นิราศภูเขาทอง

เนือ้ เรอ่ื งนริ าศภูเขาทอง

บันไดมสี ด่ี า้ นสาํ ราญรน่ื ต่างชมชนื่ ชวนกนั ขน้ึ ชนั้ สาม
ประทกั ษณิ จนิ ตนาพยายาม ได้เสรจ็ สามรอบคาํ นบั อภวิ นั ท์

★บันไดมี ๔ ด้าน คณะของสุนทรภชู่ วนกนั ขน้ึ ไปช้นั ๓ ตั้งใจเดินวน
ขวา ๓ รอบจนครบกก็ ราบเจดยี ์

เนื้อเรือ่ งนริ าศภเู ขาทอง

มหี อ้ งถา้ํ สาํ หรบั จดุ เทยี นถวาย ดว้ ยพระพายพดั เวยี นอยเู่ หยี นหนั
เป็นลมทกั ษณิ าวรรตนา่ อศั จรรย์ แตท่ กุ วนั นชี้ ราหนกั หนานกั

★มีห้องท่ีเป็นถํ้าสําหรับจุดเทียนเพราะลมจะพัดแรงพาธูปเทียนดับ
ตอนนั้นบังเกิดส่ิงอัศจรรย์มีลมพัดเวียนขวาราวกับจะเวียนเทียนด้วย
ทุกวนั นี้พระเจดยี เ์ กา่ และทรุดโทรมมาก

เน้ือเรือ่ งนิราศภเู ขาทอง

ท้ังองคฐ์ านราญรา้ วถงึ เกา้ แฉก เผยอแยกยอดทรดุ กห็ ลดุ หกั
โอเ้ จดยี ท์ ส่ี รา้ งยงั รา้ งรกั เสียดายนกั นึกนา่ นา้ํ ตากระเดน็

★ที่ฐานร้าวถึงเก้าแฉก ท่ียอดก็หัก องค์พระเจดีย์ก็ทรุด เป็นเพราะเจดีย์
ไม่มีคนคอยดแู ล นึกแลว้ เสียดายจนน่ารอ้ งไห้

เน้ือเรอ่ื งนิราศภูเขาทอง

กระนห้ี รอื ชอ่ื เสยี งเกยี รตยิ ศ จะมหิ มดลว่ งหนา้ ทนั ตาเหน็
เป็นผดู้ มี มี ากแลว้ ยากเยน็ คิดกเ็ ปน็ อนจิ จงั เสยี ทงั้ นน้ั ฯ

★แล้ววจะเทียบอะไรกับชื่อเสียงเกียรติยศของมนุษย์ ก็คงหมดไป
ในไม่นาน เหมือนกับเป็นผู้ดีแล้วลําบาก เป็นคนมั่งมีแล้วยากจน
คิดแล้วทุกอยา่ งไมแ่ ท้เทย่ี ง

เน้ือเรื่องนริ าศภูเขาทอง

ขอเดชะพระเจดยี ค์ รี มี าศ บรรจธุ าตทุ ต่ี ง้ั นรงั สรรค์
ข้าอตุ สา่ หม์ าเคารพอภวิ นั ท์ เป็นอนนั ตอ์ านสิ งสด์ าํ รงกาย

★ขอเดชะแห่งเจดีย์ภูเขาทองซึ่งบรรจุพระบรมสาริกธาตุ สุนทรภู่
ขอให้ทไี่ ดม้ ากราบในคร้ังนใ้ี ห้เป็นบญุ เพือ่ เป็นอานสิ งสใ์ ห้พน้ ภยั ต่าง ๆ

เน้ือเรอื่ งนริ าศภูเขาทอง

จะเกดิ ชาตใิ ดใดในมนษุ ย์ ใหบ้ รสิ ทุ ธสิ์ มจติ ทค่ี ดิ หมาย
ทงั้ ทกุ ขโ์ ศกโรคภยั อยา่ ใกลก้ ราย แสนสบายบรบิ รู ณป์ ระยรู วงศ์

★ถ้าจะเกิดชาติไหน ๆ ก็ขอให้ตนบริสุทธิ์ทั้งกายและใจ ท้ังความทุกข์
ความโศกอยา่ ไดม้ าใกล้ สบายไปตลอดกาล

เนอื้ เรอื่ งนริ าศภเู ขาทอง

ทง้ั โลโภโทโสแลโมหะ ให้ชนะใจไดอ้ ยา่ ใหลหลง
ขอฟงุ้ เฟอ่ื งเรอื งวชิ าปญั ญายง ทัง้ ใหท้ รงศลี ขนั ธใ์ นสนั ดาน

★ท้ังความโลภ โกรธ หลง ขอให้ตนชนะได้ ขอให้มีสติปัญญา
หลกั แหลม ใหม้ ศี ีลธรรมอยใู่ นใจ

เน้อื เรอื่ งนริ าศภเู ขาทอง

อกี สองสงิ่ หญงิ รา้ ยแลชายชวั่ อยา่ เมามวั หมายรกั สมคั รสมาน
ขอสมหวงั ตงั้ ประโยชนโ์ พธญิ าณ ตราบนพิ พานชาตหิ นา้ ใหถ้ าวรฯ

★ท้ังความโลภ โกรธ หลง ขอให้ตนชนะได้ ขอให้มีสติปัญญา
หลกั แหลม ใหม้ ีศีลธรรมอยูใ่ นใจ

เนอื้ เรอ่ื งนริ าศภูเขาทอง

พอกราบพระปะดอกปทมุ ชาติ พบพระธาตสุ ถติ ในเกสร
สมถวลิ ยนิ ดชี ลุ กี ร ประคองซอ้ นเชญิ องคล์ งนาวา

★พอก้มลงกราบพระพุทธรูปเงยขึ้นมาก็เห็นดอกบัว และก็เห็นพระบรม
สารรี กิ ธาตอุ ยู่ในเกสรก็ดใี จมาก และช้อนประคองลงเรอื

เนื้อเร่ืองนริ าศภูเขาทอง

กับหนพู ดั มสั การสาํ เรจ็ แลว้ ใสข่ วดแกว้ วางไวใ้ กลเ้ กศา
มานอนกรงุ รงุ่ ขนึ้ จะบชู า ไม่ปะตาตนั อกยง่ิ ตกใจ

★พอหนูพัดกราบไวเ้ สรจ็ แล้วกใ็ ส่พระบรมสารีรกิ ธาตุไวใ้ นขวดแก้ว
แลว้ กว็ างไวใ้ กลศ้ รี ษะเมอื่ นอน ต้งั ใจว่าจะไปนอนที่กรุงศรีอยุธยาและ
รุ่งเช้าจะบูชาพระบรมสารีริกธาตุแต่พอต่ืนมามองไม่เห็นพระบรม
สารีรกิ ธาตกุ ็ตกใจอยา่ งมากทง้ั ที่วางไว้ใกล้ศรี ษะ

เนื้อเรื่องนริ าศภูเขาทอง

แสนเสยี ดายหมายจะชมบรมธาตุ ใจจะขาดคดิ มานาํ้ ตาไหล
โอบ้ ญุ นอ้ ยลอยลบั ครรไลไกล เสียนา้ํ ใจเจยี นจะดน้ิ สน้ิ ชวี นั

★สนุ ทรภู่วา่ เปน็ เพราะบญุ ตนนอ้ ยทาํ ให้พระธาตุลอยนํา้ ไปไกล

เน้อื เร่อื งนิราศภเู ขาทอง

สดุ จะอยดู่ อู นื่ ไมฝ่ นื โศก กําเรบิ โรครอ้ นฤทยั เฝา้ ใฝฝ่ นั
พอตรตู่ รสู่ รุ ยิ ฉ์ ายขนึ้ พรายพรรณ ใหล้ อ่ งวนั หนงึ่ มาถงึ ธานฯี

★สนุ ทรภคู่ ดิ วา่ ไมส่ ามารถอยู่ทเ่ี จดีย์ภูเขาทองต่อได้เพราะจะยิง่ เศร้า
โศกและร้อนใจย่ิงขึ้น พอเช้าตรู่พระอาทิตย์ข้ึนส่องฉาย ก็ล่องเรือถึง
กรุงเทพฯโดยใช้เวลาเดินทาง ๑ วัน

เนือ้ เร่อื งนิราศภูเขาทอง

ประทบั ทา่ หนา้ อรณุ อารามหลวง ค่อยสรา่ งทรวงทรงศลี พระชนิ สหี ์
นิราศเรอ่ื งเมอื งเกา่ ของเรานี้ ไว้เปน็ ทโี่ สมนสั ทศั นา

★ถึงหน้าวัดอรุณก็ค่อยสร่างจากความเศร้าเพราะได้กราบพระพุทธรูป
นริ าศภเู ขาทองของสุนทรภ่เู รอ่ื งนี้ไว้เป็นทอี่ า่ นเมอ่ื เศรา้ จะไดม้ คี วามสุข

เนอ้ื เร่อื งนิราศภเู ขาทอง

ด้วยไดไ้ ปเคารพพระพทุ ธรปู ท้งั สถปู บรมธาตพุ ระศาสนา
เป็นนสิ ยั ไวเ้ หมอื นเตอื นศรทั ธา ตามภาษาไมส่ บายพอคลายใจ

★เพราะได้ไปกราบไว้พระพุทธรูป ทั้งกราบไว้พระบรมสารีริกธาตุ
เพราะคนทนี่ บั ถอื ศาสนาพทุ ธเมอื่ ไมส่ บายใจกจ็ ะกราบไหวพ้ ระพทุ ธรูปเพื่อให้
สบายใจ

เน้ือเรอ่ื งนิราศภูเขาทอง

ใช่จะมที ร่ี กั สมคั รมาด แรมนริ าศรา้ งมติ รพสิ มยั
ซง่ึ ครวญครา่ํ ทาํ ทพี ริ พ้ี ไิ ร ตามนสิ ยั กาพยก์ ลอนแตก่ อ่ นมา

★ตอนน้ีสุนทรภู่ใช่ว่าจะมีคนรักหรือพ่ึงจะจากรักมา แต่ที่กล่าวถึง
ผ้หู ญิงกเ็ พราะเปน็ ธรรมเนยี มการแตง่ นริ าศแต่โบราณ

เนื้อเรอื่ งนริ าศภูเขาทอง

เหมอื นแมค่ รวั คว่ั แกงพะแนงผดั สารพดั เพยี ญชนงั เครอื่ งมงั สา
อนั พรกิ ไทยใบผกั ชเี หมอื นสกี า ต้องโรยหนา้ เสยี สกั หนอ่ ยอรอ่ ยใจ

★เหมอื นแม่ครัวจะปรงุ อาหารประเภทพะแนงนอกจากจะใสเ่ ครื่องปรงุ และ
เน้ือสัตวแ์ ลว้ ยังตอ้ งใสพ่ ริกไทยใบผักชีเพื่อเพ่ิมความนา่ รบั ประทานแก่อาหาร
และผ้หู ญิงกเ็ หมือนพรกิ ไทยใบผักชเี พือ่ นใหน้ ิราศนน้ี า่ อา่ น

เนอ้ื เร่ืองนิราศภเู ขาทอง

จงทราบความตามจรงิ ทกุ สงิ่ สน้ิ อย่านกึ นนิ ทาแถลงแหนงไฉน
นักเลงกลอนนอนเปลา่ กเ็ ศรา้ ใจ จึงรํา่ ไรเรอ่ื งรา้ งเลน่ บา้ งเอยฯ

★ขอให้ทราบความจริงทุก ๆ อย่างว่าสุนทรภู่ไม่ได้มีผู้หญิงเลย
ขออย่าได้นินทาให้เสียหาย เพราะคนที่มีความสามรถในเชิงกลอนจะ
นง่ั ๆ นอน ๆ กจ็ ะน่าเบ่ือและเศรา้ ใจ จงึ จะตอ้ งแต่งกลอนเพ่ือคลายเหงา
และคลายความเศรา้ ใจ และใหไ้ ดผ้ ลงานเปน็ ทปี่ ระจักษ์

วเิ คราะห์คุณคา่ เนอ้ื หานริ าศภูเขาทอง

สะท้อนวถิ ชี วี ติ และวฒั นธรรม

การตดิ ตอ่ ค้าขาย

★บรรยายสภาพบา้ นเมอื งและวถิ ชี วี ติ ผคู้ น ตลอดจนบรรยากาศของ
สถานท่ี เชน่ ภาพการคา้ ขายทด่ี าํ เนนิ ไปอยา่ งคกึ คกั

วเิ คราะหค์ ณุ คา่ เนอื้ หานิราศภูเขาทอง

สะทอ้ นวถิ ชี วี ติ และวฒั นธรรม

ชุมชนชาวตา่ งชาติ

★การตง้ั บา้ นเรอื นของชาวตา่ งชาตทิ ม่ี มี านานแลว้ มคี ตคิ วามเชอื่ ทมี่ ี
การผสมผสานกบั วฒั นธรรมและวถิ กี ารดาํ เนนิ ชวี ติ ของสงั คมไทย

วเิ คราะหค์ ณุ ค่าเนอื้ หานริ าศภเู ขาทอง

สะท้อนวถิ ชี วี ติ และวฒั นธรรม

การละเลน่ และงานมหรสพ

★เช่น งานฉลองผา้ ปา่ ทว่ี ดั พระเมรุ การรอ้ งเพลงเกย้ี วกนั ระหวา่ ง
หนมุ่ สาวชาวบา้ น

วเิ คราะหค์ ณุ ค่าเนอ้ื หานริ าศภูเขาทอง

ตํานานสถานท่ี

★เน้ือหาเป็นการพรรณนาการเดินทาง จึงมีการบอกเล่าเร่ืองราว
ความเป็นมาของสถานที่ เช่น วัดประโคนปัก ท่ีมีการปักเสาประโคน
เพื่อปันเขตแดน

วเิ คราะหค์ ุณคา่ เนอื้ หานิราศภูเขาทอง

ความเชอ่ื ของคนไทย

★ส่วนใหญ่เป็นความเช่ือทางพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะเร่ือง
นรก-สวรรค์ เช่น ความเช่ือเร่ืองการคบชู้ ที่จะต้องตกนรก และปีน
ตน้ ง้วิ

วเิ คราะหค์ ณุ คา่ เนอื้ หานริ าศภูเขาทอง

แง่คดิ เกยี่ วกบั ความจรงิ ของชวี ติ

★มีการสอดแทรกข้อคิด คติการดําเนินชีวิตตามหลักคําสอนของ
พระพทุ ธศาสนา การเลอื กคบคน การไม่ประมาท และการพดู

วเิ คราะหค์ ุณคา่ วรรณศิลปน์ ริ าศภเู ขาทอง

การเล่นเสยี ง การเลน่ เสยี งสมั ผสั ในวรรค ทง้ั สมั ผสั สระและสมั ผสั อกั ษร

ดนู ํ้าวง่ิ กลง้ิ เชย่ี วเปน็ เกลยี วกลอก กลับกระฉอกฉาดฉดั ฉวดั เฉวยี น
บา้ งพลงุ่ พลงุ่ วงุ้ วงเหมอื นกงเกวยี น ดเู วยี นเวยี นควา้ งควา้ งเปน็ หวา่ งวน

★สัมผัสในวรรค เชน่ ว่ิง-กลิ้ง, เช่ยี ว-เกลยี ว, ฉอก-ฉาด-ฉัด

วเิ คราะห์คุณคา่ วรรณศิลป์นริ าศภเู ขาทอง

ความเปรยี บลกึ ซงึ้ กนิ ใจ ถอ้ ยคาํ เปรยี บเปรยทสี่ รา้ งอารมณส์ ะเทอื นใจแกผ่ อู้ า่ น

เมื่อเคราะหร์ า้ ยกายเรากเ็ ทา่ นี้ ไม่มที พ่ี สธุ าจะอาศยั
ลว้ นหนามเหนบ็ เจบ็ แสบคบั แคบใจ เหมอื นนกไรร้ งั เรอ่ ยเู่ อกา

★แสดงถงึ การคราํ่ ครวญโศกเศรา้ ซ่งึ ตรงกบั ลลี าวรรณคดไี ทย “สัลลาปงั คพิสัย”

วิเคราะห์คุณค่าวรรณศลิ ป์นริ าศภูเขาทอง

การใชค้ าํ เพอื่ สรา้ งจนิ ตภาพ การพรรณนาดว้ ยถอ้ ยคาํ ทเี่ รยี บงา่ ยแตเ่ หน็ ภาพชดั เจน

จนแจม่ แจง้ แสงตะวนั เหน็ พนั ธผ์ุ กั ดนู ่ารกั บรรจงสง่ เกสร
เหลา่ บวั เผอื่ นแลสลา้ งรมิ ทางจร ก้ามกงุ้ ซอ้ นเสียดสาหรา่ ยใตค้ งคา

★แสดงถึงการพรรณนาให้เห็นภาพบรรยากาศระหว่างการเดินทางทําให้ผู้อ่าน
เกิดจินตนาการ

นริ าศภูเขาทอง

นิราศภูเขาทองมีลกั ษณะการแต่งแบบกลอนนิราศ จึงได้ปรุงเรื่องขึ้น
ตามขนบนิราศ คือ กล่าวถึงการเดินทางและรําพึงถึงนางอันเป็นที่รัก
แต่มิได้มีการจากหญิงคนรักจริง เพียงแต่สมมติขึ้น ตามนิสัยกาพย์กลอน
แตก่ ่อนมา นอกจากน้ีนิราศภูเขาทองยงั เปย่ี มดว้ ยคณุ ค่าทง้ั ดา้ นเน้ือหาและ
วรรณศลิ ป์จึงควรค่าแก่การอ่านเป็นอย่างยิ่ง