[DOCUMENT TITLE]
[Document subtitle]
[DATE]
[COMPANY NAME]
[Company address]
BAHAN AJAR GEGURITAN
A. GEGURITAN
Manut asal-usule tembung, geguritan asale saka tembung gurit kang tegese kidung,
tembang, utawa tulisan kang wujude ukiran utawa tatahan.geguritan uga diarani guritan
yaiku puisi Jawa. Geguritan ora ditembangake, nanging diwaca nganggo wirama, wirasa,
lan wiraga manut surasane.
Geguritan saka tembung lingga ‘gurita’ yaiku owah-owahan saka tembung ‘gerita’.
Dene tembung ‘gerita’ iku saka tembung lingga ‘gita’ kang nduweni teges tembang utawa
syair. Ana uga kang nduweni panemu yen geguritan iku saka tembung lingga ‘gurit’ kang
nduweni teges tulisan. Miturut kamus, geguritan yaiku tembang uran-uran utawa karangan
kang pinathok kayadene tembang, nanging guru gatra, guru lagu, lan guru wilangane ora
ajeg. Miturut Raminah Baribin (2005) geguritan iku iketaning basa kaya dene syair. Mula
saperangan pawongan ana kang ngarani utawa nyebut syair Jawa gagrag anyar.
Saka maneka teges geguritan ing dhuwur bisa kajupuk dudutane (kesimpulane),
geguritan yaiku wohing kasusastran Jawa anyar awujud syair kang tanpa nganggo
paugeran/pathokan tartamtu (guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu). Geguritan nduweni
titikan, dene titikan geguritan yaiku:
1. Ora kawengku ing pathokan
2. Dudu basa padinan
3. Migunakake tembung-tembung kang pinilih
4. Cacahe larikan ora katemtokake
5. Isine mentes
6. Arang-arang nggunakake tembung-tembung pangiket
B. SRUKTUR GEGURITAN
Geguritan uga nduweni struktur. Kang diarani struktur geguritan yaiku kahanan apa
wae kang bisa dideleng utawa digoleki ing tembung-tembung kang rinakit ana sajroning
geguritan. Dene kang klebu struktur geguritan yaiku :
1. Pinilihing tembung/ diksi
Tembung ing geguritan biasane duwe teges konotatif, asipat polisemi, lan nnduweni
teges abstrak
2. Majas
Majas utawa gaya bahasa ing basa Jawa diarani lelewaning basa kkang bisa nambahi
grengsenge geguritan
Majas utawa gaya bahasa ing basa Jawa diarani lelewaning basa kkang bisa nambahi
grengsenge geguritan
Jenis-jenis lelewaning bas
a. Asimilasi yaiku luluhing utawa sudaning pakecapan (garban = sandhi).
Tuladha
Jaya + ing = jayeng
Nara +pati = narpati
Maha+asri =mahasri
Prapta+ing =prapteng
b. Metafora yaiku unen – unen nganggo pepindhan (diupamakake).
Tuladha
R. Setyaki sapukuwating praja Dwarawati.
Rr. Anggun dadi kembanging desa in sidomukti
Arjuno punika lelancuring jagad
Angluberna samudraning pangaksami
c. Alegori yaiku metafora kang ditulis nganggo ukara dawa banget. metafora ingkang
dipunjlentrehaken ngangge ukara kang radi panjang lan ugi saged lambang,
Tuladha:
Gesangipun manungsa punika palwa upaminipun, dipun ombang –ambingaken
alun ing samudra, katempuh ing sindhung Ali wawar. Yen boten wegig juru
mudhinipun tuwin boten waspada, saged kelem pun baita utawa sumyur ing
padhas karang.
Rukun agawe sentosa, crah agawe bubrah, manawi kadamel alegori makate
sapu yen disuhi gebangane kuwatane nggumunake. Nanging yen diudhari sarta
sadane wis manut gampang banget coklek-coklekane ingkang lambing,
d. Personifikasi yaiku pepindhan janma ( Manungsa )
Tuladha
Sumpahe disekseni bumi langit.
Bengawan Solo lakune ngalor menggak – menggok nrajang gunung Kendheng.
Gunung Merapi yen gelem watuk nggegirisi.
e. Metonimia yaiku lira – lirune jeneng.
Tuladha
Le, aku tukokna gudang garam.
Nduk amu tukokno jarum isi rolas
Wingi ana Ramayana tubrukan karo Arjuna
Apik Nasional tinimbang Sanyo
f. Hiperbola yaiku pepindhan sing kliwat
Tuladha
Swarane kaya bledheg.
Surake kaya mbelah – mbelahna bumi.
Lakune kaya kilat.
Mlayune koyo gajahPanase koyo mletekne sirah
3. Rima
Rima utawa sajak utawa persamaan bunyi kanggo nyiptakakekaendahan lan
kekuwatan saawijing geguritan
4. Tiprografi
Larik-larik utawa gatraning geguritan kang tinulis mawa pada utawa bait.
C. UNSUR GEGURITAN
Geguritan uga nduweni unsur. Unsur kang kinandhut sajroning geguritan yaiku :
1. Tema
Tuladhane tema geguritan : sosial, moral agama, lan kepahlawanan
2. rasa pangrasa
Tembung ing geguritan bisa kanggo nitisake rasa pangrasa. Tembung-tembung iku
diarani gaya bahasa utawalelewaning basa. Tuladhane : sedhih, seneng, kangen,
gumun, lan simpati.
3. Nada utawa lagu
Tegese patrap kang digunakake ana ing sajroning geguritan.Tuladhane : ngguroni,
nuturi, ngenyek, muji, utawa nyemoni.
4. Swasana
Tegese kahanan batin utawa jiwa pamaos sawise maca geguritan. Geguritan nduweni
tujuan kanggo mbangun swasana batin pamaos geguritan.
5. Amanat utawa Pitutur Luhur
Bab kanga rep diwedharake dening panganggit geguritan marang pamaos geguritan,
amanat bisa tarwaca, uga bisa sinandi ana ing pangrakiting geguritan
D. NGGANCARAKE GEGURITAN
Nggancarake geguritan kudu mangerteni luwih dhisik tegese saben tembung ing
geguritan Sawise ngerti tegese kabeh tembung, kita bisa ngrakit tembung-tembung mau
dadi gancaran. Gancaran kuwi ing basa Indonesia diarani prosa. Nggancarake ateges
ngowahi tembang utawi geguritan dadi gancaran (prosa). Dadi nggancarake padha karo
"memprosakan" utawa tembunge liya "memparafrase". Sadurunge gawe gancaran kudu
mangerteni cara-carane ngancarake. Cara nggancarake geguritan:
1. Ukara-ukarane tembang utawa geguritan kang mawa tembung baliswara
kud diudhari, dhapukane ukara kawolak-walik.
2. Menawa ana tembung kawi (tembung Jawa kuna) kudu diowahi dadi
tembung Jawa anyar kang lumrah dianggo utawa dirungokake sabendinane.
3. Menawa ana tembung garba (tembung sandi) kudu diudhari.
4. Kanggo nglarasake ukara supaya ora kaku bisa mbuwang utawa ngilangi
tembung sawetara. Mangkana uga tumrap ater-ater lan panambang.
5. Pada/bait kang sakawit wujud bait-bait, kaewahana dadi paragraf kanthi
ejaan kang bener.
6. Nggatekake titik, koma, tandha pitakon, tandha prentah,
lan sapanunggalane.
Tuladhane :
Getih-getih abang ngatirah
tumetes sajroning lemah
dhadha jangga tinembus mimis
bangke gumlethak ngagandha amis
(Katon) getih( kang warna) abang (kaya godhong) ngatirah (kang) tumetes
(ing) sajroning lemah (negara Indonesia). (Ing prastawa iki) dhadha (lan)
gulune (para pejuang) kang tinembus bedhile (para serdhadhune penjajah.)
(Katon) bangke (para pejuang) glumethak (ing lemah). (bangke-bangke ing
ngetokake) ganda amis (ngambar ing angkasa)
E. NULIS GEGURITAN
Nulis geguritan menika salahsatunggaling katrampilan ingkang kedahipun dipungadahi dening
para siswa, nyerat geguritan menika benten kadosta nyerat seratan ing padhatanipun, ananging
nyerat geguritan menika nyerat kang endah, wondene cara kangge nyerat geguritan menika cak
cakainipun:
1. Nemtokake tema,
2. Milih tetembungan kang mentes
3. Endah lan cekak,
4. Menehi irah-iarahan kang junbuh karo isine geguritan
F. MACA GEGURITAN
Geguritan bisa kanggo medharake utawa ngandharake isine ati lan aweh piwulang,
pepeling, sarta pitutur marang wong sing maca. Sawijining geguritan bakal luwih gampang
olehe nggoleki amanat utawa piwulang kang ana sajroning geguritan kanthi cara
diparafrasekake luwih dhisik. Parafrase geguritan tegese proses owah-owahan saka wujud
geguritan didadekake wujud gancaran utawa paragraf, kanthi ancas supaya maknane/tegese
geguritan luwih cetha lan gamblang.
Geguritan iku bisa dirasakake kanthi maca utawa ngrungokake, satemah bisa:
1. Nemokake pesen (amanat/piwulang) kang kamot ing sajroning geguritan,
2. Nemtokake sebab kang ndadekake endahing geguritan,
3. Gawe gambaran tumrap geguritan kang diwaca utawa dirungokake.
Kanggo ngelingake maneh apa wae sing kudu digatekake nalika maca geguritan, ing ngisor
iki perangan-perangan sing kudu disemak lan
diugemi,yaiku:
1. Wirama (irama/lagu)
Irama kudu digatekake nalika maca geguritan, umpamane banter, alon, cetha utawa
samar, lan sapanunggalane. Nalika maca geguritan sing surasane semangat kudu
nyuwara sora, beda nalika maca geguritan sing surasane ngemu kasusahan, kudu
alon, alus, lan melas.
2. Wirasa (rasaning swasana ati)
Surasane utawa isine geguritan kudu dimangerteni tegese utawa karepe. Nuli
anggone maca ngetrepake utawa nyelarasake karo isining geguritan, yaiku susah,
seneng,wibawa, getun, nesu lan sapanunggalane.
3. Wiraga (obahing awak)
Obahing awak yaiku aja kaku, luwes wae, mlaku uga prayoga, ngobahake
peranganing awak kanggo mbangun swasana. Pasemon, praenan kudu selaras karo
isining geguritan nanging aja banget-banget.
4. Wicara (pocapan)
Pocapan sing cetha nalika ngucapake aksara swara, wanda, lan tembung.
G. NEMTOKAKE ISI GEGURITAN
Bab-bab kang kudu digatekake Manawa nemtokake isine sarta piwulang ing jero geguritan.
1. maca geguritan bola-bali
2. pamacane geguritan kudu urut sapada-pada
3. nemtokake gagasan kang kinandhut ing saben pada
4. nyawijekake gagasan ing saben pada kanggo nemtokake gagasan geuritan supaya dadi
wutuh.
H. TULADHA GEGURITAN
DINGAPURA, BAPA
Dening Gunadi Aryo
Dingapura Bapa
Esuk iki manuke bapa da-culake
Mabur saparan-paran
Dhek wingi katon nglentruk tanpa daya
Arep matur Bapa wis ngantor
Ngendikane Ibu Bapa lembur
Aku wis turu nalika Bapa kondur
Bapa
Wingi ana kutilang lan trocokan
Ngoceh ing cedhak kurungan
Dheweke crita
Bab endahe nuswantara
Kang bakal tidhem amem tanpa ocehing kukila
Kummel kucem merga surya cidra
Bab garudha kang sengkleh swiwine
Pucet tanpa ludira
Merga manungsa kang srakah lan
Seneng ngumbar nistha
Atiku trenyuh
Weruh manuke bapa lemes
Nelangsa lan tanpa daya
Jroning kunjara
Dingapura Bapa
Esuk iki manuke bapa dak-culake
Mabur saparan-paran
Ing pangentha
Byar padhang gagat rahina
Manuke bapa bali ngoceh
Ngancani aku mapag srengenge
Ngipatake tindak nistha kang remeh
Eklasna
Eklasna aku lunga biyung
sanadyan ing ndhuwur langite katon mendhung
eklasna aku lunga bapa
lungaku sangu ati lapis waja
ora perlu panjenengan galih
ing paran aku ora bakal mati amarga ngelih
mumpung isih esuk
kanthi pangestu kang matumpuk-tumpuk
gunung lawu lan semeru mung katon sapunthuk
kabeh bakal taklangkahi
sanadyan kudu nasak bebondhotan eri
aku lunga perlu makarya
ora mung angon kebo ing ara-ara
sanadyan aku ngerti
golek gawean angel yen tanpa koneksi
lan kudu nganggo gambar Jendral Sudirman sakethi
sugeng enjing bapa biyungku
sugeng enjing desaku
kang tansah kinemulan langit biru
eklasna liya dina isih bisa ketemu
GEGURITAN
Déning : Reni Anggraeni
GEGURITAN
Déning : Reni Anggraeni
APA IKU
GEGURITAN?
APA IKU
GEGURITAN?
GEGURITAN SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURITA’ YAIKU
GEGURITAN SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURITA’ YAIKU
OWAH-OWAHAN SAKA TEMBUNG ‘GERITA’. DENE
OWAH-OWAHAN SAKA TEMBUNG ‘GERITA’. DENE
TEMBUNG ‘GERITA’ IKU SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GITA’
TEMBUNG ‘GERITA’ IKU SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GITA’
KANG NDUWENI TEGES TEMBANG UTAWA SYAIR. ANA
KANG NDUWENI TEGES TEMBANG UTAWA SYAIR. ANA
UGA KANG NDUWENI PANEMU YEN GEGURITAN IKU
UGA KANG NDUWENI PANEMU YEN GEGURITAN IKU
SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURIT’ KANG NDUWENI TEGES
SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURIT’ KANG NDUWENI TEGES
TULISAN.
TULISAN.
GEGURITAN SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURITA’ YAIKU
GEGURITAN SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURITA’ YAIKU
OWAH-OWAHAN SAKA TEMBUNG ‘GERITA’. DENE
OWAH-OWAHAN SAKA TEMBUNG ‘GERITA’. DENE
TEMBUNG ‘GERITA’ IKU SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GITA’
TEMBUNG ‘GERITA’ IKU SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GITA’
KANG NDUWENI TEGES TEMBANG UTAWA SYAIR. ANA
KANG NDUWENI TEGES TEMBANG UTAWA SYAIR. ANA
UGA KANG NDUWENI PANEMU YEN GEGURITAN IKU
UGA KANG NDUWENI PANEMU YEN GEGURITAN IKU
SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURIT’ KANG NDUWENI TEGES
SAKA TEMBUNG LINGGA ‘GURIT’ KANG NDUWENI TEGES
TULISAN.
TULISAN.
Geguritan nduweni titikan, dene titikan
geguritan yaiku:
1. Ora kawengku ing pathokan
2. Dudu basa padinan
3. Migunakake tembung-tembung kang pinilih
4. Cacahe larikan ora katemtokake
5. Isine mentes
6. Arang-arang nggunakake tembung-tembung
pangiket
Geguritan nduweni titikan, dene titikan
geguritan yaiku:
1. Ora kawengku ing pathokan
2. Dudu basa padinan
3. Migunakake tembung-tembung kang pinilih
4. Cacahe larikan ora katemtokake
5. Isine mentes
6. Arang-arang nggunakake tembung-tembung
pangiket
AYO SINAU BAB
MAJAS
AYO SINAU BAB
MAJAS
Majas utawa gaya
bahasa ing basa Jawa
diarani lelewaning basa
kkang bisa nambahi
grengsenge geguritan
Majas utawa gaya
bahasa ing basa Jawa
diarani lelewaning basa
kkang bisa nambahi
grengsenge geguritan
Metafora
Hiperbola
Personifikasi
Alegori
Asimilasi
Metafora
Hiperbola
Personifikasi
Alegori
Asimilasi
TULADHANE
R. Setyaki sapukuwating praja Dwarawati.
Rr. Anggun dadi kembanging desa in sidomukti
Arjuno punika lelancuring jagad
Angluberna samudraning pangaksami
Metafora yaiku unen – unen nganggo
pepindhan (diupamakake).
TULADHANE
R. Setyaki sapukuwating praja Dwarawati.
Rr. Anggun dadi kembanging desa in sidomukti
Arjuno punika lelancuring jagad
Angluberna samudraning pangaksami
Metafora yaiku unen – unen nganggo
pepindhan (diupamakake).
.Hiperbola yaiku pepindhan sing kliwat
Tuladha
·Swarane kaya bledheg.
·Surake kaya mbelah – mbelahna bumi.
·Lakune kaya kilat.
·Mlayune koyo gajahPanase koyo mletekne sirah
.Hiperbola yaiku pepindhan sing kliwat
Tuladha
·Swarane kaya bledheg.
·Surake kaya mbelah – mbelahna bumi.
·Lakune kaya kilat.
·Mlayune koyo gajahPanase koyo mletekne sirah
Personifikasi yaiku pepindhan janma ( Manungsa )
Tuladha
·Sumpahe disekseni bumi langit.
·Bengawan Solo lakune ngalor menggak – menggok nrajang
gunung Kendheng.
·Gunung Merapi yen gelem watuk nggegirisi.
Personifikasi yaiku pepindhan janma ( Manungsa )
Tuladha
·Sumpahe disekseni bumi langit.
·Bengawan Solo lakune ngalor menggak – menggok nrajang
gunung Kendheng.
·Gunung Merapi yen gelem watuk nggegirisi.
UNSUR SAJRONING
GEGURITAN
Tema
Rasa pangrasa swasana
Nada/lagu
pitutur
UNSUR SAJRONING
GEGURITAN
Tema
Rasa pangrasa swasana
Nada/lagu
pitutur
Cara Nggancarake Geguritan
Ukara-ukarane tembang utawa geguritan kang mawa
tembung baliswara kud diudhari, dhapukane ukara kawolak-
1 walik.
Tambahkan elemen dari pustaka atau 1.Menawa ana tembung
2 kawi (tembung Jawa kuna) kudu diowahi dadi tembung Jawa
anyar kang lumrah dianggo utawa dirungokake sabendinane.
Menawa ana tembung garba (tembung sandi)
3 kudu diudhari.
Kanggo nglarasake ukara supaya ora kaku bisa
4 mbuwang utawa ngilangi
5 Pada/bait kang sakawit wujud bait-bait, kaewahana
dadi paragraf kanthi ejaan kang bener.
1.Nggatekake titik, koma, tandha pitakon, tandha prentah,
6 lan sapanunggalane.
Cara Nggancarake Geguritan
Ukara-ukarane tembang utawa geguritan kang mawa
tembung baliswara kud diudhari, dhapukane ukara kawolak-
1 walik.
Tambahkan elemen dari pustaka atau 1.Menawa ana tembung
2 kawi (tembung Jawa kuna) kudu diowahi dadi tembung Jawa
anyar kang lumrah dianggo utawa dirungokake sabendinane.
Menawa ana tembung garba (tembung sandi)
3 kudu diudhari.
Kanggo nglarasake ukara supaya ora kaku bisa
4 mbuwang utawa ngilangi
5 Pada/bait kang sakawit wujud bait-bait, kaewahana
dadi paragraf kanthi ejaan kang bener.
1.Nggatekake titik, koma, tandha pitakon, tandha prentah,
6 lan sapanunggalane.
Nulis Geguritan
Nemtokake tema,
Milih tetembungan kang mentes
Endah lan cekak,
Menehi irah-iarahan kang junbuh karo
isine geguritan
Maca Geguritan
Nemokake pesen (amanat/piwulang) kang kamot ing
sajroning geguritan,
Nemtokake sebab kang ndadekake endahing
geguritan,
Gawe gambaran tumrap geguritan kang diwaca
utawa dirungokake.
Nulis Geguritan
Nemtokake tema,
Milih tetembungan kang mentes
Endah lan cekak,
Menehi irah-iarahan kang junbuh karo
isine geguritan
Maca Geguritan
Nemokake pesen (amanat/piwulang) kang kamot ing
sajroning geguritan,
Nemtokake sebab kang ndadekake endahing
geguritan,
Gawe gambaran tumrap geguritan kang diwaca
utawa dirungokake.
Kang Kudu digatekake
nalikane Maca Geguritan
Wirama (irama/lagu)
Wirasa (rasaning swasana ati)
Wiraga (obahing awak)
Wicara (pocapan)
Kang Kudu digatekake
nalikane Maca Geguritan
Wirama (irama/lagu)
Wirasa (rasaning swasana ati)
Wiraga (obahing awak)
Wicara (pocapan)
Nemtokae isi Geguritan
maca geguritan bola-bali
pamacane geguritan kudu urut sapada-pada
nemtokake gagasan kang kinandhut ing saben pada
nyawijekake gagasan ing saben pada kanggo nemtokake
gagasan geguritan supaya dadi wutuh.
Nemtokae isi Geguritan
maca geguritan bola-bali
pamacane geguritan kudu urut sapada-pada
nemtokake gagasan kang kinandhut ing saben pada
nyawijekake gagasan ing saben pada kanggo nemtokake
gagasan geguritan supaya dadi wutuh.
Maturnuwun
Maturnuwun
A. Kompetensi Dasar dan Indikator
Kompetensi Dasar Indikator Pencapaian Kompetensi
3.2 Menelaah teks 3.2.1 Mengidentifikasi unsur pembangun
geguritan. geguritan
3.2.2 Membuat parafrase (gancaran)
geguritan.
3.2.3 Menganalisis isi geguritan
3.2.4 Menentukan nilai-nilai (pitutur
luhur) geguritan
3.2.5 Menanggapi isi geguritan
4.2.1 menentukan langkah-langkah
4.2 Menulis geguritan dan menulis geguritan
membacanya. 4.2.2 menulis geguritan menggunakan
bahasa sendiri dengan
memperhatikan unsur pembangun
geguritan
4.2.3 mendemonstrasikan/membaca indah
geguritan yang ditulis
B. Tujuan Pembelajaran
Melalui proses pembelajaran dengan model pembelajaran Discovery Learning, Outing Imagenary
Class, dan Cooperative Learning peserta didik dapat menelaah teks geguritan, dan secara kreatif
dapat menulis geguritan dengan menggunakan bahasa sendiri serta mampu membaca geguritan
dengan indah.
C. Petunjuk Belajar
1. Baca dengan cermat dan saksama setiap panduan yang ada di LKPD.
2. Laksanakan tugas-tugas yang ada di LKPD dengan baik dan benar.
3. Isi panduan pertanyaan secara berurutan
4. Kamu dapat menggunakan buku siswa, video dari guru, dan sumber lainnya untuk
mencari jawaban.
5. Tulis jawaban secara jelas
6. Kumpulkan LKPD sesuai waktu yang ditentukan.
7. Skor LKPD akan dijadikan sebagai penilaian belajar untuk tiap individu
8. Kamu dapat menggunakan LKPD sebagai buku catatanmu.
D. Uraian Materi
A. GEGURITAN
Manut asal-usule tembung, geguritan asale saka tembung gurit kang tegese kidung,
tembang, utawa tulisan kang wujude ukiran utawa tatahan.geguritan uga diarani guritan
yaiku puisi Jawa. Geguritan ora ditembangake, nanging diwaca nganggo wirama, wirasa,
lan wiraga manut surasane.
Geguritan saka tembung lingga ‘gurita’ yaiku owah-owahan saka tembung
‘gerita’. Dene tembung ‘gerita’ iku saka tembung lingga ‘gita’ kang nduweni teges
tembang utawa syair. Ana uga kang nduweni panemu yen geguritan iku saka tembung
lingga ‘gurit’ kang nduweni teges tulisan. Miturut kamus, geguritan yaiku tembang
uran-uran utawa karangan kang pinathok kayadene tembang, nanging guru gatra, guru
lagu, lan guru wilangane ora ajeg. Miturut Raminah Baribin (2005) geguritan iku
iketaning basa kaya dene syair. Mula saperangan pawongan ana kang ngarani utawa
nyebut syair Jawa gagrag anyar.
Saka maneka teges geguritan ing dhuwur bisa kajupuk dudutane (kesimpulane),
geguritan yaiku wohing kasusastran Jawa anyar awujud syair kang tanpa nganggo
paugeran/pathokan tartamtu (guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu). Geguritan
nduweni titikan, dene titikan geguritan yaiku:
1. Ora kawengku ing pathokan
2. Dudu basa padinan
3. Migunakake tembung-tembung kang pinilih
4. Cacahe larikan ora katemtokake
5. Isine mentes
6. Arang-arang nggunakake tembung-tembung pangiket
B. SRUKTUR GEGURITAN
Geguritan uga nduweni struktur. Kang diarani struktur geguritan yaiku kahanan
apa wae kang bisa dideleng utawa digoleki ing tembung-tembung kang rinakit ana
sajroning geguritan. Dene kang klebu struktur geguritan yaiku :
1. Pinilihing tembung/ diksi
Tembung ing geguritan biasane duwe teges konotatif, asipat polisemi, lan nnduweni
teges abstrak
2. Majas
Majas utawa gaya bahasa ing basa Jawa diarani lelewaning basa kkang bisa nambahi
grengsenge geguritan
Majas utawa gaya bahasa ing basa Jawa diarani lelewaning basa kkang bisa nambahi
grengsenge geguritan
Jenis-jenis lelewaning bas
a. Asimilasi yaiku luluhing utawa sudaning pakecapan (garban = sandhi).
Tuladha
Jaya + ing = jayeng
Nara +pati = narpati
Maha+asri =mahasri
Prapta+ing =prapteng
b. Metafora yaiku unen – unen nganggo pepindhan (diupamakake).
Tuladha
R. Setyaki sapukuwating praja Dwarawati.
Rr. Anggun dadi kembanging desa in sidomukti
Arjuno punika lelancuring jagad
Angluberna samudraning pangaksami
c. Alegori yaiku metafora kang ditulis nganggo ukara dawa banget. metafora ingkang
dipunjlentrehaken ngangge ukara kang radi panjang lan ugi saged lambang,
Tuladha:
Gesangipun manungsa punika palwa upaminipun, dipun ombang –
ambingaken alun ing samudra, katempuh ing sindhung Ali wawar. Yen boten
wegig juru mudhinipun tuwin boten waspada, saged kelem pun baita utawa
sumyur ing padhas karang.
Rukun agawe sentosa, crah agawe bubrah, manawi kadamel alegori makate
sapu yen disuhi gebangane kuwatane nggumunake. Nanging yen diudhari
sarta sadane wis manut gampang banget coklek-coklekane ingkang lambing,
d. Personifikasi yaiku pepindhan janma ( Manungsa )
Tuladha
Sumpahe disekseni bumi langit.
Bengawan Solo lakune ngalor menggak – menggok nrajang gunung
Kendheng.
Gunung Merapi yen gelem watuk nggegirisi.
e. Metonimia yaiku lira – lirune jeneng.
Tuladha
Le, aku tukokna gudang garam.
Nduk amu tukokno jarum isi rolas
Wingi ana Ramayana tubrukan karo Arjuna
Apik Nasional tinimbang Sanyo
f. Hiperbola yaiku pepindhan sing kliwat
Tuladha
Swarane kaya bledheg.
Surake kaya mbelah – mbelahna bumi.
Lakune kaya kilat.
Mlayune koyo gajahPanase koyo mletekne sirah
3. Rima
Rima utawa sajak utawa persamaan bunyi kanggo nyiptakakekaendahan lan
kekuwatan saawijing geguritan
4. Tiprografi
Larik-larik utawa gatraning geguritan kang tinulis mawa pada utawa bait.
C. UNSUR GEGURITAN
Geguritan uga nduweni unsur. Unsur kang kinandhut sajroning geguritan yaiku :
1. Tema
Tuladhane tema geguritan : sosial, moral agama, lan kepahlawanan
2. rasa pangrasa
Tembung ing geguritan bisa kanggo nitisake rasa pangrasa. Tembung-tembung iku
diarani gaya bahasa utawalelewaning basa. Tuladhane : sedhih, seneng, kangen,
gumun, lan simpati.
3. Nada utawa lagu
Tegese patrap kang digunakake ana ing sajroning geguritan.Tuladhane : ngguroni,
nuturi, ngenyek, muji, utawa nyemoni.
4. Swasana
Tegese kahanan batin utawa jiwa pamaos sawise maca geguritan. Geguritan
nduweni tujuan kanggo mbangun swasana batin pamaos geguritan.
5. Amanat utawa Pitutur Luhur
Bab kanga rep diwedharake dening panganggit geguritan marang pamaos geguritan,
amanat bisa tarwaca, uga bisa sinandi ana ing pangrakiting geguritan
D. NGGANCARAKE GEGURITAN
Nggancarake geguritan kudu mangerteni luwih dhisik tegese saben tembung ing
geguritan Sawise ngerti tegese kabeh tembung, kita bisa ngrakit tembung-tembung mau
dadi gancaran. Gancaran kuwi ing basa Indonesia diarani prosa. Nggancarake ateges
ngowahi tembang utawi geguritan dadi gancaran (prosa). Dadi nggancarake padha karo
"memprosakan" utawa tembunge liya "memparafrase". Sadurunge gawe gancaran kudu
mangerteni cara-carane ngancarake. Cara nggancarake geguritan:
1. Ukara-ukarane tembang utawa geguritan kang mawa tembung baliswara
kud diudhari, dhapukane ukara kawolak-walik.
2. Menawa ana tembung kawi (tembung Jawa kuna) kudu diowahi dadi
tembung Jawa anyar kang lumrah dianggo utawa dirungokake
sabendinane.
3. Menawa ana tembung garba (tembung sandi) kudu diudhari.
4. Kanggo nglarasake ukara supaya ora kaku bisa mbuwang utawa ngilangi
tembung sawetara. Mangkana uga tumrap ater-ater lan panambang.
5. Pada/bait kang sakawit wujud bait-bait, kaewahana dadi paragraf kanthi
ejaan kang bener.
6. Nggatekake titik, koma, tandha pitakon, tandha prentah,
lan sapanunggalane.
Tuladhane :
Getih-getih abang ngatirah
tumetes sajroning lemah
dhadha jangga tinembus mimis
bangke gumlethak ngagandha amis
(Katon) getih( kang warna) abang (kaya godhong) ngatirah (kang) tumetes
(ing) sajroning lemah (negara Indonesia). (Ing prastawa iki) dhadha (lan)
gulune (para pejuang) kang tinembus bedhile (para serdhadhune penjajah.)
(Katon) bangke (para pejuang) glumethak (ing lemah). (bangke-bangke ing
ngetokake) ganda amis (ngambar ing angkasa)
E. NULIS GEGURITAN
Nulis geguritan menika salahsatunggaling katrampilan ingkang kedahipun dipungadahi
dening para siswa, nyerat geguritan menika benten kadosta nyerat seratan ing
padhatanipun, ananging nyerat geguritan menika nyerat kang endah, wondene cara
kangge nyerat geguritan menika cak cakainipun:
1. Nemtokake tema,
2. Milih tetembungan kang mentes
3. Endah lan cekak,
4. Menehi irah-iarahan kang junbuh karo isine geguritan
F. MACA GEGURITAN
Geguritan bisa kanggo medharake utawa ngandharake isine ati lan aweh piwulang,
pepeling, sarta pitutur marang wong sing maca. Sawijining geguritan bakal luwih
gampang olehe nggoleki amanat utawa piwulang kang ana sajroning geguritan kanthi
cara diparafrasekake luwih dhisik. Parafrase geguritan tegese proses owah-owahan saka
wujud geguritan didadekake wujud gancaran utawa paragraf, kanthi ancas supaya
maknane/tegese geguritan luwih cetha lan gamblang.
Geguritan iku bisa dirasakake kanthi maca utawa ngrungokake, satemah bisa:
1. Nemokake pesen (amanat/piwulang) kang kamot ing sajroning geguritan,
2. Nemtokake sebab kang ndadekake endahing geguritan,
3. Gawe gambaran tumrap geguritan kang diwaca utawa dirungokake.
Kanggo ngelingake maneh apa wae sing kudu digatekake nalika maca geguritan, ing
ngisor iki perangan-perangan sing kudu disemak lan
diugemi,yaiku:
1. Wirama (irama/lagu)
Irama kudu digatekake nalika maca geguritan, umpamane banter, alon, cetha
utawa samar, lan sapanunggalane. Nalika maca geguritan sing surasane semangat
kudu nyuwara sora, beda nalika maca geguritan sing surasane ngemu kasusahan,
kudu alon, alus, lan melas.
2. Wirasa (rasaning swasana ati)
Surasane utawa isine geguritan kudu dimangerteni tegese utawa karepe. Nuli
anggone maca ngetrepake utawa nyelarasake karo isining geguritan, yaiku susah,
seneng,wibawa, getun, nesu lan sapanunggalane.
3. Wiraga (obahing awak)
Obahing awak yaiku aja kaku, luwes wae, mlaku uga prayoga, ngobahake
peranganing awak kanggo mbangun swasana. Pasemon, praenan kudu selaras
karo isining geguritan nanging aja banget-banget.
4. Wicara (pocapan)
Pocapan sing cetha nalika ngucapake aksara swara, wanda, lan tembung.
G. NEMTOKAKE ISI GEGURITAN
Bab-bab kang kudu digatekake Manawa nemtokake isine sarta piwulang ing jero
geguritan.
1. maca geguritan bola-bali
2. pamacane geguritan kudu urut sapada-pada
3. nemtokake gagasan kang kinandhut ing saben pada
4. nyawijekake gagasan ing saben pada kanggo nemtokake gagasan geuritan supaya
dadi wutuh.
H. TULADHA GEGURITAN
DINGAPURA, BAPA
Dening Gunadi Aryo
Dingapura Bapa
Esuk iki manuke bapa da-culake
Mabur saparan-paran
Dhek wingi katon nglentruk tanpa daya
Arep matur Bapa wis ngantor
Ngendikane Ibu Bapa lembur
Aku wis turu nalika Bapa kondur
Bapa
Wingi ana kutilang lan trocokan
Ngoceh ing cedhak kurungan
Dheweke crita
Bab endahe nuswantara
Kang bakal tidhem amem tanpa ocehing kukila
Kummel kucem merga surya cidra
Bab garudha kang sengkleh swiwine
Pucet tanpa ludira
Merga manungsa kang srakah lan
Seneng ngumbar nistha
Atiku trenyuh
Weruh manuke bapa lemes
Nelangsa lan tanpa daya
Jroning kunjara
Dingapura Bapa
Esuk iki manuke bapa dak-culake
Mabur saparan-paran
Ing pangentha
Byar padhang gagat rahina
Manuke bapa bali ngoceh
Ngancani aku mapag srengenge
Ngipatake tindak nistha kang remeh
Eklasna
Eklasna aku lunga biyung
sanadyan ing ndhuwur langite katon mendhung
eklasna aku lunga bapa
lungaku sangu ati lapis waja
ora perlu panjenengan galih
ing paran aku ora bakal mati amarga ngelih
mumpung isih esuk
kanthi pangestu kang matumpuk-tumpuk
gunung lawu lan semeru mung katon sapunthuk
kabeh bakal taklangkahi
sanadyan kudu nasak bebondhotan eri
aku lunga perlu makarya
ora mung angon kebo ing ara-ara
sanadyan aku ngerti
golek gawean angel yen tanpa koneksi
lan kudu nganggo gambar Jendral Sudirman sakethi
sugeng enjing bapa biyungku
sugeng enjing desaku
kang tansah kinemulan langit biru
eklasna liya dina isih bisa ketemu