นิราศภูเขาทอง

เนื้อหา

๏ มาจอดทา่ หนา้ วัดพระเมรุขา้ ม รมิ อารามเรือเรยี งเคยี งขนาน
บ้างขึน้ ลอ่ งรอ้ งลําเล่นสําราญ ทัง้ เพลงการเกยี้ วแกก้ ันแซเ่ ซง็
บา้ งฉลองผา้ ปา่ เสภาขบั ระนาดรบั รัวคลา้ ยกบั นายเสง็
มโี คมรายแลอรา่ มเหมือนสาํ เพ็ง เมอื่ คราวเคร่งก็มิใครจ่ ะไดด้ ู
อ้ายลาํ หนึง่ ครึ่งท่อนกลอนมันมาก ชา่ งยาวลากเลอ้ื ยเจ้ือยจนเหน่อื ยหู
ไม่จบบทลดเล้ยี วเหมือนเง้ยี วงู จนลกู คขู่ อทเุ ลาว่าหาวนอน ฯ

เนือ้ หา จนสงัดเงยี บหลับลงกับหมอน
อา้ ยโจรจรจูจ่ ว้ งเข้าลว้ งเรือ
๏ ไดฟ้ ังเล่นต่างตา่ งทข่ี า้ งวดั
ประมาณสามยามคลา้ํ ในอมั พร มนั ดาํ ล่องนํ้าไปชา่ งไวเหลือ
นาวาเอียงเสยี งกุกลุกขนึ้ ร้อง เหมือนเนื้อเบือ้ บ้าเคอะดูเซอะซะ
ไมเ่ ห็นหนา้ สานุศิษยท์ ช่ี ิดเช้อื ไมเ่ สียของขาวเหลอื งเครื่องอฏั ฐะ
แตห่ นูพดั จดั แจงจดุ เทียนส่อง ชัยชนะมารไดด้ งั ใจปอง ฯ
ดว้ ยเดชะตบะบุญกับคุณพระ

เนือ้ หา

เนือ้ หา เจริญรสธรรมาบชู าฉลอง
ดูสงู ล่องลอยฟา้ นภาลยั
๏ ครั้นรุง่ เช้าเขา้ เป็นวนั อโุ บสถ เป็นที่เล่นนาวาคงคาใส
ไปเจดียท์ ีช่ ือ่ ภเู ขาทอง
อย่กู ลางทงุ่ รุ่งโรจนส์ นั โดษเด่น คงคงลัยล้อมรอบเป็นขอบคัน
ท่ีพน้ื ลานฐานบัทม์ถดั บนั ได

เนือ้ หา ในจงั หวดั วงแขวงกาํ แพงกัน้
เป็นสามชน้ั เชงิ ชานตระหง่านงาม
มเี จดยี ์วิหารเปน็ ลานวดั ตา่ งชมช่ืนชวนกันขน้ึ ชั้นสาม
ทีอ่ งค์ก่อย่อเหลยี่ มสลบั กนั ได้เสร็จสามรอบคาํ นบั อภิวนั ท์
บันไดมีสี่ดา้ นสําราญรนื่
ประทักษณิ จนิ ตนาพยายาม

เนือ้ หา ด้วยพระพายพัดเวยี นอยู่เหยี นหนั
แตท่ ุกวันนี้ชราหนกั หนานัก
มหี ้องถ้าํ สาํ หรับจดุ เทียนถวาย เผลอแยกยอดสุดก็หลดุ หกั
เปน็ ลมทักขณิ าวัฏนา่ อศั จรรย์ เสยี ดายนกั นกึ น่านํ้าตากระเด็น
ท้ังองค์ฐานราญรา้ วถงึ เก้าแสก จะมิหมดลว่ งหน้าทันตาเห็น
โอเ้ จดยี ์ทสี่ รา้ งยงั ร้างรัก คิดก็เปน็ อนจิ จังเสียท้งั น้ัน ฯ
กระนี้หรอื ช่ือเสยี งเกียรติยศ
เป็นผูด้ ีมมี ากแล้วยากเยน็

เนื้อหา

ขอเดชะพระเจดยี ค์ ีรมี าศ บรรจธุ าตุทต่ี ง้ั นรงั สรรค์
ข้าอุตสา่ ห์มาเคารพอภิวันท์ ป็นอนนั ตอ์ านสิ งสด์ ํารงกาย
จะเกิดชาติใดใดในมนุษย์ ใหบ้ ริสทุ ธ์สิ มจติ ทค่ี ดิ หมาย
ท้งั ทกุ ขโ์ ศกโรคภัยอยา่ ใกล้กราย แสนสบายบรบิ รู ณป์ ระยรู วงศ์

เนื้อหา
ท้ังโลโภโทโสแลโมหะ ให้ชนะใจได้อยา่ ใหลหลง
ขอฟุง้ เฟอ่ื งเรอื งวชิ าปญั ญายง ท้งั ใหท้ รงศลี ขันธใ์ นสันดาน
อีกสองสิ่งหญิงร้ายแลชายชว่ั อย่าเมามวั หมายรักสมคั รสมาน
ขอสมหวงั ตั้งประโยชนโ์ พธญิ าณ ตราบนพิ พานภาคหนา้ ใหถ้ าวร ฯ

เนือ้ หา พบพระธาตุสถิตในเกสร
๏ พอกราบพระปะดอกปทุมชาติ ประคองซอ้ นเชิญองคล์ งนาวา
สมถวิลยนิ ดชี ุลีกร ใส่ขวดแกว้ วางไวใ้ กลเ้ กศา
กับหนพู ดั มสั การสําเรจ็ แลว้ ไม่ปะตาตนั อกยงิ่ ตกใจ
มานอนกรุงรุง่ ข้นึ จะบูชา

เนื้อหา ใจจะขาดคดิ มาน้าํ ตาไหล
แสนเสยี ดายหมายจะชมบรมธาตุ เสยี นํ้าใจเจยี นจะด้ินสิน้ ชวี ัน
โอ้บุญนอ้ ยลอยลับครรไลไกล กําเริบโรคร้อนฤทัยเฝา้ ใฝฝ่ ัน
สดุ จะอยู่ดอู ่ืนไมฝ่ นื โศก ใหล้ อ่ งวนั หนง่ึ มาถึงธานี ฯ
พอตรตู่ รูส่ ุริย์ฉายขึ้นพรายพรรณ

เนือ้ หา

๏ ประทับท่าหน้าอรณุ อารามหลวงค่อยสรา่ งทรวงทรงศีลพระชินสีห์
นิราศเรอื่ งเมอื งเก่าของเรานี้ ไว้เปน็ ที่โสมนสั ทัศนา
ด้วยไดไ้ ปเคารพพระพทุ ธรปู ทงั้ สถูปบรมธาตพุ ระศาสนา
เป็นนิสยั ไว้เหมือนเตือนศรัทธา ตามภาษาไม่สบายพอคลายใจ

เนื้อหา

ใช่จะมที รี่ กั สมคั รมาด แรมนิราศรา้ งมิตรพสิ มยั
ซึ่งครวญคร่ําทําทีพริ ี้พิไร ตามนิสยั กาพยก์ ลอนแตก่ อ่ นมา
เหมอื นแม่ครัวคั่วแกงแพนงผัด สารพดั เพียญชนังเครอ่ื งมังสา
อันพรกิ ไทยใบผกั ชีเหมอื นสีกา ตอ้ งโรยน่าเสยี สกั หนอ่ ยอร่อยใจ ฯ

เนือ้ หา

๏ จงทราบความตามจริงทกุ ส่งิ สน้ิ
อยา่ นกึ นินทาแกล้งแหนงไฉน
นักเลงกลอนนอนเปล่ากเ็ ศรา้ ใจ
จึงราํ่ ไรเร่อื งร้างเลน่ บ้างเอย ฯ

เน้ือหา แผนทก่ี ารเดินทาง นิราศภูเขาทอง

ออกเดนิ ทาง คลิกทีเ่ รือเพอื่ ไปยงั แผนทห่ี นา้ ถดั ไป

เนื้อหา แผนที่การเดินทาง นริ าศภเู ขาทอง

คลิกเพือ่ ออกเดนิ ทาง
ออกเดนิ ทาง

วดั ราชบรู ณะ (วดั เลียบ)

ท่ีตั้ง : เชงิ สะพานพุทธฝ่ังกรุงเทพฯ
ความสาคัญ : สร้างข้ึนปลายสมัยอยุธยา วัดน้ีเป็นหน่ึงใน
จานวนวดั เอกประจาเมือง 3 วัด ได้แก่ วัดราชบูรณะ วัด
ราชประดิษฐ์ และวัดมหาธาตุ

พระบรมมหาราชวงั

ท่ีตั้ง : แขวงพระบรมมหาราชวัง เขต
พระนคร กรงุ เทพฯ
ค ว า ม ส า คั ญ : ส ร้ า ง ขึ้ น เ มื่ อ
พ . ศ . ๒ ๓ ๒ ๕ เ พ่ื อ เ ป็ น ที่ ป ร ะ ทั บ
ของพระมหากษัตริย์สมัยรัตนโกสินทร์
ตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธ
ยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จนถึงรัชสมัย
พระบาทสมเด็จ พระจุ ลจอมเกล้ า
เจา้ อยูห่ ัว

วดั ประโคนปกั

ชื่อปัจจุบัน : วัดดุสติ าราม วรวิหาร
ที่ตงั้ : ริมแมน่ า้ เจ้าพระยาฝ่งั ตะวนั ตก เหนอื ปากคลองบางกอก
นอ้ ย แขวงอรุณอมั รินทร์ เขตบางกอกนอ้ ย กรุงเทพฯ

วัดเขมาภริ ตาราม

ความสาคัญ : สร้างในสมัยอยุธยา มีโบราณสถานที่สาคัญ คือ พระตาหนักแดง
อนุสรณ์กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระที่นั่งมูลมณเฑียร ซ่ึงเดิมเป็นพระ
ตาหนักในพระบรมมหาราชวัง รชั กาลท่ี ๕ ทรงพระราชอทุ ศิ ให้รอื้ มาปลกู ในวดั น้ี

ทีต่ ง้ั : ถนนพบิ ลู สงคราม
อาเภอเมืองนนทบรุ ี
จังหวดั นนทบรุ ี

วดั หนา้ พระเมรุ

ความสาคัญ : สรา้ งในสมยั อยธุ ยาตอนตน้ เป็นวัดเดียวในกรงุ ศรีอยุธยาที่ไม่ถูก
พมา่ ทาลาย และยังคงสภาพทด่ี ีมาก เนือ่ งจากพม่าได้ไปต้ังกองบัญชาการอยู่ท่ี
วัดนี้ พระประธานของวัดนี้คือ พระพุทธนิมิตรวิชิตมารโมลีศรีสรรเพชญบรม
ไตรโลกนาถ

ที่ตั้ง : อาเภอพระนครศรีอยธุ ยา
จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ที่ตง้ั : เกาะเมอื ง อาเภอ วัดภูเขาทอง
พระนครศรีอยธุ ยา
จงั หวดั พระนครศรีอยุธยา ความสาคัญ : เมือ่ ปี พ.ศ. ๒๑๑๒
พระเจ้าบเุ รงนอง แหง่ เมืองหงสาวดี
ไดย้ กทัพเขา้ มาตีกรุงศรอี ยธุ ยาได้
สาเร็จ จึงได้สรา้ งพระเจดยี ใ์ หญ่
แบบมอญข้ึนไวเ้ ป็นอนุสรณ์
ทว่ี ัดน้ี เจดียท์ ่สี รา้ งนีเ้ รยี กวา่ ภเู ขา
ทอง และวดั ท่อี ย่ตู ดิ กับเจดียน์ ้กี ็
เรียกว่า วัดภเู ขาทอง

วดั ใหญช่ ัยมงคล

ทต่ี ัง้ : ตาบลคลองสวนพลู
อาเภอพระนครศรอี ยุธยา
จงั หวดั พระนครศรอี ยุธยา

ความสาคญั : เป็นทป่ี ระดิษฐานพระพทุ ธชัยมงคล พระประธานที่
เปน็ สิง่ ศักดิ์สทิ ธิ์ของวดั และเปน็ ทป่ี ระดษิ ฐานศาลสมเดจ็ พระ
นเรศวรมหาราช

วดั อรุณราชวราราม

ทต่ี ั้ง รมิ แม่น้าเจ้าพระยาฝั่งธนบุรี ตรงขา้ มวดั โพธ์ิ
ความสาคัญ : สร้างขน้ึ สมยั อยุธยา เปน็ อารามหลวงช้ันเอกเดมิ ชือ่ วดั มะกอก
และวัดแจง้ ใชเ้ ปน็ ท่ปี ระดษิ ฐานของพระแก้มมรกตท่ีอญั เชิญมาจากเวียงจนั ทน์ และถือ
เปน็ วัดประจารัชกาลที่ ๒

วัดระฆงั โฆสิตาราม

ทีต่ ัง้ : ถนนอรุณอัมรินทร์ แขวงศิรริ าช เขตบางกอกน้อย
ความสาคัญ : สรา้ งขน้ึ สมัยอยุธยา เปน็ พระอารามหลวงช้ันโท เดิมชื่อวัดบางว้าใหญ่ ภายในพระ
อุโบสถเป็นท่ีประดษิ ฐาน พระประธานย้ิมรับฟา้ และเคยเป็น
ทปี่ ระทับของสมเดจ็ พระพฒุ าจารย์ (โต พรหมรังสี) สมเดจ็ พระราชาคณะ
ในสมัยรชั กาลท่ี ๔

นนทบรุ ี

ทตี่ ้ัง : ภาคกลางของประเทศไทย มอี าณาเขตติดกบั จงั หวดั พระนครศรอี ยธุ ยา จงั หวัด
ปทุมธานี และกรุงเทพมหานคร
สิง่ ขึ้นช่ือของเมอื งนนทบุรี : ทุเรียนพันธ์ุกา้ นยาว หมอนทอง เกาะเกร็ด
วัดกัลปย์ านมติ ร วดั อรุณ และวัดระฆัง

สามโคก

ทต่ี งั้ : ฝั่งตะวนั ตกของแม่น้าเจ้าพระยา ปจั จุบนั เปน็ อาเภอหนงึ่ ของจังหวัดปทุมธานี
ความสาคัญ : รชั กาลที่ ๒ เคยเสดจ็ ประทบั ที่ฝ่งั ตรงข้ามสามโคก ชาวรามัญนาดอกบัว
มาถวายและทรงเห็นวา่ ทอ้ งที่นมี้ บี วั ขึ้นมาก จึงพระราชทานนามใหใ้ หม่วา่ “ปทมุ ธานี”
ดังท่สี ุนทรภูไ่ ดก้ ล่าวไวใ้ นนริ าศภูเขาทอง

บางปะอิน

ทตี่ ้งั : เป็นเกาะเลก็ ๆ
อย่กู ลางแม่น้าเจ้าพระยา
ในเขตอาเภอบางปะอิน
จงั หวดั พระนครศรอี ยธุ ยา

ความสาคัญ : เปน็ ท่ีตั้งของพระราชวงั บางปะอนิ เม่ือคร้งั สมัยพระเจา้ ปราสาททอง
รกร้างไปในสมยั เสียกรุงศรอี ยุธยาคร้งั ท่ี ๒ และต่อมาในสมัยพระบาทสมเดจ็
พระจลุ จอมเกล้าเจา้ อยู่หัว (รชั กาลท่ี ๕) โปรดเกล้า ฯ ให้สร้างพระราชวัง
บางปะอินขนึ้ ใหม่ มีพระทนี่ งั่ ตา่ ง ๆ ดังทเ่ี หน็ อยใู่ นปจั จบุ ัน

ตลาดขวญั

ตลาดขวัญในปัจจบุ ัน
ชมุ ชนท่ีเงียบสงบ

ท่ีตั้ง : อยูใ่ นเขตเทศบาลนครนนทบุรี อาเภอเมอื งนนทบรุ ี จงั หวัดนนทบรุ ี
ความสาคัญ : เรยี กอกี ช่ือว่า บ้านตลาดขวัญ เป็นชุมชนเก่าของนนทบุรี มีการตงั้ ถิ่นฐาน
ต้งั แตส่ มยั กรุงศรีอยุธยา ต่อมาสมเดจ็ พระมหาจกั รพรรดิ ไดท้ รงยกฐานะใหเ้ มอื งนนทบุรี

เกาะเกรด็

ทตี่ ั้ง : เกาะกลางน้า
ในแมน่ า้ เจา้ พระยา
ตอนล่าง
อาเภอปากเกรด็
จงั หวัดนนทบุรี

ความสาคัญ : เกาะเกรด็ เกดิ จากการขุดคลองลัดแม่น้าเจ้าพระยาเม่ือปี พ.ศ. ๒๒๖๕
ในรชั สมยั สมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั ทา้ ยสระ ปัจจุบนั เปน็ สถานทข่ี ้นึ ช่อื ของชุมชน
กลุ่มชาวมอญและมเี ครอ่ื งปัน้ ดนิ เผาชั้นดเี ปน็ สนิ ค้าประจาเกาะ

บางพลดั

ทตี่ งั้ : อยู่ในกลมุ่ เขตกรงุ ธนเหนือ ติดต่อกับอาเภอบางกรวย (จงั หวดั นนทบรุ ี)
เขตบางซื่อ เขตดุสิต เขตพระนคร เขตบางกอกน้อย เขตตลิ่งชัน
สถานที่สาคัญ : สะพานพระราม 8 สะพานกรุงธน บ้านบางยี่ขัน

ตลาดแก้ว

ที่ต้งั : เขตชายแดนของหมู่บ้านท่ีอยตู่ ดิ กบั กรุงเทพในปัจจุบนั
ประวัติ : สันนิษฐานกันว่าเดิมเป็นชุมชนที่มีความสาคัญคู่กับตลาดขวัญ ซึ่งเป็นที่ตั้งตัวเมือง
แต่ดั้งเดิม ทว่าในขณะนี้ไม่ปรากฏร่องรอยหลงเหลืออยู่เลย เป็นแต่เพียงสันนิษฐานกันว่า
อย่บู ริเวณปากคลองบางเขน (คลองนี้ถือเป็นเส้นแบ่งเขตจังหวัดกรุงเทพฯกับนนทบุรี) ใต้วัด
ปากนา้ ต.สวนใหญ่ อ.เมอื งฯ จ.นนทบุรี

วรรค
ทอง

วรรคทอง หมายถงึ บทกวบี างชว่ งบางตอนท่มี ีความไพเราะ ความหมายดี ใหแ้ งค่ ดิ

ทเี่ ปน็ ประโยชน์ กระทั่งเป็นท่รี จู้ กั และนยิ มกล่าวถงึ โดยท่วั ไป

วรรคทอง

วรรคทองในนิราศภเู ขาทอง นริ าศภูเขาทองเปน็ วรรณคดที ่มี เี น้อื เร่ืองไมย่ าว
นัก แตพ่ รอ้ มไปด้วยกระบวนกลอนอันไพเราะ และแง่คิดสําหรับการดํารงชีวิตซึ่ง สุนทรภู่แทรกไว้ตลอด
เรื่อง ในที่นี้จึงขอยกตัวอย่างบทประพันธ์ท่ีมีความไพเราะ รวมถึงให้ข้อคิดท่ีประโยชน์ในการดําเนินชีวิต
อนั จะสามารถถอื เปน็ “วรรคทอง”

วรรคทอง

เคยหมอบใกลไ้ ด้กลนิ่ สุคนธ์ตรลบ
ละอองอบรสรน่ื ชื่นนาสา
สิ้นแผน่ ดินส้ินรสสคุ นธา
วาสนาเราก็ส้นิ เหมอื นกลิน่ สุคนธ์ ฯ

สุนทรภ่เู คยรบั ราชการและเป็นกวีทโี่ ปรดปรานในรชั กาลท่ี ๒ แต่เม่อื พระองคเ์ สดจ็
สวรรคต วาสนาของสนุ ทรภูก่ ส็ นิ้ ตามไปด้วย

วรรคทอง

๏ ถงึ โรงเหลา้ เตากล่นั ควนั โขมง
มีคนั โพงผูกสายไว้ปลายเสา
โอ้บาปกรรมนํา้ นรกเจียวอกเรา
ให้มัวเมาเหมือนหนง่ึ บา้ เป็นนา่ อาย

เมอ่ื ถึงโรงเหล้าสนุ ทรภู่กล่าวถงึ โทษของการด่ืมเหล้าไว้ว่าเปรียบเสมอื นน้านรกที่ท้าใหผ้ ู้
ดม่ื มัวเมา จนขาดสติ

วรรคทอง

๏ ถึงบางพดู พูดดเี ป็นศรศี ักดิ์
มคี นรกั รสถ้อยอรอ่ ยจติ
แม้นพูดชัว่ ตัวตายทําลายมติ ร
จะชอบผดิ ในมนุษย์เพราะพดู จา ฯ

เมือ่ ถึงหมบู่ า้ นบางพดู สนุ ทรภไู่ ดใ้ ห้ข้อคิดในเรือ่ งการพูดไว้วา่ หากใครพูดดกี จ็ ะมีคนรัก แต่หากพดู ไมด่ กี ็
อาจจะเป็นภัยตอ่ ตนเองไม่มีใครคบหา ดงั นน้ั ค้าพูดจงึ ถือเปน็ สงิ่ สา้ คญั ที่ควรระมัดระวังและใชใ้ หเ้ หมาะสม
กับกาลเทศะและบุคคล

วรรคทอง

๏ ถึงบางเด่อื โอม้ ะเดอื่ เหลอื ประหลาด อปุ ไมยเหมอื น
บังเกิดชาติแมลงหว่ีมีในไส้
เหมือนคนพาลหวานนอกยอ่ มขมใน
มะเดื่อเหลอื ระอา

สนุ ทรภเู่ ปรยี บเทยี บลกู มะเดอื่ กับคนพาลไวว้ ่า ผลมะเดื่อท่ีภายนอกนดสู วยงามนา่ รบั ประทาน แตภ่ ายในกลบั
มีแมลงมหี นอนชอนไชอยู่ เช่นเดยี วกบั คนพาลทีป่ ากพูดดีแตใ่ นใจคิดท้าอันตราย

วรรคทอง

เหมอื นแม่ครัวค่วั แกงพะแนงผดั ต้องโรยหน้าเสยี
สารพัดเพียญชนงั เครอ่ื งมงั สา
อนั พริกไทยใบผกั ชีเหมือนสกี า
สกั หนอ่ ยอร่อยใจ ฯ

สุนทรภูก่ ลา่ วถึงการแตง่ นิราศภเู ขาทองนข้ี ้ึนก็เหมือนกบั แมค่ รัวจะปรุงอาหารนอกจากจะใส่เครอื่ งปรงุ และ
เนือ้ สัตว์แลว้ ยังตอ้ งใสพ่ รกิ ไทยใบผกั ชเี พอื่ เพิม่ ความนา่ รับประทานแก่อาหาร เชน่ เดียวกับนางในนริ าศสุนทร
ภกู่ ก็ ล่าวเสริมขนึ้ เพ่อื ใหน้ ริ าศนี้นา่ อ่าน

วรรณศิลป์

นิราศภูเขาทอง วรรณคดีที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นวรรณคดีนิราศท่ี
ไพเราะท่ีสุดของสุนทรภู่ มีความดีเด่นท้ังในด้านเนื้อหาและด้านวรรณศิลป์ ดังจะ
วิเคราะหใ์ หเ้ หน็ ถึงคุณค่าในด้านตา่ งๆ โดยแบง่ ได้ ดังนี้

วรรณศิลป์

๑. คุณค่าด้านเนอื้ หา
๒. คณุ คา่ ดา้ นวรรณศลิ ป์

วรรณศิลป์
เน้อื หาดังท่ีปรากฏในนริ าศภเู ขาทอง แสดงใหเ้ ห็นถงึ ความรอบรู้และความชา่ งสังเกตของสนุ ทรภู่
ได้เป็นอย่างดี เน่ืองจากสุนทรภู่ได้บันทึกเร่ืองราวและเหตุการณ์ต่างๆ ท่ีตนได้พบเห็นตลอด
เสน้ ทาง ต้งั แตอ่ อกจากวัดราชบรู ณะจนถงึ จงั หวัดพระนครศรีอยุธยา
ทาํ ใหน้ ิราศเรื่องนีม้ ีคณุ ค่าในด้านเนือ้ หา ควรคา่ แก่การศกึ ษา ดงั ตัวอยา่ งตอ่ ไปนี้

วรรณศิลป์

๑) สะทอ้ นสภาพบา้ นเมอื งและสงั คม
๒) ตาํ นานสถานที่
๓) ความเชอ่ื ของคนไทย
๔) แง่คิดเกย่ี วกบั ความจรงิ ของชวี ติ

วรรณศิลป์
เน้อื หาดังท่ีปรากฏในนริ าศภเู ขาทอง แสดงใหเ้ ห็นถงึ ความรอบรู้และความชา่ งสังเกตของสนุ ทรภู่
ได้เป็นอย่างดี เน่ืองจากสุนทรภู่ได้บันทึกเร่ืองราวและเหตุการณ์ต่างๆ ท่ีตนได้พบเห็นตลอด
เสน้ ทาง ต้งั แตอ่ อกจากวัดราชบรู ณะจนถงึ จงั หวัดพระนครศรีอยุธยา
ทาํ ใหน้ ิราศเรื่องนีม้ ีคณุ ค่าในด้านเนือ้ หา ควรคา่ แก่การศกึ ษา ดงั ตัวอยา่ งตอ่ ไปนี้

๑) สะท้อนสภาพบ้านเมอื งและสังคม

๑.๑) การตดิ ตอ่ คา้ ขาย สุนทรภถู่ ่ายทอดสภาพสังคมสองฝ่ังแมน่ ํา้ เจา้ พระยา ทําให้ผ้อู ่านเห็นภาพการค้าขาย
รมิ นํ้าที่ดําเนนิ ไปอย่างคกึ คกั มกี ารนําสนิ ค้าหลากหลายประเภทที่บรรทกุ มากับเรอื สาํ เภามาวางขายในแพทจี่ อด
เรียงรายอยตู่ ามรมิ น้ํา

ไปพน้ วดั ทศั นารมิ ทา่ น้ํา แพประจาํ จอดรายเขาขายของ
มีแพรผา้ สารพดั สมี ว่ งตอง ท้ังสง่ิ ของขาวเหลอื งเครอื่ งสาํ เภา

๑) สะท้อนสภาพบา้ นเมอื งและสงั คม (ตอ่ )

๑.๒) การต้งั บ้านเรือน สนุ ทรภู่ได้ถ่ายทอดเรื่องราวที่แสดงให้เห็นถึงสภาพการตั้งถิ่นฐานของคนไทยในอดีตไว้ว่ามัก
สร้างตามรมิ นา้ํ โดยเฉพาะในย่านชุมชนขนาดใหญ่ จะมเี รอื สนิ ค้าจอดเรียงราย ดังมีตัวอย่างปรากฏในบทกลอนตอนหนึ่ง

ซึ่งกลา่ วถึง ตลาดขวัญ โดยปจั จบุ นั เป็นสว่ นหน่งึ ของจังหวดั นนทบุรี

ถงึ แขวงนนทช์ ลมารคตลาดขวญั มพี ว่ งแพแพรพรรณเขาคา้ ขาย
ท้งั ของสวนลว้ นเรอื อยเู่รยี งราย พวกหญงิ ชายประชมุ กนั ทกุ วนั คนื

๑) สะท้อนสภาพบา้ นเมอื งและสังคม (ต่อ)

๑.๓) ชุมชนชาวตา่ งชาติ การเดินทางของชาวตา่ งชาตเิ ขา้ มาในประเทศ-ไทยมีมาต้ังแต่อดตี เป็นเวลาช้านาน จน
ชาวต่างชาตสิ ่วนใหญ่ได้กลายเปน็ ส่วนหนึง่ ของสงั คมไทยและไดซ้ มึ ซบั เอาขนบธรรมเนียมประเพณแี ละคติความเช่ือ
ต่างๆ เข้าไปผสมผสานกบั วัฒนธรรมและวิถีการดาํ เนินชีวติ ที่
ติดตัวมาแต่เดิม

๑) สะท้อนสภาพบา้ นเมอื งและสังคม (ตอ่ )

ถึงเกรด็ ยา่ นบา้ นมอญแตก่ อ่ นเกา่
ผหู้ ญงิ เกลา้ มวยงามตามภาษา
เดีย๋ วนม้ี อญถอนไรจกุ เหมอื นตกุ๊ ตา
ท้งั ผัดหนา้ จบั เขมา่ เหมอื นชาวไทย

๑) สะท้อนสภาพบา้ นเมอื งและสงั คม (ตอ่ )
๑.๔) การละเลน่ และงานมหรสพ สนุ ทรภู่ไดก้ ล่าวถึงการละเล่นและงานมหรสพพนื้ บ้าน ซ่ึงเป็นท่นี ิยมกนั ใน

สมัยนัน้ และจดั ขน้ึ ในช่วงเทศกาลสําคญั ประจําปี อาทิ งานฉลองผ้าป่าทวี่ ัดพระเมรุ มกี ารประดบั ประดาโคมไฟ
แลดสู วา่ งไสวไปทว่ั บรเิ วณงาน และยงั มกี ารขบั เสภาและร้องเพลงเรอื เกีย้ วกนั ระหว่างหนมุ่ สาวชาวบ้าน

๑) สะท้อนสภาพบ้านเมอื งและสงั คม (ต่อ)

มาจอดทา่ หนา้ วดั พระเมรขุ า้ ม รมิ อารามเรอื เรยี งเคยี งขนาน
บา้ งขน้ึ ลอ่ งรอ้ งราํ เลน่ สาํ ราญ ทง้ั เพลงการเกยี้ วแกก้ นั แซเ่ซง็
บ้างฉลองผา้ ปา่ เสภาขบั ระนาดรบั รวั คลา้ ยกบั นายเสง็
มีโคมรายแลอรา่ มเหมอื นสามเพง็ เมอื่ คราวเครง่ กม็ ใิ ครจ่ ะไดด้ ู

๒) ตาํ นานสถานที่

เน่อื งจากเน้ือหาของนิราศสว่ นใหญ่ มกั จะกลา่ วถงึ สถานท่ีทีเ่ ดนิ ทางผา่ น เช่นเดยี วกบั สุนทรภูเ่ ม่อื เดินทางผา่ นสถานท่ใี ดกจ็ ะ
บอกเล่าเรอ่ื งราวเกี่ยวกับสถานทนี่ น้ั ผา่ นบทประพนั ธ์ อาทิ

วัดประโคนปกั ไมเ่หน็ หลกั ลอื เลา่ วา่ เสาหนิ
มิรู้สน้ิ สดุ ชอื่ ทล่ี อื ชา
ถึงอารามนามวดั ประโคนปกั พระพทุ ธเจา้ หลวงบาํ รงุ ซง่ึ กรงุ ศรี
เปน็ สาํ คญั ปนั แดนในแผน่ ดนิ ช่ือปทุมธานีเพราะมบี วั

สามโคก (ปทุมธาน)ี

ถงึ สามโคกโศกถวลิ ถงึ ปนิ่ เกลา้
ประทานนามสามโคกเปน็ เมอื งตรี