiğinde köpekler hem şaire saldırıp hem de birbirleri ile dalaşmaya devam ederler. Başıma üşer beni gördükçe kûyuñ itleri Şol gedâlar gibi kim cem‘ola kurbân üstüne (226/4) [Mahallenin köpekleri beni gördükçe kurbanın üstüne toplanan dilenciler gibi başıma üşerler.] Ben ölicek kapıñda cenâzem götürmeğe Cem‘olup itleriñ yapışa üstühˇânıma (239/2) [Ben senin kapında öldüğüm zaman, köpeklerin cenazemi götürmek için toplanıp kemiğime yapışsınlar.] Seg-i kûyuñ Mesîhî’niñ etin yiyelden ey âfet Hümâ-yı murg göz dikmiştir onuñ üstühˇânına (216/5) [Ey afet! Semtindeki köpekler Mesîhî’nin etini yediğinden beri Hüma kuşu onun kemiklerine göz dikmiştir.] Nicesi şerm-sâr olmayayın ben itleriñden kim Ölürsem anlara lâyık tenimde üstühˇânum yok (123/3) [Köpeklerine karşı ben nasıl mahcup olmayayım? Ölürsem, vücudumda onlara layık kemiğim yoktur.] Gördükçe beni cenge düşer kûyuñ itleri Ortalarında ben kalırım üstühˇân-veş (110/3) [Mahallendeki köpekler beni gördüğünde savaşa tutuşurlar. Ben ortalarındaki kemik gibi kalırım.] Mesîhî’nin köpek ve kemik arasında kurduğu münasebetle vücut verdiği en ilginç beyit, şüphesiz aşağıdaki beyittir. Şair burada eski hırsız bir taktiğinden bahsetmektedir. Şöyle ki bahçesinde köpek barındıran evlere girebilmek zordur. Çünkü duyma hissi insan göre çok daha güçlü olan köpekler geceleri uyanık geçirirler. Bu da hırsızların işini zorlaştırır. Ancak köpek ve hırsız, kemik sayesinde dostluk kurarlarsa, bu dostluktan ev sahibi zararlı çıkar. Eski hırsızların bu taktiği kullandıklarını Mesîhî haber vermektedir. Beyitte köpek rakibe, hırsız ise sevgiliye ulaşmaya çalışan âşığa karşılık gelmektedir: Kapıñda dil rakîbe verir cism-i lâgarı Gûyâ bir uğrudur ki ite üstühˇân atar (59/2) [Gönül, senin kapında arık vücudu rakibe teslim eder. O bu haliyle köpeğe kemik atan bir hırsıza benzer.] İlgili beyitlerdeki hayvanlar, gerçek anlamlarının yanı sıra “rakip” imgesinin çağrışımlarını da barındırırlar. Klâsik şiirin en istenmeyen fakat en vazgeçilmez unsurlarından biri olan rakip, bu beyitlerdeki köpek imajında kendisini gösterir. Çünkü rakip, âşığın kutsal addettiği mekânda rahatça dolaşabilmesine engel olur. Bir mahalledeki köpek çetesinin, orada gezen yabancılara saldırdığı, oranın sakinlerini ise tanıyarak ses çıkarmadığını gece yürüyüş yapan her insan bilir. İşte bu nedenle âşıklar / şairler kendileri ile sevgili arasına giren diğer şahısları köpek olarak nitelerler. Rakip kötüdür, yüzü karadır, gül bahçesindeki kargadır, domuzdur, tilkidir, akreptir… Bütün kötü çağrışımları tek başına üzerinde barındıran bir şeytandır. Eskiler rakipten o derece nefret etmişlerdir ki “rakip” sözcüğünü divanlarda ters olarak yazmışlardır. Rakip, her zaman sevgiliye âşıktan daha yakındır. Bu nedenle âşıklar rakibe sahte dostluk göstermek / müdara etmek zorunda kalırlar. Ancak bir yandan da onun ölmesini isterler. Bu karmaşık ilişkide, saçının her bir teline bir âşığın gönlünü asarak salınan güzel, âşıkları içinde en az şaire iltifat. Şair sevgilinin en aşağılık kuludur. Rakip ise her zaman el üstünde tutulmaktadır. Aşağıdaki beyitlerde şairin köpek imgesi ile rakibe açık bir şekilde gönderme yaptığı görülmektedir: Görüp rakîbiñ ile ben nice dirildiğimi Sokakta mürde-i segler bize tebessüm eder (81/4)

25 [Rakipler ile benim nasıl bir araya geldiğimi görünce, sokakta ölü köpekler bile bize tebessüm eder.]1 Kûyuñ segiyle kılmadı dil sohbet-âferin Sultânlığı beğenmedi bizüm fakîrimiz (101/4) [Gönül, mahallendeki köpeklerle muhabbet etmedi. Bizim fakirimiz, sultanlığı beğenmedi.] Rakîb etmez benimle merhabâyı Mukarrer seg yapışmaz âşinâyı (272/1) [Rakip bana merhaba etmez. Şüphesiz köpek de tanıdığa yapışmaz.]2 Gösterdi beni dün gece bir iki rakîbe O1 âhûya n’ettim ki beni itlere verdi (263/2) [Sevgili dün gece beni bir iki rakibe gösterdi. O ceylan gzölüye ne yaptım ki beni köpeklere attı?] Eski şiirimizde aşk, hastalık düzeyinde bir rahatsızlıktır. Aşka dair her husus da marazî bir duyarlılıkla işlenmiştir. Sonuçta sokak köpeklerinin de şiirde farklı imajlarla dâhil olduğu bir aşk ilişkisi vücuda gelmiştir. Köpekler böyle beyitlerde, sevgilinin mahallesinin sakinleri olarak kıymet kazanmışlardır. Âşıklar onlarla vakit geçirip onlarla yiyip içmeyi bile meziyet kabul etmişler, kimi zaman tiksindirici teferruatıyla insanlar ve köpekler arasındaki münasebete temas etmişlerdir. Eski şiir geleneğinde yalnızca Mesîhî değil, birçok şair birçok beytiyle aynı düşünceleri dile getirmişlerdir. O kutsal semtteki hayvanların bile aziz oluşu3 , rakibin köpek olarak nitelendirilmesi, köpekle hırsız arasındaki münasebet, bu hayvanların kemiğe olan düşkünlüğü diğer şairlerin divanlarında da görülebilecek göndermelerdir. Ancak Mesîhî’nin bile aynı imge üzerine çok farklı imajlar ürettiği dikkate alınırsa, şairlerin aynı şeyi söylemedikleri ortaya çıkar. Şairimiz hiçbir beytinde başka beytindeki anlamı tekrar etmemiş, sürekli yeni hayaller kurmaya çalışmıştır. Şiirde sokak köpeklerinin böylesine derinlemesine işlenişi tesadüfî değildir. Çünkü klâsik şiirimiz, günlük yaşama ve tabiata dair birçok görüntüyü başarılı bir şekilde şiir malzemesi haline getirmiştir. Mesîhî, sevgiliye duyduğu hürmeti ve onun karşısındaki konumunu sokak köpekleri aracılığıyla başarılı bir şekilde dile getirmiştir. Son olarak onun bu hususu işleyerek vücut verdiği beyitlerinden bazı numuneler aktararak yazımızı sonlandıralım: Her kim görürse gül-şen-i kûyuñda ey sanem Kanlı yaşımla itiñ izin verd-i ter sanır (83/2) [Ey put gibi güzel sevgili! Her kim semtinin gül bahçesinde kanlı gözyaşımla köpeğinin izini görürse, onu taze gül sanır.] Hây u hûy-ı halktan cânâ uyanmaz itleriñ Ben siñip geçtikçe her biri beliñler hˇâbdan (184/2) [Ey Can! Köpeklerin, halkın hengâmesinden uyanmaz. Ben gizlenip geçerken her biri uykusundan sıçrayıp uyanır.] 1 İnsanın içini ürperten bu beyitte şair, sevgiliye yakın olabilmek için rakiplere sahte dostluk gösteren bir âşığın ruh halini gayet güzel yansıtmıştır. Aslında rakipleri öldürmek isteyen âşık, sevgili uğruna onlarla bir araya gelmektedir. Bu durumda sokaktaki ölü köpekler bile onun durumuna gülmektedir. Ölen köpeklerin, sırıtmaya benzer bir şekilde dişlerini gösterdiği şairin dikkatinden kaçmamıştır. 2 Şair burada “Rakip bana merhaba etmiyor, ama beni tanıyor.” demek istiyor. Köpekler tanıdıkları insanları rahatsız etmez. Rakip beyitte, selam vermeyerek aslında âşığa iyilik yapmaktadır. Çünkü onun selamı, bir köpeğin insanın paçasına yapışması gibi rahatsızlık vericidir. 3 Sevgilinin mahallesinin Kâbe ve civarına benzetildiğine temas etmiştik. Harem-i Şerîf’te hayvan avlanmaz ve hiçbir canlı öldürülmez. Sevgilinin mahallesindeki köpeklerin kutsiyeti de bu inanca istinat etse gerektir.

26 GÜLER GEÇERDİM/Haşim KALENDER Beklenilen değil alında yazı Olur deselerdi güler geçerdim Acısı geçer de yürekte sızı Kalır deselerdi güler geçerdim Toprak, toprak eder gözü elayı Bir doğuş bir ölüş toplar alayı Mevla’yı ararken şaşan belayı Bulur deselerdi güler geçerdim Dert olmasın zaman emer kanını Kederlerin kaplar dört bir yanını En sevdiğin vurur tatlı canını Alır deselerdi güler geçerdim Yan yana yürüyor yoklukla varlık En büyük yoksulluk gözdeki darlık Çocukken ansızın bu ihtiyarlık Gelir deselerdi güler geçerdim Kaç kere eskidi sırtımda abam Olacağa vardı boş imiş çabam Yaslandığım dağdı anamla babam Ölür deselerdi güler geçerdim Kötü, kötü olsun sen kötü bakma İki dünya yorar çığırdan çıkma Kâbe’yi yıkarsın gönülü yıkma Nolur deselerdi güler geçerdim Kalender olurmuş zamanla pişen Derman değil imiş derdini deşen Düşenin halini o damda düşen Bilir deselerdi güler geçerdim VAVEYLA /Mustafa GÖKGÖZ İsmin mevzuu bahis değil Tel’in edilmiş arzu dolu bakışlarını al da git İhtilal artığı kaldırımlardan Yürürken, korkma sakın, korkmaktan Kıvam almış anlardan ve kıyama kalkmış adamlardan İsmin mevzuu bahis değil Bir zuhurun gölgesindesin Bir yağmur bulutu ertesinde Bir araba atının nefesinde Bir arap atının heybesindesin İsmin mevzuu bahis değil. Bir şeydâ bülbül kafesinde Bir berduş sinesinde, Bir kafiye sesinde ve Ahı alınmış bir mazlumun öfkesinde, Kendiliğinin ülkesinde, Varlığının ötesinde, Bir savaş bölgesindesin Lakin ismin mevzuu bahis değil. Kurtulamamışsın belli, suizanlardan Ezberini bozanlardan, Ruhunda kaynayan Katran dolu Kazanlardan. İsmin mevzuu bahis değil. Berîsin yazılanlardan. İzansız ve izahsızsın Yeterince arsız, Edepsizce umarsızsın, Lakin bilirsin ki; Dermansızsın. İsmin mevzuu bahis değil. Her gün bir yerin paralanır, düşercesine demir damlardan Ve fakat vazgeçememişsin, Nereye vardığı bilinmez adımlardan. Bir yere varmaya hacet yok gerçi, Bu doğru teşhis değil. İsmin mevzuu bahis değil.

27 SAİT FAİK’LE ALEMDAĞ’DAN İSTANBUL’A BAKAN BİR YALNIZLIK ÖYKÜSÜ / Nuray ALPER Roman ve hikâyelerini realist bir bakış açısıyla kaleme alan ve Cumhuriyet dönemi hikâyeciliğinin önemli isimlerinden olan Sait Faik’in 1954 yılında Varlık Yayınları’ndan çıkan son öykü kitabı Alemdağ’da Var Bir Yılan modern öyküler içermesi ve sürrealist ögeler taşıması bakımından yazarın diğer eserlerinden farklı bir yerde durur. Ece Ayhan on yedi öykünün yer aldığı bu kitabı “ikinci yeninin öncüsü” olarak tanımlarken o dönemi işaretle Ahmet Oktay “Mevcut edebiyat, Sait Faik dışında tükenmiş, işlevsizleşmiş bir edebiyattır.” iddiasında bulunur. Mustafa Kurt “Sait Faik, Gerçeküstücülük ve Modernizm” adlı makalesinde kitapta toplanan hikâyeleri genel anlamda değişen bir edebî gerçeklik ve edebiyat anlayışının ürünü olarak niteler: Alemdağ’da Var Bir Yılan’daki hikâyelerin merkezine yazarın bir birey olarak kendini ve kendisiyle ilgili sorunları yerleştirdiğini, eserdeki hikâyelerde anlatıcıyazar-hikâye arasındaki mesafenin kaldırıldığını, olay merkezinden uzaklaşılarak hikâyenin duygular ve izlenimler etrafında kurulduğunu ve serbest çağrışımlarla gelişen bir anlatım dilinin oluşturulduğunu vurgular. Sait Faik’in 1950’lerden itibaren öykü anlayışına olan tesiri dönem aydınları kadar Alemdağ’da Var Bir Yılan’ın Türk edebiyatındaki etkilerini fark eden pek çok araştırmacı tarafından da dillendirilir. Yalnızlığın hayal, rüya ve gerçeklik ekseninde yorumlandığı öykü kitabına adını veren “Alemdağ’da Var Bir Yılan”, kitabın ilk ürünüdür. Eserin herhangi bir dergide yayımlanmadan yazarı tarafından doğrudan kitaba alınması ise dikkat çekicidir. Öykü, her hâliyle yalnızlığını tasvir eden anlatıcının özlemlerini konu alır. Tiyatroya giderken karın başladığını gören kahraman anlatıcının, çıkınca meydanı bembeyaz bularak boynundan içeriye düşen damlayla ürperdiğini hissetmesiyle başlar. Burada mevsim olarak bahar veya yazın değil de kışın seçilmesi daha başlangıç safhasında anlatıcının ruh hâline dair emareler taşımaktadır. Akabinde “çek elini ağzından, tırnağını yeme” diye bağırarak, etrafın kendisine bakmasını sağlayan yazıcı okurdaki karamsarlık algısını pekiştirir. Yazar gönül âlemi ile birlikte cuma günleri gelen ve ona sadece yalnızlığını hissettiren “rengi solgun, nefesi boğazından gelen birini” anlatırken dünyaya da uzaktan bakmayı ihmal etmez. Nitekim kapıyı tırmalar gibi vuran kişiyi, tüm gerçekliği ile eşyayı; konsolu, aynayı, alçıdan gemiciyi, yatağı, diğer aynayı, telefonu, koltuğu, kitapları, gazeteleri, kibrit çöplerini, sigara izmaritlerini, sobayı ve battaniyeyi görüp anarken, kendini de dünyadan kopuk bir yerde görmektedir. Bunu anlatım içinde belli aralıklarla tekrarlanan ve her nasılsa görünen nesneler arasında sarf edilen “dünya ötede idi” söyleminden fark ederiz. Gökyüzündeki uçakların, içlerinde yolcu taşıyan trenlerin, imza atan adamın, ona para veren bir diğerinin, akşam serinliğinin, akşam çıkan simidin betimlendiği köşeler, dünyanın ötede olduğunu mütemadiyen tekrarlar. Bu akış, bir serap içerisinde insanın kendisini seyretmesine benzer. Öyle ise hikâyeci, etrafında olan bu hadiseleri gördüğü ve ısrarla odanın içini dolduran simitçi sesini duyduğu hâlde kendini duyularının algıladığı yere yerleştirmez. Eşyayı tabiatından bağımsız bir sayıklama hâli üzerinden telaffuz eder. Etrafında olan biteni ise bir düş, bir hayal uzaklığı ile izler; eşyanın içinde, eşyadan ayrı. Alemdağ’da Var Bir Yılan Sait Faik’in okuruna bizzat kendini merkez alarak, kendi hikâyesini ortaya koyarak seslendiği bir eserdir. Yani hayal gerçeklik arasında duran, tiksinen, uyanan, kopan, var olan, yok olan Sait Faik’in kendisidir. Yazarın biyografisini eserlerine en çok yansıtan sanatçılardan biri olduğu ve ona 1948’de siroz tanısı konulduğu göz önünde bulundurulursa, öyküde düşülen boşluk hâli daha iyi anlamlandırılmış olur. Hele çocukluğunun bu hikâyede yer alan Kirazlı Mescit Sokağı’nda geçtiği düşünülürse hikâye ile yazar arasında kurulan bağ net bir çerçeveye oturtulur. Yazarın öyküsünde lisenin bahçesindeki büyük çam ağacının bir yangında yanmış olabileceğini söylemesi ve Münir Paşa Konağı’nın kül olan yağlı boya tavanları üzerinde durması, bununla bağlantılı olarak tahtakurularını, yatağını, yorganını, gözyaşını, havuzları, yapraklarını kışın dökmeyen ağaçları ve en nihayetinde anıları yanmış bulması, geçip giden yıllarını acıyla içselleştirmesine karşılık gelir. Hülasa tematik

28 bir değer olarak hasret, baskın bir karakter olarak vurgulanır. Bütün bunlar samimi, bir o kadar şiirsel bir dille anlatılır. Buradan hareketle kullanılan dilin şiirsellik taşıması dışında temiz, yalın ve akıcı bir içeriğe karşılık geldiği hatırlatılmalıdır. Zira Sait Faik’i ayrıcalıklı kılan hususların başında Türkçe hâkimiyeti, dilin arı bir akışkanlıkla kullanımı gelir. Yeniden öykünün aralık duran kapısından sızacak olursak Sait Faik eşyayı anlatmadan hemen önceki sahnede vapurun alt kamarasında olduğunu söyler. Bir sonraki bölümde günlerden pazartesidir ve yazar yine vapurun alt kamarasındadır. Dikkat edilirse eserde eşya ile yazar arasında yoğun bir irtibat kurulduğu, insana dünyanın dışından seslendiğini söyleyen yazarın eşyanın farkında olduğu görülmektedir. Nitekim “Alemdağ’da Var Bir Yılan”da tabiat unsurlarından ziyade eşyaya yer verilir. Muhtemel ki bunun sebebi Faik’in İstanbul’da tabiata dair bir güzellik bulamamasında gizlenir. Zira hikâyenin giriş kısmında olduğu gibi kamarada da karlı bir hava vardır. Öyküde soğuk ve karlı bir çerçeveden İstanbul’a bakmak tercih edilir. Kış gününün kendisinde meydana getirdiği hissiyatla yazıcı, içinde bulunduğu şehri çirkin bulmaktadır. Bu çirkinliği sürekli olarak yinelerken çocuksu bir tavır ile onun pis bir şehir olduğunu, özellikle yağmurlu günlerdeki çirkinliğini, aslında diğer günlerde de güzel olmadığını tekrarlar durur. Köprüsünü balgamlı, yan sokaklarını çamurlu ve molozlu, geçelerini kusmuklu gördüğü bu şehri insanla özdeşleştiriyor gibidir. Anlatıcının denizin, İstanbul gecelerinin, boğazın insanı cezbeden taraflarını değil de çirkinliğini görmesi, onun ruh hâlinin bir yansıması olarak düşünülmelidir. Seçilen şehir İstanbul’dur ve ona yakıştırılan sıfat alışılmışın dışında çirkinlik/kötülüktür. Kederli olan kahraman evlerin güneşe sırtını çevirdiğini, sokakların dar olduğunu, esnafın gaddarlığını dillendirirken güneşe bakan evlerin, geniş sokakların ve iyi niyetli esnafın varlığını unutmuştur. Hikâyenin bu kısmı ruhunda kasvet duygusu uyandırılan okuru, yazarın iç âlemiyle yüzleştirir. Anlatıcı yalnızdır ve bu yalnızlığın sorumluluğunu bulunduğu şehre yüklemektedir. Bunu yaparken gerçekle hayal arasındaki bir boşlukta gidip gelmekte, adeta arafta kalmışlık hâlini sergilemektedir. Anlatıcı yalnızdır ve görüp özümsediği her şey onu dünyanın dışına itmekte, yalnızlığını arttırmaktadır. Anlatıcı yalnızdır, işaret edilen husus öyküde geçen “insanlar her yerde böyle. Yaldızlı karyolalarda çift yatanlar bile tek.” cümlelerinden daha iyi anlaşılır. Oysa aynı Sait Faik’e göre “bir insanı sevmekle başlar her şey.” İstanbul’da ise “bir insanı sevmekle biter.” Alemdağ’da Var Bir Yılan’ın şahıs kadrosu yazıcıdan ibaret değildir. Burada da Sait Faik’in bahsi geçen kitabındaki diğer öyküler gibi Panço adında idealize edilmiş bir karakter vardır. Mekânın değişmesiyle yani İstanbul’da bulunan yazıcının on yedi yaşını, Alemdağ’ı anmasıyla karakter ortaya çıkarılır. Karakteri ortaya çıkarmadan önce uzaklara gider Sait Faik, Alemdağ ile İstanbul’u kıyaslar. Bulunduğu şehrin çamur içinde kalmışlığına bakarak yılanlar arasındaki Alemdağ’ın “kıpkızıl ağaçların içindeki güneş yapraklarını”, “Taşdelen’in parmak gibi akarak önce içlerini ve sonra dışını yıkayan suyunu” hasretle anar. İki bölüm hâlinde inceleyebileceğimiz öykünün Alemdağ ile gelen bu ikinci kısmı Panço karakterini de beraberinde getirir. Panço’nun uzaktaki günlerle zikredilmesi yılanı, kekliği, tavşanı oldukları yerde dondururken anlatıcı cebindeki bıçağı çıkararak kiminin kulağını, kimininse kanadını kestiğini söyler. Hayvanlar anlatıcıyı bırakıp Panço’ya koşar, yazarsa onun yüzünü kansız ve hiddetli olarak betimler. “Mustafa Kurt “Modernizm ve Gerçeküstücülük Bağlamında Sait Faik’in Son Hikâyeleri” adlı çalışmasında (2011) Panço karakterinin yazarın sürekli gelmesini beklediği, yanında huzur bulduğu ve onu ayakta tutan hayalî bir karakter olduğunu söyler. Panço üst bir tavır, geldiği yere güzellik taşıyan bir huzur kaynağıdır. Nitekim öykünün ikinci yarısında mekâna dâhil edilen Panço, varlığıyla anlatıcının o ana kadar görmediği detayları fark etmesini sağlayacak, “duvarları açacak”, geçtiği kapıların arasında gördüğü kürk parçasıyla “tavşanı, kekliği, yılanı, karatavuğu, Alemdağ’ı, Taşdelen suyunu, çürümüş yaprakları, yaprakların üstüne yağan pelte pelte güneşi” hatırlatacaktır. Üstelik öykünün eşyadan ilham alan birinci kısmına mukabil (İstanbul), ikinci kısımda tabiat yâd edilmektedir (Alemdağ). Sait Faik içine düştüğü yalnızlığı Panço’yu var ederek, onunla yaşadığı yerleri tasvir ederek dindirmeye çalışır. Taşıdığı kitaba adını veren “Alemdağ’da Var Bir Yılan” adlı öykü çağrışım dünyasının değişkenlerine açık bir yerde, yeniden yorumlanmaya müsait bir merkezde durur. “Alemdağ’da Var Bir Yılan” her okunuşunda takipçisine yeni bir bilinç yükleyecek, yeni ufuklar açacaktır.

29 Şiir /Mehmet OKUMUŞ

30 EDEBİYATTA BİZİM SESİMİZ / Mustafa UÇURUM Düşüncenin gelişme aşamalarının en önemli kademesinde kişinin kendisine seçeceği bir rol modelinin belirlenmesi ileride yapacağı ve kalıcı olma anlamında bir kesit olarak kayıtlara geçireceği karar aşamasıdır. Kendinden öncesi denen bir ütopik alem vardır ve bu dünyanın kapısını zorlayarak kişi kendini ifade etme sürecini sağlıklı bir şekilde tamamlamış olur. Kendimiz; yani şimdiki zaman. Yaşadığımız anın bütün vakitlerden sıyrılıp bir kişilik olarak bizim hizmetimize sunulduğu efsunlu zamanlar. Dopdolu yaşanan şimdiki zamanın daha güçlü olması için geçmişin görkemi ile beslemeliyiz içimizin temellerini. Dostoyevski, Gogol’un Palto hikâyesine bir gönderme yaparak; “Hepimiz Gogol’un Palto’sundan çıktık.” demiştir. Yani Rus edebiyatının sosyal gerçeklik yüzünün temelini Palto hikâyesine dayandırır Dostoyevski. Daha sonra bu söylem sık sık başka ifadelerle birleştirilerek kendisini bir yere yaslamaya çalışanlar tarafından kullanılmış olsa da ne yazık ki her gördüğünü Gogol sanan çakma Dostoyevski’lerle yaşayıp gidiyoruz. Bir paltodan çıkmak, gömleği giymek ya da bavuldan dünyaya açılmak. Önemli olan insanın ne olduğu ya da ne olmak istediği. Daha da önemlisi yola kiminle yürümek istediğindir. Tanzimat’la birlikte edebiyat dünyamızda başlayan akımlar, dönemler ve topluluklar aynı düşünce etrafında birçok ismin birleştiği edebî mahfillerin de oluşmasına ortam hazırlamıştı. Aynı ufka bakmak ve ortak bir paydada buluşarak edebiyatın sesini birleştirmek. Bunu yaparken kimsenin paltosundan çıkmaya gerek yok. Modern edebiyatımızla birlikte başlayan yolculuğun her adımında bir yol gösterici ortaya çıkmıştır. Bugünkü şiir, öykü ve romanımızın verilen ilk örneklerinin ötesinde ortaya konan kuramlarla birlikte çağdaş bir edebiyatın da oluşmasında katkı sağlayan isimler bugünkü edebiyatımızın da vücut bulmasında katkı sağlayan isimlerdir. Ahmet Haşim, modern Türk şiirinin kurucu isimlerindendir. Onun şiiri ile birlikte geleneksel çizgiden uzaklaşan ve soyut bir sesin hâkim olduğu şiir etkisini göstermeye başlamıştır. Batı edebiyatı nazım birimleri yanında şiire getirdiği özgün ses uzun yıllar etkisini sürdürmüş, yer yer onun etkisi edebiyatımızda varlığını devam ettirmiştir. “Titreyen ellerimle penceremi Açtım âfak-ı leyle karşı... Yine Gecenin gölgeden menâzırına İmtizâc eylemiş nücûm-ı bahâr.” (Ahmet Hâşim) Sanat yapmanın yanında sanat hakkında konuşulan zamanlara da ulaşan edebiyatımız, efkâr-ı umumiyesini kendi içinde tamamlayan bir çerçeveyi de ustalıklı bir geçişle sağlamıştır. Bunu yaparken köklerinden uzaklaşmadan ve kendi sesini muhafaza ederek bir üst dil kurmanın uğraşını vermiştir. “Sen kubbesinde ince bir mozayik arar da, Gezersin kırk asırlık bir mabedin içini. Bizi sarsar bir sülüs yazı görsek duvarda, Bize heyecan verir bir parça yeşil çini.” (Faruk Nafiz Çamlıbel) Tam da bu noktada geçmişle kurulan köprünün en sağlam ayağı olan Yahya Kemal, en gür sesiyle Kendi Gök Kubbemiz’den seslenir akıncıların nal sesleri eşliğinde. Yahya Kemal’in şiirimize kattığı değer, Divan

31 Edebiyatı ruhunun modern yüzle buluşmasıdır. Eski şiirin rüzgârını canlı tutar modern bir bakış açısıyla Yahya Kemal ve aruzu modern şiirle ustaca harmanlar. “Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik Haykırdı, ak tolgalı beylerbeyi "İlerle!" Bir yaz günü geçtik Tuna'dan kafilelerle” (Yahya Kemal) Ve Necip Fazıl’ın kaldırımları arşınlayan sesi dokunur şiirimize. Onun varlığı şiirimizin yükselen çıtasının en üst seviyelerindedir. Şiirine kattığı özgün sesi ile şiirimizin son yüzyılının üstadı olmayı her dizesi ile hak eden yegâne isimlerinden biridir o. “Sokaktayım, kimsesiz bir sokak ortasında; Yürüyorum, arkama bakmadan yürüyorum. Yolumun karanlığa saplanan noktasında, Sanki beni bekleyen bir hayal görüyorum.” (Necip Fazıl) Necip Fazıl’ın yükselttiği çıta Türk şiirinin zirvesidir diyebiliriz. Ondan sonra gelen şairler, oluşan şiir toplulukları yeni katkılarla şiirimizin daima sesine ses katmıştır. Garip Akımı, II. Yeni, 80 sonrası şiir derken günümüze kadar uzanan şiir serüvenimiz büyük hamlelerle varlığını devam ettirmektedir. Büyük Türk şiirinin zirve ismi Necip Fazıl’dır, son dönemin en büyük şairi ise Sezai Karakoç’tur. Öykümüze gelecek olursak; Ahmet Mithat Efendi’nin açtığı yolda ilerleyen isimlerin değer kattığı bir öykü serüvenimiz var. Sami Paşazade Sezai’nin Küçük Şeyler kitabı günümüz kısa öyküsünün atası sayılabilir. Daha sonra hikâyemizi Anadolu’ya ve insanımıza çeviren bir Ömer Seyfettin var karşımızda. Refik Halid’in gurbeti ve memleketi ilmik ilmik anlattığı hikâyeleri ve Kenan Hulusi’nin sessiz ama derinden davetkâr anlatımı hikâyemizin temelini oluşturmuştur. Tüm bunların ötesinde Sait Faik’in varlığı Türk hikâyeciliğini zirveye taşımaya yetmiştir. Daha yazdığı ilk hikâye ile farkını ortaya koyan, gündelik hayatın içinde sıradan insanın hikâyesini anlatan Sait Faik modern hikâyemizin en büyük ustasıdır. Türk Edebiyatı, köklerinden aldığı ilhamla bugün de ayakta durmaya devam ediyor. Geçmişle bağını koparmadan güncelin içine girebilenler varlıklarını sürdürecekler. Yunus’un evrensel sesi ile masallarımızın gizemli kapısını yoklamayı ihmal etmeden yapılacak bu inşa. Sağlam bir temel için önce köklerine tutunmasını bilmeli edebiyat yolculuğuna çıkmak isteyen.

32 HANGİ MEVSİM AĞIRLAR BENİ KALBİNDEN BAŞKA/Canan KÖKSAL Ölmeyecek gibi tutunmadım hayata Ölüm olsaydı inanmazdım Allah’a! Alüvyonu göçüp gitmiş kentlerden birinde rastlasaydım sana Yahut bir dağın yamacında, bir ırmağın kıyısında Gümüşlenirdi gökte ay, köşelenirdi yıldızlar saçlarımda Seni aradım yeryüzünde unutulmuş bir lisanla Kovulmuş şiirin şerrinden sığınıp Allah'a Aşkın safında bir yer aç bana Eskidir hayranlığım Hayranlığım sana, ırmaklara ve aşka Bir gelincik tarhı olunca gövdem Su verdim çeliğine yalnızlığın Uykusunu kaçırdım bütün gecelerin Şiirler dövdüm kalbimin örsünde Canhıraş telaşlar aldım ateşten İhtilaller büyüttüm fikrin mayınlı tarlalarında Sizin çıplak ve çaresiz tanrılarınız, ne vadedebilir bana Hem aşkı zehirleyen bir akrep dilinizde Sırtımda çarmıh, alnımda bu günahla Bir süvari gibi geldim kapına Hangi mevsim ağırlar beni kalbinden başka Eskidir sevdam Sevdam sana, atlara ve aşka Kırıldım ve yen içinde kaldım Bir türlü uzamadı şubat kesiği saçlarım da Küflendi kaburgamın güneş görmeyen tahtaları Sesinle uyandım ağır yağmur uykusundan Kalktım ve aşkı sıyırdım çamurundan Bir nilüfer sessizliği sakladım sol yanımda Eskidir sözüm Sözüm sana, ayrılığa ve aşka Geçtim tedrisinden parlak ve gösterişli acıların Hüzün ki dilsiz çocuğu kalbimin Sen yoksun diye Tuttum ve hınçla öptüm alnından aşkın ve ayrılığın Yalan söyleyen bahara da dargınım Dalına cemre düşmesin Eskidir bu yara Bu yara sana, şiire ve aşka BAK GEÇİYOR HAYAT / Ecir DEMİRKIRAN Ölümün çakıl taşlarında geziniyorum heyhat Soluklanır odamda yalnızlıklar Al beni, Götür yar Bu kaçıncı mevsim... Sürgün kalıntılar birikmiş Ruhumun en ücra köşesinde. Kadere küskünlüğüm yok amma, Ayrılık yaman vurur, Duygular meçhulde Varmak için prangalarımı söküp atacağım Özgür yarınlara selam diye... Bir muhabbet dalgası dolanıyor gönlümde Yankılanır dağların en dip vadilerinde Avazın çıktığınca haykır yar. Vur ki yankılansın gönül telim Muhabbet gecelerimin Sarhoş şarkıları Dağıtsın efkârımı. Hasrete damlayan gözyaşlarımda saklı Güneşin battığı akşam sefasında Vuruyor nabzım. Coşkunun Nirvana’sında gönlüm geziniyor Küheylan ata binmiş gidiyorum Suya kapılmış dal gibiyim Gideceğim yeri bilmeden. Çarpıyor ruhuma coşkun akıntılar Gözlerinden okuyorum hasreti yar Henüz güneş doğmadı üstümüze Kapat perdeleri kapat, Görmek son dileğin olsun Seni sevmek için Gözlerini gözlerime tak. Bak geçiyor hayat….

33 GÖNÜL BAĞI / Osman ÇEVİKSOY Tabelasında “Ayakkabı Tamircisi Rıza” yazılı birkaç metrekarelik dükkânın açık duran penceresinden içeriye bakınca kır saçlı, kır sakallı, yaşlı tamirciyle göz göze geldik. Sanki benim oradan geçeceğimi, durup kendisine bakacağımı biliyordu da beni bekliyordu. Hemen gözlerimi kaçırıp oradan ayrılabilirdim. Niye ayrılamadım, bilmiyorum. Öylece bakmaya devam ettim. O da bana aynen benim baktığım gibi bakıyordu. Saniyeler boyu bakıştık. Yüzünde belirgin bir gülümseme yoktu. Asık suratlı denmese de ciddi duruşlu, sert adam denebilirdi. Beni, ayakkabısını tamir ettirmek isteyen bir müşteri gibi görmediği belliydi. “Buyur!” demedi. “Tamir işin mi var?” diye sormadı. Kaldığı yerden işine de devam etmedi. Yüz çizgilerini hiç değiştirmeden başıyla dükkânı işaret ederek; “Gel evlat!” dedi. Suçüstü yakalanmış bir çocuk kadar mahcuptum ve utanıyordum. Sıra arkadaşım Nadir’in tamirci Rıza hakkında söylediklerini hatırladım. İçim ürperdi. Zaten bu küçük dükkânı onun tarifi üzerine bulmuştum. Girsem mi, girmesem mi ikilemi içindeydim? Herhalde doğru olanı yürüyüp gitmekti. Gidemiyordum. “Gel!” dedi. Bu defa daha sertti. Adeta emretti. “Evlat” da demedi. Buna rağmen oradan ayrılamadım. Karşı koyamadığım, hoş bir gücün etkisiyle iki basamak merdiveni çıkıp dükkâna girdim. Dükkân, gerçekten de avuç içi kadardı. Eni üç, boyu dört metre ya var ya yoktu… Üzeri, onarım sırasını bekleyen eski ayakkabılarla, adını bildiğim, bilmediğim alet ve malzemelerle dolu bir tezgâh; tezgâhın gerisinde, sırtını duvara vermiş, alçak hasır oturakta göğsünden başlayan önlüğüyle Tamirci; onun önünde örs, örse takılı altı delik bir ayakkabı… Çenesiyle hasır oturakları işaret etti. “Otur!” dedi. Tam karşısındaki üç hasır oturaktan ortadakine oturdum. Niye sağdakine, soldakine değil de ortadakine oturdum, bilmiyordum. Bir anda içimden öyle gelivermişti. “Merhaba evlat!” dedi. Tekrar “evlat” deyişine sevindim. “Merhaba.” dedim. Onun sesi ne kadar tok, kararlı ve içtense, benim sesim de o kadar cılız, titrek ve soğuktu. Yarım bıraktığı işine koyuldu. Yeniden bütün dikkatini kucağındaki kocaman kalın kösele ve keski aleti üzerinde yoğunlaştırarak önündeki delik ayakkabıya pençe kesti. Kestiği parçayı kullanarak aynısından bir tane daha kesti. Bir kenara bırakıp eğildi, tezgâhın altından bir çift naylon terlik çıkardı. Tezgâhın üzerinden uzanıp önüme bıraktı. “Ver ayakkabılarını!” dedi. İşte o an, ayakkabılarımdan birinin altının delik olduğunu ve cebimde ayakkabı tamirine verecek paramın bulunmadığını peş peşe hatırladım. O halde niye gelmiştim ayakkabıcılar arastasına, niye bulmuştum ayakkabı tamircisi Rıza’yı? Mahcuptum. Yüzümün kızardığını hissediyordum. Yaşlı Tamircinin dediğini yapamayacağıma göre ne yapacaktım? Aklıma dükkânı hızla terk etmekten başka bir çare gelmiyordu. Daha çok mahcup olmaktan kaçarsam

34 kurtulabilirdim. Bu niyetle ayağa kalktığımda Tamirci’yle bir kere daha göz göze geldik. Kaşları çatılmış, yüz hatları gerilmişti. Bakışı, daha da sertleşmişti. Sanki azarladı beni. “Otur yerine, ver ayakkabılarını!” Sesinde; zorunlu kılan, çaresiz bırakan bir güç vardı. Hızla kalktığım oturağa suçlu, insanların tavrıyla yavaşça oturdum. İki kelimeyi güçlükle söyleyebildim: “Param yok!” “Ver ayakkabılarını sen!” “Biri sağlam.” “İkisini de ver!” Ayakkabılarımı çıkarıp az önce önüme bıraktığı naylon terlikleri giydim. Adeta göz kırpmadan ihtiyar tamirciyi izledim. Bir hekimin hasta muayene edişindeki titizlikle ayakkabılarımın altını üstünü, içini dışını, dikişini, çivisini, her yanını kontrol etti. Neler yapacağını yüz çizgilerinden anlamak mümkün değildi. İlk olarak ayakkabılarımın iyice aşınmış, erimiş tabanlarını söktü; çöpe atılacak işe yaramaz parçaların biriktirildiği kovaya bıraktı. İkisine de kalın köseleden tabanlık, biraz daha incesinden pençelik parçalar kesti. İyice temizledikten sonra ayakkabılarımın altına ve parçaların birer yüzüne bol yapıştırıcı sürdü, kenara koydu. Az sonra parmaklarıyla yapışma kıvamına gelip gelmediklerini kontrol etti. Biraz daha bekledikten sonra yapıştırdı. Sonra ayakkabılarımı örse takıp çekiçledi, çiviledi; falçeteyle taban ve pençelerin fazlalıklarını aldı, zımparaladı. Sonra boyadı, parlattı. En son altları çabuk aşınmasın diye ökçeler çaktı. Ayakkabılarım, yepyeni ve pırıl pırıl oldu. Tezgâh üzerinden uzanıp önüme bırakacağını bekledim, bırakmadı. Ayakkabılarımı kendi önüne bırakarak bana döndü. Başta olduğu gibi uzun uzun yüzüme baktı. Tamir parasını mı bekliyordu? Paramın olmadığını baştan söylemiştim. Üzgün, mahcup bir sesle bir kere daha söyledim: “Yatılı okuyorum. Babam köyde. Param yok!” İlk defa belirli belirsiz gülümsedi. Gülümseyişine paralel sıcacık bir sesle konuştu: “Paran yok, biliyorum Evlat! Ben hep buradayım. Ne zaman paran olursa o zaman getirirsin. Getirmezsen helal olsun.” Niye içimden ağlamak geldi, niye birdenbire doluktum, biliyorum. Bu, büyük iyilikti bana; artık ayakkabılarım su almayacak, ayaklarım üşümeyecekti. İyilikler karşısında herkesin yüreği yumuşardı, herkes duygulanırdı. Ben herkesten biraz daha fazla duygulanıyordum nedense… Gözlerimdeki buğulanmayı fark etmesinden korkarak yüzüne baktım. “Getiririm!” dedim. “Param olunca ilk size olan borcumu öderim!” Konuşurken sesimin ağlamaklı, titrek bir sese dönüşeceğini hiç hesaba katmamıştım. Sesim tıpkı ağlamak üzere olan bir çocuğun sesi gibiydi. Çok utandım. Utancımdan kahroldum. Sustum. Yere düşürdüğüm başımı uzun süre kaldırıp da yüzüne bakamadım. Ne kadar anlayışlı bir insandı. O da sustu. Tek kelime söylemeden, benim toparlanıp konuşmamı bekledi. “Buyur kardeş!” sözüyle başımı kaldırınca elinde tepsiyle yaşça benden küçük bir çocukla karşılaştım. Arasta çaycısının oğlu olmalıydı. Dükkâna tepside iki çayla girmiş, birini bana uzatıyordu. Yanında iki şeker bulunan çay dolu bardağı elime adeta zorla tutuşturdu, dükkân sahibine yöneldi. Ona, “Buyur Hocam!” diye verdi çayını. Ardından “Afiyet olsun!” dedi, çıktı. Bu defa açıkça gördüm; Rıza ustanın sakallı yüzünde insanı rahatlatan tatlı bir gülümseme vardı. Bakışlarında ışık vardı. Önce o attı çayına şekeri, önce o karıştırdı, önce o kaşığı çayından çıkarıp bardağın kenarına koydu, önce o yudumladı çayını. O ne yaptıysa peşinden ben de aynı şeyleri yaptım. Aman Allah’ım bu ne kadar lezzetli, güzel kokulu bir çaydı… Hangi ara ısmarlanmıştı anlayamadım. Çaylarımızı hiç konuşmadan içtik. Rahattım. Duygulu, ağlamaklı halimden tamamen sıyrılmıştım. Şimdi her konuyu herkesle konuşabilir, tartışabilirdim. Boş çay bardağını tezgâhın kenarına, onunkinin yanına koyduktan sonra yerime oturup ona baktım. O da bana bakıyordu. Gülümseyişini daha da belirginleştirdi. Önünde duran ayakkabılarımı işaret ederek; “Al! Giy!” dedi.

35 Aldım, giydim. Harika görünüyordu. Ortaokula başlayacağım zaman babamın veresiye aldığı ilk kösele ayakkabıya ne kadar sevinmişsem buna da o kadar sevindim. “Teşekkür ederim Rıza Amca!” dedim. “Ne kadar borcum?” “Ödeyeceğin zaman söylerim.” “Bilsem, ona göre ayarlardım.” “Aceleye gerek yok!” “Peki…” Nadir’in, bu anlayışlı, iyiliksever insanı nasıl keşfettiğini merak etmeye başladım. İyi ki keşfetmişti. İyi ki bana ayrıntılı olarak tarif etmişti. Aksi halde kim bilir daha ne kadar birinin altı delik, diğerinin delinmeye yüz tutmuş, ikisi de su alan ayakkabılarla yürümek zorunda kalacaktım. Dükkândan çıkmak üzereyken; “Anladın değil mi?” dedi. “Aceleye gerek yok. Eline para geçerse başka ihtiyaçlarını gör. Bir gün ihtiyaçların kalmaz paran kalırsa işte o zaman ödersin bana olan borcunu. Okulunu bitirip meslek sahibi olduktan sonra bile ödesen olur. Unutsan, ödemesen yine hatırım kalmaz. Ancak bundan böyle arada bir uğrayıp halimi hatırımı sormazsan gönlüm incinir. Gönül Allah’ın evidir. Orayı hoş tutmak, incitmemek gerekir.” Sözlerini önce tuhaf karşıladım. “Benimle dalga mı geçiyor?” diye düşündüm. Sonra bu düşüncemden dolayı utandım. Yüzümün kızardığını hissettim. Yine de çıkıp gidemedim. İstiyordum ki “Otur!” desin, oturayım, uzun uzun konuşsun, dinleyeyim. Onu dinledikçe rahatlayacağımı düşünüyordum. “Otur!” demedi. “Bahtın açık olsun evlat!” dedi. Bu söz aynı zamanda “Sağlıcakla git!” anlamına da geliyordu. O demeden oturamazdım ki… Yürüdüm. Tam dışarıya adım atarken; “Evlat!” diye seslendi. Kapı ağzında durup ona baktım. Ayağa kalkmıştı. Çenesinin biraz altından diz altına kadar uzanan önlüğüyle gözlerinin içi gülen ihtişamlı bir heykel gibiydi. “Evlat!” dedi tekrar. “İyisin sen, iyi kal! Gönlüne düşeni sev! Onu gönlüne düşüreni daha çok sev!” Şaşırdım, dağıldım. Öylece bakakaldım. Ne demekti şimdi bu? Eminim yüzümde aptalca çizgiler oluşmuştu. O an Nadir’in bir cümlesi zihnimde güneş gibi parladı. Rıza Amca’yı anlatırken “İnsanın içini okuyarak konuşuyor.” demişti. Doğruydu. Adam gönlüme düşenden, Rüya’dan ve onu gönlüme düşürenden, Allah’tan söz ediyordu. İkisini de sevmemi, Allah’ı daha çok sevmemi söylüyordu. Dükkândan ürpererek çıktım. (VAZGEÇME GÖNÜL’DEN)

36 AŞKIN KAPISINDAYIM İLAYDA / Arif Onur SOLAK Eşime… Evrensel düşler parçalayan taş bebeklerin oyuncağı kırıldı. Sana memnu masal çağlarından seslenen şarkılarla değil Yorgun türkülerin hikâyeleriyle geldim. Bir pınarın başında vurulmuş kan lekeli sevdalar var koynumda Nere vursam çatlar kalemimin susuzluğuyla, içi boş sanrılar. Ahh! O yandığım kızıl ikindi akşamüstleri; İnce belli bir zamandı titrek bakışlarında eriyen. Sana kalbimi ikiyi bölen isminin baş harfiyle geldim İlayda İçimin zelzelesinden taşıyor yalnızlığım Belki bu bahar gülümseyecek çocuklar Göğüs kafesimde sancıyan yaralarıma Belki de bir dilencinin duasında üşüyecek bakışlarım Nisan dolu yağmurların saçağında buz tutacağım İlayda! Saçlarını okşayan bir dileğin yamacına bağdaş kurmuş çaresizlikle Kalbimden geçen duaların âminlerine kalkacak ellerim. Bir şükretsen, kapanacak kalbim bütün sevdaperest bakışmalara Hadi bol gönüllü bir gülümsemeyle bak kalbime Yoksa görmediğin karanlıklarda harami bir kahırla budanacak sefilliğim. Ben, memleket sevgisiyle bezenmiş idealist bir düşüncenin doğduğu Sonra yobaz ilan edildiği, Haritanın ortasında büyük duran ama hep yalnız olan bir şehrin çocuğuyum. Gelincikler kızılca kıyamet açarken; başakların boy verdiği Bahar yağmurlarının saçlarını okşadığı bozkır tarlalarından geliyorum. Sana, mimlenmiş hıçkırıkların daha kurumamış gözlerinden Duvağı bembeyaz düşlerle perçinlenmiş dualarla Hala yaşanılabilir sevdaların varlığına dair inancımı getirdim. /gayretimin en son direncini hayallerinin ayakuçlarına seriyorum Takatimin bittiği yerdeyim. / Al benden yorgunluğumun susuz kuraklığını Ömrümün otuz dokuz yıllık hıncını verdim diye zamana Aynalarda küskün duruşlara yakalanıyor gözlerim. Yaşımı tersten yazdırıp ömrümün sonuna vurma nefesimi Sana gemileri yakılmış bir gelişin dönüşsüzlüğüyle geldim İlayda. Dönecek yerim yok, kapısındayım aşkın Ya gözlerinden al beni içeriye Ya da bir ölüm boyu uzansın mezarlığa bu ağır serzeniş.

37 HAYRET BİR ŞEY/ Zeynep Sati YALÇIN Günlük yaşamamızda sık sık kullandığımız kavramlar, atasözleri, dualar, vecizeler vardır. Bizden önce yaşanmış, derdi tasası çekilmiş, özün kabukla bütün olduğu sözlerdir. Gerçek deneyimler sonucunda derin manalar yüklenerek söylenmiş bu sözlerin, bir zaman sonra içinin boşaltıldığına bizzat kendi yaşamımızda da şahit olmuşuzdur. Yaşanmışlıklar bire bir aynısı olmasa ve duygu aynıyla hissedilmese de o anki mevzumuza tercüman olarak gördüğümüz, sözümüzün gücünü arttırdığını düşünerek kullandığımız kimi söz ve kavramları zamanla sıradanlaştırırız. Evde terliklerimizi giymek, üzerimizi değiştirmek, elimizi yıkamak, çay demlemek ve benzeri, üzerinde fazlaca düşünmeden yaptığımız işler gibi, o anki bağlama uyduğunu düşünerek sırf alışkanlıkla söyleriz. Bu kavramlardan biri de “hayret”tir. Bugün duyduğum bir dua, belki rast gele söylendi, belki anlam inceliğine kani olunarak söylendi, bilemiyorum, ama beni üzerinde düşünmeye davet etti. Dua da aslında bir nevi davettir; düşünmeye, hayal etmeye, susmaya, konuşmaya, davranmaya, kalkışmaya veya geri çekilmeye bir davet… Dua şuydu: “Allah hayretimizi arttırsın!” Hayretin varlığını, önemini, nedenselliğini düşünmek, unuttuysak yeniden hatırlamak gerekir, diye düşündüm. Konuyu bir arkadaşla paylaştığımda aldığım cevap: “Hayret etmek cahillerin işidir. Bilim bu kadar ilerlemişken ve her şeyin açıklaması varken neye hayret eder ki insan…” şeklinde oldu. Yalnızca, “Hayret bir şeysin!” demekle yetindim. Belki kendince haklıydı, bilim ve teknolojinin hızla kat ettiği yol, şaşıracak şeylerin git gide azalmasına yol açtığı için, hayret etmek, abesle iştigal etmek gibi algılanıyor artık. Cahil sayılmamak için hayret etmekten vazgeçmek bir gün moda olur mu bilmem. Dilerim olmaz. Dilde bir kural vardır; bir nesne veya duygu yok olduğunda, artık onları karşılayan kelimeye de ihtiyaç kalmıyor ve o kelime ölüyor. Hayret, ölü bir kavram değil henüz, ama sanki biraz yaralı gibi. Kelime anlamına baktığımızda hayret; “beklenmedik, şaşırtıcı, garip bir şeyin yol açtığı şaşkınlık, şaşırma” diye tanımlanıyor TDK sözlüğünde.1 Günlük yaşamımızda, “Hayret bir şey!”, “Hayretlik bir durum değil!”, “Hayret ettim!”, “Hayretimi celbetmedi”, “Hayretler içinde kaldım.” vb. hâlinde kalıplaşmış sözlerle normal dışı bulduğumuz olay ve durumlar karşısındaki şaşkınlığımızı ifade ederiz. Bilimsel araştırmalarla tespit edilmiş fizik kurallarıyla birlikte geçmişte olağanüstü sanılan birçok durum, izah edilebilir hâle gelmiştir ve insan için artık mucize diye adlandırılmaktan çıkmıştır. Göğün, rüzgârın, suyun, ateşin, dünya ve içindekilerin büyüsü bozulmuştur adeta. Olana sadece fizik cephesinden baktığımızda, gözle görülebilenlerle bilgi ve kabulümüzü sınırlanırız ve hayretimiz son bulur. Oysa geçmişten bugüne adım adım oluşan bu kuralları bilmek için, insanı araştırmaya sevk eden itici kuvvet hayrettir. Var olanlar karşısında çocuksu bir şaşkınlıkla hayret etmeseydik, bilmeyi istemezdik. Kaldı ki bilim olarak kurallara bağlanıp önümüze sürülen bilgiler de bazen yeni hayretler sayesinde, yine bilimin bulgularıyla kendi varlığını çürütür. Bazen de mevcut bilgiyi temel alarak yenilenir bilim, ilerler, daha üst bir keşfe ulaşılır. Ulaşılan hiçbir bilgiyi kesin sonuçlar olarak veya bilinebilecek son nokta olarak görmemek gerekir ki, çocuksu hayretimizi diri tutabilelim. Yunus Emre’nin “Kıymetli nesnedir aşk.” dizesinden ilhamla, kıymetli nesnedir hayret desek yeridir. Bilimsel araştırmalar, birçok bilinmeyene açıklık getirmiş olsa da bir o kadar, belki daha fazla, açıklanamamış olay ve durum vardır. Bilinen kuralların ötesinde, kimi zaman o kuralları aşan hâller geçmişte olmuş ve şimdi de olmaya devam etmektedir. Bunun yanında bütün fiziksel kurallar yerine getirilse bile bir türlü meydana gelemeyen hâller vardır. Bu olmayışa yine ancak hayrette olan insan ruhu, anlam aramaya çalışmaktadır. Doğru ya da yanlış, elde ettiği cevaplarla benliğini ikna edip huzura kavuşacağı bir anlama ulaşana dek, hayretin yol açtığı kaos devam eder. Hayret duygusu; neden, nasıl, ne zaman gibi soruların cevabını araştırmaya ittiği gibi bir noktadan sonra teslimiyete de götürür insanı. Teslimiyete, fizik kurallarını düzenleyen ve bir şeyin olup olmamasına izin verme yetkisini elinde bulunduran daha büyük bir gücü hissetme, onun varlığını kabul etme hâli denilebilir. Nefis terbiyesinin esas alındığı tasavvufta ise hayretin manası; Allah’ın azameti ve sanatı karşısında insanın aczini fark etmesi olarak kullanılmaktadır. Feridüttin Attar’ın tasavvufi merhaleleri anlattığı “Mantıkut Tayr” eserinde hayret, yedi vadinin altıncısı olarak tasvir edilir. Hayret vadisi, şüphenin ayyuka çıktığı, var oluşa dair soruların deli edecek kadar çoğaldığı, bilinenlerin birbirine karıştığı noktadır. Orada imanını, sevdiklerini, aklını, canını kaybetme 1 https://sozluk.gov.tr/ E.T. 06.12.2022

38 tehlikesi de var; teslim olup vadiyi aşmak da. “Orada hep elem ve hasretle kavrulursun. Her anınsa acı bir sızlanıştır. Ahlar, eyvahlar ve ıstıraplar yakanı bırakmaz. Günler geceler geçer ama ne gece vardır orada ne gündüz. Bu vadideki insan buz tutmuş bir ateş ve oradaki elemden ötürü yanıp yakılan bir buzdur. Hayrette kalmış insan buraya ulaşınca, yolunu tamamen kaybettiği için perperişan olduğundan, tevhid vadisinde ruhuna nakşettiği şeylerin hepsini de kaybeder, hatta kayboluşu da kaybeder.”1 Sonrası, fakr ve fena vadisi olarak anılan fenafillah mertebesidir, ilahi sırların açıldığı Hakk’a vuslat noktasıdır. İbni Arabî de, vuslatın hayretle bir bağı olduğunu söyleyerek Celal ve Cemal tecellilerinin bir noktada özdeşleşmesiyle sufide hayret hâlinin doğduğunu söyler.2 Antik çağ filozoflarından Sokrates: “Hayret etmek bir filozofun hissidir ve felsefe hayret etmekle başlar.” diyerek düşünmenin ilk adımının hayret olduğunu ifade eder. Hayretle başlar arayış, hayretle devam eder hayat. İlkel dönemlerden beri, düşünen insanın arayışı, ilk olarak kendi kimliği ve evrenin yaradılışını merak etmekle başlamıştır. Kendine, duygularına, evrene, hayata, yaşadığı çevreye, doğa olaylarına hayret etmiş, bir anlam vermek istemiştir. Milletlerin ilk anlatıları olan mitolojilerine baktığımızda bunların hemen hepsinin “yaradılış” üzerine olduğunu görürüz. Bütün yaradılış mitolojilerinin başlangıcında henüz hiçbir şey yokken yalnızca su vardır ve bir ilk tanrı... Yeri, göğü ve ilk insanı yaratan tek tanrı… Diğer tanrılar, tanrıçalar, dağlar, denizler, hayvanlar, ağaçlar ve insanlar o tek tanrı tarafından yaratılmıştır. Bu merak duygusuyla olan bitene anlam araması ve kendi çağının imkânlarıyla elde ettiği bulgulara anlam yüklemesi neticesinde hayreti az da olsa yatışan insan, hayretini canlı tutarak yeni şeyleri merak eder. Olana ve olması gerekirken olmayana hayret eder, bilme arzusunu yeniden ateşler. İnsanın merak duygusunu harekete geçirmesinin yanında irade gücünü kullanmasını da sağlayan hayretin iki kutbu vardır. Güzele hayret, çirkine hayret... İyiyi kötüden, güzeli çirkinden, kıymetliyi kıymetsizden ayırt etme yeteneği diye düşündüğümüzde, iki türlü hayret etmenin de insanı daha iyiye ve daha güzele taşıdığını hayretle fark ederiz. Kötünün ve kötülüğün normal görülmesi zulmü artırır ve yaygınlaşmasına neden olur. İyinin ve güzelin normal kabul edilmesiyse, onun varlığının silikleşmesini kolaylaştırır. Burada bir paradoks var gibi görünebilir. Fakat düşündüğümüzde paradoks olmadığını, hayati muvazene için ikisinin de elzem olduğunu anlarız. Sürekli iyinin içinde olan insan, o iyiye nasıl hayret edecek? Tersinden bir bakışla, sürekli kötünün içinde olan insan, o kötüye nasıl hayret edecek? Her şey zıddıyla kaim olduğu için, arada bir dengenin olması gerekiyor. Sürekli iyi veya sürekli kötü, ilahi akışın dengesine aykırıdır, bu nedenle zaman zaman kötülükle zaman zaman da iyilikle sınanırız. Diğer canlılardan farklı olarak seçme iradesi verilen insanın, bu iradesini aktif kılması için önünde seçeneklerinin olması gerekir. “Eğer siz hiç günah işlemeseydiniz, Allah Teâlâ sizi helak eder, yerinize günah işleyen ve ardından tevbe eden başka bir kavim yaratırdı.”3 hadisi şerifi hayrete düşüren bir anlamla sunuluyor bize. “Nasıl yani? Hayret bir şey, şimdi bizi günahtan sakındıran Allah, günah işlememizi mi istiyor?” düşüncesi geçer aklımızdan. Allah’ın esmalarının tecelli etmesi, insan iradesinin devrede olması, günahın ve arınmışlığın, iyi ve kötünün farkının anlaşılması ancak bu dengeyle mümkündür. Yeniden duaya dönersek, hayretin artması, hep yeni şeyler görmek, yeni şeyler duymak, bilmek arzusu verdiği gibi olana inanamazlık, şaşırmak gibi tepkilerle birlikte, olanı kanıksamamak, hayrete devam etmek gibi bir duruş da verir. Yaşamın bütün hâlindeki akışında duyulan hayret, durma değil, duraksama nedenidir. Durup düşünme, bir neden arama, olanı o nedenin içine yerleştirme anıdır. Şeyler yerine konulup yerleşim bitiğinde, hayatın akışı devam ederken yeniden benzer bir durum gerçekleştiğinde, yeniden hayret edebilmektir esas olan. Hayret yoksa hayat akıp gitmiyordur; durup çözülmeye, dağılıp çürümeye başlamış demektir. Hareketin asıl kaynağı hayret duygusudur. Beğendiklerimize hayret etmek, onun özünün bozulmaması için yeniden küçük şekillendirmeler, budamalar, eklemeler yapmak demektir. Beğenmediklerimize hayret ise, onu ortaya çıkaran nedenleri bulup devasını aramak, kırpmak, akıntısının önünü kesmek veya başka bir şeye dönüştürmek çabası içinde olmak demektir. Her ikisi de hayretin neticesidir. Hayret etmemekse; olanı benimsemektir, kabul edip normal görmektir. Normallik, toplumun ortalama standardıdır. O standart içinde yaşayıp makul sınırlar içinde düşündükçe hayret edecek çok az şey bulunur. Belli kalıpların içinde akvaryumdaki balık veya kafesindeki kuş gibi yaşayan insan için hayat ve düşünce alanı sınırlıdır. Dış dünyanın hayret edilecek farklılıklarından o farklılıkların sunduğu zenginliklerden soyutlanmış olarak daracık kozasında devam eder hayatı. Tek yönlü, tek tip, kısır, düz, sıradan… Oysa hayat denizi engindir, hayret edilecek ne çok şey vardır... Hâsılı; kıymetli nesnedir hayret, o yüzden Allah hayretimizi arttırsın. 1 https://www.dunyabizim.com/hikmet/simurga-varmak-icin-asilan-yedi-vadi-ne-anlama-gelir-h39709.html (E. T. 06.12.2022) 2 https://islamansiklopedisi.org.tr/hayret (E. T. 07.12.2022) 3 Müslim, Tevbe 9, (2748), http://www.kuranikerim.com/kutubi-sitte/4120.html (E. T. 07.12.2022)

39 PROF. DR. ÖZER ŞENÖDEYİCİ İLE RÖPORTAJ Şehir Defteri Dergisi denince şüphesiz akla gelen ilk isim Prof. Dr. Özer Şenödeyici’dir. Derginin kuruluşundan bugüne kadar tüm sayılarda ve yapılan tüm programlarda emeği ve fikri olan bir kişidir. Çorum denince de akla ilk gelen kurum olan Hitit Üniversitesi’nde dekanlık (Fen Edebiyat Fakültesi), Türk Dili ve Edebiyatı Bölüm başkanlığı ve Eski Türk Edebiyatı kürsüsünde hocalık yapan, genç yaşına rağmen yaklaşık elli kitaba imza atan bir hoca aynı zamanda Özer Hoca. Bu sayımızda onunla edebiyattan şehre kadar geniş bir yelpazede bir söyleşi gerçekleştirdik. Sözü uzatmadan bu keyifli sohbetle sizleri baş başa bırakıyoruz. Hocam kendiniz ve eserleriniz hakkında kısa bir bilgi istesek? Elbette, 1981 yılında Kocaeli Merkez’de doğdum. On sekiz yaşıma kadar bu şehirde yaşadım. Üniversite eğitimim için gittiğim Ankara’da altı yedi sene kaldım. Gazi Üniversitesi’nde lisans, yüksek lisans ve doktora eğitimimi tamamladım. Yüksek lisansa devam ederken Kırşehir’de araştırma görevliliğine başladım. Orada altı sene civarında vakit geçirdikten sonra Trabzon’a gittim. Karadeniz Teknik Üniversitesi’nde dört sene civarı görev yaptım. Burada çalışırken doçentliğimi aldım. Sonra İzmir maceram başladı. Dokuz Eylül Üniversitesi’nde üç sene kadar çalıştıktan sonra 2017 yılının kasım ayında Hitit Üniversitesi’ne atandım. Burada profesörlüğümü almaya hak kazandım. Fen-Edebiyat Fakültesi’nde dekan vekili ve Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde bölüm başkanı olarak vazifeme devam ediyorum. Eserlerim, edebi ve akademik çalışmalar olarak ikiye ayrılabilir. Yola, hayranı olduğum dilimi ve edebiyatımı yüksek düzeyde temsil edecek eserler kaleme almak amacıyla çıktım. Sonra kendimi dilimin ve edebiyatımı akademik manada temsil eden eserler yazarken buldum. Çocuklar için bilmecelerden tutun da daha önce tespit edilmemiş eski yazılı metinlerin neşrini konu alan yayınlara kadar geniş bir yelpazede, oldukça fazla ve yetkin eserim mevcut… Hocam manipülatif bir soruyla başlayalım. Divan şiiri mi halk şiiri mi? Şöyle bir durum söz konusu, divan edebiyatını temsil eden yazar ve şair kadrosu, başta hanedan mensupları ve yüksek düzeyde bürokratlar olmak üzere eğitim düzeyi ve maddi durumu iyi olan kimselerden teşekkül ediyordu. Bunların yanında çeşitli kültür merkezlerinde ve bilhassa payitahtta yer alan edebi mahfiller, eğitim ve ekonomik seviyesi ne olursa olsun herkesin kendisine ışık devşirebileceği birer çerağ vazifesi görüyordu. Osmanlı Devleti’nin geniş coğrafyalardaki hâkimiyeti altında yaşayan ve anadili Türkçe olan geniş kitleler, divan şiiri zevkini, bu şiir geleneğine vücut veren Türk-İslâm kültürünün temel unsurlarından hareketle anlayabiliyorlardı ve aynı minvalde eserler ortaya koyabiliyorlardı. Yine de her dönemde farklı duyarlılıklar ve farklı formların neden olduğu ayrışmanın, divan şiiri geleneği ile halk şiir arasında gerçekleştiğini söyleyebiliriz. Ancak bu ayrışmanın keskin ve kalın çizgilere sahip olmadığını belirtmem gerek. Şöyle ki İstanbul’da ediplere mürekkep satan ve okuma yazması olmayan bir şahıs (Mürekkepçi Enverî), yalnızca teneffüs ettiği edebi atmosferin bir sonucu olarak gazel söyleyebiliyordu ya da taşrada Fuzûlî’nin şiirleri ezbere okunuyor, onun Divan’ından fal bakılıyordu. Diğer yandan halk ozanlarının tedricen XIX. yüzyıla kadar divan şiirine yakınlaştıklarını görüyoruz. Bazı “halk” şairlerinin, kendilerine yakıştırılan ve yapıştırılan bu sıfatları çıkarıldığında, geriye bir divan şairi kaldığını görebiliriz. Yani mesele, büyük bir ırmağın ondan su içenlere, her dalında ve kolunda aynı tadı vermesinden ibarettir. Bu tadı alamayanların suni tasnifinden ibarettir bence “divan” ya da “halk” şairi tasavvuru… Keskin bir soruyla devam edelim hocam! Asıl şiirimiz divan şiiri mi? Tarihî süreç içerisinde daha önce köy odasında dinlediği türküden ya da has bahçedeki mükellef sofrada bir şairin padişaha sunduğu kasideden etkilenerek yazılan şiirlerin birbirinden farkı yoktur. Hepsi insanoğlunun hissiyatında, dile gelmedikten sonra bir boşluk suretinde ağırlık yapan yüce bir arzuya hizmet eder. Kim bilir; belki kuşlar şakıyarak, rüzgâr uğuldayarak insanlardaki eser üretimi güdüsüne eşlik ediyordur. Velhasıl, ortaya bir eser koyma aşkı eğer Türk dili ile zuhur etmişse, bence vücuda gelen ürün özünde kıymetlidir. Bence biraz eski şiir

40 zevkine vâkıf olan ve bunu günümüz insanına dayatmaya çalışan bazı heveskârların söyleminden ibarettir, bizim asıl şiirimizin divan şiiri olduğu… Şiir, şiir olması amacıyla yazılan her şeydir. Hocam, “Nedir Eski Edebiyat”, sınırları nerede başlar, nerede biter? Divan şiirimiz kiminle başlar? Kiminle biter? “Eski edebiyat” ifadesi, yüzünü Batı’ya çeviren Tanzimat aydınlarının, divan edebiyatını yaftalamak için kullandıkları bir terkiptir. Daha sonra onlar hakkında da aynı ifade kullanılmışsa da “eski edebiyat” ile divan edebiyatı kast edilegelmiştir. Bu edebi gelen Türklerin Anadolu’ya gelerek yazılı bir edebi gelenek oluşturma çabalarıyla başlar. Önce yazılı bir geleneğimiz olmadığı için doğrudan Farsça yazmak zorunda olan ediplerimiz, ilginçtir ki bu dilin en başarılı edebi eserlerini vermişler. Sonra tercüme ve taklit dönemi başlamış. Bu dönem de XV. yüzyıldan itibaren kendi klasiklerini vücuda getirecek derecede hızlı bir şekilde mahallileşmiş XIX. yüzyılda ise izlenen siyasi, ekonomik ve kültürel politikalar aydınların da Batı’yı mihenk almaları sonucunu doğurmuş. Şekilci bir edebi gelenek olan divan edebiyatı da gerekli güncellemeleri yapamadığı için kendi içine çökmüştür. Bu anlamda ben XIV. yüzyıldan Âşık Paşa ve çağdaşları ile başlayan maceranın Keçecizade İzzet Molla’ya kadar uzandığını söyleyebilirim. Biz de keskin çizgiler ve kesin tarihler vermek âdettendir, ancak buna hakkımız da yetkimiz de yoktur aslında. Türkiye’de epey bir zaman Divan edebiyatına olumsuz bir bakış vardı. Bu yaklaşımın kaynağı nedir, günümüzde de aynı durum devam ediyor mu? Divan edebiyatına olumsuz bakış açısının sebebini şöyle açıklayabilirim: Miadını doldurmuş bir imparatorluktan geri kalan yıkıntılar arasından yeni bir rejime sahip devlet kuruluyor. Bu devletin dinamikleri alışılan düzene muhalif… Böyle olunca, bir yandan halkı kucaklamadığı için eleştirilen divan şiiri, o parıltılı geçmişe duyulan özlemin nesnesi haline gelivermiştir. Daha sonraları ise nostaljik bir malzeme olmaktan ziyade, ufukta varılmaya çalışılan nokta halini almıştır. Günümüzde kültürel hayatın pek çok cihetinde eskiye özlem veya eskiyi diriltme çabası mevcut. Kurgu olduğundan habersiz izlenen birkaç dizi film, “zinhar” gibi gereksiz bir sözcüğü diriltebiliyor. Yahut tabelalarda “çörek-i alâ, teras-ı muallâ” gibi garabet mahsulü terkiplere vücut veriliyor. Hâlbuki dizi filmi izleyip atçılığı, okçuluğu, kasideciliği canlandırmak yerine; günümüz dinamiklerine uygun yeni açılımlar yakalanması gerekiyor. Bu anlamda sorunuz cevabı “hayır”, günümüzde olumsuz bir bakış açısı yok. Binaenaleyh aşırı olumlu bir bakış açısı mevcuttur. Fazla uzatmadan verebileceğim cevaplar bu şekilde… Tanzimat ve Batılılaşma hareketinin divan şiirine etkilerinden söz eder misiniz? Bunlara biraz değinmiştim. Divan şiirinin kendi bünyesi içinde de yenilik arayışları mevcuttu zaten. Lâkin Batı’da eğitim alan ya da çeşitli vesilelerle başta Fransa olmak üzere Avrupa ülkelerinde bulunanlar; buradaki refaha Prof. Dr. Özer ŞENÖDEYİCİ’nin eserlerinden bazıları

41 imrenerek Osmanlı coğrafyasında bazı yenilik hareketlerine giriştiler. Değişim arayışı; modern ülkelerde görülen refahın ve Batı’ya karşı her cephede kaybediyor olmanın verdiği yetersizlik hissinin yanı sıra, kendi içine çöken ve hayatın her alanında yaşanan buhranın sonucudur. Elbette edebi hayat da bu arayıştan nasibini almıştır. Tabii bu değişim, uzunca bir zamana yayılarak gerçekleşmiştir. Örneğin divan şiirinin şekil konusundaki tavizsiz tutumunu alt etmek kolay olmamıştır. Namık Kemal’in “Hürriyet Kasidesi” bu durumu net şekilde ortaya koyar. Başlıkta yer alan “hürriyet” kavramı yenidir; ancak şiir bir “kaside” formundadır, yani eskiye bağlıdır. Ziya Paşa, hızlı bir çıkış yapar “Şiir ve İnşa” başlıklı yazısıyla… Asıl edebiyatımızın halk edebiyatı olduğunu savunur. Ancak kendisi bile bu dönemde söylediklerine inanmaz. Diğer yandan klasik edebiyata Fars etkisi nasıl girdiyse, Fransız etkisi de öyle girer: tercüme ve taklit kanalıyla... Ömer Seyfettin eskiden Fars etkisine kapı aralayanların kendi döneminde Fransız hayranı ediplerden farksız olduğunu vurgular. Bunları üst üste koyduğumuzda Tanzimat ve Batılılaşma hareketlerinin temsilcisi olan muharrirlerin eski kültür ve edebi geleneğimiz çerçevesinde eserler vererek edebi hayata atılan Osmanlı aydınlarından müteşekkil olduğunu görürüz. Divan edebiyatı kendi içinde kuralları olan anlaşılması birikim gerektiren bir edebiyat. Günümüz şiir severlerine bu edebiyatı öğrenme konusunda neler tavsiye edersiniz? Bazen genç yol arkadaşlarım bana edebi eserleri hakkında fikir soruyorlar. Ben de fikirlerimi beyan ediyorum. Bu esnada onlara soruyorum, aruz veya hece ile ünsiyetleri olup olmadığını. Aldığım cevap çoğunlukla, “Ben şiirde her türlü kurala ve kayda karşıyım. O yüzden serbest yazıyorum.” oluyor. Bu da bir tarz… Ancak insanın neye isyan ettiğini bilmesi gerekir en azından. Namık Kemal diyelim, “Divan” sahibi bir şairdir. Yani isyan ettiği geleneği çok iyi bilen birisi. Orhan Veli’nin 1937 yılına kadar yazdığı şiirler hece ve hatta aruz ölçüsü üzerine bina edilmiştir. Yani yeniliğe öncülük edenler, eskiyi çok iyi bilirler. Dolayısıyla serbest şiir ile yola çıkmak kolay iş. Aruz ve hece terbiyesi ile hiç şiir yazmamış biri, onlara neden isyan eder ki… Bana göre şiir, kendi kalıbını seçer. Ben aruzu iyi bilirim, ama şiir yazdığımda edebi kişiliğimin temeline bu vezni oturtmam. Ancak aruzu, onu bilmediği için uygulamamak bir “isyan” bile değildir. Yalnızca cehalete giydirilmeye çalışılan bir kisvedir. Divan şiirimizin mihenk taşlarını sayın desek, bize hangi şairlerin isimlerini verirsiniz? Edebiyat tarihlerinde, pek çok şair kendisine yer bulmuş. Bunlar da elbette kendi dönemlerinden itibaren el üstünde tutulmuş şairler. Şunu açıkça söyleyebilirim ki divan edebiyatında başarılı şairler, daha hayattayken el üstünde tutulmuş, şımartılmış ve nimetlere gark edilmiştir. Elbette hak ettiği değeri göremeyenler vardır. Şöyle düşünün, kendisi de şiirden anlayan bir padişaha ya da paşaya estetik seviyesi yüksek bir eser sunan edip yeri geldiğinde o eseri karşılığında ihtiyacı olan bir atı ya da kese kese altını alabiliyordu. El üstünde tutulan şairlere örnek vereyim: XVI. Yüzyılda Bâkî ve Hayâlî. Zengin bir devletin payitahtında şiir yoluyla pek çok talebine karşılık bulmuş iki şair... Bazen eleştiriyorlar, “Divan şairleri para için eser yazmışlar.” diye. Allah aşkına, kim eserinden para kazanmak istemez ki? Şöyle bir bakıldığında şiirleri ile el üstünde tutulduğu hâlde kötü yazan şairimiz yok eski edebiyatta… Şimdi ise destekle, teşvikle, zorla meşhur edilen karakterler var. Diyeceğim o ki, eski edebiyatta tezkirelerde yer bulmuş, kendi döneminde el üstünde tutulmuş edipler hakikaten kaliteli insanlardır. Şahsi olarak ise, sesi yüksek tonda çıkan şairleri severim. Nesîmî ve Nef’î gibi… Çok fazla mızmızlandığı gerekçesiyle Fuzûlî’yi kendime yakın bulmam. Toplumsal meseleler, sorunlar, sıkıntılar… Hâsılı insanın varlık alanındaki sorunlarına eğilir mi divan şiiri? Bu saydığınız hususlar, divan şiirinin kusurları olarak yâd edilir kaynaklarda. Öyledir de… Divan şiirinde bu meseleler, şairin nefsinde ya da şahsında ciddi bir zarara neden olmadıkça pek işlenmez. Örnek verelim, Nef’î Efendi kasidesinde önce yere göğe sığdıramadığı Gürcü Mehmet Paşa’ya, beklediğini bulamadığı için “a köpek” redifli bir şiir yazar. Burada muhatabına “Sen kim, âlemin koruyuculuğunu yapmak kim?” gibi cümleler sarf eder. Şeyhî Efendi’nin meşhur Har-nâme’si, kendisini soyan haydutlara duyulan hınçla yazılmıştır. Literatürde “toplumsal hiciv” olarak anılır. Ancak verdiği mesajlar bile tehlikelidir aslında. Şeyhî bu eserinde, yaratılıştan belirli bir sınıfa ait olan kimselerin ne yapsalar ne etseler yükselemeyeceklerini iddia eder. Divan şairinin toplumsal meselelerle ilgili mesajları biraz daha derincedir. Bulunup çıkarılmayı bekler. Örneğin Nâbî, eserlerinin çoğunda doğrudan nasihat üslubu ile insanlara yol gösterse de meşhur bir şiirinde “usandık” redifini kullanarak daha anlamlı bir göndermede bulunur: “Nâbî ile ol âfetin ahvâlini naklet // Efsâne-i Mecnûn ile Leylâ’dan usandık” Burada asırlarca süren bir edebi anlayışın verdiği bıkkınlığı görebiliriz. Diğer yandan Nâbî’ninKarlofça ve Pasarofça anlaşmaları için yazdığı sulhiyyelerde de toplumsal hassasiyetleri bulabiliriz. Şöyle ki bir asır önce gazavatname

42 yazan şairler, yerini toprak kaybedilen anlaşmalardan duyulan sevince bırakmıştır. Edebiyat, türü ne olursa olsun zaten hayattan kopuk olamaz. İnsanın varlık alanına dair sorular, Müslüman bir şair tarafından zaten çözüldüğü için bu meselelere dair yalnızca tevhit ve münacatlarda bazı hikemî ve kelamî düşüncelere rastlarız. Onun dışında Gazâlî’den sonra İslam düşüncesi neyi gerektiriyorsa, divan şairinde de onu buluruz çoğunlukla. Divan şiiri sevgili, rakip ve âşıktan mı ibaret? Yalnızca bunlardan ibaret olduğunu düşünsek bile, şairlerin yaratılışa “aşk” nokta-i nazarından baktıkları düşünüldüğünde, her şeyi kapsayan bir aşk münasebetinden bahsedebiliriz. Tanpınar âşık-maşuk-rakip arasındaki ilişkide toplumsal hiyerarşiyi görür. Sevgili bu anlayışta bir sultandır. Âşık ise, birçok saray adamı ile rekabet halinde olan bir kuldur. Ama divan şiirini bununla sınırlamak doğru olmaz. Bakınız, bazı beyitlerde günümüzdeki doğa belgesellerini andıran sahneler yer alır. Hatta bir sinek dahi şiirde yadırganmayacak şekilde kendisine yer bulabilir eski edebiyatta. Şöyle bir beyit görebilirsiniz: “Ey sevgili! Senin bembeyaz yanağındaki simsiyah benin, sütlaca konmuş sineğe benzer.” Divan edebiyatı, her türlü müşahedeyi estetik malzeme haline getirebilecek bir potansiyele sahiptir. Ancak hep aşk şiirleri ön plana çıkarıldığı için diğer zenginlikler pek bilinmiyor diyebilirim. Sahiden ilahi ve beşerî aşk diye ikiye ayırmak mümkün mü divan şiirinin aşkını? Bu iki aşkı birbirinden, doğası gereği ayırmak da pek mümkün görünmüyor. Çünkü beşerî güzellik de Yaratan’ın kendi güzelliğine duyduğu aşktan ötürü var edilmiştir. Bütün varlığa, Allah’ın sıfatlarının tezahürü gözüyle bakan ya da şiirlerinde bunu işleyen şairlerde tek bir aşk vardır zaten. Öte yandan, dünyevi haz nesnesi olarak aşkı ve sevgilinin güzelliğini işleyen şairler de vardır elbette. Bunları da takip edebiliyoruz. Örneğin bir şairin, doğrudan kendi aşkını dile getirdiği şiirler de kaynaklarda tespit edilebilir. İlginç olanı ise, bu iki aşkın aynı terminolojiyi kullanmasıdır. Ahmed-i Rıdvan’ın Hüsrev ü Şîrîn adlı eserinde Şirin, Hüsrev’e ithafen şu beyti söyler: Cemâlin Mushaf’ın gördüm bana halloldu müşkiller // Umarım feth-i bâb ola gene hüsnün kitabından. Yani “Senin güzel yüzünün Kuran’ını gördüm, benim sıkıntılarım geçti. Umarım, yine güzelliğinin kitabından muradıma ererim.” Bakınız burada, sözü dolandırma yok. Bir kadın, bir erkeğin yüz güzelliği hakkında “Mushaf” tabirini kullanıyor. Çok ulvi ve ilahi diyebileceğiniz söylemler kanlı canlı sevgili için rahatlıkla sarf edilebilir eski şiirde. Günümüzde, bir şair, sevgilisine “Senin evin Kâbe’dir. Ben de onu tavaf ediyorum.” dese yadırganır ya da “Sevgilim” diyerek yaratıcısını kastetse dışlanır. Eski şairler, bu anlamda çok daha fazla irfan sahibi kimseler… Böyle bir ayrıma gitmemişlerdir. Aşk olmadan meşk olmayacağını kabul ederek aşkın tüm tezahürlerini bir ve tek kabul etmişlerdir. Divan şiiri bir güç alanı mı? Padişahların divanları var, mahlasları var. Halk edebiyatı diye adlandırılan şiirlerden neden yazılmadı? Bir padişahın yetişme ortamına bakıldığında, onun saz çalıp 6+5 şiir söyleyeceği bir atmosfere sahip olmadığı görülebilir. Halk şiiri ve divan şiiri arasındaki ayrımı, sosyal tabaka ya da eğitim düzeyi ile izah edemeyiz. Bir kere Türklerin İslam öncesi yaşantısına uzanan halk şiiri geleneği, kaynağını onu üretenlerin yaşam biçimlerinden ve bu yaşam biçiminin doğurduğu ihtiyaçlardan alır. Şöyle diyelim, bir yandan tarım, diğer yandan hayvancılıkla uğraşan ve senenin her günü iş yapmak zorunda olan, taşralı biri için edebi ihtiyacını pratik olarak görecek mahsullere ihtiyaç vardır. Köy odasında tıngırdatılan bir saz, dilden dile anlatılagelen bir destan… Bir de yazılı kültürün donuklaştıramadığı güncel ve dinamik bir yapısı vardır halk şiirinin. Türlü türlü lalaların, cilt cilt kitapların içinde yetişen bir şehzade doğal olarak kendisine örnek olarak gösterilen, nazire yazması beklenen eserlerin izinden gidecektir. Burada bilinçli bir tepki ya da aşağılama söz konusu değildir. Ancak hece veznine “parmak hesabı”, Türk dilinin ifade kudretine “sehl-i mümteni” deyip geçen bir bakış açısının varlığını da görmezden gelemeyiz. Bugün divan şiiri geleneğini devam ettiren şairler var mı? Günümüzde bu yönde şiirler kaleme alan şairlerimiz var elbette. Ancak bir eski edebiyat araştırmacısı olarak onların doğru yolda olduklarını iddia etmeyeceğim. Bazı ediplerimiz de divan edebiyatına ait biçim ve içerik özelliklerinden kimilerini öne çıkaran eserler kaleme alıyorlar. Güncellemek şart tabii ki… Çok basit bir örnek vereceğim, günümüzde harâb u yebâb olan Bağdat’ı divan şiirinde anıldığı biçimiyle ya da Evliya Çelebi’nin gördüğü haliyle mi yâd edeceğiz? Gökteki yıldızların yer altındaki madenleri oluşturduğunu iddia edip akik geçen beyitte Süheyl yıldızını mı anacağız? Dünyayı düz farz edip öküzün boynuzları arasına mı yerleştireceğiz? Rast

43 gitmeyen işlerden ötürü feleği mi suçlayacağız? Bunlar günümüzde, nostaljik birer unsur olarak ironik surette işlenebilir. Divan şiirinin nostaljik bir araç olarak kullanımı konusunda neler söylersiniz? Divan şiiri geleneğinin sınırları Doğu Avrupa’dan Çin’in içlerine, Karadeniz’den Basra körfezine kadar uzanan geniş coğrafyada, devrin bilimsel bilgilerinden komik hurafelerine değin zengin içeriğe sahip bir edebi gelenektir. Bu gelenek, sözün sihir kıvamına erebilmesi için dilin her türlü imkânını da kullanan bir yapı arz eder. Dolayısıyla fantastik bir dünya kurgulamak isteyen yazarlara güzel ve arka planı sağlam bir kurgu dünyası sağlar. Kadim şiirde sabah rüzgârı Hazreti İsa’nın ölüleri dirilten nefesi gibi tabiatı canlandırır. Bahçedeki güller, “Ben güzelim.” iddiasında bulunduktan sonra sevgiliyi görünce utandıkları için kızarmışlardır. Bu dünyada nisan yağmurunun damlası sedefin içine girdiğinde inci, yılanın ağzına düştüğünde zehir olur. Bunlar gönülleri okşayan hayallerdir... Eski şairlerimiz bunları kombine ederek yeni hayallere vücut vermişlerdir. Yeni dünyada bunlara yapılacak göndermeler, esere renk katabilir. Dolayısıyla bu zengin mirasın, edebi kişiliğin merkezine oturtulmamak suretiyle değerlendirilmesi kanaatimce uygun olur. İlginç konuları işleyen divan şairleri var mı? Her ne kadar kadim şiir geleneği deyince “aşk, şarap, kadın” akıllara getirilmeye çalışıyorsa da bu gelenek içinde sıra dışı numunelere rastlamak mümkündür. Soruyu görünce benim aklıma önce Meâlî'nin kedisi için yazdığı mersiye geldi: Gâh tesbîh geçirirdi gehî banlar idi // Âhiret korkusunu bilir idi anlar idi // BûAlî görse zekâsını tanlar idi // N’edelimâh pisi n’eyleyelimvâh pisi… Hiciv sahasında da enteresan beyitler irat edilmiştir. Mesela Nef’î, meşhur Sihâm-ı Kazâ’sında önce çekip giden babasını hedefe koyar: Saâdet ile nedîm olalı peder hâna // Ne mercimek görür oldu gözüm ne tarhâna… Yüksek lisans tezi olarak çalıştığım Fevzî Divanı’nda, şairin düşürdüğü bir beyit, kanımı dondurmuştu. Kendisi sefere gidip döndüğünde ailesinin çoğunun vebadan öldüğünü öğrenince şair şöyle bir tarih düşürmüş: Yüküm hafifledi el-hamdülilâh… Bunlar ilk planda aklıma gelenler. Bazı türlerin isimlerini vermek dahi ne kadar renkli ve ilginç konulara el atıldığı görülebilir: sûr-nâme (saray düğünlerini konu alır), kıyâfet-nâme (insanların dış görünüşünden hareketle onların davranış özelliklerini anlatır), rahşiye (devlet büyüğünün atlarını över), hamâmiye (hamam kültürünü müstehcen şekilde işler) vs. Çok daha ilginç meselelere rastlamak da mümkündür. Muhakkak okunmalı dediğiniz şair ve şiirler nelerdir? Kadim şairlerimizden meşhur olanlarının kendi açtıkları yol ya da temsil ettikleri duyarlılıkları hasebiyle değerlendirilmeleri gerekir. Meselâ XVI. Yüzyılda İstanbul Türkçesini aruza başarıyla uygulayan, beyitlerindeki sanatlarla sizi boğmayan birini arıyorsanız Bâkî Efendi’nin kapısını çalmak zorundasınız. Ben şahsen, Bâkî gibi şiirini basit esprilere yaslayıp söyleyiş güzelliği ile okuru etkileyen şairleri yeğlerim. Mesîhî ve Zâtî de aynı minvalde yazar. Onların gazellerinde basit bir hedonizm (hazcılık) ve akıp giden zamana karşılık nefsinin hakkını verme telaşı görülür. XIV. yüzyıldan Nesîmî, bu şiir geleneğine dair birikimi olanlara haykırır davasını. Necâtî Bey bir asır içinde Türkçe divan şiirinin emekleme evresinden nasıl dörtnala koşma evresine intikal ettiğini sorgulatır bizlere. Arada, cihan hükümdarı Kânûnî, şiirdeki adıyla Muhibbî, dünyada sıhhatin her şeyden önce geldiğini telkin eder. Nef’î, kendisiyle yarışan şairlere, yönettiği hakaretlerle değil; kasidelerindeki poetik açıklamalarla şiir yazmayı öğretir. Şeyh Gâlib bu şiir geleneğinde çok yüksek bir mertebeden el sallayıp elveda eder. Her birinde ayrı bir lezzet vardır kadim şairlerimizin, her ne kadar aynı şeyleri söyleyip durdukları ithamıyla yüzleşseler de… Bu ithamlar elbette, eski eserlerdeki yabancı kelime engeline takılıp onların hiçbirini anlamayan, onları anlamadığı için de hepsini aynı mertebeye koyan amatörlerin hezeyanlarıdır.

44 Divan şiiri bugüne ya da yarına sahici bir şeyler söyleyebilir mi? Bence söyleyebilir. Ancak eski şiirin günümüz dünyasına bırakabileceği en güzel akisler “rezm” kültürüne ait olan unsurlardır. İzah edeyim, eski şiirini dünyevi tarafını iki kısma ayırabiliriz. Bunlardan ilki “bezm” yani yiyip içip güzel sevme ile ilgili bölümdür. Diğeri ise “rezm”dir, yani savaş, gaza, cihat, cenk, kıtal, harp… Bu konuda yazılan şiirlerde dinamik bir söylem bulunduğu dikkati çeker. Unutulmamalıdır ki insanlık tarihi savaşlar üzerine kurulmuştur. Divan şiirinin savaş kısmıyla ilgili manzumeleri en gerçekçi tasvirleri ve en mantıklı yakıştırmaları içerir. Örneğin Gazi Giray’ın şu beytinde hem divan şiiri sevgili tipinin temel özelliklerini hem de ona yüz vermeyip savaşı tercih eden bir komutanın hissiyatını yakalarız: “Râyete meylederiz kâmet-i dilcû yerine // Tûğa gönül vermişiz kâkül-i hoş-bû yerine” Biz, sevgilinin gönül alıcı endamı yerine sancağa âşık oluruz. Güzel kokulu kâkül yerine tuğdaki püsküle gönül vermişiz, diyor şair. Günümüzde uluslararası düzeyde artan gerilim, milletlerin de diri ve dinamik olmasını gerektiriyor. Bunun için de eski şiirdeki rezm kültürü öncelenmeli, milletimizin bu alandaki tarihsel ve edebi mirası yeniden değerlendirilmelidir. Çorum’da kültürel mahfilleri nasıl buluyorsunuz? Çorum, beni büyüleyen doğal ve tarihî güzelliklerinin yanında, muazzam sosyo-kültürel potansiyele sahip bir şehrimiz. Ancak kültürel hayat, birbirinden bağımsız ve habersiz birimler biçiminde devam ediyor. Bu kadar çok âşığı olup da bir âşık kahvesinin bulunmayışı garip geliyor bana. Birçok insan “ilvanlım”ın Çorum türküsü olduğundan bile habersiz. Çorum kültürünü doğal bir şekilde yaşayan ve taşıyan Çorumlular, onu bir Halil İbrahim sofrası suretinde genel kültürü beslemek için bilâ-bedel paylaşıyorlar. Anadolu irfanının gereği olarak bu değeri bir marka olarak tescillemek yerine herkesin istifadesine sunuyorlar. Lakin neticede Çorum’un ve Çorumlunun temel maddi ve manevi değerlerini farklı coğrafyaların malı ya da ürünü olarak görüyoruz kimi zaman. Bu anlamda Üniversitemizin bilimsel ve akademik olarak yaşayan kültürü kayıt altına alması ve ona Çorum damgasının vurulmasına katkı sağlaması gerekiyor. Ozanları, yazarları yalnızca belediyenin düzenlediği organizasyonlarda değil; doğal olarak vücut bulmuş, kendi kendisini çekip çeviren edebi mahfillerde toplayabilmemiz icap ediyor. Çorum’u ekonomik düzeyde temsil eden sanayici ve iş adamlarımızın, onu kültürel olarak da temsil etmek adına, ilgili platformlara destek olması iyi olur. Modern dünyanın ve gençliğin ihtiyaçlarına uygun sanat eserleri ortaya koyanların, kendini tekrar eden ve tedavülden kalkması gerekenlerin -başta benim olmak üzere- yerimize geçmesi de temennimdir. Şehir Defteri dergisiyle ilgili eleştiri ve düşüncelerinizi paylaşır mısınız? Şehir Defteri’nin, yazılı eser üreten herkese açık, Çorum’un yurt genelinde tanıtımına katkı sağlayan, önemli bir platform olduğunu düşünüyorum. Derginin ilk sayısından itibaren, yolculuğuna tanıklık etmiş olmak beni fazlasıyla mutlu etti. Çünkü kaliteli bir baskısı var, ele almaya değer; ulaşım kolaylığı var, çevrimiçi takip edilebiliyor. Kemik bir kadronun, kendini tekrar eden yazılarından oluşmuyor; okunası bir dergi. Umudum, derginin uluslararası düzeyde tanınır olması ve Çorum insanının hasletlerini dünyanın her yerine ulaştırmasıdır. Böylece dünyanın herhangi bir yerinden bir kimsenin “O Belde”yi görme arzusu duymasını isterim. (“O Belde”, Ahmet Haşim’in bir şiirinin adıdır ve derginin isim arayışı esnasında bu başlığı teklif etmiştim.) Emeği geçenlere teşekkür ederim. Bana yer ayırdığınız için ayrıca müteşekkirim.

45 Uç Noktaları Adımladı /Yiğit Gökdere Parıltılar gidişleri ağartmasın Karaltı denizleri Boğalım kalabalıklara Terennümün gülüşüyle Hüzne kat yıldızları kımıldaşan gerdanı Kendime zindan etmek Bu denli zor olmamalı Katlan güvertelere Sensiz siz olamazdın -uyuşmadın zaten hiçBuğuları aldatan sigara yığını Kasvet yüklü bulut kümelerini Kat edemez bilirim Sensin Benim Tekim... Dalıp Giderken /İbrahim Ateş Gittim kendi elimle koymuş gibi Çıkardım çekmecemden hasreti Rüzgâr estikçe burnumun direği sızladı Özgürlüğümü gördüm akşam ezanı ile biten Naftalin kokan gömleğimde imzaların sürmesi Akmış gözlerinden maviyi göğe ısmarlamak için Bir tokat gibi gecemde kederin busesi Gözlerim dünden hazır bir ırmağa akmak için Kışlar hep mandalina mı kokar dalıp giderken Kuşlar şarkıyı unuttu şark görevinde Anılarda mayına basma korkusu ile yürürken Hiçbir şey geçmemiş gibi her şey olduğu yerde

46 DİLİN KOVUĞU – Gülçin Yağmur AKBULUT Dilinin kovuğunda o kadar çok çıkmayan sözcük vardı ki Hayriye ninenin. Ölüme alışılmıyordu mesela, hele yalnızlığa… Bir değil, sanki bin sene olmuştu eşi Fahri dedenin onu bırakıp gideli. Gittiği günden beri gökyüzü güneşsiz, sabahlar karanlıktı. Hissediyordu Hayriye nine, Fahri dedeyle kavuşmalarına az bir zaman kalmıştı. İki oğlu bir kızları olmuştu otuz yıllık mutlu evlilikleri süresince. Çocuklarını gözlerinden bile sakınıp onlara iyi bir gelecek sağlamaları gerekiyordu yaşamları boyunca. Öyle de olmuştu. En büyük çocukları Emre çok başarılı bir dâhiliye doktoru, ortanca çocukları Emel ülkenin gözde avukatlarından biri, küçük çocukları Emrah ise binbaşı olmuştu. Babaları Fahri Bey’in sağlığında ara sıra telefonla hâl hatır sormaları Fahri Bey’in vefatından sonra gün gün azalmış, son zamanlarda da neredeyse tamamen bitmişti. İki buçuk aydır çocuklardan bir haber yoktu. Hastaydı Hayriye nine, dizlerinin dermanı yoktu. Yetmiş bir yılın ağır yükü binmişti sanki yorgun omuzlarının üstüne. İçi içini yiyor, lakin otuz yıllık hayat arkadaşının mezarını bile artık ziyarete gidemiyordu. Hepsi neyse de sol yanı ağrıyordu. En yakın dostunu kaybettiği için ağrıyordu; canından, kanından olan evlatlarının yüreğinde açtığı ölümcül yaralardan dolayı ağrıyordu. En yakın dostu, penceresinin önünde dal budak uzanan yaşça kendisinden epeyce büyük olan çınar ağacıydı. Günde birkaç kez selamlaşır, uzun uzun sohbet eder, sessiz sessiz ağlarlardı onunla. Her ikisi de yalnızdı, kimsesizdi. Evin bahçesinde cevizinden tut köknarına kadar bir sürü ağaç vardı. Zamanla hepsi kurumuş, o ihtişamlı bahçede sadece Fahriye ninenin çınar ağacı kalmıştı. Bir de Ayşe kız vardı. Hayriye nineye birkaç ev uzakta oturuyordu. Talihsiz bir kaza sonucu eşi ve bir yaşındaki kızını kaybeden Ayşe kız, baba evine sığınmıştı. Üç yıl önce eşini kaybeden Sabri amca kızına kol kanat germiş, acılarına merhem olmaya çalışmıştı. Ayşe kız her gün mutlaka Hayriye nineye uğrar, yaptığı yemekten bir tabak götürürdü. Başını Hayriye ninenin dizine koyar, saatlerce kaybettiği eşi ve kızı için beraberce ağlarlardı. Ayşe kız Hayriye ninenin hayattaki tek evladı olmuştu. Hayriye nine üçüz bir acı gibi her gece çocuklarını sayıklıyordu. Mağrur bir acının sularında hiç durmaksızın kulaç atıyordu. Bir yanı kırgın, mecalsiz; diğer yanı özlem ve ümitle doluydu. Ölüme birkaç soluk kala, evlatlarını görme arzusuyla yanıp duruyordu. Pencereden dışarı baktı. Emre, Emel ve Emrah saklambaç oynuyordu. Fahri dede ise bahçedeki çitleri onarıyordu. İçinde dolaşan hatıra ağı, Fahriye nineyi simsiyah bir boşlukta acımasızca savuruyordu. Vakit tamam, “Bu son şehir, son liman...” diye düşündü. Ölüm değil de evlatlarını bir daha görememe korkusuyla bütün vücudunun sarsıldığını hissetti. Hayriye nine birkaç gündür çok hastaydı. Ayşe kız gününün çoğunu Hayriye ninenin yanında geçiriyordu.; yemeğini yapıyor, evini temizliyor, ona zorla da olsa birkaç kaşık çorba içirmeyi başarıyordu. Hayriye nine ara sıra yorgun gözlerini açıyor, Ayşe kıza minnet duygusuyla bakıyor, tekrar gözlerini kapatıyordu. Hayriye nine Ayşe kıza çocuklarıyla ilgili tek kelime söylemiyordu. Fahriye ninenin başucunda uykuya dalan Ayşe kız “Evlatlarım Emre, Emel, Emrah!” diyen bir sesle aniden irkildi. Bu ses Ayşe kızın kalbine binlerce hançer sokup çıkarmıştı. Hızlıca sağı solu karıştırmaya başladı. Birden gözlerinin ışıldadığını hissetti. Gri kaplı bir defterin içinde birkaç telefon numarası vardı. Hemen telefona sarıldı. Sırayla Emre, Emrah ve Emele ait olan numaraları ardı ardınca aramaya başladı. Annelerinin bir komşusu olduğunu, Fahriye ninenin çok hasta olduğunu ve çocuklarını görmeyi arzu ettiğini söyledi. Aldığı cevaplar Ayşe kızı mecalsiz bırakacak kadar derin bir sessizliğe boğmuştu. Kiminin işi çoktu, kimisinin izni yoktu. Sabri dede de kızı Ayşe gibi merhametli bir insandı. Hayriye nine iyice ağırlaşmıştı. Kızına geceleri Hayriye ninenin yanında kalması için izin vermişti. Ayşe kız iki gözü iki çeşme ağlıyor, annesi yerine koyduğu Hayriye ninenin bu durumu için çok üzülüyordu. Acılarıyla yüzleşirken Hayriye nine onun hayattaki tek tesellisi olmuştu. Ya onu da kaybederse hayata nasıl tutunacaktı. Ayşe kızın babası, köyün doktorundan Hayriye ninenin yerinden kalkamadığını söyleyip gelip evinde muayene etmesini rica etmişti. Köye yeni tayin olan doktor bu ricayı kırmamış, gelip Hayriye nineyi muayene etmiş, durumunun ağır olduğunu söyleyerek birkaç kutu ilaç bırakıp gitmişti. Vakit öğlene geliyordu. Hayriye nine ağzında bir şeyler mırıldanarak pencereyi işaret ediyordu. Kulağını Hayriye ninenin dudaklarına iyice yaklaştıran Ayşe kız, Hayriye ninenin “Beni pencereye götür.” sözlerini duydu. Hayriye nine bu cümleyi ısrarla tekrarlıyordu. Ayşe kız bin bir türlü güçlükle Hayriye nineyi pencereye kadar götürmeyi başardı. Ayşe kız gözlerine inanamıyordu. Daha dün yem yeşil olan çınar ağacı bugün kupkuru kesilmişti. Her ikisi de uzun bir süre çınar ağacını izlediler. Ayşe kız omzuna bir ağırlığın bindiğini hissetti. Başını çevirdiğinde Hayriye annesinin sonsuz yolculuğa çıkmış olduğunu fark etti. Hayriye ninenin avucunda bir kâğıt parçası vardı. Fahri dedenin yanına gömülmek istiyordu.

47 TÜRKİYE’M / Dr. Mehmet GÜNEŞ Vuslat nerde başlar, nerede biter, Memleket sevdası başımda tüter, Vatandaki gurbet hepsinden beter; Tarifsiz hüzündür bendeki matem, Alınyazım... Yürek sızım... Türkiye’m. Öyle bir sevda ki kanar içimde, Küllenmez her zaman yanar içimde, Yıllardır çağlayan pınar içimde; Coşkusu muhabbet, köpüğü elem, Alınyazım... Yürek sızım... Türkiye’m. Ay-yıldızlı aşkın al bayrağısın, Türkistan ufkunun han otağısın Hudutlar ötesi sevgi bağısın; Ne mümkün bu aşkı yazamaz kalem, Alınyazım... Yürek sızım... Türkiye’m. Bir Nazlı Gelin”in duvağında gam, Eksilmiyor çilem, bitmiyor tasam, Öksüz ülküleri nasıl anlatsam, Kader mi, keder mi gözlerdeki nem? Alınyazım... Yürek sızım... Türkiye’m. Sakın olmazları isteme benden, Ne geçeriz ne göçeriz biz senden, Ölmeyince can ayrılmaz bedenden; Vatan diye çarpar kalbimiz her dem, Alınyazım... Yürek sızım... Türkiye’m. İsyansız düşlerim dünde kalırken, Susarak konuştuk Tekbir alırken, Gönlümüz yoruldu yol kısalırken; Yıllar yılı kahır, bir ömür sitem, Alınyazım... Yürek sızım... Türkiye’m. Hazana dönse de gönlümün yazı, Güneşi eritir sevgimin közü, Bu aşkı bilmeyen bilmez bizi... Ne bilsin ki sen “Aslı”sın, ben “Kerem”; Alınyazım... Yürek sızım... Türkiye’m. GÜL / Songül ÖZEL Öyle bir hayat yaşa ki... Gül kokuları gelsin gözlerinden Kirpiklerin gül koksun, dilin gül Leblerin Gül ismiyle şereflensin Her kıvrımında gülün üzerine Aşk damlaları düşsün şebnem olup Öyle bir hayat yaşa ki... Gönlünde güllerden buket buket sevdalar Uçup gitsin rüzgârla İklim iklim dolaşarak Ravza'ya Bir muştu olsun dünyadan ukbaya Gül bahçesine girenler Her gün gül yetiştiriyorlar diye Mesrur olsun o Gül-i Ra’na Öyle bir hayat yaşa ki... Dünün, yarının, bugünün Gül yaprakları misali Narin ve kıymetli olsun Hiçbir mücevherle ölçülemesin Sendeki o gül yürek Semadan el sallasın melekler Selam versin gülfidanlarına Selam versin gül yolunda olanlara

48 SALON DÜNYA /Şahin ERTÜRK Düğün! Şenlik her haliyle! Dünya evine girmek! Bir yastıkta kocamak! Atalardan gelen anlayış… -İyi akşamlar! Allah hayırlı eylesin Rasim Bey. -Teşekkür ederim Ali Kemal Bey. Rasim Beyin davetine katılmamız iyi oldu. Kalender bir komşu... Depremzede aileye sahip çıktı. Bizim yapamadığımızı hakkıyla yaptı. Gönül adamı maşallah! Müzik hoş. Kanun taksimi. Dinlendirici. İç ses gibi. Benim iç sese eşlik ediyor. Ama sesim artı -eksi karışık akıyor. Dip dalgalar bulandırıyor zihnimi. Yaşlılığa doğru hızla... Dinç kalmanın gereğini... Çiğ kuruyemiş faydalıymış. Bu, aklımda kalsın. Çocuklar büyüyor, evleniyor. Onlar da anne baba oluyor. Masaların çoğu dolmuş. Damat, daha dünkü çocuk! Adı? Mecnun. Pazarlamacılık yapıyor ya. O Mecnun, bu Mecnun! Rasim Bey, niçin “Mecnun” ismini verdiyse çocuğuna? Evleniyor Mecnun! Hangi Mecnun? Bende de garip sorular modern zamanda! İyi ki üç beş kitap okumuşluğum var. Kimse duyup bilmesin aklımdan geçenleri. Kim olacak komşunun oğlu. Fuzuli’nin Mecnun kahramanı değil ya! Muradına erip Leyla’sına kavuşamamış garip! Her düğünde böyle oluyor. Leyla aşığı Mecnun’un inişli çıkışlı yolculuğuna eşlik ediyorum neredeyse. Ne yeme içmenin ne de sazın sözün tadına varıyorum. O çöl âleminde (mehtabı ne güzel olur!) merhale merhale gidişi Mecnun’un aşka. Kalbimi teskin edici bir kanaate varıp rahatlayamadım bir türlü, Leylasını hesaba katarak yorumlayabilsem Fuzuli’nin hikâyesini... Dalgalanmalar yaşıyorum. Marmara gibi… Gitgeller... Bu salondan o dünyaya. Karşı kıyı Avrupa… Aşk, değerler âlemiyle kıvamını bulur tabii ki. Fuzuli’nin aşk kitabı Mesnevi’ye ancak bu izlekten girebilirim, belki. Düğündesin Ali Kemal, dalma derine. Salonda kal. Salon! Hakikaten şehrin en ihtişamlısı, pahalıdır tabii. Sahildekiler genelde böyle. Fakat güzel yapılmış. Tavan yüksek. Modern mimari. Işıklandırması harika. Ses fazla ama insana gürültü rahatsızlığı vermiyor. Sahne hâkim konumda. Org, bağlama, darbuka, gitar, ney... Ney yok. Salon doldu neredeyse. Bizim masa da. Herkese “merhaba” dedim. Dalıyorum düşüncelere, bari göz temasını kesmeyeyim. -Teşekkürler Fatma Hanım. Siz de iyisiniz inşallah. -Evet, iyiyiz Kâmil toruna bakıyor, o sebeple gelemedi. -Selamımı iletin lütfen.

49 Şu telefon bir türlü susmadı be! Titreşime aldım yine. Dırrr… Tamamen kapatsam arayan soran oluyor. Sosyal medya canlı! Önemli haberler, yorumlar… Şey ölmüş. Kitabını okuduydum. M. Kundera. “Son varoluşçu yazar” kabul ediliyor ya. Mizahı, eleştirisi kuvvetli! Otuz yıl kadar evvel romanının tartışması. Söyleşiyi dinlemiştik. Bak ürperdim anımsayınca o sinemanın bulunduğu sokaktaki kargaşayı. Keşke geçmeseydim oradan. Söyleşi salonundan taşan Kundera taraftarı ve karşıtlarının tekmelerinden biri arkadaşımın beline değmişti. Az kalsın belinden engelli durumuna… Sinemanın önünde daha sert olmuştu kavga. Ucuz kurtulduk. Nereden nereye, bunca yıl sonra bir düğünde aynı korkuyu tekrar hissettim Kundera bağlamlı. Prag’da doğum büyümüş, Paris’te yaşamış, daha çok orada düşünüp yazmış. İki dünya savaşında alt üst olan Batı’nın iç sürgünü... İç göçmeni. Modern insanın nefs bunalımını kavramış ve onu felsefi boyutlarıyla... Çözümleyen bilinç. Tartışan yazar. Prag baskınıyla oluşan umutsuzluk ve yıkıntıyı gören, o enkazın altından ses verebilen uyanık yazar. İki dilde üretmiş. Fuzuli üç dilde… Ali Kemal kendine gel. Düğündesin. Çorba geldi. Kaşık zamanı. Kullan kaşığı. Leyla ile varlığını idrak eden Mecnun da bir bakıma varoluşunu kemale erdirme derdiyle aklını bir kenara koyup yanıp tutuşarak dünyayı dar ediyordu kendine. Biri Doğu, biri Batı... “Var Olmanın Dayanılmaz Hafifliği” demiş Kundera. “Hafiflik” kelimesi anlamca ağır, derin, yoğun o kitabında. Kundera ile Fuzuli’nin mecaz farkı, tema ayrılığı da var eserlerinde. Nitelik, cevher, deyiş farklı... Dönem ve dünya apayrı… Daha çok Fuzuli’de... Kavrayamadım Mecnun diliyle konuşan şairi. Demiş ki: “Mecnun’un ancak adı var gerçek Mecnun benim.” Gerçeği, sahtesi (değil mecazı) mi kalmış eser bunca sevilince. Zaten halk masalıymış aslı yani ilk hali. Neşeli, kıvrak bir türkü… Neşesiz hayat, bayat derler, doğru. Hayatın tazeliği yeni neşelenmelerde… Sonuna kadar oynamak lazım! Oyun insanı uyandırıyor. İmreniyorum şu güzel güzel oynayanlara. Susmuyor telefon. Sosyal medyalı bu dünyada kendi halinde kalmak zor! Yine bir haber! “Son dakika!”, “Kaçak göçmenlerle dolu bot Akdeniz’de İtalya yakınlarında alabora…” Göç. Dünya, göç gezegeni. Fuzuli’nin devrinde de göç, göçerlik. Vardır tabii. Rahat vermeyecek bana. Titreşiyor aralıksız. Bir kez daha bakayım. Duramıyorum bakmadan. Elim gidiyor. “Son dakika: Nükleer Santral çevresinde yoğun çatışmalar!” Çernobil gibi olmasa bari! Azıcık bir neşem vardı. Sessize alayım telefonu. Masada dursun ters çevireyim. Herkesin telefonu masada, elinde... Bazıları iki, üç kameralı mı? Akıllı telefon. Niye akıllı demişler ki? Yapay zekâdan dolayı mı? Öyle ya. Fotoğraf çekiyor çoğu. Özçekim. İster istemez dâhil oluyorum. Fotodünyadayız artık. Rahat olayım düğün sona erecek neredeyse. Hanım gelebilseydi dans ederdik. İspanyolca çalıyor. Akdeniz duygusallığı, coşkusu... Ritim kalbi uçuruyor. Dünyanın derdi biter mi? Bin kaygı bir borç ödemez demişler eskiler. Asla ödemiyor. Olur olmaza kafanı takıp uykunu, neşeni kaçırmayacaksın. Dinçlik için. Telefon çağın nimeti. Ölçülü kullanırsan, iyi! Çok çok iyi! Düğün her haliyle hayatın kendisi. Yemesi içmesi. Oyunu eğlencesi. Şen kalabalık. Seviyorum düğüne katılmayı eskiden beri. Bir şekilde eğleniyor insan ortama girince. Bak, bu şarkı güzel. Güftesi, ezgisi... Yorum da. İnsanın içi açılıyor. Salon müthiş. Yüksek tavan, tabandan tavana cam pencere dışarıdaki denizin içinde hissediyor insan kendini. Dalgalar köpüklü. Deniz her yönüyle iklimi, coğrafyayı, kültürü dahası hayatı kökten etkiliyor, bu kesin. Bağlamanın havası bambaşka! O olmayınca eksik kalıyor bir tarafı şarkının, türkünün. Hatice Hanım da eşiyle geldi. -İyi akşamlar Hatice Hanım -Teşekkür ederim Hatice Hanım. Merhaba Necmi Bey. Şarkı bitti. Hepsini dinleyemedim. Düğünlerde de gelen giden akışı insanı kendi haline bırakmıyor. Gelinle damat eğleniyor. Allah mesut etsin. Herkesi. Mutluluk tatlı rüya! Onun uykusuna dalmak. Alkış... Müthiş coşku. Alkış. Tempo. Heyecan insanı sarıyor. On altı kişiyiz masada: Kadınlar, erkekler, çocuklar, gençler. Sicilya civarında alabora olmuş! Annem ağlar günlerce duyarsa bu bot olayını.

50 Duyar radyodan televizyondan. Alıştırarak ben söylesem... Her kazaya, belaya, olaya yana yana ağlıyor. Dayımı, küçükken bir kazada kaybettiğinden beri tutamaz olmuş kendini. Onu doktora götürsem... Belki sakinleştirici ilaç verir. Cep telefonu devamlı gıdıklıyor kişiyi. Dikkatini dağıtıyor. Eline, parmaklarına sahip olmasan gözlerin ekranına yapışıyor kalıyor. Telefon değil ki sadece. Radyo, televizyon, teyp, sinema... Hayırlı hayırsız ne varsa âlemde bunun içinde. Tamamen kapatsan bir türlü, kapatmasan bin türlü. Titreşime alıyorsun yine dürtüyor. İnsanın kalbini, beynini avucuna alıyor neredeyse. Yeğen arıyor bak. Yine bir müşterisiyle kavga etmiştir. Şiddet... Hayatı şiddet. Sakin bir saati, nizasız bir günü yok. “Mehtabım diyerek sana.” Güzel ve eski şarkı. “Mehtabım… Mehtap!” Yeni şarkılarda, şiirlerde yok artık mehtaplı bakış! Şehirlerin parlak ışıkları onu gizliyor, uzak tutuyor insanın gözünden. Salon boşalıyor. Düğünde, bayramda, acıda toplanıveriyor çok şükür insanımız. Ne nimet! Bugünkü dünyada. “Benlik dünyası” diyenler de var bu yeryüzüne. -Merhaba Selami Bey! Senin düğün ne zaman? - “Bir hafta sonra… Ulaştırırım sana da davetiye. -Beklerim. Hayırlı olsun şimdiden. -Sen evlendirdin çocukları, kurtuldun. Darısı bize. -Allah yardımcınız olsun. İyi akşamlar. Telefon yine. Herkes telefonuna bakıyor. Bir şey mi oldu? “Uzmanlar uyarıyor: “Kuraklık kapıda! Değişen iklim koşulları gezegenimizi…” Sosyal medya da haberle yorumla dolu. Bilmem ne olacak bu haber âleminin sonu... İnsanın gözü, kulağı, kafası, gönlü haber akışıyla yorula yorula. Dinçlik kalmıyor. Şurada iki türkü dinleyemedim canı gönülden. Gerçi yabancı şarkılar fazla. Oyun havaları başlar birazdan. Rahmetli Neşet Ertaş’ın türküsü. İçten söylerdi, ta ciğerden. Neşesi ve hüznü bir bütündü Neşet ustanın. Cep huzursuz gene! Flaş! “C… Futbol kulübü bombayı patlattı. Doksan sekiz milyon dolarlık transfer!” Ticaret. Piyasa. Alım satım. Dünyanın tekerleğini bunlar döndürüyor. İş! Ekmek demek iş! Ben gençliğimde çalışıp biriktirmezsem, o şehrin yakınındaki tarlayı almazsam, şimdi on üç tane hobi bahçesi sahibi olabilir miydim? Şimdi güç yeter mi onların her birine? Aklını fikrini sadece kitaba bağlasan... Edebiyat, felsefe lazım ama… İşin bir de öbür tarafı var. Gidişata göre adımını atacaksın... Düğün, güzel. Maliyeti var her güzelliğin, gerçek bu. Dinçlik, moral ile tamama gider. “Hayatını yaşa!” diyor Mehmet oğlum. Bağı bahçeyi satarak mı, demiyorum. Kendi anlasın istiyorum. Bak şu salona. Ha salon, ha dünya! Büsbütün her bir şey... Ayrı gayri yok. İki sanatçıya yani Fuzuli ile Kundera’ya bir okur. Biri güneşi doğarken anlatıyor hikâyesini, diğeri batarken. Ben hangi zaman diliminden okusam ki önce? Anlayabilsem. Rasim Beye eyvallah deyip çıkayım şuradan. Oyun dinçlik veriyor ruha bedene, ille de oyun neşesiyle. Bak salon enerji doldu, herkesin yüzü gülüyor, öyle hissediyorum. Mutlu olmak hakkıdır herkesin Ali Kemal! Gülüver gitsin be. Tebessümün kalsın salon dünyasında.