ASA JAWA/X/SMA/SEM. 1 1 3 WULANGAN KAPING SIJI ARTIKEL 1. Kompetensi Inti KI 1 : Menghayati dan mengamalkan ajaran agama yang dianutnya KI 2 : Menghayati dan mengamalkan perilaku jujur, disiplin, tanggungjawab, peduli (gotong royong, kerjasama, toleran, damai), santun, responsive dan pro-aktif dan menunjukkan sikap sebagai bagian dari solusi atas berbagai permasalahan dalam berinteraksi secara efektif dengan lingkungan sosial dan alam serta dalam menempatkan diri sebagai cerminan bangsa dalam pergaulan dunia. KI 3 : Memahami,menerapkan, menganalisis pengetahuan faktual, konseptual, prosedural berdasarkan rasa ingin tahu tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya, dan humaniora dengan wawasan kemanusiaan, kebangsaan, kenegaraan, dan peradaban terkait penyebab fenomena dan kejadian, serta menerapkan pengetahuan prosedural pada bidang kajian yang spesifik sesuai dengan bakat dan minatnya untuk memecahkan masalah KI 4 : Mengolah, menalar, dan menyaji dalam ranah konkrit dan ranah abstrak terkait dengan pengembangan dari yang dipelajarinya di sekolah secara mandiri, dan mampu menggunakan metoda sesuai isi keilmuan 2. Kompetensi Dasar Menghargai dan men-syukuri keberadaan bahasa daerah sebagai anugerah Tuhan Yang Maha Esa untuk meningkatkan pengetahuan dan keterampilan berbahasa daerah, serta untuk melestarikandan mengembangkan budaya daerah untuk didayagunakan sebagai upaya pembinaan dan pengembangan kebudayaan Nasional. 3. MATERI : ARTIKEL 4. TUJUAN PEMBELAJARAN . B
2 3.1 Siswa menjelaskan struktur artikel 3.2. Siswa menjelaskan jenis artikel 4.3. Siswa meringkas artikel 4.4. Siswa menanggapi artikel 4.5. Siswa menulis artikel sederhana A. KATRANGAN Artikel yaiku karangan nyata sing jangkep kanthi dawa tartamtu sing digawé kanggo disebaraké lumantar ariwarti, kalawarti, buletin, lsp. Panulisan artikel ndarbèni ancas kanggo ngandharaké gagasan lan fakta sing bisa ngyakinaké, nggulawentah, lan nyenengake sing maca. Déné ing Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI), artikel yaiku karya tulis jangkep, tuladhané lapuran pawarta utawa esai ing ariwarti, kalawarti, buletin lsp. Artikel kuwi karangan non-fiksi kang njlèntrèhaké sawijiné pokok perkara kanggo dimot ing ariwarti, kalawarti, buletin, lan médhia liyané. B. Wewangunan (struktur) Artikel a. Irah irahan b. Pada pambuka c. Pada rembagan (isi) d. Pada panutup utawa simpulan C. Jinising Artikel 1. Artikel eksploratif, artikel kang nuduhaké fakta miturut kajian panulisané. 2. Artikel eksplanatif, artikel kang isiné katrangan babagan sawijiné perkara kanggo dimangertèni sing maca. 3. Artikel dhèskriptif (nggambarake), artikel kang nggambaraké babagan sawijiné pokok perkara kang kadadéyan ing masyarakat. Saéngga wong kang maca kaya weruh, ngrungokaké, lan ngrasakaké babagan kang ditulis. Tuladha : Lemari wesi kelir klawu, kang mapan ana pojok kantor guru, wis rusak. lawange wis ora bisa diinepake, tur teyengen sisan. Rak- rakane ya wis padha peyok. Mula ya wis ora kuwat nyangga buku - buku utawa piranti liyane kang arep disimpen ana kono. Museum Diponegoro 4. Artikel prèdhiktif, artikel kang isiné pètungan utawa ramalan babagan apa kang bakal kadadèn miturut pètungan panulis. 5. Artikel preskriptif, artikel jinis iki mènèhi tuntunan marang pamaos supaya ora klèntu utawa kliru. 6. Artikel naratif (nyeritakake), kang kanthi prasaja uga diarani crita. Ing artikel narasi ana prastawa utawa kadadéyan ing sawijining wektu. Ing kadadéyan iku ana uga tokoh kang lagi ngadhepi masalah. a. Narasi Ekspositoris Narasi Ekspositoris yaiku wacana kang mung menehi katrangan lugu / apa anane. upamane : Siswa nyeritakake kedadeyan ana ing jjero kelas nalika piwulangan Basa Jawa. utawa Jaksa nyritakake kedadeyan rajapati ing pengadilan.
3 Tuladha : Jam enem Darmi mangkat enyang pasar arep kulakan. teane ngisor wit trembesi dicegat Darmo lan dijaluk dhompete. Darmi mbengok, Darmo bingung terus njupuk watu dithuthukake sirahe Darmi. Darmi tiba klenger, dipindhoni dithuthuk watu maneh. Ngerti yen Darmi mati, Darmo mlayu ngiprit. b. Narasi Sugestif Narasi sugestif yaiku wacana kang ngracik kanthi runtut nganti bisa nggugah pangangen - angene waong kang maca. upamane : dongeng ( Aji saka ), cerkak, Novel, Roman. Bedane Narasi Ekspositoris lan Narasi Sugestif : Narasi Ekspositoris 1. Njembarake wawasan utawa pangerten. 2. Mbeberake katrangan bab prastawa. 3. Adhedhasar nalar supaya padha sarujuk. 4. Basa Informatif, tembung denotatif. Narasi Sugestif 1. Mbeberake makna kang sinandi. 2. Nguripake pangangen - angen (imajinasi) 3. Nalar mung Kanggo nggayuh surasa (makna), yen perlu nalar dilirwakake 4. Basa figuratif, tembunge konotatif. 7. Artikel eksposisi (nyeritakake proses), artikel kang isiné panjlèntrèhan babagan sawijining topik kanthi ancas mènèhi tambahan èlmu kanggo wong kang maca. tuladhane upamane carane gawe sabuk saka kulit, tas kulit, carane gawe tahu lan sapanunggalane. 8. Artikel argumentasi (panemu), artikel kang nduwe ancas kanggo mbuktekake kabeneran sawijining panyaruwe utawa dhudhutan utawa alesan utawa bukti. Ing artikel argumentasi iki, pengarang ngarepake mbenerake panyaruwene saka wong kang maca. 9. Artikel persuasi (pangajak), Paragrap persuasi iku sambugane saka kembangane saka paragrap argumentasi. persuasi sepisanan ngandharake gagasan nganggo alesan, bukti, utawa tuladha kanggo nyakinanke pamaos. banjur dibarengi nganggo ajakan, bujukan ,rayuan, imbauan utawa saran marang pamaos. bedane paragrap argumentasi lan paragrap persuasi. paragrap argumentasi kang dadi bakune yaiku salah benere gagasan / pendapat. nek paragrap persuasi ngarep - arep supaya pamaos melu karo kekarepane panulis. D. Isi Isi Artikel bisa menéka werna, sawetara tuladhan kang asring diwaca yaiku: 1. Sujarah 2. Petualangan 3. Argumentasi 4. Kasil panalitiyan 5. Bimbingan kanggo nindakaké sawijining pakaryané/ ngajari carané E. Panganggit Artikel Panganggit Artikel yaiku pawongan kang nindakaké pakaryan ngarang sawijining tulisan, nggabungaké sawetara tembung dadi ukara kang wigati lan kepénak diwaca, saéngga nggawé wong kang maca ngrasakaké lan mangertèni apa kang sadurungé durung dimangertèni. Panganggit Artikel manéka werna kriteriané, yaiku :
4 TULADHA ARTIKEL EKSPLANATIF GLADHEN 1 Panganggit Artikel Buku Panganggit Artikel pawarta Panganggit Artikel Marketing Panganggit Artikel Online Paanganggit Artikel Narasi Panganggit Artikel Naskah Kunjungan Presiden Ing Kabupaten Klaten Presiden Joko Widodo dina iki nganakake kunjungan kerja ing Kabupaten Klaten, Jawa Tengah, sarana nyerahake telung kartu sakti kanggo masarakat Dilapurake Senin (4/5) esuk, kecathet luwih saka 1.800 warga ing Klaten kang nampa telung kartu sakti, yaiku Kartu Indonesia Sehat (KIS), Kartu Indonesia Pintar (KIP), lan Kartu Keluarga Sejahtera (KKS). Penyerahan kartu kasebut diserah-trimakake kanthi simbolis saka Presiden Joko Widodo marang perwakilan penerima kartu ana ing esuk iki. Sawise nyerahake kartu, presiden di damping ibu Negara, Iriana Jokowi, lan rombongan arep nglanjutake kunjungan kerja ing Kabupaten Sleman lan Kabupaten Bantul, DIY. Kunjungan kerja Presiden ing Klaten iki antuk pengamanan ketat saka aparat gabungan TNI lan Polri. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi pratitis ! 1. Coba jlentrehna artikel ing dhuwur manut wewangunan ! Wangsulan:…………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………..……………………………….. ………………………………………………………………………..……………………………….. 2. Coba jlentrehna jinis-jinising artikel ! Wangsulan:…………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………….…………………………………………… ………………………………………………………………………..……………………………….. 3. Ringkesen artikel irah-irahan “Kunjungan Presiden ing Kabupaten Klaten” ! Wangsulan:…………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………..……………………………….. 4. Kepriye manut panemumu ngenani artikel “Kunjungan Presiden ing Kabupaten Klaten” ! Wangsulan:…………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………….…………………………………… ………………………………………………………………………..………………………………..
5 TULADHA ARTIKEL EKSPOSISI 5. Gawea artikel anyar miturut panemumu ! Wangsulan:…………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………….…………………………… ………………………………………………………………………..……………………………….. KHASIATE LIDAH BUAYA Masyarakat padha nenandur lidah buaya umume kanggo pasren utawa rerenggan plataran utawa tanaman hias. Durung akeh kang migunakake kanthi optimal kanggo kesehatan. Paling-paling mung dianggo kramas.Bab iki amarga kurang pangertene masyarakat. Mula ing kene penulis bakal ngaturake bab khasiate lidah buaya. Wektu iki wis dadi trend masyarakat modern bali marang alam,antara liya kanthi migunakakae tanaman minangka obat klebu ing kene lidah buaya utawa basa Latine Aloe Vera.Ing negara maju kayata Amerika , Australia, lan negara-negara ing Eropa, lidah buaya dipigunakake kanggo bahan baku industri lan omben-omben kesehatan. Ing Indonesia uga wis akeh kang padha mbudidaya Lidah Buaya. Wilayah penghasil lidah buaya kang paling jembar yaiku Kalimantan Barat (Pontianak ),saengga kawentar minagka kutha Lidah Buaya. Adhedasar panaliten, godhong lidah buaya bisa dipigunakake minangka anti inflamasi utawa peradangan, anti jamur, anti bakteri, lan regenerasi sel . Kejaba iku lidah buaya uga duweni khasiat ngudunake kadar gula sajrone getih kanggo panandhang diabetes. , ngontrol tekanan getih, ngrangsang kekebalan awak ngadhepi serangan lelara kanker, sarta dipigunakake minangka nutrisi pendukung tumrap panandhang HIV. Lidah buaya uga mbiyantu nyegah encok utawa rematik lan ngurangi peradangan panggonan persendian lan sing wis kita sumurupi lidah buaya nyegah rontoking rambut lan nambani tatu. Menawa ing ndalem ana tanaman lidah buaya ora perlu bingung yen golek obat tatu. Kanggo nambani ambeien utawa wasir lan radang tenggorokan uga bisa. .Olehe migunakakae bisa wujud bahan seger utawa bahan dadi kayata kapsul, jus pasta utawa makanan lan minuman kesehatan. Kembang lan akare uga duwenu khasiat kanggo ngobati lelara. Yaiku tatu memar lan muntah getih.Akare nduweni khasiat minangka obat cacing tamba sembelit utawa angel bebuwang. Gel lidah buaya uga nduweni kasiat ngatasi gangguan pencernaan, ngatur keasaman lambung, ngundhakake kinerja lambung,gangguan panggonan usus liyane. Bageyan kang duweni khasiat obat utamane yaiku cairan bening kaya jeli.kanthi mbelah batang lidah buaya. Khasiat utamane yaiku anti inflamasi,anti bakteri,anti jamur, lan mbiyantu regenerasi sel. Cairan kuning ing perangan njabakulit lidah buaya biasane dipigunakake kanggo obat pencahar komersiallan ngandhut zat kang jenenge aloin. Zat gizi lan zat liyane kang kinandhut sajrone lidah buaya pancen cukup akeh,saengga maedahi tumrap kasarasan. Carane ngramu Kanggo ngatasi wasir mundhuta godhong lidah buaya separo,1/2 cangkir banyu mateng lan 2 sendok madu. Eri lidah buaya dibuwang. Godhong kang wis ora ana erine kasebut dikumbah resik
6 GLADHEN 2 lan diparut. Sawise iku disoki banyu mateng kasebut lan madu, dicampur lan diudak rata ,banjur disaring. Olehe ngombe ramuan iki sedina kaping telu. Kanggo nambani watuk rejan mundhuta 20 gram lidah buaya lan 40 cc madu. Sawise dikumbah resik lan diilangi erine,gel lodah buaya dicampur karo madu. Olehe ngombe sedina kaping pindho ,esuk lan sore.sawise mangan Kanggo ngudunake kolestrol bahane 30 gram lidah buaya dan 3 iji who mengkudu utawa pace kang wisa mateng. Carane gawe : lidah buaya dionceki lan dijus bebarengan karo pace ,banjur diwenehi banyu sakcukupe lan digodhog nganggo banyu sakcukupe nganti umob. Sawise iku diombe rikala anget sedina kaping pindho,esuk lan sore.. Tamba diabetes Mundhuta lidah buaya sapelepah lan banyu 3 gelas. Nulli dikumbah resik.Dibuwang erinine,banjur diris-iris lan digodgog nganggo banyu 3 gelas,banjur didadekake 1½ gelas. Olehe ngombe sedina ping telu a ½ gelas. Tamba eksim: Bahan : 5 gram lidah buaya ,100 gram temulawak’ 20 gram godhong pegagan, 5 gram laos.14 gram kencur. 10 gram godhong sembung legi, 10 gram godhong meniran’ 10 gram godhong kates.24 gram widoro upas, 20 gram kayu manis lan 20 gram sangkobak. Kabeh bahan didheplok alus lan ditambah banyu 400 ml,banjur disaring. Asil saringan kasebut banjur diombe langsung ping pindho sedina ,esuk lan sore Tamba asma : 300 gram lidah buaya dikumbah resik,diparut,diperes banjur disaring. Asil saringane diombe sedina kaping pindho ,esuk lan sore. Kanggo tamb watuk bocah migunakake gel lidah buaya (dikumbah dhisik ),diombe esul lan sore,saben sakombenan 1 sendok teh Peluang bisnis Peluang bisnis lidah buaya wektu iki cukup gedhe.Apa maneh ing Indoensia wis akeh kang mroduksi obat,kosmetika lan minuman kesehatan nganggo bahan lidah buaya. Ing tataran donya bisnis lidah buaya nilai penjualan lidah buaya 60 milyar dollar/tahun.. Emane ing Indonesia budidaya lidah buaya during intensif kejaba ing Kalimantan barat. Kita asring mrangguli isih akeh lemah kang nganggur during bisa dipigunakake. Mula para petani uga perlu uga mikirake budi daya tanaman lidah buaya iki. Wondene teknogi tepat guna uga wis ana kaya kang dhak aturake ing dhuwur. Ing kalangan kelompok tani wanita uga perlu nggarap tanaman iki. Nyatane ing tanah Jawa uga bisa thukul gedhe-gedhe. Mesthine migunakake bibit unggul saka Kalimantan barat Apa maneh lidah buaya uga tahan ing tanah kang kering. , Ing daerah perkotaan bisa migunakae pot kang gedhe. Coba,menawa saben omah padha nandur lidah buaya limang pot, menawa sak RT 40 omah ,bisa ngasilake 200 pot lidah buaya. Ibu- ibu PKK bisa ngolah arupa cendhol,teh,sirup lidah buaya,dodol lsp. ,saengga nambah nilai ekonomis tanduran iki. . Dinas Pertanian Kabupaten utawa Kota perlu nyurung wargane budidaya lidah buaya iki. Apa maneh tanaman lidah buaya gampang lan relative ora mbutuhake investasi kang dhuwur. Bab iki disebabake tanduran iki mujudake tanaman tahunan kang bisa dipanen bola bali kanthi masa produksi 7-8 tahun. Mangga dicoba! Kapethik saka Astrini.wordpress.com Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi pratitis ! 1. Coba jlentrehna artikel ing dhuwur manut wewangunan ! Wangsulan:………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………..……………………………………….. ……………………………………………………………………..………………………………………..
7 PAKARYAN Coba goleka artikel banjur analisisen adhedhasar saka wewangunan artikel. PAKARYAN MANDIRI 2. Coba jlentrehna jinis-jinising artikel ! Wangsulan:………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………..……………………………………….. 3. Ringkesen artikel irah-irahan “Khasiate Lidah Buaya” ! Wangsulan:………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………… 4. Kepriye manut panemumu ngenani artikel “Khasiate Lidah Buaya” ! Wangsulan:………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………..……………………………………….. ……………………………………………………………………..……………………………………….. 5. Gawea artikel anyar miturut panemumu ! Wangsulan:………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………..……………………………………….. ……………………………………………………………………..……………………………………….. 1. Coba gawea artikel persuasi miturut panemumu dhewe-dhewe! ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………
8 ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… 2. Coba gawea artikel narasi miturut panemumu dhewe-dhewe! ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………
9 ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… 3. Coba gawea artikel deskripsi miturut panemumu dhewe-dhewe! ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………
10 GLADHEN PADINAN ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… A. Pilihen salah siji wangsulan kang bener, kanthi mbubuhi tandha ping (X) ing aksara a, b, c, d utawa e ! 1. Apa irah irahan artikel ing dhuwur yaiku … A. rapat presiden ing Kabupaten Klaten B. Presiden Joko Widodo C. kunjungan presiden ing Kabupaten Klaten D. Kagiyatan presiden ing Kabupaten Klaten E. Kartu Indonesia Sehat 2. Sapa kang nganakake kunjungan ing Kabupaten Klaten ? A. Bupati Klaten B. TNI C. Polri D. Rombongan presiden E. Presiden Joko Widodo 3. Kapan kedadeyans ing kawaca ng artikel kasebut yaiku ……….. A. Senin, 4 Mei B. B.Joko Widodo C. C.Klaten D. D.kartu sakti E. E. kunjungan rutin 4. Apa kang ditindakake presiden ing Kabupaten Klaten ? A. Mbagi dhuwit aparat B. Kunjungan kerja C. Promosi D. Piknik E. Ngamanake aparat 5. Adicara apa sing kasebut ing artikel eksplanatif ing dhuwur ……. A. Senin B. Joko Widodo C. Klaten D. Kartu sakti E. Kunjungan rutin 6. Supaya apa kang arep dikabarake marang wong liya ora salah tampa, kang kudu digatekake yaiku .. A. Kudu ngerti isine B. Ana manfaate kanggo awake dhewe C. Nglibatake wong pangkat D. Mangerteni sumber pawarta E. Anggone maca digawe-gawe 7. Informasi ing artikel kudu ……… A. informative lan komunikatif B. ngerti sapa wae paraga kang ana C. ngerti isine D. cetha lan ora mubeng-mubeng E. anyar, aktual, lan bisa dipercaya 8. Artikel nduweni ancas ……….. A. aweh panglipur marang wong liya B. menehi kabar marang wong liya C. promosi marang wong liya D. ngudari kasunyatan lan panemu E. ngudal pawarta 9. Artikel bisa dideleng lumantar ……………. A. Radhio B. Iklan C. Baliho D. TV E. Ariwarti 10. Anggone maca artikel ora kena alon/lelet amarga … A. Ora mudengi B. Mboseni C. Medeni D. Nyenengake E. Sedhih 11. Paragraf kang tujuane kanggo njembarake wawasan kanthi nlentrehake, menehi pangerten, lan nerangake sawijining bab yaiku ………..
11 A. Eksposisi B. Narasi C. Persuasi D. Deskripsi E. Argumentasi 12. Salah sijine cirri-ciri paragraph eksposisi yaiku awujud ………… A. Geguritan B. Wara-wara C. Visi-misi D. Pitakonan E. Pawarta 13. Wacana eksposisi biyasane digunakake kanggo mbabarake ……….. A. Opini B. Isu C. Fakta D. Pengetahuan / ilmu E. Pitakonan 14. Paragraf eksposisi kang njlentrehake babagan cara gawe “tempe kemul” kalebu eksposisi ………. A. Proses B. Definisi C. Ilustrasi D. Perbandingan E. Berita 15. Paragraf eksposisi kang njlentrehake babagan “jagung” yaiku eksposisi ……….. A. Proses B. Definisi C. Ilustrasi D. Perbandingan E. Berita 16. .Ing ngisor iki wewangunan artikel kejaba….. A. Irah irahan B. Pambuka C. Rembagan D. Panutup e. Dudutan 17. Pawongan kang nindakaké pakaryan ngarang sawijining tulisan uga di arani… A. Panaliti B. Panganggit C. Pancipta D. Panguda E. Pariwara 18. Sawijining isi artikel kang asring kawaca yaiku… A. Sujarah,petualangan,argumentasi, B. Sujarah,cerkak,argumentasi, C. Ariwarti,petualangan,argumentasi, D. Sujarah,petualangan,cerbung, E. Sujarah,kalawarti,panalitian 19. Artikel kang nggambaraké babagan sawijiné pokok perkara kang kadadéyan ing masyarakat. Saéngga wong kang maca kaya weruh, ngrungokaké, lan ngrasakaké babagan kang ditulis. Di arani artikel…. A. Eksploratif B. Dheskriptif C. Predhiktif D. Naratif E. Argumentasi 20. Artikel kang nuduhaké fakta miturut kajian panulisané di arani artikel….. A. Eksploratif B. Dheskriptif C. Predhiktif D. Naratif E. Argumentasi B. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi pratitis ! 1. Apa kang di arani Artikel Eksplanatif iku ? Wangsulan………………………………………………………………………………….……… ……………………………………………………………………………………………………… 2. Apa kang di arani wewangunan artikel, sebutna lan jlentrehna ? Wangsulan………………………………………………………………………………….……… ……………………………………………………………………………………………………… 3. Apa kang di arani Panganggit iku ? Wangsulan………………………………………………………………………………….……… ……………………………………………………………………………………………….………
12 4. Apa kang di arani Artikel Argumentasi ? Wangsulan………………………………………………………………………………….……… ……………………………………………………………………………………………….……… 5. Apa kang di arani Artikel Deskriptif ? Wangsulan………………………………………………………………………………….……… ……………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………….………
13 Kompetensi Inti 3. Memahami,menerapkan, menganalisis pengetahuan faktual, konseptual, prosedural berdasarkan rasa ingin tahu tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya, dan humaniora dengan wawasan kemanusiaan, kebangsaan, kenegaraan, dan peradaban terkait penyebab fenomena dan kejadian, serta menerapkan pengetahuan prosedural pada bidang kajian yang spesifik sesuai dengan bakat dan minatnya untuk memecahkan masalah Kompetensi Dasar 3.2 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis unsur intrinsik maupun ekstrinsik teks sastra klasik dan modern secara lisan dan tulis. Materi 1. Teks cerita wayang 2. unsur intrinsik dan ekstrinsik wayang 3. Relevansi isi cerita wayang 4. Deskripsi isi cerita wayang 5. Teknik membaca indah teks dialog cerita wayang Tujuan Pembelajaran 1. Peserta didik dapat menganalisis unsur intrinsik cerita wayang. 2. Peserta didik dapat menganalisis unsur ekstrinsik cerita wayang 3. Peserta didik dapat menganalisis relevansi isi cerita wayang dengan zaman sekarang 4. Peserta didik dapat menceritakan isi cerita wayang 5. Peserta didik dapat menanggapi isi cerita wayang 6. Peserta didik dapat membaca indah teks dialog cerita wayang WULANGAN KAPING LORO WAYANG
14 Purwaka Pasinaon Wayang yaiku sawijining wujud seni pertunjukan kang awujud drama kang khas. Seni kang ngandhut sajroning pertunjukan iki, yaiku seni swara, seni sastra, seni musik, seni tutur lan seni lukis. Saliyane iku piwulang ngenani budhi pekerti utawa moral iku salah sijine bisa kajupuk saka pagelaran wayang. Liwat blegere pawongan / tokoh bisa dimangerteni watak becik lan ala. Sing becik bisa ditiru banjur kang ala ditinggalake. Ing wulangan iki siswa bakal nyinau babagan wayang, unsur-unsur intrinsik lan ekstrinsik, , babagan isi / surasane crita wayang kang ngandhut pitutur.Sabisa-bisane ing pungkasane crita nuwuhake rasa syukur lan urip becik ing bebrayan agung. Unsur Intrinsik lan Ekstrinsik Ing Crita Wayang A. Unsur Intrinsik Unsur intrinsik yaiku unsur kang mbangun karya sastra / unsur kang ana ing sajroning karya sastra. Kang kalebu unsur intrinsik kayata : 1. Underan (tema), yaiku idhe sawijining carita kang bisa makili isining crita (punjering crita). 2. Alur (plot), yaiku urutaning prastawa kang kadadeyan ing sajroning crita / lakune crita. 3. Watak wantune para paraga (penokohan), yaiku karakter utawa watak wantune kang diduweni dening saben-saben paraga. Cara kanggo nentokake watak wantune paraga bisa dideleng saka : - Apa sing ditindakake paraga, - Pocapan-pocapane paraga, - Panggambaran fisik paraga dening pangripta, - Katrangan langsung saka paraga liya. Dene jinis-jinise paraga : - Paraga utama (dadi punjering crita) - Paraga sampingan (dadi panyengkuyung crita) - Paraga Protagonis (paraga kang asipat apik / becik) - Paraga Antagonis (paraga kang asipat jahat / ala) 4. Latar (setting), yaiku katrangan kang nuduhake panggonan, wayah lan kahanan / swasana sajroning crita. Sajroning crita kudu cetha ing ngendi kedadeane, kapan kedadeane lan kahanane. 5. Busananing basa (gaya bahasa), yaiku cara sawijining pangripta anggone milih tema, prekara, nintingi prekara kang dicritakake sajroning crita. 6. Sudut pandang pangripta, yaiku sudut pandang kang dijupuk saka pangripta kanggo ndeleng sawijining kedadeyan sajroning crita. 7. Pamawas / amanat, yaiku pitutur saka pangripta kang kinandhut ing sajroning crita. B. Unsur Ekstrinsik Unsur ekstrinsik yaiku unsur kang mbangun karya sastra saka njaba, kayata : 1. Latar belakang karya sastra diciptakake, yaiku kapan karya sastra kasebut ditulis. 2. Kahanan masyarakat nalika karya sastra kasebut diciptakake, yaiku kahanan masyarakat saka ekonomi, sosial, budaya/ tradisi,politik nalika karya sastra kasebut diciptakake. 3. Latar belakang utawa kahanan pangripta. 4. Agama
15 C. Jenise Wayang Ing Indonesia, ana pirang-pirang jenis wayang : 1. Wayang Beber Wayang beber sawijining wayang kang paling tuwa ing Indonesia. Ing sajroning pertunjukan crita iki,lembaran gambar kang amba dijlentrehake marang para dalang. Wayang beber iki bisa ditemokake ing Pacitan, Donorojo, Jawa Timur. Saliyane saka crita Mahabharata lan Ramayana, wayang beber uga migunakake crita saka crita rakyat, kayata crita asmara Panji Asmoro Bangun lan Dewi Sekartaji. 2. Wayang Kulit Ing Jawa Tengah lan Jawa Timur, jenis wayang kang paling populer yaiku wayang kulit utawa wayang kulit purwa. Wayang iki wujude pipih lan digawe saka kulit kebo utawa wedhus. Lengen lan sikile bisa diobahake. Ing Bali lan Jawa, pertunjukan wayang kulit kerep nggabungake crta-crita Hindu - Budha lan Islam. Saliyane kuwi uga crita religius, crita-crita rakyat sarta mitos uga kerep digunakake. 3. Wayang Klitik (utawa Karucil) Wujude wayang iki memper karo wayang kulit, nanging digawe saka kayu, ora kulit. Dheweke uga migunakake bayangan / ayang-ayang ing pertunjukane. Tembung “klitik” saka swara kayu kang bersentuhan sawetara wayang diobahake utawa wektu adegan geger (perkelahian), tuladhane. Crita-crita kang digunakake ing drama wayang iki saka kerajaankerajaan Jawa Timur, kayata Kerajaan Jenggala , Kediri, lan Majapahit. Cerita kang paling kasohor / populer yaiku ngenani Damarwulan. Crita iki nyritakake crita katresnan kang saiki luwih disenengi masyarakat. 4. Wayang golek Pertunjukan iki migunakake wayang telu dimensi kang bahane saka kayu. Jenis wayang iki paling kasohor/populer ing Jawa Barat. Ana 2 macam wayang golek, yaitu wayang golek papak cepak lan wayang golek purwa. Wayang golek kang akeh dikenal wong yaiku wayang golek purwa. Crita kang digunakake kerep kanggo paugeran tradisi Jawa lan Islam, kayata crita Pangeran Panji, Darmawulan, lan Amir Hamzah, paman Nabi Muhammad a.s. 5. Wayang Wong Jenis wayang iki yaiku awujud drama tari kang migunakake manungsa kanggo meranake lakon kang didasarake saka crita-crita wayang tradisional. Crita kang kerep digunakake yaiku Smaradahana. Wiwitane, pagelaran wayang wong minangka angliur para bangsawan, nanging saiki ngrembaka dadi wujud kesenian populer. 6. Wayang Suluh Wayang suluh iki kalebu wayang moderen. Kang digawe saka kulit nanging wujude kaya manungsa jaman saiki, sandhangane kayata nganggo klambi, rok, clana,Isp.
16 7. Wayang Potehi Wayang wujud boneka sing biasane nyritaake mangsa jaman kraton Tar-tar/ babad Cina. Thio Tiong Gie ya iku salah sawijine dhalang wayang potehi ing Semarang. Tujuwane ana pagelaran wayang potehi kanggo nglestariake kabudayaan Cina, nanging nalika pagelaran wayang iku migunaake basa Indonesia lan nduweni ciri khas ana tembang campursari. 8. Wayang Jemblunglir Wayang saka kayu, kawangun wong sumbar ing daerah pesisir Jawa, Blora, lan cepu. Critane babagan cacad kaya kethoprak. 9. Wayang Gedog Wayang iki wujude padha karo wayang kulit. Kang digawe kurang luwih taun 1400-an. Sumbering carita saka carita raja ing Jawa antarane Banten, Singosari, Mataram, Kediri,Isp. Wayang iki mung bisa ditemoake ing musium. 10. Wayang Kancil Wayang iki uga diarani wayang dupara. Wayang sing digawe saka lulang lan crita serine ngenani Kancil. 11. Wayang Suket Wayang suket wujude arupa wayang kulit nanging digawe saka suket. Wayang suket biasane digelar kanggo hiburan lan dolanan bocah-bocah ing desa-desa Jawa. Wayang iki ora bisa tahan suwi amarga bahan utamane saka suket. (https://jv.wikipedia.org)
17 PUNAKAWAN Ing antarane tokoh-tokoh wayang ana tokoh kasebut Punakawan. Punakawan asale saka tembung puna lan kawan. Puna kang tegese susah, kawan tegese kanca. Dadi Punakawan uga bisa ditegesi kanca ing sajroning susah. Nanging uga ana panemu liya tembung puna bisa ditegesi pana / terang, yen kawan tegese kanca / dulur. Dadi Punakawan uga bisa ditegesi kanca / dulur kang bisa ngajak ing dalan kang terang. Punakawan duweni karakteristik kayata mituturi para ksatriya, panglipur, kritik sosial, sumber bebener lan wicaksana. Sajroning wayang Jawa, kang kalebu Punakawan yaiku Semar, Gareng, Bagong lan Petruk. Menawa tembung Semar, Gareng, Petruk, Bagong iku digabungake duweni teges “ Ndang goleka kabecikan, tinggalna perkara kang ala. SEMAR Semar saka tembung samara (bergegas). Semar yaiku pusat saka Punakawan dhewe la asal-usule saka sakabehe Punakawan iku dhewe. Semar dikurmati para kanca lan lawan, Semar uga dijaluki tulung para ksatriya menehi pitutur. Nanging tansah nduweni sipat ora sombong, jujur lan tetep tresna asih marang sakabehe. Filosofi : Semar, kanthi bisa nudhing astane kaya gambar ing dhuwur nglambangake karsa/ kekarepan kang dhuwur kanggo nyiptakake apa-apa. Mripat kang sipit uga nglambangake jelih lan tenanan. Semar yaiku Punakawan saka Ida Bhatara Hyang Siwa Pasupati, kang diciptakake ing jaman Pandawa. Hyang Siwa Pasupati nduweni 4 Punakawan, yaiku Semar, Petruk, Gareng, Bagong. Wektu Panca Pandawa diasingna ing alas, alas kang dipanggoni yaiku alas Jawa. Amerga dicritakake wektu iku kabeh nuswa / pulau isih dadi siji.Bukti menawa Panca Pandawa teka ing alas Jawa yaiku Bima kawin karo raksasa kang jenenge Diyah Dimbi lan lair Gatot Kaca. Uga Arjuna tapa ing gunung kang saiki kasohor kanthi jeneng gunung Arjuna ing Jawa, sarta amarga ing wektu iku akeh banget raksasa-raksasa kang ngganggu Arjuna ing tapane, mula mudhun 4 Punakawan saka Ida Bhatara Hyang Siwa Pasupati. Saka crita Arjuna semedi ing tanah Jawa banjur metu Semar ing donya iki minangka pamong para raja-raja / pimpinan sadonya. Semar banjur diwenehi gelar Sada siwa oleh Hyang Siwa Pasupati/ing Hindhu Dharma dikenal uga minangka Sang Hyang Ismaya lan Manik Maya. Bisa uga kasebut Sabda Palon. Semar yaiku uga kasebut Dewa kang jilma dadi manungsa. Semar banjur dadi pamong para Pandawa lan ksatriya utama kang ora ana tandhingane. Semar uga pamong kang sepi ing pamrih, rame ing gawe. Sepi kang duwe teges rajin ing sajroning makarya. Semar mengemban sipat mbangun lan nglaksanakake prentah Hyang Widi kanggo sejahterane manungsa sakabehe. Wacan Crita Wayang
18 Dheweke prasaja kaya warga biasa, senajan minangka abdi raja amarga dheweke nglayanii sakabehe manungsa. Dheweke uga minangka lurah karang dempel, karang tegese gersang,, dempel tegese teguh jiwa. Rikmane nguncung, ngandhani kanggo manungsa kabeh, akuning sang kuncung tegese yaiku aku minangka pribadhen kang nglayani sakabehe manungsa. Kain kang jenenge parang kusumorojo kang tegese wujud dewonggowantah. Dewonggowantah tegese menehi pitedah sakabehe manungsa supaya bisa memayuhayuning bawono kang tegese ing donya iki bisa klakon adil lan bener. Dadi satemene Semar iku tugase padha karo Ibu Dewi Kwan Im, yaiku menawa manungsa durung nganthi bagya mula dheweke ora bakal ngalih ing alam nirwana. Singkat crita Hyang Semar/nenek moyang Nusantara/Dhang Hyang Nusantara yaiku kang ngemban tugas kanggo nyatokake sakabehe manungsa. GARENG Gareng saka tembung nala khairan (memperoleh kebaikan). Gareng yaiku anak Semar kang tegese olehe saka kasil pamujaan. Nala Gareng yaiku wong kang ora akeh omong, apa sing diomong kadang-kadang. Nanging dheweke lucu banget. Nala Gareng nduweni kekurangan cacat sikil, tangan lan mripat. Karakter kang dadi simbol yaiku cacat sikil nggambarake manungsa kudu waspadha ing sajroning nglampahi panguripan. Tangan kang cacat nggambarake manungsa uga kudu usaha nanging Tuhan kang nentokake kasil akhire. Mripat kang cacat nunjukake manungsa kudu bisa mahami kasunyataning urip. Filosofis : anak wiwitan Semar, kanthi tangan kang cacat, sikil kang pincang, mripat kang juling, nglambangake cipta, menawa nyiptakake apa wae kang ora sampurna kita ora oleh nglokro, piyepiyene kita wis usaha ning kasile nggur dipasrahake sang Gusti. PETRUK Petruk saka tembung fat ruk (tinggalkanlah). Petruk yaiku anak ke loro Semar. Tokoh Petruk digambarake ing wujud dawa kang nyimbolake pamikiran kang dawa. Ing sajroning nglampahi panguripan manungsa kudu nduweni pamikiran kang dawa (ora grusa-grusu) lan sabar. Yen ora mikir kanthi dawa bakal getun ing tembe mburi. Petruk salah sawijining tokoh kang nakal lan pinter sarta praupane kang bisa narik kawigatene wong liya, kerep ngomong uga bisa nglawak. Dheweke demen nyindhir apa wae kang ora bener ing lawakane. Filosofis : anak ke loro Semar, saka gagale nyipta Gareng, lair Petruk kanthi tangan lan sikil kang dawa, awak dhuwur lencir, irung mancung wujud saka cipta, kang banjur diwenehi rasa, sahingga katon luwih endah.
19 BAGONG Bagong saka tembung al bag ho ya (perkara ala). Bagong yaiku Punakawan Jawa anak bungsu Semar/Punakawan ke 4. Ing crita pewayangan Bagong yaiku tokoh kang diciptakake saka bayange Semar. Bagong wujude lemu kaya Semar.Bagong uga demen nglawak. Karakter kang disimbolake saka wujud Bagong yaiku manungsa kudu prasaja, sabar ora nganti kebacut kagum marang panguripane ing donya. Filosofis : anak ke 3 Semar, wujud saka karya. Dheweke dianggep minangka manungsa satemene. Senajan Petruk lengkap nduweni kasempurnaan, nanging Bagong kang dianggep manungsa kang wutuh. Amarga dheweke nduweni kekurangan. Dadi manungsa kang satemene yaiku manungsa kang nduweni kaluwihan lan kekurangan. Mula aja nganti wedi lan isin kekurangane dhewe. Amarga saka kekurangan iku bisa ndadekake kita dadi manungsa kang wutuh. Crita Asal Mulane Wayang Semar, Petruk, Gareng lan Bagong Kahanan lan kondisi masyarakat Jawa ing akhir abad 15 lagi ngalami mangsa transisi/peralihan. Wektu iku agama Hindu yaiku agama kang ana ing tanah Jawa. Islam mulai ngrembaka ing sakiwa tengene pesisir pulau Jawa. Utamane ing dhaerahdhaerah pelabuhan kang kerep digawe para pedagang saka manca. Ing sawijining wektu Kerajaan Majapahit ngalami keruntuhan. Abot sarta larange ongkos perang paseduluran kang kanti suwe antarane Prabu Brawijaya lan panguwasa Blambangan wis nguras sakabehe sumber daya Majapahit. Ananging usaha para wali kanthi nyiarake agama Islam ing sajroning anggota kaluwarga ana Istana uga mulai katon ana kasil kang nyata. Amarga desakan para wali senior, mula sang Prabu Brawijaya njaluk Raden Patah kanggo nerusake pemerentahan sateruse.Mindahake pusat pemerintahan saka bumi Majapahit ing dhaerah pesisir Jawa bagian tengah, yaiku Demak. Salah sawijining usaha nyebar luwasake ajaran Islam, Ki Sunan Kalijaga duweni keyakinan menawa apa wae kang ana sesambetan karo budaya masyarakat Jawa ora perlu diganti total. Perlu anane kompromi supaya bisa narik kawigatene rakyat, ngenal lan yakin anane Islam. Minangka tuladha, pertunjukan wayang ing masyarakat Hindu, wayang yaiku minangka sarana pawarta lan usaha nyebarake nilai-nilai sarta tata ajaran Hindu. Kanthi sakabehe tatanan masyarakat demen anane pertunjukan wayang.
20 GLADHEN Mula kanggo narik kawigatene masyarakat ngenani ajaran Islam, Ki Sunan Kalijaga nglebokake konsep Punakawan saben ing pakeliran. Saka pakeliran iku Ki Sunan Kalijaga nglengkapi kanti akal, akhlak lan adab Islam lumantar sosok Semar, Petruk, Gareng, Bagong. Semar ing basa Arab “simar”,kang tegese paku. Kang duweni ancas Manawa Islam dikarepake bisa kanti ana selawase ing Nusantara iki. Islam bisa katanem kanti kokoh ing nala/ati tanpa ana rasa ragu. Petruk dijupuk saka tembung “fatruk”, kang dijabarake ing ukara “fatruk kullu man siwallahi”. Tegese ninggalake apa wae kejaba Allah, amung Dheweke kang dituju lan diagungake. Gareng ing basa Arab “qariin” utawa “nala qariin”, tegese golek lan oleh kanca. Istilah Islam “hablum minnannas”. Kabeh penganut agama Islam yaiku sedulur seiman. Wajib dijaga tali silaturrahmi kanggo sakabehe. Bagong, minangka anggota terakhit Punakawan, saka tembung “bagha” tegese nolak, nglawan kedzoliman. Anane penciptaan tokoh-tokoh Punakawan, agama Islam ing tataran masyarakat luwih kasohor. Senajan disampekake lewat pekeliran kang salah sawijining sarana panglipur rakyat, konsep Punakawan disampekake kanti karakter tokoh panglipur.Sahingga panyebaran agama Islam luwih gampang ditrima masyarakat. I. Wangsulana pitakonan ing ngisor iki ! 1. Jlentrehna ngenani wayang Punakawan ! Wangsulan : ................................................................................................................................. ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... 2. Sapa sejatine Semar iku lan tugase Semar ing ndonya iku apa? Wangsulan : ................................................................................................................................. ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... 3. Apa kang kongerteni ngenani Dewonggowantah? Wangsulan : ................................................................................................................................. ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................
21 4. Apa sebabe Sunan Kalijaga kanggo nyebarake agama Islam ing tanah Jawa mundhut konsep Punakawan saben ing pakeliran? Wangsulan : ................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... 5. Jlentrehna ngenani filosofis wayang Punakawan miturut wacan ing dhuwur? Wangsulan : ................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... II. Crita ngenani asal-usul Punakawan ing dhuwur ringkesen isine nganggo basa krama inggil banjur wacanen ing ngarep kelas ! Wangsulan : ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ...........………………………..………...………………………………………………………………… ………………………………….…………………………………………………………………….…… ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ...........………………………..………...………………………………………………………………… ………………………………….…………………………………………………………………….…… ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................
22 Tugas Kelompok (Pakaryan Omah) 1. Goleka salah siji crita wayang ngenani babagan: a. Dewi Kunti b. Rama lan Shinta c. Lahire Anoman d. Lahire Gatutkaca e. Lahire Kresna 2. Analisisen unsur intrinsik lan ekstrinsike crita wayang mau ! ...........………………………..………...………………………………………………………………… ………………………………….…………………………………………………………………….…… ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ...........………………………..………...………………………………………………………………… ………………………………….…………………………………………………………………….…… ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... ...........………………………..………...………………………………………………………………… ………………………………….…………………………………………………………………….……
23 Wenehana tandha ping ing aksara a,b,c,d utawa e sangarepe wangsulan kang bener ! 1. Wayang saliyane dadi tontonan uga dadi tuntunan, nduweni teges ............... a. dadi hiburan lan aweh kabar d. seni tradhisional b. dadi hiburan uga piwulang e. seni piwulang c. crita lan piwulang 2. Crita wayang kang digunakake kerep kanggo paugeran tradisi Jawa lan Islam, lumrahe nganggo jenis wayang....................... a. wayang beber c. wayang klithik e. wayang wong b. wayang kulit d. wayang golek 3. Jenise wayang kang digawe saka kulit ,yaiku………………. a. wayang purwa c. wayang golek e. wayang suket b. wayang gedhong d. wayang kardus 4. Jenise wayang kang paling kasohor/populer ing Jawa Tengah lan Jawa Timur, yaiku................. a. wayang beber c. wayang klithik e. wayang wong b. wayang kulit d. wayang golek 5. Ing sajroning karya sastra kinandhut 2 unsur yaiku unsur intrinsik lan ekstrinsik. Kang kalebu unsur intrinsik ing ngisor iki kejaba..................... a. underan / tema c. setting e. plot b. pamawas / amanat d. agama 6. Tokoh / lakon ing crita kang watak wantune becik, tansah mbiyantu paraga utama diarani tokoh / lakon..........…... a. antagonis c. paraga sampingan e. duogonis b. karekter utama d. protagonis 7. Urutaning crita saka wiwitan nganti pungkasan diarani ……............. a. setting c. alur e. pamawas b. underan / tema d. busananing basa 8. Crita kang nyritakake saka klimaks banjur konflik nganti entek-entekan purnaning crita iku nggunakake alur .................... a. maju c. mundur maju e. maju mundur b. mundur d. campuran 9. Cara sawijining pangripta anggone milih tema, prekara, nintingi prekara kang dicritakake sajroning crita, uga kasebut ……………….. 10. Gladhen Padinan a. setting c. alur e. pamawas b. underan / tema d. busananing basa Dene papan lan wektu dumadine crita, diarani ………..... a. pamawas / amanat c. pamawas e. tema / underan b. konflik d. setting
24 11. Ing ngisor iki cara kanggo nentokake watak wantune paraga, kejaba …………….. a. Apa sing ditindakake paraga, b. Apa sing dideleng paraga, . c. Pocapan-pocapane paraga, d. Panggambaran fisik paraga dening pangripta, e. Katrangan langsung saka paraga liya 12. Ing ngisor iki kang diarani punakawan kuwi …. a. Semar, Gareng, Arjuna, Sadewa d. Semar, Arjuna, Petruk, Bagong b. Semar, Nakula, Gareng, Bagong e. Semar, Gareng, Petruk, Ida Bathara c. Semar, Gareng, Petruk, Bagong 13. Anake Semar sing wuragil jenenge ……………….. a Semar b. Arjuna c. Petruk d. Gareng e. Bagong 14. Dene anake Semar kang pambareb, jenenge…………….. a Semar b. Arjuna c. Petruk d. Gareng e. Bagong 15. Kabeh punakawan duweni watak, kejaba ………….. a. ala b. becik c. sombong d. duraka e. murka 16. Wong tuwane Gareng lan Petruk jenenge ……………… a. Semar b. Bagong c. Gatutkaca d. Janaka e. Arjuna 17. Gambar wayang ing ngisor iki sebutna kanthi urut. 1 2 3 4 5 a. Semar, Petruk, Gareng, Bagong, Yudhistira b. Bagong, Semar, Gareng, Werkudara, Petruk c. Bagong, Semar, Gareng, Arjuna, Petruk d. Bagong, Semar, Gareng, Gatutkaca, Petruk e. Semar, Petruk, Gareng, Yudhistira, Bagong 18. 1. Sawijining tokoh kang nakal lan pinter 2 Praupane kang bisa narik kawigatene wong liya, 3 Kerep ngomong uga bisa nglawak 4. Dheweke demen nyindhir apa wae kang ora bener ing lawakane. Titikane wayang kang nggambarake watak tokoh ing dhuwur, yaiku wayang……………. a Semar b. Arjuna c. Petruk d. Gareng e. Bagong 19. Underan / tema kang bisa kajupuk saka crita wayang asul mulane Punakawan, yaiku…………. a. sosial c. pendhidhikan b. agama d. kaluarga e. perjuangan
25 20. Punakawan satemene duweni karakteristik kayata ing ngisor iki, kejaba…………….. a. mituturi para ksatriya, d. tenang b. panglipur, e. wicaksana c. kritik sosial, sumber bebener 21. Jenis-jenise wayang ing tanah Jawa, kejaba…... a. Wayangkulit, wayang suluh b. Wayang krucil, wayang wong c. Wayang gedog d. Wayang tiban, wayang semar e. Wayang beber 22. Wayang potehi digunaake kanggo sarana … a. Hiburan bocah b. Nglestariake kabudayaan Cina c. Dolanan bocah desa d. Nglestariake kabudayaan mongol e. Nglestariake budaya Majapahit 23. Wayang sing biasane digawe hiburan marang bocah desa yaiku … a. Wayang golek d. Wayang suket b. Wayang suluh e. Wayang potehi c. Wayang wong 24. Wayang beber bisa ditemoake ing … a. Donorojo, Pacitan d. Yogyakarta b. Tembelang, Jombang e. Ngawi c. Solo 25. Wayang sing nyritaake ngenani uripe kewan yaiku … a. Wayang gajah d. Wayang suket b. Wayang kancil e. Wayang beber c. Wayang lir
26 Wenehana tandha ping ing aksara a,b,c,d utawa e sangarepe wangsulan kang bener ! 1. Seni kang ngandhut sajroning pertunjukan wayang, yaiku kejaba............... 2. 3. Dene apa bae faktor njaba kang miwiti penciptaan karya sastra, uga bisa ditegesi unsur........... a. karya sastra c. ekstrinsik e. karakter b. intrinsik d. maknawi 4. Ing sajroning karya sastra kinandhut 2 unsur yaiku unsur intrinsik lan ekstrinsik. Kang kalebu unsur ekstrinsik ing ngisor iki kejaba..................... a. latar belakang karya sastra diciptakake d. busanane basa b. kahanan pangripta e. agama c. Kahanan masyarakat 5. Bakune crita wiwit saka lekas nganti pungkasan diarani............. a. underan / tema c. watak e. alur b. paraga d. setting 6. Pitutur kang arep diwedharake panulis lumantar crita, lumrahe sinebut............... a. plot c. underan e. pamawas b. konflik d. paraga 7. Wong urip mono kaya lakune rodha. Ana wektune mapan ana dhuwur, kala-kala ana ing ngisor. Yen mlakune rodha banter, pindhahe ngisor lan dhuwur uga cepet. Semono uga uripe manungsa, kadhang kala seneng, kadhangkala susah / sedhih. Alur crita wacan ing dhuwur, yaiku............ a. maju c. campuran e. mundur-maju b. mundur d. maju-mundur 8. Wayang ing dhuwur kalebu jenise wayang........................ a. wayang beber b. wayang kulit c. wayang klithik d. wayang golek e. wayang wong 9. Ing pinggir iki gambar lakon sapa.............. a. Dewi Kunthi b. Dewi Madrim c. Dewi Arimbi d. Dewi Anjani e. Dewi Padmawati 10. Wayang Punakawan kang duweni titikan sikile gejik tangane ceko iku ………………. a Semar b. Arjuna c. Petruk d. Gareng e. Bagong Uji Kompetensi a. seni swara c. seni sastra e. seni musik b. seni tutur d. seni rupa Unsur kang ana ing sajroning karya sastra,uga ditegesi unsur............. a. karya sastra c. ekstrinsik e. karakter b. intrinsik d. maknawi
27 11. Bagong duweni pawakan …. a. irunge dawa c. sikile gejik e. lemu b. awake kuru d. wetenge gede 12. Ing ngisor iki kang kalebu unsur intrinsik crita wayang, yaiku kejaba……………….. a. underan d. setting b. alur e. pamawas c. latar belakang pangripta 13. Astane Semar kaya gambar ing dhuwur nglambangake………. a. wani ing sakabehe b. karsa/ kekarepan c. ngurmati bumi d. dadi wong kudu andhap asor e. kudu wicaksana 14. Dene mripat sipit kang diduweni Semar nglambangake…….. a. prasetianing c. wong kang susah e. jelih lan tenanan. b. wong kang jujur d. wong kang sabar 15. Ukara “fatruk kullu man siwallahi” duweni teges…… a. bisa katanem kanti kokoh ing nala/ati d. nolak, nglawan kedzoliman b. ninggalake apa wae kejaba Allah e. bisa kanti ana selawase c. golek lan oleh kanca 16. Yen ukara “nala qariin”, duweni teges…… a. bisa katanem kanti kokoh ing nala/ati d. nolak, nglawan kedzoliman b. ninggalake apa wae kejaba Allah e. bisa kanti ana selawase c. golek lan oleh kanca 17. Apa sebabe panyebaran agama Islam gampang ditrima masyarakat ing tanah jawa… a. Ki Sunan Kalijaga nglebokake konsep Punakawan saben ing pakeliran b. Ki Sunan Kalijaga nglebokake konsep Pandawa saben ing pakeliran c. Kerajaan Majapahit ngalami keruntuhan d. Panguwasa Blambangan wis nguras sakabehe sumber daya Majapahit e. Anane para pedhagang saka manca wacan crita Petruk Dadi Ratu Nalika, Petruk dadi ratu akeh wong kang gumuyu. Miturut wong-wong Petruk dadi ratu iku amung lakon impen. Lakon impen wong cilik kang bisa ngowahi kahanan. Ana uga kang ngarani Manawa Petruk dadi ratu kuwi amung lakon aji mumpung. Petruk dadi ratu dudu lakon wong bodhoh kang dadi raja utawa lakone wong cilik kang aji mumpung nanging lakon mencloke wahyu marang kawula. Kacarita Abhimayu lara. Abhimayu minangka perantara kang mengko bakal paring waris dhampar Palasara, pandhiri Astina marang Parikesit. Bebarengan karo larane Abhimayu wahyu cakra ningrat kang jaga nalika dadi ratu, lan wahyu widayat kang nglestarekake uripe nalika dadi ratu, wahyu kasebut menclok ing Petruk lan Petruk dadi ratu ing nagara Locitengara. Ajejuluk Prabu Wel-Geduwel Beh kanggo kukuh dadi ratu Petruk mbutuhake dhampar Astina warisan Palasara. Petruk ngutus marang patihe kanggo nyolong tahta Palasara. Utusan kasebut kasil anggone nggawa tahta, ananging Prabu Wel-Geduwel Beh nalika nyoba lungguh langsung kejungkel. Sanajan dicoba bola-bali tetep ora bisa banjur dheweke pasrah lan oleh
28 bisikan lumantar panasehat kraton supaya ora kejungkel dheweke kudu oleh golekan kang bisa diling-ling. Petruk ngutus patihe maneh supaya golek golekan kasebut, ora suwe utusan kasebut nggawa golekan kang ora liya yaiku Abhimayu kang nandhang lara. Nalika dipangku Prabu WelGeduwel Beh, Abhimayu banjur kandha “Kowe ora bakal bisa nglungguhi tahta kuwi yen kowe ora mangku aku”. Ing kono Petruk sadar Manawa raja kuwi ora bisa dadi raja Manawa ora dipangku dening kawula amarga para kawula kang bisa nyampurnakake uripe sang raja. Petruk tansaya sadar Manawa amung kawula kang bisa mbantu panguasa kanggo nulis sejarah, mula wis kudune raja kuwi ngregani para kawula. Panguwasa kuwi kudu gelem lelabuhan kanggo kawula ora malah nggrayah uripe kawula. Ananging geneya akeh panguwasa kang ora perduli marang kawulane, kamangka dheweke tetep lungguh ing tahta ? Raja lan kawula kudune wengku winengku kaya Petruk lan Abhimayu. 18. Crita wayang Petruk dadi ratu nyritakake babagan………….. a. Tumempele wahyu marang wong cilik b. Nggoleki cara supaya bisa dadi raja c. Abhimayu kang nandhang lara d. Petruk sing kepingin lungguh dhampar keprabon e. Petruk mangku Abhimayu 19. Akeh wong kang padha gumuyu nalika ana lakon Petruk dadi ratu amarga …………. a. crita sing lucu d. critane lakon kang mokal b. crita sing serem e. critane ora kena digugu c. parangane lucu 20. Wahyu kang ateges njaga nalika dadi ratu yaiku………….. a. wahyu Ilahi c. wahyu maningrat e. wahyu widayat b. wahyu cakraningrat d. wahyu makotarama 21. Ing wacan Petruk dadi ratu ana tembung pasemon. Tegese pasemon yaiku………….. a. tuladha c. ater-ater b. guyonan d. unen-unen e. sindiran 22. Kang dadi perantara dhampar Astina warisan Palasaran marang Parikesit, yaiku…………. 23. 24. Petruk ora bisa nglungguhi dhampar Astina warisan Palasara amarga…………. a. Petruk dudu keturunan ratu b. Dhampar Astina minangka barang colongan c. Petruk ora duwe wahyu d. Petruk kudu dolek golekan kang bisa diling-ling e. Petruk ora duwe bala 25. Miturut wacan Petruk dadi ratu. Dadi raja kuwi kudu bisa …………. a. Mangku kawula d. Ora perduli marang kawulane b. Dadi lelabuhan kanggo kawula e. Narik upeti marang warga c. Nggrayai uripe kawula a. Arjuna c. Wibisana b. Bima d. Duryudhana e. Abhimayu Utusane Petruk nalika dadi ratu, yaiku…………… a. Patih c. Bedhayan b. Tumenggung d. Tabib e. Dhukun
29 A. Pilihen salah siji wangsulan kang bener, kanthi mbubuhi tandha ping (X) ing aksara a, b, c, d utawa e ! 1. Artikel nduweni ancas ……….. A. aweh panglipur marang wong liya B. menehi kabar marang wong liya C. promosi marang wong liya D. ngudari kasunyatan lan panemu E. ngudal pawarta 2. Artikel bisa dideleng lumantar ……………. A. Radhio B. Iklan C. Baliho D. TV E. Ariwarti 3. Anggone maca artikel ora kena alon/lelet amarga … A. Ora mudengi B. Mboseni C. Medeni D. Nyenengake E. Sedhih 4. Paragraf kang tujuane kanggo njembarake wawasan kanthi nlentrehake, menehi pangerten, lan nerangake sawijining bab yaiku ……….. A. Eksposisi B. Narasi C. Persuasi D. Deskripsi E. Argumentasi 5. Salah sijine cirri-ciri paragraph eksposisi yaiku awujud ………… A. Geguritan B. Wara-wara C. Visi-misi D. Pitakonan E. Pawarta 6. Wacana eksposisi biyasane digunakake kanggo mbabarake ……….. A. Opini B. Isu C. Fakta D. Pengetahuan / ilmu E. Pitakonan 7. Paragraf eksposisi kang njlentrehake babagan cara gawe “tempe kemul” kalebu eksposisi ………. A. Proses B. Definisi C. Ilustrasi D. Perbandingan E. Berita 8. Pawongan kang nindakaké pakaryan ngarang sawijining tulisan uga di arani… A. Panaliti B. Panganggit C. Pancipta D. Panguda E. Pariwara 9. Sawijining isi artikel kang asring kawaca yaiku… A.Sujarah,petualangan,argumentasi, B. Sujarah,cerkak,argumentasi, C. Ariwarti,petualangan,argumentasi, D. Sujarah,petualangan,cerbung, E. Sujarah,kalawarti,panalitian 10. Artikel kang nggambaraké babagan sawijiné pokok perkara kang kadadéyan ing masyarakat. Saéngga wong kang maca kaya weruh, ngrungokaké, lan ngrasakaké babagan kang ditulis. Di arani artikel…. A. Eksploratif B. Dheskriptif C. Predhiktif D. Naratif E. Argumentasi
30 11. Artikel kang nuduhaké fakta miturut kajian panulisané di arani artikel….. A. Eksploratif B. Dheskriptif C. Predhiktif D. Naratif E. Argumentasi 12. Wayang saliyane dadi tontonan uga dadi tuntunan, nduweni teges ............... A. dadi hiburan lan aweh kabar B. crita lan piwulang C. seni piwulang D. dadi hiburan uga piwulang E. seni tradhisional 13. Crita wayang kang digunakake kerep kanggo paugeran tradisi Jawa lan Islam, lumrahe nganggo jenis wayang....................... A. wayang beber B. wayang klithik C. wayang wong D. wayang kulit E. wayang golek 14. Jenise wayang kang digawe saka kulit,yaiku………………. A. wayang purwa B. wayang golek C. wayang suket D. wayang gedhong E. wayang kardus 15. Jenise wayang kang paling kasohor/populer ing Jawa Tengah lan Jawa Timur, yaiku................. A. wayang beber B. wayang klithik C. wayang wong D. wayang kulit E. wayang golek 16. a. Sawijining tokoh kang nakal lan pinter b. Praupane kang bisa narik kawigatene wong liya, c. Kerep ngomong uga bisa nglawak d. Dheweke demen nyindhir apa wae kang ora bener ing lawakane. Titikane wayang kang nggambarake watak tokoh ing dhuwur, yaiku wayang……………. A. Semar B. Arjuna C. Petruk D. Gareng E. Bagong 17. Underan / tema kang bisa kajupuk saka crita wayang asul mulane Punakawan, yaiku…………. A. sosial B. agama C. pendhidhikan D. kaluarga E. perjuangan 18. Punakawan satemene duweni karakteristik kayata ing ngisor iki, kejaba…………….. A. mituturi para ksatriya, B. kritik sosial, sumber bebenere. C. wicaksana D. panglipur, E. tenang 19. Jenis-jenise wayang ing tanah Jawa, kejaba…... A. Wayangkulit, wayang suluh B. Wayang tiban, wayang semar C. Wayang krucil, wayang wong D. Wayang beber E. Wayang gedog 20. Wayang potehi digunaake kanggo sarana A. Hiburan bocah B. Nglestariake kabudayaan mongol C. Nglestariake kabudayaan Cina D. Nglestariake budaya Majapahit E. Dolanan bocah desa 21. Wayang sing biasane digawe hiburan marang bocah desa yaiku … A. Wayang golek B. Wayang suket C. Wayang suluh D. Wayang potehi E. Wayang wong
31 22. Wayang beber bisa ditemoake ing … A. Donorojo, Pacitan B. Yogyakarta C. Tembelang, Jombang D. Ngawi E. Solo 23. Wayang sing nyritaake ngenani uripe kewan yaiku … A. Wayang gajah B. Wayang suket C. Wayang kancil D. Wayang beber E. Wayang lir Wong urip mono kaya lakune rodha. Ana wektune mapan ana dhuwur, kala-kala ana ing ngisor. Yen mlakune rodha banter, pindhahe ngisor lan dhuwur uga cepet. Semono uga uripe manungsa, kadhang kala seneng, kadhangkala susah / sedhih. Alur crita wacan ing dhuwur, yaiku............ A. Maju B. Campuran C. Mundur-maju D. Mundur E. Maju-mundur 24. Wayang ing dhuwur kalebu jenise wayang........................ A. wayang beber B. wayang klithik C. wayang wong D. wayang kulit E. wayang golek 25. Ing pinggir iki gambar lakon sapa.............. A. Dewi Kunthi B. Dewi Madrim C. Dewi Arimbi D. Dewi Anjani E. Dewi Padmawati
32 A. KOMPETENSI INTI KI 1 : Menghayati dan mengamalkan ajaran agama yang dianutnya KI 2 : Menghayati dan mengamalkan perilaku jujur, disiplin, tanggungjawab, peduli (gotong royong, kerjasama, toleran, damai), santun, responsive dan pro-aktif dan menunjukkan sikap sebagai bagian dari solusi atas berbagai permasalahan dalam berinteraksi secara efektif dengan lingkungan sosial dan alam serta dalam menempatkan diri sebagai cerminan bangsa dalam pergaulan dunia. KI 3 : Memahami,menerapkan, menganalisis pengetahuan faktual, konseptual, prosedural berdasarkan rasa ingin tahu tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya, dan humaniora dengan wawasan kemanusiaan, kebangsaan, kenegaraan, dan peradaban terkait penyebab fenomena dan kejadian, serta menerapkan pengetahuan prosedural pada bidang kajian yang spesifik sesuai dengan bakat dan minatnya untuk memecahkan masalah KI 4 : Mengolah, menalar, dan menyaji dalam ranah konkrit dan ranah abstrak terkait dengan pengembangan dari yang dipelajarinya di sekolah secara mandiri, dan mampu menggunakan metoda sesuai isi keilmuan. B. KOMPETENSI DASAR DAN INDIKATOR Kompetensi Dasar Indikator 1.3 Mensyukuri anugerah Tuhan akan keberadaan bahasa daerah dan menggunakannya sebagai sarana komunikasi dalam memahami, menerapkan, dan menganalisis informasi lisan dan tulis. 1.1.1 Berdoa sebelum dan sesudah melakukan kegiatan 1.1.2 Memberi salam pada saat awal dan akhir pembelajaran 2.4 Menunjukkan perilaku jujur, disiplin, peduli, dan santun dalam menggunakan bahasa daerah dalam konteks komunikasi lisan maupun tulis mengenai konflik sosial, politik, ekonomi, dan kebijakan publik. 2.4.1 Tidak berkata-kata kotor 2.4.2 Tidak menyela pembicaraan. 2.4.3 Aktif dalam kerja kelompok WULANGAN KAPING TELU APRESIASI DRAMA
33 3.3 Memahami karakteristik bahasa lisan dalam kegiatan bermain peran, dialog, dan berdiskusi sesuai dengan tatakrama. 3.3.1 Mengidentifikasi ciri ragam bahasa lisan dalam teks bermain peran. 3.3.2 Menganalisis karakteristik bahasa lisan dalam bermain peran. 4. 3 Bermain peran, berdialog, atau berdiskusi sesuai tatakrama 4.3.1 Membaca naskah sesuai dengan peran dalam teks 4.3.2 Memperagakan peran sesuai karakter tokoh dalam teks. 4.3.3 Menyusun teks drama sederhana C. TUJUAN Setelah mengamati, mendengarkan , mendiskusikan dan bermain peran diharapkan siswa mampu : 1. Menghargai dan mensyukuri keberadaan bahasa daerah sebagai anugerah Tuhan Yang Maha Esa dengan sungguh-sungguh. 2. Menunjukkan perilaku jujur, disiplin, peduli, dan santun dalam menggunakan bahasa daerah dalam konteks komunikasi lisan maupun tulis dengan bertanggung jawab. 3. Mengidentifikasi ciri ragam bahasa lisan dalam teks bermain peran dengan teliti. 4. Menganalisis karakteristik bahasa lisan dalam bermain peran dengan bertanggung jawab. 5. Membaca naskah sesuai dengan peran dalam teks dengan teliti. 6. Memperagakan peran sesuai karakter tokoh dalam teks dengan sungguh-sungguh. 7. Menyusun teks drama sederhana dengan menerapkan ragam basa jawa dengan tepat. D. MATERI PEMBELAJARAN Drama Drama mujudake seni pertunjkan sing dipentasake, ing ngendi ana ing pamentasan drama kasebut akeh nggunakake ragam basa lisan. Ragam basa lisan yaiku ragam basa sing diwedharake lumantar media lisan, kaiket anane papan panggonan lan wektu kanthi pangajab kahanan sing digambarake bisa menehi pambiyantu anggone mahami alure carita. Titikane ragam basa lisan yaiku : mbutuhake mitra wicara, unsur gramatikal ora diwedarake kanthi jangkep, kailet papan panggonan lan wektu, Lan uga gumantung saka endek dhuwure suara. Maca sastra kapantha ana ing maca estetis yaiku maca sing sesambungan karo seni lan kaendahan. Ana ing sajroning maca sastra, penikmat sastra diajab kanggo ngaktifake imajinasi lan kreativitase supaya bisa mangerteni isine wacan. Bab-bab sing kudu ditindakake paraga supaya bisa meranake drama slaras karo dapukane ana ing pamentasan drama yaiku : 1.Maca naskah drama 2.Mahami isi naskah drama 3.Njiwani watak paraga sing arep diperanake.
34 Supaya bisa nggawe naskah drama, ana bab - bab sing kudu digatekake : 1. Nemtokake tema 2. Nemtokake konflik / masalah 3. Nggawe sinopsis 4. Nemtokake kerangka karangan 5. Nemtokake protagonis 6. Nemtokake pungkasan carita 7. Nulis drama. Unsur-unsur Intrinsik Drama 1.Tema : ide sawijining crita (punjering cerita) 2.Alur (plot) : urutaning prastawa kang kadadeyan ing sajroning crita - Alur maju - Alur mundur - Alur maju-mundur/ campuran 3.Jinis-jinise paraga - Paraga utama (dadi punjering crita) - Paraga sampingan (dadi penyengkuyung crita) - Paraga protagonist (paragakang asipat apik) - Paraga antagonis (paraga kang sifat ala/jahat). 4.Busananing basa (gaya basa) : cara sawijining pangripta milih tema, perkara kang dicritaake 5.Latar/ setting: katrangan kang nduduhake panggonan, wayah, lan swasana sajroning crita. 6.Sutradara: wong sing ngatur lan mimpin lumakuning drama I. Wacanen Teks Drama ing Ngisor kanthi permati ! Dumadine Gunung Bhudheg Ing sawijining omah, gedheg sing wis reyot sangisore puthuk, ing sakidule tlatah Kabupaten Tulunggagung. Kembang Sore : Kula nuwun ... kukla nuwun...kula nuwun ... ( karo milang- miling ana ing lambene lawang). Mbok Rondha : Mangga, mangga ... badhe madosi sinten nggih ? Kembang Sore : Kula menika mboten madosi sinten-sinten. Kula menika tiyang ingkang kabur kanginan, tanpa dangka tanpa kayun. Mbok Rondho : Lho, ngono ta. Wis kene mlebu dhisik kene ( karo nggeret mlebu kembangsore) Wis saiki lungguh kene dhisik. Iki diombe dhisi ( karo menehi banyu sagelas). Kembang Sore : Maturnuwun ( karo ngombe banyu ) Nuwun sewu kula punapa pareng dherek manggen wonten mriki ? Mbok Rondho : Apa kowe gelem manggon ing omah sing wis arep ambruk ngene iki ? Kembang sore : Mboten dados punapa kok, pareng punapa mboten ? Mbok Rondho : Ora apa-apa kok, ananging anane ya mung kaya ngene iki lo ya ... Kembang Sore : Inggih, matur sembah nuwun.
35 Jaka Tawang metu saka njero omah karo mesem-mesem. Jaka Tawang : Mbok, iki sapa lo ? kok ayu buuanget. Mbok Rondho : Iki Kembang Sore. Kembang Sore iki Jaka Tawang anakku. Wong loro padha salaman Mbok Rondho : Kembang Sore, kowe gelem ta yen tak sedulurake karo Jaka Tawang ? Kembangsore : Inggih, kula purun. Jaka Tawang : Iya mbok aku ya gelem, kok. Mbok Rondho : Ya wis aku tak neng mburi dhisik, arep nerusake anggonku masak. Jaka Tawang adhine dikancani dhisik ya! Jaka Tawang : Ya, mbok. Jaka Tawang lan Kembang Sore omong-omongan ngalor ngidul, ngayawara ora ana jluntruge. Saya suwe saya cedhak, pancen adhi karo kakmase. Sawijining dina, wayah Kembang Sore nyapu-nyapu ana ing latar, Jaka Tawang Nyedhaki Kembang Sore. Jaka Tawang : Kembangsore ... Kembang Sore : Ana apa ta Kangmas? Jaka Tawang : Sliramu kuwi pancen ayu tenan... Kembang Sore : maturnuwun Kangmas. Jaka Tawang : Kembangsore , aku arep ngomong bab sing wigati karo kowe. Kembang Sore : Ngomong apa ta kangmas ? Jaka Tawang : Kembang Sore, sejatine aku iki tresna banget karo sliramu lo Kembang Sore. Kembangsore : Ya wis samesthine ta Kangmas. Yen kangmas kuwi ndhuweni rasa tresna marang adhine. Jaka Tawang : Ora tresna sing mangkono kuwi. Kembang Sore : Lho. La tresna sing kepriye ta Kangmas ? Jaka Tawang : Ya tresna wong lanang marang wong wadhon sing wis dewasa, ngerti apa piye ? Kembang Sore : Kangmas, aku lak adhimu ta. Dadi ya ora kene mangkono. Jaka Tawang : iya aku ngerti, ananging kowe kuwi lak dudu adhiku asli, dadi ya ora dadi ngapa. Kembang Sore : Ora bisa kangmas, aku ora bisa nampa tresnamu. Aku uga tresna marang sampeyan ananging mung trenane adhi marang kangmase. Jaka Tawang : Pokoke kowe kudu gelem. Kembang Sore : Wis ta Kangmas, wis sore iki lho, enggal-enggal adus kana. Jaka Tawang : Lha tresnaku kepriye ? Kembang Sore : Wis ta gampang, mengko bisa dirembug maneh. Wis sore Kangmas, enggal-enggal adus kana. Jaka Tawang : Ya wis aku dakadus dhisik ya. (karo mlaku ninggalake Kembang Sore) Sasuwene Jaka Tawang adus, Kembang Sore tansah ora jenjem atine. Amarga dheweke ora kepingin gawe kuciwa atine kangmase, Jaka Tawang. Dheweke mutusake kudu lunga saka omah kuwi . Ora kesuwen, sore iku uga, nalika Jaka Tawang lagi adus, Kembang Sore minggat saka omah iku tanpa pamit karo mbok Rondho.
36 Jaka Tawang : Kembang Sore... Kembang Sore (karo milang-miling ing njero lan njaba omah) Kok ora ana ya, Mbok ... simbok... Mbok Rondho : Ana apa ta Le, kok bengok-bengok ngono kuwi ? Jaka Tawang : Kembang Sore nang endi Mbok ? Mbok Rondho : Lho, mau lak karo awakmu ta Le ? La kok malah takon mboke. Jaka Tawang : Iya mbok mau karo aku, ananging mau daktinggal adus Mbok, banjur dakgoleki kok wis ora ana ta mbok ? Mbok Rondho : Lho menyang ngendi to Le ? ayo digoleki ! Jaka Tawang : Ayo, Mbok. Wong loro nggoleki Kembang Sore sing wis minggat saka omah. Anggone nggoleki wis tekan ngendi-ngendi . Ananging ora ona asile. Pungkasane Mbok Rondho ngajak leren Jaka Tawang anggone nggoleki Kembang Sore. Mbok Rondho : Wis Le. Mbok manawa Kembang Sore pancen wis ora krasan manggon karo awake dhewe. Jaka Tawang : Ora mbok, aku kudu pethuk karo Kembang Sore. Mbok Rondho : Wis sesuk digoleki maneh, saiki ayo kita mulih dhisik wae! Banjur wong loro iku mulih bebarengan. Ana ing omah Jaka Tawang tansah katon suntrut, amarga rasa tresnane marang Kembang Sore gedhe baget. Sore minggat saka omahe Mbok Rondho, Jaka Tawang dadi lumuh anggone nyambut gawe . Saben diutus Mboke golek kayu kaya adate. Dheweke ora gelem, gaweyane mung nglamun , polahe kaya wong ora waras. Yen turu tansah nyebut jenenge Kembang Sore.Nganti sawijining dina Mbok Rondho bingung nggoleki Jaka Tawang, amarga wis surup Jaka Tawang durung katon bali. Mbok Rondho : Le... Jaka Tawang... menyang ngendi ta Le kowe kuwi. (karo nggoleki ing sakiwa tengene omah) Wis yah mene kok durung bali ta Le... Jaka Tawang... oalah Le..Le... Mbok Rondho nganti bingung anggone ngupadi dununge Jaka Tawang. Banjur Mbok Rondho nggoleki Jaka Tawang menyang panggonan sing biayasane kanggo nggolek kayu. Mbok Rondho : Le ... Jaka Tawang... Le Jaka Tawang...Menyang ngendi ta Le kowe iki ?!. Banjur Mbok Rondho munggah ana ing puthuk Mbok Rondho : Le Jaka Tawang ... Le Jaka Tawang ... Mbok Rondho meruhi Jaka Tawang lagi lungguh ing sadhuwure puthuk. Dheweke nglamun madhep ngulon karo kudungan cikrak. Mbok Rondho : Le ... Jaka Tawang ... diundang mboke kok meneng wae ta ... Le ... Jaka Tawang. Jaka Tawang kok meneng wae ta ...Jaka tawang diundang mboke kok meneng wae kaya reca ngono ta Le... Jaka Tawang ... kowe budheg apa piye ta ? Jaka Tawang ... Sanadjan diundang Mbok Rondho bola-bali, ananging Jaka Tawang ora mangsuli babar pisan. Banjur Mbok Rondho nyedaki Jaka Tawang.
37 Gladhen Mbok Rondho : Le diundang mboke kok ora mangsuli blas iki piye ta ? ( karo nyekel awake Jaka Tawang, sanalika Mbok Rondho kaget banjur nangis) Hoalah Le ... Le... kowe kok dadi reca kaya ngene ta Le... Le ...Amarga omonganku sing sembrana , kowe dadi reca kaya ngene Le... Le ... Hoalah Jaka Tawang... Jaka Tawang ...mboke njaluk sepura ya Le ...kanggo pangeling-eling mbesuk yen ana reja-rejaning jaman, papan panggonan kene bakal takjenengake Gunung Budheg.... Adhedhasar teks drama kanthi irah-irahan “Dumadine Gunung Budheg” kasebut ! 1. Miturut panemumu, apa ta tegese bahasa lisan kuwi ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… 2. Kepriye titikane ragam bahasa lisan sing digunakake ing teks drama kasebut ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… 3. Kepriye ngenani ragam basa/unggah ungguhing basa sing digunakake ing drama kasebut? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… 4. Kaluwihan lan kekurangan apa sing bisa kita temokake saka panerapan bahasa lisan ing sajroning teks drama ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… 5. Pesen /amanat apa sing bisa kita jupuk saka teks drama ing dhuwur ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… 6. Jelasna kepriye teknik sing bisa kita gunakake supaya kita bisa maca karya sastra / drama kanthi apik ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..………………
38 I. Pakaryan Omah / Tugas Mandiri Goleka teks drama banjur analisisen adhedhasar karakteristik bahasa lisan sing digunakake ! 7. Apa sing bisa kita asilake sawise kita maca karya sastra kang awujud drama ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… 8. Coba paragakna teks drama kasebut ing ngarep kelas ! 9. Apa sing bisa kita tindakake supaya bisa nyusun teks drama ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… 10. Perangan kang kudu ana ing sajroning teks drama yaiku ? …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..……………… …………………………………………………………………………………………..………………
39 1. Titikane ragam basa lisan yaiku ...kajaba : a. Kaiket papan panggonan lan wektu. b. Struktur gramatikal ora jangkep. c. Mbutuhake mitra wicara. d. DItemtokake intonasi suara. e. Asring nggunakake basa formal. 2. Kaluwihane ragam basa lisan yaiku ... a. Nggunakake ukara sing ora jangkep b. Nggunakake ragam basa lisan informal c. Ora sakabehing wong bisa nerapake basa lisan. d. Panutur asring ngambali ukarane. e. Dislarasake karo kahanan. 3. Teknik maca sing sesambungan karo kaendahan lan seni diarani ... a. maca ekspresif d. maca pemahaman b. maca estetis e. maca cepet c. maca teknik 4. Bab-bab sing kudu digatekake ing sajroning nglafalake pacelathon drama yaiku ... a. tekanan dinamik d. tekanan volume b. tekanan tempo e. tekanan nada c. mitra wicara 5. Pesen sing diucapake ing panutupene crita drama diarani ... a. prolog d.dialog b. monolog e.epilog c. katalog 6. Paraga sing arep mentasake drama, kudu ndhuweni kaprigelan kaya ing ngisor iki ... kajaba kaprigelan : a. Ekspresif d. improvisasi b. Interpretasi e. Halusinasi c. Imajinasi Yudha : “Pak, wulan Juni sekolahanku bakal ngadakake study tour menyang Bali”. “ Aku kepingin lan kudu bisa melu Pak ..!” Bapak : “Pira biayane Le ?” Yudha : “Rp.650.000 Pak?” Bapak : “Lha kok akeh tenan Le? Bapak rasane kabotan manawa dikongkon mbayar samana akehe, bangkele bapak lagi sepi Le.” Yudha : “Ahh...Bapak , wis embuh Pak, pokoke golekno!! Mengko manawa wis wayahe budhal aku kudu bisa budhal (karo liwat nang ngarep bapake)” Bapak : “yo wis mengko dak golekno Le” Perangan punggelan drama iki kanggo mangsuli pitakonan no 7 – 12 Gladen Padinan
40 7. Kepriye watake Yudha saka kutipan drama ing dhuwur....?? a. pangerten d. peduli b. egois e. setya tuhu c. sayang marang bapake. 8. Unsur ekstrinsik apa sing bisa kokjupuk saka punggelan drama ing dhuwur ? a. nilai budaya d. nilai ekonomi b. nilai estetika e. nilai pendidikan c. nilai moral 9. Kepriye manawa punggelan teks drama ing dhuwur dianalisis adhedhasar panerapane tindak tanduk sing becik / suba sita ?.... Kajaba : a. nyela rembugane wong sepuh sing lagi ngendikan. b. manawa matur karo wong tuwa sing sareh. c. manawa matur karo wong tuwa kudu nggunakake krama alus. d. putra ora oleh ngomong “ah” marang wong tuwa. e. manawa arep liwat ing ngarepe wong tuwa kudu ngucap nuwun sewu. 10. Manawa dianalisis adhedhasar panerapan unggah-ungguhing basa slaras karo kahanane bebrayan saka teks drama ing dhuwur kepriye ? a. Marang wong sadrajat kita nggunakake basa ngoko alus. b. Ponakan marang pak puh nggunakake basa krama. c. Marang wong sing sadrajat sing durung raket kita nggunakake basa ngoko alus. d. Anak marang wong tuwane nggunakake basa krama alus. e. Pak puh marang bulik nggunakake basa krama. 11. Paraga ing drama sing diperanake dening Yudha diarani paraga ... a. Protagonis d. antagonis b. tritagonis e. pokoh bayangan c. figuran 12. Unsur instrinsik sing diutamaake saka punggelan drama ing dhuwur yaiku ... a. latar d. tema b. alur e. pamawase pangripta c. paraga lan watake 13. Urut-urutane prastawa ing crita drama, wiwit saka prolog, klimaks nganti tumekane pungkasan crita diarani ... a. alur d. plot b. flash back e. mimik c. paraga Sore iku nalika srengenge isih katon sumorot murub, ing bangku dawa sangisore wit sawo Ambarsekar lagi lungguh-lungguh. Pikirane tumlawung adoh digawa nggumbara gagasane, ngudhal-udal pangeling-elinge. Eling nalika bapak lan ibune isih sugeng. Dumadakan katungka tekane adhine Ambarsari, ngagetake Ambarsekar sing lagi nglamun. (1)Ambarsari : “Mbak, aku arep perlu ngomong wigati karo panjenengan, bisa ? (2)Ambarsekar : “Arep ngomong apa kok wigati banget ?!” (3)Ambarsari : Perkara kuwi lho Mbak, omah tinggalane bapak-ibu. Omah kuwi rak malah ngrepotake awake dhewe ta ?!.Coba, ben sasi awake dhewe kudu mbanjani Lik Sirin, opah nunggu lan ngupakara. Kamangka awake dhewe isih kudu mbayar pajeg barang.
41 (4)Ambarsekar : “Kuwi rak wis tanggungjawabe awake dhewe ta, Dhik. Awake dhewe ora bisa selak”. “Biyen jamane bojomu isih kontrang-kantring , kowe nate didhawuhi bapak supaya nggengoni omah kuwi.Geneya kowe kok emoh ?!” (5)Ambarsari : “Jaman maju , Mbak. Isin yen manggon omah joglo.Njawani, ndesa ! Jaman teknologi modern kok isih ngenggoni omah gagrag lawas. Kuna !” Mula omah kuwi didol wae ya Mbak ?” Punggelan punggelan drama ing dhuwur kanggo mangsuli pitakonan no 14 – 22 14. Teme sing mathuk saka punggelan drama ing dhuwur yaiku ... a. Teknologi d. katresnan b. Warisan e. Regejegan c. Kapercayan 15. Kepriye latar swasana sing digambarake saka punggelan drama ing dhuwur ? a. nyenengake d. nrenyuhake b. njengkelake e. kebak deg-degan c. kebak panelangsa 16. Kepriye manawa paraga Ambarsari dideleng saka watake ? kajaba : a. kemaruk d. kedonyan b. materialistis e. gumedhe c. lunyu ilate 17. Unsur ekstrinsik punggelan drama ing dhuwur yaiku ... a. nilai sosial d. nilai budaya b. nilai religius e. nilai moral c. nilai ekonomi 18. Saka punggelan drama ing dhuwur, unsur instrinsik sing diutamakake yaiku ... a. latar panggonan d. latar wektu b. alur e. paraga lan watake c. pamawase pangripta 19. Paraga Ambarsekar mujudake paraga ... a. antagonis d. protagonis b. tritagonis e. figuran c. paraga bayangan 20. Bebasan sing mathuk kanggo ngambarake watake Ambarsari yaiku : a. Ngangsu banyu ing kranjang. b. Ngubak-ngubak banyu bening c. Cebol ngayuh lintang. d. kacang ora bakal ninggal isi e. Emban cinde emban siladan 21. Pacelathon drama ing dhuwur sing nyengkuyung watake Ambarsekar sing wicaksana , ana ing nomer ... a. 1 d. 5 b. 3 e. 4 c. 5
42 22. Pesen / amanat sing bisa kita jupuk saka teks drama ing dhuwur yaiku ... kajaba : a. Aja kadonyan b. Aja katrem ana ing budaya daerah. c. Kita kudu tansah ngleluri tinggalane wong tuwa. d. Aja kemaruk bandha. e. Kita kudu tansah nguri-nguri budaya Jawa. 23. Pasulayan kang dumadi antarane paraga ing sajroning drama diarani ... a. Casting d. setting b. Konflik e. Alur c. Plot 24. Ing ngisor iki mujudake bab-bab sing diperlokake ana ing sajroning pamentasan drama. Kajaba : a. Tatanane panggung slaras karo tema. b. Gedung pamentasan ing bintang lima. c. Paraga kudu njiwani peran slaras karo dapukane. d. Nyiapake kostum paraga. e. Nyiapake saund lan sing ngatur musik. 25. Paraga drama kudu mumpuni ing babagan akting. Akting kaperang dadi loro yaiku ekspresi jasmani lan ekspresi rohani. Sing kalebu ekspresi rohani yaiku : a. Daya intelengensi b. Ketrampilan ngolah awak c. Prilakune andhap asor d. solah bawane wajar. e. Mumpuni ing olah vokal
43 A. Wenehana tanda ping tumrap wangsulan sing paling bener ! 1. Paraga drama kudu tansah mangerteni sakabehing alur caritalan watak paraga sing diperanake. Kawasisan iki diarani ... a. Imajinasi d. Halusinasi b. Ekspresi e. Improvisasi c. Interpretasi 2. Ana ing sajroning pamentasan drama, mesti ndhuweni watak sing maneka warna. Watak-watak paraga kasebut bisa diwujudake dening paraga kanggo nyengkuyung panikmat anggoni mahami alur sing arupa ... a. Wujud fisik d. Wujud emosi lan IQ b. Wujud laku fisik e. Wujud busana c. wujud vokal 3. Supaya paraga drama supaya bisa meranake drama kanthi apik, paraga drama kudu ndhuweni kawasisan ... kajaba : a. Akting kanthi semangat d. Daya imajinasine kuat b. Njiwai peran e. Nyakinake audien c. Trampil lan kreatif 4. Paraga drama kudu cepet tanggap tumrap bab-bab sing asifat dadakan ana ing sajroning pamentasan drama, ananging isih kudu slaras karo alur carita. Kaprigelan iki diarani ... a. Ekspresi d. Improvisasi b. Suara e. Imajinasi c. Interpretasi 5. Bab-bab sing kudu ditindakake calon paraga sadurunge pamentasan drama yaiku ... kajaba : a. Mangerteni inti dialog b. Meruhi mitra wicara c. Meruhi alur carita d. Meruhi kapan kudu nindakake dialog e. Dialog kanthi maca naskah Surti : Mas wiwit saya ndedele usaha rosokan panjenengan, pasienku saya suwi saya suda, malah akhire blas ora ana sing mbayi ing klinik bersalinku. Jono : Lha, seabe apa ta Dhik ? Surti : Iki gara-gara rosokanmu kuwu Mas ! Jono : Piye ta, panggonane rak cukup adoh saka kene, gandane rak ora tekan kene ?! . Surti : Bener Mas, ananging laler sing padha netes ing tumpukan rosokanmu kuwi sumebar tekan ngendi-endi. Pasienku saben arep mangan dadi jijik. Suwe-suwe njur padha ora gelem babaran ana kene. Jono : Wah, iki piye ya ? apa daksemprot karo lenga pet wae ya ?!. Surti : .......... 6. Saka saperangan naskah drama ing dhuwur, tema sing mathuk yaiku : a. Lingkungan d. Kewirausahaan b. Katresnan e. Kasenengan c. Pakaryan Gladen Kompetensi
44 7. Ukara sing mathuk kanggo njangkepi pacelathon ing dhuwur yaiku ... a. Ya, piye amrih apike Mas ? b. Ya, dicoba wae Mas !. c. Ganti pakaryan wae Mas ! d. Manawa diobong wae piye Mas ! e. Manawa pindah panggonan piye Mas ? 8. Latar sing digunakake ana ing punggelan drama ing dhuwur yaiku ... a. Rumah sakit d. Omah dukun bayi b. BKIA e. Puskesmas c. Klinik bersalin 9. Konflik sing dimunculake ana ing punggelan drama kasebut yaiku ... a. Saya sudane pasiene Bu Surti. b. Saya ndedele usaha rosokan Jono. c. Gandane rosokan sing wis sumebar. d. Saya akehe laler ing lingkungan e. Dampak rosokan tumrap lingkungan. 10. Unsur ekstrinsik sing bisa kita temokake saka punggelan drama ing dhuwur yaiku : a. nilai sosial d. nilai pendidikan b. nilai budaya e. nilai moral c. nilai ekonomi 11 . Purwakane crita drama sadurunge miwiti pacelathon diarani ... a. Epilog d. Prolog b. Monolog e. Katalog c. Dialog Awan iku ing Pasisir Tamperan, Asih lan Jatmiko lagi rembugan wigati ngenani sesambungan katresnane sing wis didhedher wiwit SMA, nganti kalorone padha napaki pawiyatan luhur tingkat akhir. Asih : Mas, panjenengan bisa bayangake , jaman saiki kepriye yen ana temanten lungguh kwadhe durung nate srawung, durung ngerti aten-atene ? Sapa sejatine Prihananto iku ? Dheweke putrane kanca saperjuangane bapak sing nate sapanemu ; manawa dhuwe anak lanang lan wadhon kepingin bebasanan, coba edan ora”. Jatmiko : Aja pisan-pisan kowe ngucap ngono Asih. Tatane pikirmu, sarehna atimu !”. Asih : “Dadi panjenengan nyengkuyung aku winengku priya sing ora daktresnani ? Jatmiko : Ing atiku babar pisan ora ndhuwe panemu kaya mangkana Asih, nanging ing lair aku ora bisa nyalahake kersane bapakmu”. Asih : “Banjur ?” Jatmiko : “Katresnan bisa diwangun kanthi lumakune waktu. Bapak ibuku biyen nikah uga ora linandhesan katresnan, nanging linandhesan bekti marang wong tuwa.Bapak lan ibumu bisa uga mangkana”. Asih : Dadi panjenengan ora wani tumindak Mas ?” Jatmiko : Asih, Aku kepingin njunjung budaya luhur warsan leluhur kita. Kanggoku tresna asih iku peparingane Gusti Allah, dadi aku dhuwe niyat njaga tresna Asih sing kita wangun, ora niyat ngucemi apamaneh nganti ngrusak kasucen Kanugrahaning Gusti mau”. Asih : “Banjur”
45 Jatmiko : Sanadjan atiku abot arep ngandakake nanging kudu dakwedharake. Terus terang aku ora apa-apa.Aku kudu nelukake atiku dhewe, sanadjan abot kanggoku.Saranku, wis ta nuruta kersane bapak-ibu. Aku memuji muga-muga kowe sakloron nemu kamuyan.Manungsa mung wenang gawe rancangan nanging purba wasesa ana Astane Gusti. 12. Tema sing mathuk kanggo punggelan drama ing dhuwur yaiku a. Katresnan d. Pernikahan b. Perjodohan e. Garis nasib c. Prajanjen 13. Paraga Jatmiko ndhuweni watak kaya kasebut ing ngisor iki ... Kajaba : a. Teges d. Wicaksana b. Nrima ing pandhum e. Realistis c. Serik 14. Unsur ekstrinsik sing bisa kita temokake saka punggelan drama ing dhuwur yaiku ... a. nilai moral d. Nilai sosial b. Nilai estetika e. Nilai relegi c. Nilai budaya 15. Konflik sing dimunculake saka punggelan drama king dhuwur yaiku ... a. Perjanjene bapak lan kanca saperjuangane sing arep besanan. b. Katresnane Asih lan Jatmiko sing wis didhedher wiwit SMA. c. Sesambungan sing wis dirajut suwe kudu kapunggel amarga dijodhoake. d. Manungsa mung bisa ngrencanakake sakabehing gumantung Gusti. e. Pernikahan iku bisa ditindakake kanthi linandhesan restune wong tuwa. 16. Latar panggonan sing digunakake ing drama kasebut yaiku ... a. Pesisir watu ula d. Pesisir Ujung Pangkah b. Pesisir Tamperan e. Pesisir Paciran c. Pesisir Sedayu 17. Paraga Prihananto saka punggelan drama kasebut mujudake paraga ... a. Protagonis d. Figuran b. Antagonis e. Bayangan c. Tritagonis 18. Gagasan dasar carita sing disampaikake pangripta mulai wiwitan nganti pungkasane carita marang audien diarani ... a. Alur d. Paraga b. Tema e. Amanat c. Latar 19. Bab-bab sing kudune ditindakake supaya bisa nulis teks drama yaiku ... Kajaba : a. nemtokake konflik d. nemtokake paraga protagonis b. nemtokake tema e. nemtokake kerangka carita c. nemtokake judul 20. Sing kudune ana ing sajroning naskah drama yaiku : a. gambarane latar d. judul carita b. wewarah kanggo paraga e. sinopsis carita c. jumlah paraga
46 B. Wangsulana pitakonan-pitakonan ing ngisor iki kanthi patitis ! 1. Istilah-istilah drama ing ngisor iki tegesana ! a. Flash back …………………………………………………………………………………………. …………………………………………………………………………………………. b. Monolog …………………………………………………………………………………………. …………………………………………………………………………………………. c. Plot ………………………………………………………………………………………….. …………………………………………………………………………………………. d. Alur …………………………………………………………………………………………. …………………………………………………………………………………………. 2. Kepriye wujud sing bisa ditindakake dening paraga drama supaya bisa nerapake maneka warna watak kang ana ing sajroning pamentasan drama ? jelasna ! ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… 3. Sebutna kewasisan apa wae sing kudune didhuweni dening paraga drama ana ing sajroning pamentasan drama ? ………………………………………………………………………………………………. ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… 4. Apa sing kokweruhi ngenani akting ? Jelasna ! ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… 5. Apa sing kudune disiapake dening paraga drama sadurunge drama dipentasake ? jelasna ! ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………
47 Kompetensi Inti KI 1 : Menghayati dan mengamalkan ajaran agama yang dianutnya KI 2 : Menghayati dan mengamalkan perilaku jujur, disiplin, tanggungjawab, peduli (gotong royong, kerjasama, toleran, damai), santun, responsive dan pro-aktif dan menunjukkan sikap sebagai bagian dari solusi atas berbagai permasalahan dalam berinteraksi secara efektif dengan lingkungan sosial dan alam serta dalam menempatkan diri sebagai cerminan bangsa dalam pergaulan dunia. KI 3 : Memahami,menerapkan, menganalisis pengetahuan faktual, konseptual, prosedural berdasarkan rasa ingin tahu tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya, dan humaniora dengan wawasan kemanusiaan, kebangsaan, kenegaraan, dan peradaban terkait penyebab fenomena dan kejadian, serta menerapkan pengetahuan prosedural pada bidang kajian yang spesifik sesuai dengan bakat dan minatnya untuk memecahkan masalah KI 4 : Mengolah, menalar, dan menyaji dalam ranah konkrit dan ranah abstrak terkait dengan pengembangan dari yang dipelajarinya di sekolah secara mandiri, dan mampu menggunakan metoda sesuai isi keilmuan. Kompetensi Dasar 3.5 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis teks beraksara Jawa/ carakan Madura sesuai kaidah. 4.5 Menyusun paragraf menggunakan aksara Jawa/ carakan Madura sesuai kaidah . Indikator 3.5.1 Menandai tata tulis aksara Jawa /carakan Madura dalam wacana 3.5.2 Mengelompokkan tata tulis aksara Jawa /carakan Madura sesuai dengan fungsinya 4.5.1 Menulis kalimat menggunakan aksara Jawa /carakan Madura sesuai kaidah. 4.5.2 Menulis paragraf menggunakan aksara Jawa /carakan Madura sesuai kaidah 4.5.3 Mengalihtuliskan paragraf beraksara Latin ke aksara Jawa /carakan Madura sesuai kaidah WULANGAN KAPING PAPAT NULIS AKSARA JAWA
48 A. Mangerteni Aksara Jawa, Pasangan lan Sandhangan 1. Carakan Jawa, Aksara Legena. Aksara Kalpaprana, Aksara Dentawyanjana 2. Pasangan:
49 Gladen 1 3. Sandhangan: ( pree test : Penerapan sandhangan lan pasangan ) Ukara-ukara ing ngisor iki, tulisen kanthi nggunakake aksara jawa ! 1. Adhik nangis banter = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 2. Wis yakin banget = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 3. Bapak lagi duka = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 4. Setya tuhu mring guru = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 5. Awake krasa adhem = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 6. Tumbas rujak cingur = ……………………………………………………….…… ……………………………………………………………
50 Gladen 2 7. Nandur kembang kemuning = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 8. Prasetya nulis layang = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 9. Kripik bayem gurih = …………………………………………………………… …………………………………………………………… 10. Panen jambu kluthuk = …………………………………………………………… …………………………………………………………… ( Pree Test : Panerapan ataer-ater anuswara lan ataer-ater tripurusa ) Ukara-ukara ing ngisor iki tulisen kanthi nggunakake aksara jawa ! 1. Mbrasta nyamuk malaria = …………………………………………………………. …………………………………………………………. …………………………………………………………. 2. Njambaki rambut gondrong = ………………………………………………………… ………………………………………………………… ………………………………………………………… 3. Ndulang adhik bubur = ………………………………………………………… ………………………………………………………… ………………………………………………………… 4. Seragame disetlikakake Rasti = ………………………………………………………… ………………………………………………………… ………………………………………………………… 5. Nandya lagi nglempiti klambi = ………………………………………………………… ………………………………………………………… …………………………………………………………