1821-2021: Αφιέρωμα στην επέτειο των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση

Δ’) Τα τραγούδια της περιόδου της Μεγάλης Επανάστασης.

Στην κήρυξη της Επανάστασης του 1821 αναφέρεται το γνωστό τραγούδι:
- Κρυφά το λένε τα πουλιά, κρυφά τα χελιδόνια,
κρυφά το λέγει ο γούμενος από την Άγια Λαύρα
- Παιδιά για μεταλάβετε, για ξεμολογηθείτε
δεν είν’ ο περσινός καιρός, ο φετεινός χειμώνας.
μας ήρθε άνοιξη πικρή, το καλοκαίρι μαύρο,
γιατί σηκώθη πόλεμος και πολεμάν’ τους Τούρκους.

Η επανάληψη τρις αποτελεί σταθερή τεχνική μορφή, Το α’ και το β’ μέλος είναι συνήθως εννοιολογικά ισοδύναμα, ενώ η κορύφωση
έρχεται στο τρίτο μέλος.

Το περιστατικό της Αγίας Λαύρας που αναφέρεται στο τραγούδι και απεικονίζεται στον πίνακα του σημαντικού Έλληνα ζωγράφου Θεόδωρου Βρυζάκη: «Ο όρκος της
Αγίας Λαύρας» (1851), είναι ένας εθνικός μύθος. Τον οφείλουμε στον γάλλο περιηγητή Φρανσουά Πουκεβίλ (1770 – 1838), ο οποίος συνέγραψε την τετράτομη «Ιστορία
της Αναγεννήσεως της Ελλάδος» (1824). Άλλωστε και ο ίδιος ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δεν αναφέρει τέτοιο περιστατικό στα απομνημονεύματά του. Είναι ιστορικά
εξακριβωμένο ότι εκείνη την ημέρα δεν βρισκόταν στη Μονή της Αγίας Λαύρας, αλλά στην Πάτρα, όπου όντως όρκισε τους επαναστάτες της περιοχής στην Πλατεία Αγίου
Γεωργίου. Στην πραγματικότητα η Επανάσταση στην Πελοπόννησο δεν ξεκίνησε στις 25 Μαρτίου, αλλά λίγες μέρες νωρίτερα. Η επέτειος της 25ης Μαρτίου καθιερώθηκε
το 1838 από τον βασιλιά Όθωνα, προκειμένου να συνδεθεί με την εκκλησιαστική εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. (sansimera.gr)

Από την περίοδο αυτή σώζονται πολλά ιστορικά τραγούδια από την ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα, σχετικά με γεγονότα όπως η
μάχη στο Λεβίδι (1821), η πολιορκία του Λάλα (1821), ο ηρωικός θάνατος του Αθανάσιου Διάκου (24 Απριλίου 1822):

…Έμεινε ο Διάκος ‘ς τη φωτιά με δεκαοχτώ λεβέντες.
τρεις ώρες επολέμαε με δεκαοχτώ χιλιάδες.

Βουλώσαν τα κουμπούρια του κι ανάψαν τα τουφέκια
κι ο Διάκος εξεσπάθωσε και ‘ς τη φωτιά χουμάει,

ξήντα ταμπούρια χάλασε κ’ εφτά μπουλουκμπασίδες
και το σπαθί του κόπηκε ανάμεσα απ’ τη χούφτα

και ζωντανό τον έπιασαν και ‘ς τον πασά τον πάνουν,
χίλιοι τον παν από μπροστά και χίλιοι από κατόπι…

Εδώ βλέπουμε την υπερβολή, τυπικό στοιχείο στη διήγηση των κατορθωμάτων του ήρωα, που συνηθίζεται περισσότερο στον
Ακριτικό κύκλο της Δημοτικής μας ποίησης.

…Κι ο Ομέρ Βρυώνης μυστικά ‘ς το δρόμο τον ερώτα.
- Γίνεσαι Τούρκος, Διάκο μου, την πίστη σου ν’ αλλάξεις,

να προσκυνήσεις ‘ς το τζαμί, την εκκλησιά ν’ αφήσεις;
Κ’ εκείνος τ’ αποκρίθηκε και στρίφτει το μουστάκι.

- - Πάτε και σεις κ’ η πίστη σας, μουρτάτες να χαθείτε!
Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θε ν’ αποθάνω.

Βρίσκουμε επίσης δημοτικά τραγούδια για την καταστροφή της Νάουσας (1822), τον θάνατο του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη(1822),
την καταστροφή του Δράμαλη (1822):

- Φύσα, μαϊστρο δροσερέ, κι αέρα του πελάγου,
να πας τα χαιρετίσματα στου Δράμαλη τη μάνα.
Του Δράμαλη οι μπέηδες, του Δράμαλη τ’ ασκέρι,

στα Ντερβενάκια κείτονται, κορμιά χωρίς κεφάλια…
… - Πουλί, πώς πάει ο πόλεμος, το κλέφτικο ντουφέκι;
- Μπροστά πάει ο Νικηταράς, πίσω ο Κολοκοτρώνης

και παραπίσω οι Έλληνες με τα σπαθιά στα χέρια.

…την πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου, το 1822:

- Εσείς βουνά της Κατοχής, βουνά του Ξηρομέρου,
βαστάτε, να βαστάξωμεν τον φετινόν χειμώνα.
Ο Βάλτος επροσκύνησε κι όλο το Ξηρομέρι,
το Μεσολόγγι το μικρό, αυτό δεν προσκυνάει..

… τον θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη στη μάχη του Κεφαλόβρυσου (1823):

- Τρεις περδικούλες κάθονταν – σαϊνι Μάρκο μου – ψηλά στα Λιβαδάκια
είχαν τα νύχια κόκκινα και τα φτερά βαμμένα.

Τ’ από βραδίς μοιρολογούν και το ταχιά φωνάζουν…

… την καταστροφή της Κάσου (1824), τη ναυμαχία του Γέροντα (1824), τη θυσία του Παπαφλέσσα στο Μανιάκι (1825) :

- Ο Φλέσσας βάνει μια φωνή και κάνει το γιουρούσι
με μια σπαθιά τον σκότωσαν της Πολιανής τον κλέφτη.

Όσ’ είστε φίλοι, κλάψετε, και σεις εχτροί, χαρείτε.

… τη μάχη του Δηρού (1826),
λαμπρή νίκη των γυναικών της Μάνης
που επιτέθηκαν κατά της στρατιωτικής δύναμης
που έστειλε ο Ιμπραήμ
με τα δρεπάνια του θερισμού,
αφού όπως αναφέρει το τραγούδι

Οι άντρες όλοι ελείπασι
κ’ ήταν στη Βέργα τ’ Αρμυρού.

Ε’ Τραγούδια της περιόδου 1830 – 1913

Στην περίοδο αυτή, μετά την αναγνώριση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, δεσπόζουν τα τραγούδια των περιοχών που, παρά
τους αγώνες του λαού, δεν περιελήφθησαν στα σύνορα της ελεύθερης Ελλάδας.

Τον Φεβρουάριο του 1830 υπογράφηκε στο
Λονδίνο από τις τρεις συμμαχικές Δυνάμεις (Αγγλία,
Γαλλία, Ρωσία) η πολιτική ανεξαρτησία της
Ελλάδας, με τα σύνορά της στη γραμμή
Αχελώου - Σπερχειού ποταμού.
Δυο χρόνια αργότερα, το 1832, τα σύνορα του
ελληνικού κράτους διευρύνθηκαν στη γραμμή
Αμβρακικού κόλπου – Παγασητικού κόλπου.
Τα νέα σύνορα αναγνωρίστηκαν και από την Υψηλή
Πύλη.
Έπειτα από δέκα χρόνια συγκρούσεων η ύπαρξη
ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, αναγνωρισμένου
από τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, ήταν πλέον
γεγονός.
(Βιβλίο Ιστορίας, ΣΤ’ Δημοτικού)

Η αγανάκτηση, η διαμαρτυρία και το πικρό παράπονο του πληθυσμού της Κρήτης από τη συμπεριφορά των ευρωπαϊκών κρατών
εκφράστηκε στο τραγούδι «Ο καταδικασμός της Κρήτης» (1830):

-
- Θε να’ρθουν με παράπονο κ’ οι Κρήτες να σταθούνε

μπροστά στο φοβερό Κριτή τ ‘άδικά ντων να πούνε.
Τότες ν’ αποκριθείτ’ εσείς, Αγγλία και Γαλλία

μπροστά στο φοβερό Κριτή, Δευτέρα παρουσία!

Η επανάσταση του κρητικού λαού το 1866, με αποκορύφωμα το ολοκαύτωμα της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, προκαλεί βαθιά
συγκίνηση, όχι μόνο στην Κρήτη, αλλά και σε άλλους ελληνικούς τόπους όπως η Ίμβρος, απ’ όπου προέρχεται το παρακάτω τραγούδι:

…Από την Κρήτη πέρασα απ’ τα πιστά παιδιά μου.
Εκεί’ ναι το περήφανο, το Άγιον Αρκάδι,

εις σε σωρό κατάμαυρον, καθώς τον μαύρον Άδη.

Ο λαός της Ηπείρου επίσης εξέφρασε την απογοήτευσή του για την παραμονή μεγάλου μέρους της ηπείρου υπό τουρκική κατοχή,
σύμφωνα με τη συνθήκη του Βερολίνου, το 1881:
Η διαμόρφωση των συνόρων
του ελληνικού κράτους
(1832 – 1947)

Σ’ όλον τον κόσμο ξαστεριά, σ’ όλον τον κόσμον ήλιος
και στα καημένα Γιάννινα μαύρο, παχύ σκοτάδι.

Τι φέτο εκάμαν στη βουλήν οχτώ βασίλεια ανθρώποι
κ’ εβάλανε τα σύνορα στης Άρτας το ποτάμι…

Η ηρωική δράση και ο πρόωρος θάνατος του Παύλου Μελά που ήταν η ψυχή του Μακεδονικού Αγώνα (1904 – 1908), συγκίνησαν
τόσο έντονα τον λαό, ώστε να εκφράσει τα συναισθήματά του στα τραγούδια του:

- Κορίτσια από την Καστοριά κι απ’ τη Μακεδονία
κάτι θα σας ρωτήσω εγώ, πέστε μου την αλήθεια,

μην να’ ν’ οι Τούρκοι στα βουνά κ’ οι Βούλγαροι στους λόγγους;
- Ποιος είσ’ εσύ που μας ρωτάς, για πες μας τα’ όνομά σου.

- Εγώ είμ’ ο Παύλος ο Μελάς στον κόσμο ξακουσμένος.
- Γέμισαν Τούρκοι τα χωριά και Βούλγαροι τους λόγγους.

Πηγή έμπνευσης ήταν επίσης και οι Βαλκανικοί πόλεμοι (1912 – 1913), καθώς και η Μικρασιατική εκστρατεία που κατέληξε στη
φοβερή καταστροφή του 1922, αν και τα σχετικά τραγούδια δεν έχουν το γνώρισμα της πρωτοτυπίας, διότι ο ποιητής χρησιμοποίησε
εικόνες και υλικό από παλαιότερα τραγούδια, τα οποία προσάρμοσε στο καινούριο:

Εσείς βουνά της Άγκυρας και της Μικράς Ασίας
ποτέ να μη ανθίσετε, ποτέ μη λουλουδίστε,

με το κακό που πάθαμε στις δεκατρείς τ’ Αυγούστου
γιόμισαν τα βουνά κορμιά κ’ οι κάμποι παλικάρια…

ΣΤ’ Η περίοδος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου

Τέλος, η πολεμική αρετή των Ελλήνων και κατά τον τελευταίο πόλεμο (1940 – 1944), στο αλβανικό μέτωπο κατά των Ιταλών και, εν
συνεχεία, κατά την εθνική αντίσταση στην περίοδο της γερμανικής κατοχής, εκφράστηκε σε αρκετά τραγούδια, όπως το παρακάτω,
που αναφέρεται στην πυρπόληση των Καλαβρύτων από τους Γερμανούς, το 1943:

Περάστε απ’ τα Καλάβρυτα κι από την Άγια Λαύρα

να ιδείτε γέρους και παιδιά, γυναίκες με τα μαύρα.

Κι απάνου στα χαλάσματα πουλιά μοιρολογούσαν

και κλαίγανε τους ήρωες και τον Αρβανιτάκη.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Καθένα από αυτά τα τραγούδια
με την παρουσία του, με τη μορφή του και με την ουσία του,

φανερώνει την ώρα, τον τόπο και το περιστατικό
και αποδεικνύει την ανάγκη που το γέννησε

και τη διαλαλεί στον τόπο του γύρω και σ’ άλλους τόπους και καιρούς.
Γιατί από φυσικού τους αυτά τα τραγούδια, διαλαλήματα είναι και μηνύματα

από βουνό σε βουνό κι από λαγκαδιά σε λαγκαδιά.
Μηνύματα, αλλά και «μνημεία εσαεί» της εθνικής μας παράδοσης,

που πρέπει να τιμά και να κρατά ζωντανή
ο νέος Έλληνας, ο σημερινός κι ο αυριανός.

Βιβλιογραφία

 Η Επανάσταση του 1821 σε χάρτες και πίνακες , http://2epal-esp-perist.att.sch.gr
 Το Μεγάλο ’21 , Νίκος Γ. Γκώνιας – Σοφία Κ. Ραπτοπούλου , Εκδόσεις Πατάκη
 Ιστορικά ημερολόγια του ναυτικού αγώνος του 1821 – Γεώργιου Σαχτούρη
 Θεόδωρου Κολοκοτρώνη Απομνημονεύματα
 Ιωάννη Μακρυγιάννη Απομνημονεύματα
 Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου ( Στ’ Δημοτικού – Βιβλίο μαθητή)
 Η διαμόρφωση των συνόρων του ελληνικού κράτους – Χρύσα Παπακωνσταντίνου, φιλόλογος
 Η Eπανάσταση των ξένων ζωγράφων, Απόστολος Πάππας, www.elniplex.com
 Σαν Σήμερα/ Το 1821 μέσα από 34 έργα τέχνης, Ανδρονίκη Kολοβού, www.lifo.gr
 Tέχνη και Επανάσταση. Οι ξένοι ζωγράφοι που αποτύπωσαν τους Έλληνες αγωνιστές, provocateur.gr
 Peter Von Hess, ένας Γερμανός ζωγράφος στην Αθήνα, peritexnisologos.blogspot.com
 Θεόφιλος – Ο ζωγράφος της Επανάστασης του 1821, Ηρακλής Καραβάνης, atexnos.gr
 Παναγιώτης Ζωγράφος, Μαρίνας Μπαμπαλιάρη, alltimeclassic.net
 ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ
 Ελληνική Λαογραφία (Λαϊκός πολιτισμός των νεωτέρων Ελλήνων),

Γεώργ. Κ. Σπυριδάκη, Καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών
Τραγούδια των Ελλήνων, Άγις Θέρος
• Δημοτικά Τραγούδια, Ν. Γ. Πολίτης