adana SANAYİ TARİHİ-01.10.2014

ADANA SANAYİ TARİHİ 1

HAZIRLAYANLAR
Remzi ÖZDOĞAN İl Müdürü

Ahmet UMUT V. H. K. İ.
Orhan BİLİCİ Mühendis

FOTOĞRAFLAR
HALUK UYGUR

(Adana Tarihi Fotoğraf Arşivinden)

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014

Adana gibi tarihte pek az yerleşim merkezi, binlerce yıla varan bir geçmişe sahiptir. Adana ve ovasında yapılan
arkeolojik ve etnografik araştırmaların ortaya çıkardığı sonuçlar bu bölgenin çok uzun, renkli ve ilginç bir geçmişe
sahip olduğunu kanıtlamıştır. M.Ö. 1650 yıllarında yazılmış bir Hitit kaya yazısında Adana havalisinden URU ADANİA
yani ADANA BELDESİ olarak bahsedilmektedir.

Kültür, medeniyet, uygarlık ve tarih ile yoğrulmuş bu güzellik ve zenginlikleri korumak, yaşatmak ve ileriki
nesillere devretmek bizlerin görevidir.

Bunun sağlanabilmesi ise kalkınma, gelişme ve sanayileşme yolunda önemli adımlar atmakla mümkündür.
Bizlerinde ana hedefi; refah içinde yaşamak için sanayi yatırımlarını özendirmek, kalkınmayı sağlamak, bölgesel,

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 2

ulusal ve uluslararası ticarete, yeni teknolojilere ve sanayi alanlarına açılmak olmalıdır. Bugün tarımı, sanayisi,
kalkınma projeleri, turizm ve tabii güzellikleri ile çok zengin bir potansiyele sahip olan Adana Türkiye’de hızla
kalkınan bölgeler arasında önemli bir yere sahiptir.

İlimizde 1500’lü yıllarda şeker yapım evi ile başlayan, mumhane ve dokumacılıkla devam eden imalat kolları
gitgide farklılaşarak ve büyüyerek sanayi işletmelerine dönmüştür. Adana’da ilk fabrika 1864 yılında kurulmuştur.
Yaşadığı gelişme sürecinden dolayı Türk ekonomisinde önemli bir yere sahip olan Adana, tarımdan sanayileşmeye
geçişte örnek gösterilecek bir il olmanın gururunu yaşamaktadır.

Bu çalışmada da Adana Sanayisinin 1500’lü yıllardan 2000’li yıllara kadar geçirdiği evreler, sanayi potansiyelleri, il
sanayicileri, ilk fabrikaları ve o yıllarda ki sanayinin rakamsal değerleri anlatılmaktadır.

Tarih boyunca önemli bir yere sahip olan Adana, her şeyiyle zengin bir yerleşim merkezidir. İnsanı, coğrafyası,
tarihi mirası, medeniyet ve kültür birikimi ve uygarlıkların kesiştiği renkli mozaiğiyle binlerce yıl sanayide ve
ticarette üretken ve etken bir şehir olmuş, yarın da üretken ve etkili, güçlü ve çağdaş bir şehir olmayı sürdürecek ve
Türkiye’nin gelişmesinde katkısı daima ve sürekli olacaktır.

Mustafa BÜYÜK
Adana Valisi

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 3

ADANA

Çukurova yöresi tarih boyunca doğal kaynaklarının zenginliği, sosyo-ekonomik verilerinin çeşitliliği ve bolluğu ile
daima istenilen ve yaşam yeri olarak seçilen bir bölge olma özelliğini korumuştur.

Adana, tarihin en eski yerleşim merkezlerinden biridir. Gerek Ticaret kervanlarının, gerekse orduların geçiş yolları
üstünde olduğundan, Çukurova ve özellikle Adana yöresi çeşitli kavimlere yurt ve zengin uygarlıklara sahne
olmuştur.

İlk çağlardan itibaren Kizzuw Atna, Luvi, Arzava, Hitit, Kue, Asur, Kilikya Krallıkları ile Pers Satraplığı, Selökidler,
Korsanlar, Romalılar, Bizanslılar, Selçuklular ve Memlukların egemenliğinde kalmış olan Adana, Ramazanoğulları
Beyliği idaresindeyken 1517 yılında Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlılara katılmıştır.

1850 civarı. Günümüzde Devlet Hastanesinin bulunduğu yerden Taşköprü ve Tepebağ Mah. görünüyor. 4
Devlet Hastanesinin yerinin eskiden mezarlık olduğu biliniyor.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014

Adana, 1920 sonrası Türkiye Cumhuriyeti’nin hızla gelişen modern bir kenti olmuştur. Anadolu’nun güneyinde
yer alan ilimizin doğusunda Osmaniye, Gaziantep, Kahramanmaraş, kuzeyinde Kayseri, kuzeybatısında Niğde,
batısında İçel ve güneydoğusunda Hatay illeri yer almakta, güneyini ise Akdeniz çevrelemektedir.

Adana, Türkiye’nin en verimli ovası olan Çukurova’nın merkezinde kurulmuştur. Çukurova’nın toplam yüzölçümü
38.413 km2 dir. Adana ili 14.030 km2 alanı ile Çukurova’nın % 36.5’ini kapsar. Akdeniz’e yaklaşık 160 km’lik kıyısı
bulunan Adana, aynı zamanda Kıbrıs’a en yakın ilimizdir. Konumu nedeniyle eski çağlardan beri Avrupa’yı Asya’ya
bağlayan ulaşım yolları üzerinde köprü olmuştur. Bugün de Türkiye’nin Ortadoğu ile kara ve demiryolu bağlantısı
Adana üzerinden geçer. Bu bağlantı eskilerde geçit vermeyen, Torosların Gülek Boğaz‘ından sağlanır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 5

Şu an kentimizde bulunan Taşköprü, Misis ve Akdeğirmen antik köprüleri de Adana’nın tarih boyunca ticaret yolları
üzerinde olduğunun kanıtıdır.

1850 yıllarına ait bir gravür. günümüzdeki Devlet Hastanesinin bulunduğu yerden Taşköprü ve Tepebağ Mah. Görünüyor.

Geniş ve bereketli bir tarımsal arazi üzerinde kurulu olan Adana ili önemli bir pamuk ve narenciye üretim
merkezidir. Tarım sektöründeki gelişmeler ve sermaye birikimi, imalat sanayinde özellikle tarıma dayalı sanayi
kollarında büyümeyi getirmiştir. Adana’ya sanayi açısından bakarsak ülkemizdeki sanayi ağırlıklı kentlerden biri
olarak karşımıza çıkar. Özel kesimin ağırlıkta olduğu sanayi alanında tüketim malı üreten işletmeler çoğunluktadır.
Firma ölçekleri ile Türkiye ortalamasının çok üzerinde bir yapıya sahiptir. Modern ve entegre tesisler belli
büyüklükteki kapasitelerde kurulmuş olup, yüksek istihdam seviyelerine sahiptir.

Adana Sanayinin dünden bugüne yaşadığı evreleri ve gelişimini aşağıdaki başlıklar ve tablolarla inceleyelim.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 6

CUMHURİYET ÖNCESİNDE ADANA’DA SANAYİ

Çukurova Bölgesi ve Adana ilinde tarih boyunca tarım ve hayvancılık önde gelen iktisadi faaliyetler arasında
yer almıştır. Ticari faaliyetler de bu faaliyetlere paralel olarak gelişme göstermiştir. Sanayi ise, basit anlamdaki gıda,
un ve özellikle zeytinyağı üretim tesisleri ile basit anlamdaki dokuma tesislerinden ibaret kalmıştır. Osmanlı
İmparatorluğu dönemi de büyük ölçüde bu şekilde geçmiştir. O yıllarda sanayi ve ticaretin gelişememe nedenleri şu
şekilde sınıflanabilir:
a) Osmanlı İmparatorluğu döneminde yoğun bir şekilde yaşanan savaşlar, sanayi ve ticaretin gelişmesini engelleyen
önemli bir etken olmuştur.
b) Çukurova Bölgesi ve Adana ilinin verimli toprakları, elverişli iklim şartları, ulaşım olanakları ve Akdeniz’e açılan
emin koyları nedeniyle bütün devirlerde Küçük Asya’da genişlemek isteyen her devletin iştihasını üzerine çekmiş,
bu nedenle bölge tarih boyunca pek çok savaşların yapıldığı bir yer olmuştur. Bu durum bölgenin her istilada yakılıp
yıkılmasına sebep olmuş ve sanayinin temel unsurlarından olan yerleşik nüfusun çoğalmasına imkan vermemiştir.
c) Bölgede yazların çok sıcak olması da sanayinin gelişmesini olumsuz yönde etkilemiştir. İklim nedeni ile yaz
aylarında nüfusun büyük kısmının yaylalara çıkması, sürekli çalışamama nedeniyle sanayinin gerektirdiği kesintisiz
üretim imkanını ortadan kaldırmıştır.

1500 yıllarında Piri Paşa zamanında Seyhan Irmağı’nın kenarına iki büyük ipek imalathanesi yaptırdı ve ipek
böceği yetiştirmek için dutluklar oluşturdu. Ayrıca Irmağı kenarında büyük bir şeker yapım evi kurulmuştu. Şeker
kamışları değirmen taşlarıyla sıkılır, suyundan şeker yapılarak bir kısmı komşu ülkelere satılırdı.

O yıllarda Adana’da bir mum hane ve dokumacılığın kanıtı olarak bir de boyahane vardı. Bunların 1530 yılında
16.000 akçe (Osmanlı para birimi ) olan geliri, 1572 yılında 35.000 akçeye yükselmiştir. Buna karşılık; iplik ve iplik
pazarı rüsumları (vergi ) bu tarihlerde 18.000 akçeden 12.000 akçeye düşmüştür.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 7

1524 tarihinden itibaren rastlanan Keçeci, Debbağan ve 1547’de görülen Tabakhane gibi mahalle isimleri, deri
ve yünlü sektörünün gelişmiş olduğunu belirler. Adana’da pamuklu dokuma endüstrisinin de önemli ölçüde geliştiği,
sadece kente ve yakın çevresine değil, Anadolu ve Ortadoğu pazarına kumaş sağladığı da düşünülmektedir.
düşünülmelidir. Dokuma yapılan hemen her merkezde boyacılık da vardır. Anadolu’daki boyahaneler, 16. yüzyıldan
itibaren yoğun olarak Adana gibi belli başlı şehirlerde toplanmıştır. 16. yüzyılda boyahanelerin geliri 35.000 akçedir.

Susam yağı çıkaran, pirinç unu yapan, çeltiği kabuğundan ayıran, pamuk çekirdeğini ayıklayan atölyeler ve
yün-pamuk ipliği yapan işyerleri bulunması o yıllarda Adana’da tarım ürünlerini işleyen sanayinin geliştiğinin bir
göstergesidir.

1547 tarihli vakfiyeye göre, sadece Ramazanoğullarına ait kayıtlı 60 adet değirmen vardır. Yaptırılan
değirmenlerin sahiplerine mülk olarak verilmesi, değirmen inşasının teşvik edildiğini göstermektedir. Temel gıda
maddelerinin un haline getirilmesi için kullanılan su değirmenlerinin, birer sanayi kuruluşu oldukları da gerçektir.

Osmanlı İmparatorluğu’nu Suriye ve Irak’a bağlayan ana yolun Konya istikametini takip ederken Adana’dan
geçmesi ticari faaliyetleri desteklemiştir. Bu yol devletin resmi hac yolu olması nedeni ile dini bakımdan önemli
olduğu gibi aynı zamanda askeri ve siyasi bakımdan da önemlidir.

Hac ve ticaret yolunun 13. yüzyıldan itibaren Adana’dan geçmesinin, kervanların burada konaklaması, şehrin
ekonomik yaşantısında büyük bir canlılık sağlamıştır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 8

1910… Taşımacılığın develerle yapıldığı yıllar

16. yüzyılın son çeyreğinde pamuk ihracının yasaklanması Adana’da yetişen pamuğun değerli bir madde
olduğunu ve kolaylıkla pazar bulduğunu göstermektedir.

Adana’mıza pamuk 800 sene evvel Hindistan’dan gelmişti. Yerli kozamız Hint Pamuğu cinsindendi. Mısırlı
İbrahim Paşa’nın 1832-1840 yılları arasında Adana’yı işgal etmesi ile pamuk ekimine daha fazla önem verilmeye
başlandı.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 9

1833…Mısırlı İbrahim Paşa’nın askerleri Adana’yı işgal ediyor. garavürde Taşköprüyü ve Adana Kalesini görüyoruz. İbrahim Paşa 1840
yılında Adana’dan çekilirken kaleyi yıkmıştır.

O yıllarda Mısırlı İbrahim Paşa, tarihin ilk toplu sözleşmelerinden biri olan tarla sahipleri ile ırgatlar arasındaki
sözleşmeyi yaptı. Bu sözleşmeye göre ırgatların 2 saat çalıştıktan sonra 10 dakika dinlenme hakları vardı. Buna
İbrahim Paşa Soluğu denildi.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 10

Tarla işçileri dinlenirken

1850’li yıllardan sonra pamuk üretimi Amerika iç savaşının çıkması ve İngiliz şirketlerinin yeni üretim
yapacakları yerler aramasıyla altın çağını yaşadı. Ancak pamuk tarlalarında çalışacak insanlar bulanamayınca
Toroslar da yaşayan Yörüklerin şehre indirilerek tarlalar da çalışmalarının sağlanması için Teşvik Yasaları ve Zorunlu
İskan Kanunu çıkarılmıştır. Bu uygulamalara karşı çıkarak ayaklanan Kozanoğlu Aşiretine Islah Orduları gönderilmiş
ve ayaklanma bastırılmıştır. Bütün bu çabalar sonucunda pamuk tarımı gelişmiş ve sanayileşmeye doğru ilk adımlar
atılmaya başlanmıştır.

Araştırmalara göre, 1852-1853 yıllarında Adana’da tespit edilen başlıca sanayi faaliyetleri aşağıda tablo
halinde çıkarılmıştır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 11

SANAYİ FAALİYETİ SAYISI
Pamuk Sifleme Evi 50
Keçe İmalathanesi 10
Basit Dokuma Tesisi 22
Un Değirmeni ( Su İle Çalışan ) 4
Masere 40

Bunların yanında terzilik ve hallaçlık gibi zanaatların varlığı az da olsa görülmektedir.

Adana’daki ilk fabrika ise, 1864 yılında kurulan bir çırçır fabrikasıdır ve İş Bankası’nın eski merkez
binasının bulunduğu yerde kurulmuştur. Bu tesis makine mühendisi Justin Dauted tarafından kurulmuş ve 1876
yılında sosyal ve ekonomik nedenlerle Ceyhan ilçesine nakledilmiştir. Kurucu Justin Dauted’in karısı, çocukları ve
torunları bu fabrikayı 1948 yılına kadar işletmiş ve daha sonra Hasan Yeşil satın alarak işletmeye devam etmiştir.

1900’lü yıllar Abidinpaşa Cad. 12

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014

1885 yılında ikinci pamuk işleme fabrikası İngiliz iş adamı Gout tarafından kurulmuştur. Azınlık
vatandaşlarından Havace Tırpani 11 Ocak 1901 yılında üçüncü bir çırçır fabrikasını kurmuştur. Bu fabrika ileriki
yıllarda Sümerbank Fabrikasının nüvesini teşkil etmistir. Aynı tarihte bir de un değirmeni kurulmus olup, bunların
dışında bir sanayi tesisi görülmemektedir. Havace Tırpani’nin, Avrupa’dan ithal ettiği iplik ve dokuma makineleri ile
2688 iğlik bir iplik fabrikası, iki yıl sonra da üç üniteden oluşan modern anlamda ilk fabrika kurulmuştur. Böylece 13
Ocak 1901 yılında, Adana’da ilk entegre tesis kurulmuş olmaktadır. Bu fabrikada üretilen bezlere yakın zamana
kadar Tırpani Bezi denilmekte idi. O yıllarda 310 işçinin çalıştığı bu fabrika 1914’de 7,5 milyon kuruş değerinde 160
ton iplik ve 530 bin metre kumaş üretiyordu.

O yıllarda tarım ilkel usul ve aletlerle yapılmaktaydı. Ticari ve sanayi faaliyetler yok denecek kadar az ve
sınırlıydı. 1875 yılında Taşçı Köyü çiftçilerinden Salih Efendi “Üç Demirli” denilen ziraat aletini icat etmiş ve Torakçı
namında bir ustaya yaptırmıştır. Bu tarım aleti ilk sanayi faaliyeti olarak sayılabilir. 1879 yılında ilk orak makinesini
ise Mennanoğlu Kasım Bey getirtmiştir. 1881 yılında ise, zamanın valisi Abidin Paşa tarafından Menafi Sandığı
aracılığıyla ilk buharlı nadas makinesi ithal edilmiş, 1883 yılında ise Harman-Hasat makineleri tarımın hizmetine
girmiştir. 1894 yılında Adana Ticaret Odası kurulmuş Sanayi ve Ziraat Odaları da bu çatı altında toplanmıştır. 1911
yılında Ziraat Odası ve 1966 yılında da Sanayi Odası, Ticaret Odasından ayrılarak kendi odalarını kurmuşlardır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 13

1900 yılı başlarında Adana

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 14

19. yüzyılın sonlarına doğru Bosna’dan göçmen olarak Adana’ya gelen Salih Efendi, 1902 yılında Seyhan
kıyısında Taşköprü’nün doğu yönünde o gün için modern bir un fabrikası kurmuştu. Bosnalı Salih’ten dolayı adı
BOSSA olan bu fabrika uzun yıllar faaliyet göstermiş sonradan Sabancı Ailesinin de katılımıyla Adana sanayinde
önemli bir yere sahip olmuştur.

Tarih 20. y. y. başları. Solda akan dere sarıçam Deresi. Şimdiki Hilton Oteli bu derenin yanında inşa edildi. O yıllarda
bölgenin mezarlık olduğu biliniyor.

1903 yılında Dr. Shaffer tarafından yayımlanan “Cilicia” adlı çalışmada o yıllarda 45 bin nüfusu olduğu tahmin
edilen Adana’da, sanayi henüz doğmuş cılız bir çocuğa benzetiliyordu. Nitekim o devirde yukarıda tanımlanan
sanayi yapısına ek olarak bugün ev ve el sanatları olarak nitelediğimiz; iplik eğirme, halı seccade, kilim, keçi kılından

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 15

çuval dokuma imalathaneleri, orak ve nal imali, eğer takımları ve çömlek yapımı gibi belli başlı sanayi uğraşları da
bulunmaktaydı.

1910 civarı…Tepebağ mahallesi ve Seyhan Nehri. Fotoğrafta Şıhoğlu camii görünüyor.

1906 yılında yine azınlık vatandaşlarımızdan Aristidi Kosma Simyonoğlu evlatları tarafından ikinci bir iplik
fabrikası kurulmuştu. Simyonoğlu Fabrikası adı altında üretime geçen bu tesiste 150 işçi çalışıyor ve fabrika 5,4

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 16

milyon kuruş değerinde 150 ton iplik ve 470 bin metre kumaş üretiyordu. Daha sonra Milli Mensucat Fabrikası
olacak tesis de buradan doğmuştur.

FABRİKANIN ADI ÇALIŞTIRDIĞI İŞÇİ İPLİK BEZ (TOP)
MİKTARI (24 SAAT ) (PAKET)
Milli Mensucat San. İşl. T.A.Ş. 252.000 226.800
Malatya Bez ve Fab. T.A.Ş. 1.800 347.355 142.887
(Adana Mensucat Fabrikası ) 1.350
TOPLAM 599.355 369.680
3150

BU FABRİKALARDA BULUNAN KİRMEN VE TEZGÂH ADETLERİ DE AŞAĞIDADIR ;

FABRİKANIN ADI KİRMEN ADEDİ TEZGAH ADEDİ
Milli Mensucat San. İşl. T.A.Ş. 20.000 300
Malatya Bez Ve Fab. T.A.Ş. 11.416 179
(Adana Mensucat Fabrikası )
TOPLAM 31.416 479

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 17

Bugünkü Marsa Fabrikası civarında Ziraat Bankası sermayesi ile kurulan mensucat
kurulu bulunan GİLODO YAĞ VE fabrikasının açılışına Adanalılar çok ilgi
ÇIRÇIR FABRİKASI, dönemin sanayi göstermişlerdi.
atılımlarına örnek bir işletmeydi.

1900 yılında Bahri Paşa Adana Valisi iken, çocuklara ziraat öğretmek için bir sanayi mektebi kurulması
gerektiğini düşünmüş ve bu amaçla Büyüksaat civarında şimdi ki İnkılap İlköğretim Okulunun olduğu bina sanayi
mektebi için inşa edilmiş ve Bahri Paşa’nın da katıldığı bir törenle açılmıştır.

(Atatürk, 16 Mart 1923 tarihindeki Adana seyahatinde bu okulu ziyaret etmiş, Türk Ocağı salonunda yapılan
ayrı bir toplantıda Adana Esnaf ve sanatkarları ile tanışmış, sanayinin bir ülkenin bağımsızlığı için çok önemli
olduğuna dair bir konuşma yapmış ve bu konuşmasında “Bir millet sanattan ve sanatkarlardan mahrumsa tam bir
hayata malik olamaz. Bu memlekette, bu memleketin halkı üzerinde kimsenin hak ve salahiyeti olmadığı gibi, bu
memleketi dışa muhtaç ettirmemekte size düşen bir görevdir. Sanatın önemini takdir etmeli ve bu takdirin bugünün
icabına göre lazım gelen her şeye başvurmakla olacağını anlamalıyız. ”demiştir.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 18

Atatürk Osmanlı devrinde yanlış bir görüşle sanatın küçümsenmiş olduğunu, hatta padişahların dahi böyle
düşündüğünü ancak bunun son derece yanlış olduğunu sanatkarları bulunmayan memleketlerin hayat damarlarından
birinin kopmuş olacağını da çok özlü bir şekilde ifade etmiştir. )

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 19

17 Eylül 1913 tarihine gelindiğinde Adana Ticaret Borsası faaliyetine başlamıştır. Fransızlar tarafından Adana-
Mersin Demiryolunun inşaatından sonra gelişen pamuk ticareti, pamuk ziraatının de günden güne artmasına sebep
olmuştu. Pamuğun istihsal miktarının artmasıyla bu mevzuda ticaret yapan birçok perakendeci, toptancı ve ihracatçı
tüccarlar türemişti.

O zamanlar pamuk mahsulü, Pamuk pazarı denilen yerde dünya piyasasından habersiz olarak alınıp satılırdı.
Dünya pamuk fiyatlarından ancak ihracat işleriyle meşgul olan tüccarlar kendi müşterilerinden özel olarak aldıkları
telgraflar sayesinde haberdar olabilirlerdi. Böylece piyasada düzenleyici rolünü de bu ihracatçı tüccarlar yerine
getirirlerdi. Bu durum karşısında Adana tüccarları ve çiftçileri Ticaret Odası’na başvurarak Adana’da bir pamuk
borsasının açılması için gerekli çalışmalara başlamışlardı. O yıllarda, yürürlükte bulunan 15 Nisan 1886 tarihli Umum
Borsalar Nizamnamesine göre borsaların bugünkü gibi müstakilen kurulmaları mümkün olmadığı ve ancak Odalara
bağlı olarak kurulabilecekleri hükme bağlanmış bulunduğundan Ticaret Borsasının kuruluşu o günkü adıyla Adana
Ticaret ve Sanayi Odası tarafından gerçekleştirilmişti. Adana’da bir Borsa açılmasına dair Ticaret Odası kararının
Vilâyet Makamına bildirilmesi üzerine Adana Valiliği 22 Mayıs 1329 (1913) tarihli 153/31976 sayılı yazısıyla Adana’da
(Ticaret Borsası) unvanını taşıyan bir Borsanın kurulmasına izin vermiş ve Adana Borsası’nda, İzmir Borsası
nizamnamesinin uygulanacağını bildirmiştir.

Pamuk işleyen sanayinin yanı sıra 10 gelişkin değirmen vardı.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 20

Seyhan Nehri kenarına kurulan ve su gücüyle
çalışan un değirmenleri.

Ayrıca büyük işyerleri arasında Tekel İdaresinin bir Tütün Fabrikası da yer alıyordu. Ancak ilimizde sanayi
faaliyetler henüz gelişme devresine girmeden 1. Dünya Savaşı başlamıştı. Savaş sonunda 1918’de imzalanan
Mondros Mütarekesi şartlarına uyularak ilimiz Fransızların işgaline uğramış, işgalden dolayı tarım, ticaret ve sanayi
faaliyetler önemli ölçüde zarar görmüştür.

1920’li yıllara gelindiğinde Adana önemli bir sanayi ve ticaret merkezi durumundaydı. O dönemde İstanbul ve
İzmir’den sonra Türkiye’nin en büyük limanı olan Mersin ile bağlantısı, ilin dış pazarlarla ilişkisini sağlamaktaydı.
Adana’nın aynı zamanda Avrupa ile İstanbul’u, Ortadoğu’ya bağlayan Bağdat demiryolu üzerinde bulunuşu, Suriye
ve Irak gibi Ortadoğu ülkeleriyle İstanbul arasında önemli bir transit merkezi işlevini görmesini sağlıyordu. Ayrıca
bu demiryolu; Konya, Kayseri, Afyonkarahisar ve Eskişehir gibi dönemin önemli ticaret merkezleri ile Adana
arasında bağlantı kurmaya da yarıyordu. Ekonomik etkinlikler açısından Adana’nın önemini belirleyen bir başka olgu

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 21

da tarımsal üretimi, özellikle de pamuk ekimiydi. Cumhuriyet öncesi dönemde Fransızlarca Adana-Mersin
Demiryolunun yapılmasıyla ulaşım kolaylığı sağlanmış, pamuk üretim ve ticareti daha da canlanmış ve bölgedeki
mesleki örgütlenmelerde bundan etkilenmiştir. pamuk alım-satımının bölge sınırlarının dışına taşması ve dış
pazarlarla ilişki kurma zorunluluğu, daha 1913’te Adana Ticaret Odasına bağlı bir borsa şubesinin açılmasına neden
olmuştu. Ayrıca bu yıllarda Adana’da 20 dolayında fabrika bulunmaktaydı. Bunlar çoğunlukla, çırçır ve prese
işletmeleri, değirmen, pamuklu dokuma, buz ve un fabrikalarıydı.

1918…Fransız işgal orduları komutanı general Gouraund, Yeni İstasyon Binasının önünde 22

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014

Bu durum Adana’nın kurtuluş günü olan 5 Ocak 1922 tarihine kadar devam etmiş ve 29 Ekim 1923 tarihinde
kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti bütün ülkemizde olduğu gibi ilimizde de ekonomik yönden yeni ve aydınlık
ufukların doğmasına yol açmıştır.

Taşköprü’nün 1935 yıllara ait bir fotoğrafı. Arka planda Bossa Un Fabrikası ; günümüzde burada HİLTONSA Oteli de bulunmaktadır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 23

CUMHURİYETTEN GÜNÜMÜZE KADAR ADANA SANAYİ

Cumhuriyetin ilk yıllarında Adana’da ticari etkinlikleri belirleyen tarımsal üretim, o dönemin sanayi yapısını da
yönlendiren ana etkendi. O dönemde varolan, sanayi işletmesi sayılabilecek işletmelerin önemli bir bölümü, tarım
ürünlerini besin maddeleri haline getiren değirmen, un fabrikası gibi besin sanayine bağlı işyerleri ve önemli başka
bir bölümü ise, pamuğu çekirdeklerinden ayıran çırçır ve prese (balyalama) işletmeleriydi. Bugünkü sanayi işletmesi
tanımına daha uygun olan, Azınlık değişimi sırasında, Tırpani Fabrikası, önce Rasim Dokur tarafından daha sonra
1927 yılında Ziraat Bankası tarafından satın alınmıştır. Bu fabrika, 1937 yılında Malatya Mensucat Şirketine ve daha
sonra da Sümerbank’a devredilmiştir. 5800 iğ ve 51 dokuma tezgahı olan Simyanoğlu Fabrikası ise önce Rober
firmasına satılmış olup, Rober Firması da bu tesisi merkezi İstanbul’da olan Milli Ticaret T.A.Ş.’ye kiraya vermiştir.
1924 yılında yayımlanan Adana Ticaret Rehberinde, o yıllardaki sanayi tesisi sayısı 17 olarak verilmektedir. Bunların
ikisi yukarıda sözü edilen Tırpani ve Simyanoğlu fabrikalarıdır.

SANAYİ FAALİYETİ SAYISI
Un Fabrikası 3
Çırçır Ve Prese Fabrikası 8
Atıl Vaziyette Fabrika 4
İplik Ve Dokuma 2

Aynı tarihte, bu tesislerin dışında ticaret ve sanayi odasına kayıtlı olan diğer imalathanelerin faaliyet kollarına

göre dağılımı aşağıdaki tabloda görülmektedir.

İMALATHANELER SAYISI
Matbaa 4
Fırın 44
Masere 7
Gazozhane 7

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 24

Şekerleme Evi 14
Köşker 55
Saraç 7
Bulgur Değirmeni(Dink ) 7
Kazancı 18
Demirci 37
Marangoz 34
Kova Yapımcısı (Helkeci ) 9
Bıçakcı 4
247
TOPLAM

ADANA SANAYİSİNİN SEKTÖREL DAĞILIMI

(1927 YILI )

SANAYİ FAALİYETİ İŞLETME SAYISI ÇALIŞAN SAYISI

Tarım, Hayvancılık v. b 300 1162

Dokuma Sanayi 153 2991

Ağaç Mamülleri Sanayisi 91 367

İnşaat Sanayisi 27 100

Maden-Makine Sanayisi 182 550

Kağıt-Karton Sanayisi 5 57

Kimya Sanayi 17 76

Çeşitli Sanayiler 6 8

TOPLAM 781 5311

Yukarıda ki tabloda görülen sektörlerden başka; bir kesimhane, bir soğuk hava deposu, hem de bir gazoz -
buz fabrikasından oluşan ve Turhan Cemal Beriker’in Belediye Başkanlığı döneminde yapılmış olan Kanora’dan da
bahsetmek gerekir. Avrupa’daki örneklerinden daha modern olan bu tesis, Atatürk tarafından gezilerek “Ara da kar
bulasın. ” anlamında “Kanora “olarak isimlendirilmiştir. Kanora Adana ticaret ve sanayisi için önemli bir tesis
olmuştur.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 25

1933… Kanara Binası

1930-1940 yılları arasında Adana’nın sanayi yapısı, tüketime yönelik ve tarıma, özellikle de pamuğa dayalı
olma niteliklerini koruyordu. Uzmanlaştığı alan hala pamuk prese ve çırçırlamaydı. Bu alan, Adana’da gelişmesini
sürdürmekteydi. Dokuma sanayi üretiminin Adana üretimindeki payı fazla yüksek değildi ve Adana 1940’ların
başında hala kumaş, giyim eşyası gibi dokuma ürünleri ithal eder bir durumdaydı. 1941’de Adana Ticaret ve Sanayi
Odasına kayıtlı olan tüccar ve esnaf sayısı 1550 idi.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 26

1924-1950 yılları arasında, yukarıdaki tabloda yer alan tesislerden başka aşağıda belirtilen imalathanelerde
faaliyette idi. Ayrıca az sayıda taşıt ve makine onarım atölyesi ve deri imalathanesi de kurulmuştu.

İMALATHANELER SAYISI
İplik 1
Bitkisel Yağ 2
Çeltik 9
Un 2
Çırçır Ve Prese Fabrikası 21
Un Değirmeni 4
Matbaa 2
Masere 11
Şekerleme 3

1943-1944 YILLARI ARASINDA ; ADANA’ DA BULUNAN ÇIRÇIR FABRİKALARININ BİLGİLERİ

FABRİKANIN ADI ÇALIŞAN AMELE SAYISI ÇIRÇIRLANAN PAMUK

MİKTARI (kg)

Suphipaşa 176 1.079.530

Kalağoğlu 176 900.000

Toros 176 277.000

S. R. Gilodo 155 1.612.241

Çifçi 138 759.743

Ahmet Murşit 126 863.667

Cumhuriyet 246 670.538

Salih Bosna 245 922.051

İş Fabrikası 175 1.216.604

İsa Şakir 170 497.977

İbrahim Burduroğlu 240 884.583

Aziz Pamukçu 100 272.300

Asım Özbilen 240 1.071.269

Yeni Fabrika 240 2.014.532

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 27

Ünal 80 101.620
Ergirler 170 877.546
Malatya Bez, İplik 170 698.232
Milli Mensucat 170 848.415
Ziraat Ban. Pamuk 150 1.857.253
Müessesesi
Nuri Has 80 390.596
İbrahim Halis 84 336.428
Kısacık Koll. Şirketi 120 446.345
Mehmet Çulpan 60 27.410
TOPLAM 3.677 18.626.500

1943-1944 YILLARI ARASINDA ; ADANA’DA BULUNAN PRESE FABRİKALARI

FABRİKANIN ADI ÇALIŞAN PRESLEDİĞİ PAMUK
AMELE SAYISI BALYA
Türk Nebati Yağlar San. Ltd. Şti.
S. R. Gilodo Fabrikası (6 AY) 26.355
Malatya Bez Ve İplik Fab. T.A.Ş. 7.487 5.000
(Adana Çırçır Ve Prese Fab. ) 664 14.787
Ergirler Ortaklığı Pamuk Fabrikası 3.456
Z. B. Pamuk Müess. Fab.
Mehmet Nuri Sabancı Prese Fab. 755 6.862
-.- 32.397
800 6.200

1944 yılı içinde un fabrika ve değirmenlerinin istihsali 27.815 tondur. Bu da ilin ihtiyacını fazlasıyla
karşılamaktadır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 28

Çeşitli sanayi çehresi arz eden İlimizde geniş ölçüde pamuk ziraatı yapılması iplik ve bez fabrikalarından başka
el tezgâhlarına da ihtiyaç hissettirmiştir. O yıllarda merkez kazaya bağlı kaza ve köylerde 160’a yakın el tezgâhı
mevcuttu. Bunlardan on beş adedi çorap imal etmekte, diğer 145 adet tezgah ise farklı ürünler için faal halde
çalışmaktaydı. İplikleri İktisat Vekâletince tahsis olunan bu tezgâhlarda birer kişi çalışmakta olup, yaklaşık olarak
senelik istihsalleri (1.305.000) metre muhtelif cins dokumaydı. Bunlardan başka çorap makinelerinde de senede
109.000 çift çorap imal olunmaktaydı.

Yukarıdaki rakamlardan anlaşıldığına göre el tezgâhları da memleket halkının bir çok zorunlu ihtiyaçlarını
karşılamaya büyük ölçüde yardım etmekteydi.

Yıllar itibariyle Adana’da ki fabrikalar ve kapasiteleri aşağıya tablolar halinde çıkarılmıştır.

1946 -1947 YILLARINDAKİ ADANA’DAKİ FABRİKALAR VE KAPASİTELERİ

ÇUKUROVADA BULUNAN ÇIRÇIR FABRİKALARI

Fabrikanın adı kırma Şifleme m. mevcut çırçır m. işleyen çırçır
maki.
Asım Özbilen 4 40 40
Suphi Paşa 2 3 45 30
Aziz Pamukçu Vereseleri 1 2 30 11
Çiftçi 1 2 38 35
Cumhuriyet 2 2 39 35
Kalağoğlu 1 2 46 28
Toros 2 3 30 30
İş 1 3 36 25
I. Burduroğlu 2 5 30 28
Yeni 1 3 40 40
Ünal 1 3 20 18
Sümerbank Bez, Çırçır 1 9 62 52
3

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 29

Z. B. Pamuk Müessesesi 18 70 60
37
Ergirler Ortaklığı 59 70 55
24
Salih Bosna Kolektif Şirketi 25 55 30
20
Ahmet Mürşit Görgün 13 34 2
-
Milli Mensucat Çırçır 3- 36
22
İsa Şakir Akdoğan 11 20 20
16
Türk Nebati Yağlar -- 2 20
20
İ. Halis ve Şeriki (Hacıhasan 12 24 16
60
Köyü) 18
20
Kısacık Kolektif Ş. (Oymaklı köyü) 1 2 25 24
68
Çukurova (Mersin) 12 35 844

M. Emin Yüceloğulları (Osmaniye) - 1 16

Yenice Çırçır Fabrikası (Yenice) 1 - 20

Abdurrezak Güvenç (Osmaniye) - - 20

Köylü Fabrikası (Zeytin Köyü) -- 16

Çukurova Sanayi İşletme (Tarsus) 2 4 69

Üç Beyaz (Ceyhan) 12 24

İki Kardeşler -2 24

İsmail Zaloğlu 12 31

Yeşildağ (Durak) 1- 8

YEKÜN 40 82 1036

Not:Bir çırçır ortalama saatte Kozacı kütlüsünden 11 kilo, Akala kütlüsünden 14 kilo pamuk verir.

ADANA PRESE FABRİKALARI

PRESE FABRİKASININ ADI BALYANIN VASATİ 24 SAATTE ÇIKARDIĞI BALYA
SIKLETİ (kilo) ( adedi)
Türk Nebati Yağları Ltd. Şti 200 250
Ergirler 225 280
M. Nuri Sabuncu 180 150
Gilodo 220 200
Sümer Bank 225 240

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 30

Z. B. Pamuk Müessesi 200 250
YEKÜN 1250 1370

İPLİK VE DOKUMA FABRİKALARI

İĞ BEZ 24 SAATTE ÇIKARTTIĞI 24 SAATTE
ÇALIŞAN İŞÇİ
FABRİKANIN ADI ADEDİ TEZGAH MAL
ADEDİ
ADEDİ İplik Bez 1.521

Sümerbank Bez ve 11.420 176 1.388 408 2.364
800
İplik
1.355
Milli Mensucat 20.000 300 1.500 630 1.330

Rasim Fabrikası 10.600 193 225 300 70
7.440
(Tarsus)

Çukurova 19.332 240 1.300 550

Çukurova (Mersin) 15.000 - 390 -

Katlı İplik 583 - 185 -

YEKÜN 76.935 917 4.988 1.888

1) Bir paket iplik 4,12 kilodur

2)Bir top bez inceliğine kalınlığına göre 4,12 kilodur.

3)Bir top bez 36 metredir.

NEBATİ YAĞ FABRİKALARI

(Türk Nebati Yağları Anonim Şirketi Ve Toroslar Ticaret T.A.Ş. )

(Her iki fabrikanın kullandığı hammaddeler / Ton cinsinden )

HAMMADDE 1936 1937 1938 1939 1940 1941 1942 1943 1944 1945
Çiğit 16133
Susam Yağı 14500 14865 14188 10561 15449 14498 5675 15337 12130
Kopa 880
Keten 156 24 214 413 226 - - 154 16 -
Tohumu
309 453 359 297 195 - - - - 613

- 54 489 206 95 241 108 310 627

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 31

NEBATİ YAĞ FABRİKALARI
(Türk Nebati Yağları Anonim Şirketi Ve Toroslar Ticaret T.A.Ş. )

(Her iki fabrikanın üretimi / Ton cinsinden )

ÜRÜN 1936 1937 1938 1939 1940 1941 1942 1943 1944 1945
Çiğit Yağı 1710 1742 1582 1155 1786 1651 611 1736 1463 1350
Susam Yağı 203 101 161
Fındık Yağı 67 12 91 - - 29 45 269
Vejetalin - - - - - - - - -
Beziryağı 185 206 204 205 110 - - - - -
Linter - 17 170 175 83 74 47 103 104 182
Pamuğu 55 66 60 42 70 63 18 46 37 33
Iskarta
Pamuk - 24 16 30 27 18 8 - 36 17
Sarı Sabun
Küspe 122 105 92 123 144 133 71 172 133 164
İşçi Sayısı 6330 6351 5782 4140 5196 5689 2027 5918 4913 5387
38546 35987 37490 36879 39129 36928 6219 38102 38837 41209

1946-1947 YILLARINDA ADANA’NIN İTHALATI

İTHALATIN NEVİ 1946 YILI (TL) 1947 YILI (TL)
Ziraat Aleti 5.786.707 2.236.941
Benzin 397.805 989.404
Çimento 1.036.146 611.183
Gazyağı 389.563 640.523
Hırdavat 8.991 19.344
Kahve 344.375 3.573
Kanaviçe 258.639 39.565
Kösele 899.450 597.771
Mensucat 3.017.574
Makine Yağı 469.756 10.568.460
303.575

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 32

Makine Parçası 655.744 148.688
Şeker 3.847.589 4.612.455
Motorin
Demir 785.526 960.516
Çenber 1.591.034 1.134.613
Çay
Cam - 2.627
Kırtasiye 133.992 195.890
Boya 182.271
Diğer Maddeler 222.981 58.779
Yekün 57.696
20.034
21.554.067 2.396
41.675.244 26.176.974
49.390.973

1946 VE 1947 YILLARINDA ADANA’NIN İHRACATI

İHRACATIN NEVİ 1946 YILI (TL) 1947 YILI (TL)
Pamuk 8.749.960 10.032.451
Pamuk İskarta 101.158 109.847
Pamuk Çekirdeği 584.857 166.659
Pamuk Küspesi 794.783 1.340.972
Pamuk Yağı 749.621 1.845.073
Arpa 980.307 152.699
Buğday 583.426 142.620
Yulaf 329.588 212.782
Un 434.717 261.467
Susam 996.766 1.011.005
İplik 5.050.293 1.952.281
Bez Dokuma 7.889.379 4.134.077
Yün 105.801 61.121
Bardak 1.236 7.003
Deri 701.250 517.733
Kepek 2.172 8.026
Tahin 1.029.469 724.127

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 33

Tahin Helvası 9.564 85.931
Diğer Maddeler 22.745.431 32.810.684
YEKÜN 51.839.778 55.576.658

Adana’nın 1946-1947 yılları arasındaki ithalat ve ihracatını karşılaştıracak olursak; ihracat lehine 6.185.685 liralık
bir fazlalık müşahede etmiş oluruz ki bu durum 1947 yılı iktisadi durumunun Adananın lehine olarak inkişaf etmekte
olduğu neticesini göstermektedir.

1950 yılına kadar geçen sürede sanayileşmenin gereği olan alt yapı yatırımlarının yeterince
gerçekleştirilememiş olması ve özellikle II. Dünya Savaşının ekonomiye olumsuz etkisi ilimizde de sanayileşmenin
istenilen düzeyde gelişmemesinin başlıca nedeni olmuştur.

1950 yılından sonra, ülkenin genelinde başlayan sanayileşmeden, diğer illerden daha çok Adana etkilenmiştir.
Sanayi sektöründe faaliyet gösteren tesislerin sayı, ölçek ve çeşitleri her geçen gün artmaya başlamıştır.
1940’lardan başlayarak ekonomik potansiyellerin ortaya koyduğu öncelikler içerisinde bölgenin, devlet
harcamalarından önemli ölçüde pay alması bu gelişime katkıda bulunmuştu. Yapımına devletçe başlanan Seyhan
Hidroelektrik Santralı 1956’da özel bir şirket olan Çukurova Elektrik T.A.Ş. ’nin bünyesine alındı. Santralın bu tarihte
çalışmaya başlamasıyla Adana ve Çukurova bol ve ucuz elektriğe kavuştu. Alt yapı hizmetlerinin düzenlenmesi,
Çukurova’da tarımın ve sanayinin sıçrama yapmasına katkıda bulundu. 1950’lerden 1960’lara dek bölge kentleri
Türkiye’nin en hızlı gelişen kentler topluluğu oldu. Bu süreç içinde, ticaret kesiminde de önemli bir değişim
gerçekleşti ve Adana kenti, bölgenin merkezi olarak toptan ticaret işlevini yüklenmeye başladı. 1950 başlarında
İskenderun’a yerleşen, ülke ve dünya çapında iş yapan firmaların önemli bir bölümü merkezlerini Adana’ya
taşımaya başladı.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 34

1956…Seyhan Barajı Hidroelektrik santralı

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 35

1956 yılı… Seyhan Barajı’nın açılışı için dönemin Başbakanı Adnan Menderes, Mersin Yolundan kente giriyor.

1956 YILINDA ADANA SANAYİSİNİN SEKTÖREL YAPISI
1956 yılında sanayi sektöründe 7900 kişi çalışıyordu. Aşağıdaki tabloda bunların belli başlıları yer almakta
olup, burada adı geçmeyen daha bir çok imalathane de vardı.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 36

TESİSLER SAYISI
İplik Ve Dokuma Fabrikası (Basma Tesislerine Sahip ) 7
Bitkisel Yağ Fabrikası 7
Un Fabrikası 3
Çimento Fabrikası 1
Çırçır Ve Prese Fabrikası 49
Tuğla Ve Kiremit Fabrikası 2
Sabun İmalathanesi 4
Asbestli Levha Fabrikası 1
Karo-Mozaik İmalathanesi 4

1957 yılında Adana’da Çimento Sanayi A.Ş. ’ye bağlı olarak Çukurova Çimento Sanayi kurulmuş ve portland
çimento imali yapımına başlamıştır. Bu fabrikanın 1962 yılında üretimi 178.000 ton iken 1966 yılında 400.000 bin
tona yükselmiştir. Aynı yılda bölgenin en büyük ve modern tesisi ise eski belediye başkanlarından Turhan Cemal
Beriker tarafından kurulan Adana Kil Toprak Tic. ve San. Ltd. Şti.’dir. Şirket 1962 yılında toplam 17 milyon adet
tuğla ve kiremit imal etmiştir. Ayrıca yine ilimizde kurulmuş olan Atermit fabrikası 1965 yılında 57.290 oluklu, 7500
düz atermit ve 4292 adet mahya imal etmiştir.

Türkiye’nin olduğu gibi Adana’nın da ticari ve sınai faaliyetleri esas itibari ile zirai mahsullere dayanmaktadır.
Bölgenin toprak altı servetleri çok çeşitli ve zengin olmasına rağmen buna ait sanayi, ziraate dayanan sanayinin
yanında hemen hemen hiç mesabesindedir.

Ancak zemine yakınlığı ve çıkarılmasında ki kolaylıklar sebebi ile krom madeninin az miktarda çıkarılması
bölgenin ekonomik faaliyetleri arasında ancak ikinci planda bir mevki işgal etmektedir. Bunun yanında büyük sanayi
tesislerinin tamir ve yedek parça ikmalini sağlamak için meydana getirdikleri tamir atölyeleri dışında yedek parça
sanayinin fabrikasyon seviyesine ulaşmaması mevcut sanayinin belli başlı sıkıntıları arasındadır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 37

O yıllarda ziraat aletleri, ziraat makineleri ve tarımsal yedek parça imal eden 1, prese makineleri birkaç,
ambalajlık teneke ve buzdolabı montajı ile muhtelif madeni eşya, ulaştırma teçhizatı ve demir imal eden az sayıda
küçük işletme mevcuttur. .

D.İ.E. ’nin 1962 yılı verilerine göre Çukurova Bölgesi’ndeki küçük sanayi işyerleri sayısı toplam 5908 olup, bu
rakamın %41’i Adana’da yer almaktadır.

1950-1965 döneminde en fazla gelişme gösteren sanayi kolu, dokuma endüstrisi olmuştur. Gıda, metal dışı
maden ve tütün işleme sanayi kolları daha sonra gelmekteydi. Bölgenin tekstil sanayisi Türkiye ölçüsünde önemli
bir değere sahiptir. Bu durum Çukurova’da sanayi istihdamını hızlı bir şekilde geliştirmiştir. 1950 yılında dokuma
işiyle uğraşan işyeri sayısı 32 iken, 1962 yılında 96’ya yükselmiştir.

1962-1965 dönemi ise, tekstil sanayindeki ilerleme bakımından çok önemli yıllardır. Bu dönemde Adanalı iş
adamlarınca yapılan yatırımlarla dokuma endüstrisinde %41’lik bir kapasite artışı olmuştur.

1963 yılında faaliyet halinde olan 145 sanayi tesisi de toplam 13.325 kişinin çalıştığı, 122 firmada ise
612.313.000. -TL lik üretim yapıldığı tespit edilmiştir.

SANAYİ FAALİYETİ İŞLETME SAYISI ÇALIŞAN SAYISI
Gıda Sanayi 377 3184
İçki Sanayi 24 69
Mensucat 107 11030
Konfeksiyon-Ayakkabı 1295 3148
Ağaç Sanayi 327 931
Mobilya/Mefruşat 158 470
Matbaacılık 44 205
Deri-Kürk 74 130
Kauçuk 51 102
Kimyevi Maddeler 14 71
Metal Dışı Mamuller 160 586

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 38

Metal Sanayisi 2 12
Madeni Eşya Sanayi 706 1635
Makine İmalat Sanayi 109 497
Elektrik Makineleri 101 238
Taşıt Araçları-Tamiratı 376 1062
TOPLAM 3925 23370

1964 YILINDA ADANA SANAYİSİNİN SEKTÖREL YAPISI

SANAYİ FAALİYETİ İŞLETME SAYISI ÇALIŞAN SAYISI
Gıda Sanayi 15 1737
Tütün Mamulleri 2 551
Dokuma Sanayi 43 12498
Ağaç İşleme Sanayi 3 67
Matbaacılık 7 112
Metal Dışı Mamuller 4 605
Makine Sanayi 3 99

Diğerleri (*) 8 163

TOPLAM 85 15832

(*)Diğerleri (Kağıt, deri kauçuk, elektrik makineleri, taşıt araçları v. b. sektörler)

O yıllarda Adana İlindeki belli başlı büyük işletmelere başlıklar halinde bir göz atalım ;

1-AKDENİZ NEBATİ YAĞLAR VE TEKSTİL SANAYİ T. A. O.
Fabrika 1953 yılında sipariş edilmiş 1955 de monte işlerine başlanmış ve 1956 yılında işletmeye açılmıştır.
Fabrika 32.500 iğliktir. 1954 modeli olup 20 penye makinesi mevcuttur. Türk pamuğundan 80 numaraya kadar iplik
yapılmaktadır. Tesisler Japonya’dan getirilmiştir. Şirket 1.000.000 lira sermaye ile kurulmuştur.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 39

Ahmet Sabuncu, Sunar Sabuncu, Hanım Sabuncu, Mehmet Sabuncu, Nuri Sabuncu Kifayet Ocakcı, Ahmet
Ertik Mustafa Ökke kurucu ortaklardır. Fabrika 85.000 metre kare arsada 28.000 metre kare üzerine kurulmuştur.
Elektrik enerjisini Hidro Elektrik santralinden almaktadır. Ayrıca fabrikanın 3000 KWS. lik elektrojen grubu
mevcuttur. Tesise 27 milyon lira sarfedilmiştir.

1930’lu yıllar…Taşköprü ve Bosnalı Salih (Sonradan Bossa ) Fabrikaları 40

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014

2-BOSSA TİCARET VE SANAYİ İŞLETMELERİ T. A. O.
Bossa Ticaret ve Sanayi İşletmeleri Türk Anonim Ortaklığı Hacı Ömer Sabancı, Kemal Pekün, Hacı Mehmet
Sabancı, Sinan Bosna, Sakıp Sabancı, Mustafa Fadıl Bosna, İhsan Sabancı, Hacı Sabancı, Eşrefe Bosna, Aysel
Bosna, Mesrure Pekün tarafından 1951 senesi başında Bir Milyon Türk Lirası sermaye ile kurulmuştur.
Şirketin sermayesi bilahare 2.6.1952 tarihinde 4.000.000. - ve 22.4.1953 tarihinde 8.000.000. - liraya
çıkarılmıştır.
“ BOSSA “ ortaklığın remzi olup, ( Birlik Olarak Sanayi Sahasına Atılalım)cümlesini terkip eden beş kelimenin
ilk harflerinin birleştirilmesinden meydana gelmiştir.
Şirketin başlıca gayesi;
1-Sanayicilik
2- Ticaret
1- Ortaklığın esaslı gayelerinden biri memlekette yetişen belli başlı mamullerin imal ve yarı imal sureti ile
değerlendirilmesi; bin netice memlekete fazla döviz girmesini temin veya hiç olmazsa fuzuli döviz çıkışlarını önlemek
hususunda memleketçe girişilen hummalı gayretlere katılmaktır. Bu meyanda;
a) Pamukları presleyerek çemberleyerek modern bir prese tesisatı kurmak ve işletmek,
b) Pamuk İplik ve Dokuma sanayi kurmak ve işletmek,
c) Un ve Öğütme sanayi kurmak ve işletmek,
d)Çeltik ve Bulgur sanayi kurmak ve işletmek,
e) Usare ve Koku sanayi kurmak ve işletmek,
f) Konserve sanayi kurmak ve işletmek,
g) Diğer sanayi şubelerini kurmak ve işletmek, ön planda gelen maksatlarındandır.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 41

2- Ortaklığın esaslı gayelerinden bir diğeri de ticaretin bütün şubelerinde çalışmak, her yolda olduğu gibi, muhitine
ve memleketine bu sahada da faydalı olmaktır. Bu cümleden olarak;

a) İthalatı ihracat ve dahili ticarete müteallik her nevi ticaret ve komisyon işleri,

b) Ticari mümessillik, ticari vekalet, muhabirlik ve acentelik işleri,

c) Resmi, hususi, milli ve beynelmilel her nevi nafıa, imar ve inşaat işleri ile her çeşit taahhüt işleri,

d) Kara, deniz, hava nakliyat ve antrepoculuk işleri,

e) Her manada orman işletmesi, kereste ve diğer orman mahsullerinin istihsal, imal ve ticaret işleri,

f) Kendi sınai teşkilatına lüzumlu olan ham maddeleri istihsal, ithal veya ihraç işleri maksatları dahilindedir.

Şirket, yukarıda bahsedilen işlere başlangıç olmak üzere ilk defa Adana Karşıyaka Köprübaşındaki, Adananın en
eski Un ve Çırçır teşkilatını havi Salih Bosna Un Fabrikasını satın alarak işe başlamış, bilahare ilk büyük maksadını
gerçekleştirmek üzere, Basma Fabrikasının tesisine 1952 senesinde tevessül etmiştir.

O günler itibariyle Türkiye’nin en büyük ve modern tesislerinden birisi olan Bossa Basma Fabrikası İplik kısmı
1954 tarihinde işletmeye açılmış, bunu 15 gün sonra Dokuma kısmının işletmesi takip etmiştir. Memleketin çok
büyük bir ihtiyacını karşılamakta olan Basma fabrikası ise 01.01.1956 tarihinde uzun ve yorucu bir çalışmadan sonra
faaliyete geçmiştir.

Şirket tarafından çalıştırılmakta olan Bossa Un ve Çırçır Fabrikası 2.4.1955 tarihinde büyük bir yangına duçar
olmuş, Çırçır kısmı ile Değirmen dairesinin bir kısmı yanmış bulunduğundan şirket büyük zarara uğramıştır. Yangın
sonrası fabrika yeniden daha mükemmel bir şekilde inşa edilerek Türkiye’nin en modern un fabrikalarından biri

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 42

haline getirilmiştir. Fabrikanın kapasitesi böylece günde 100 ton çiğitli pamuktan 30 ton temizlenmiş çırçırlı pamuk
ve 120 ton ekmeklik una yükselmiştir.

Şirketin sabit sermayesi 8.000.000. -TL döner sermayesi ile takriben 30.000.000. - TL olup, bu meyanda
Türkiye’de mevcut mensucat sanayi tesislerinin boya ve kimyevi madde ihtiyaçlarını imal etmek amacı ile Mensucat
Boyaları Sanayi T.A.Ş. ’ne de 500.000. -TL sermaye ile ortak olunmuştur.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 43

3-GÜNEY SANAYİ VE TİCARET İŞLETMELERİ T. A. O.
Fabrika 20 Haziran 1953 tarihinde 20. 160 iğ ve 200 tezgahla işletmeye açılmış ve 1 Kasım 1953’de 200
tezgah daha ilave edilmiştir. Ancak 24 Aralık 1953 tarihinde müessif bir yangın neticesinde yardımcı işletmeler
haricinde kalan esas işletmeler kısmı tamamen yanmıştır. 1954 yılının Mart ayında dokuma kısmı tekrar faaliyete

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 44

geçen fabrikanın iplik kısmı ancak 1954 yılı Temmuz ayında işletmeye açılabilmiştir. 1 Kasım 1955 te ise inşasına
başlanan Basma Fabrikasına 200 ilavesi ile tezgah adedi 600’e yükselmiştir. O yıllar itibari ile Türkiye’nin en modern
Basma tesislerini ihtiva eden basma kısmı 1957 yılı Haziran ayında faaliyete geçmiştir.

Yılda 4.300 ton iplik ve 25 milyon metre bez kapasitesinde olan fabrikanın 20160 iğlik iplik kısmı, Alman
İngolstad firması mamülü olup, 4 Hallaç, 2 Kreyton, 132 Tarak, 24 Cer, 12 Fitil, ve 56 Vater makinesinden ibarettir.
Sabit sermayesi 18.700.000. - TL olup, mütedavil sermaye ise 27.900.000. -TL‘sıdır.

Güney Sanayi T. A. O. Mensucat Fabrikaları 45

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014

4-KİL-TOPRAK LİMİTED ORTAKLIĞI TUĞLA VE KİREMİT FABRİKASI
Kuruluş tarihi 1 Ocak 1953 tür. Kurucuları Mustafa Özgür, Emin Özgür, Kemal Özgür, Mustafa Salih Özgür,
Turhan Cemal Beriker ve Korkut Beriker’dir.
Şirket 400.000. -TL sermaye ile kurulmuş, iş ve tesis hacmi genişlediğinden 1955 yılı içerisinde sermaye
2.000.000. -TL‘sına tezyid edilmiştir. Fabrikanın senelik kapasitesi 5.000.000 çatı kiremidi ve 7.000.000 delikli
tuğla, asmolen ve emsali ağır seramik mamulleridir. Makineler komple tesis olarak Almanya’dan ithal edilmiş
bulunmaktadır. Fırın ve kurutma tesisleri en modern sistemdedir. İmalat tamamen otomatiktir. Sun’i kurutma
tesisleri sayesinde mevsimlere tabi olmadan fabrika 300 iş günü çalışabilmektedir. Günde 7 ton linyit yakılmaktadır.
Sabit sermaye 2.000.000. - TL ve döner sermayesi 1.200.000. -TL mütedavil sermaye ise 27.900.000. -TL‘sıdır.
5-MİLLİ MENSUCAT FABRİKASI
Adana’da Döşeme mahallesinde ve Eski İstasyon civarında kurulmuş olan fabrika, Milli Mensucat Sanayi
İşletmesi T.A.Ş. firması altında memleketimizin pamuk ipliği ve pamuklu mensucat ihtiyaçlarına hizmet eden hususi
teşebbüs elinde bir işletmedir. Cenup mıntıkasının en kuvvetli iktisadi ve sınai müesseselerinden biri olarak çeyrek
asırdan beri faaliyette olan fabrika ;
1906 yılında Aristidi Kozmasimyonoğlu evlatları tarafından tesis edilerek 1800 iğle faaliyete geçip her sene
biraz daha iğ ilavesiyle 4 sene sonra iğ adedi 5800’e çıkarılmış ve 1911 senesinde 51 adet dokuma tezgahı
getirtilerek bir de dokuma kısmı ilave edilmiştir.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 46

Fotoğrafın üzerine eski Türkçe”Eski İstasyon “ yazıyor. Öndeki bina günümüzde İstiklal Ortaokulu olarak kullanılmaktadır. Bacası
görülen fabrika Milli Mensucat Fabrikasıdır. Fotoğraf 1930 yılı civarında çekilmiş olmalı.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 47

Cumhuriyetin ilk yılları, bir fabrikanın görüntüsü. Türkiye sanayileşmede önemli adımlar atıyor.

1922 yılında sahipleri fabrikayı Rober şirketine devretmiş ve milli mücadeleden sonra İstanbul’da Kara
Kemal’in kurmuş olduğu tesis Milli Ticaret T.A.Ş. tarafından işletilip, bu şirket tarafından bir sene kadar
çalıştırılmıştır. Bundan sonra Milli Emlak İdaresine intikal eden fabrika Adana’da ticaretle meşgul olan Şevket ve
Ortakları Fuat ve Nahli adındaki kimseler tarafından işletilip, bir sene kadar çalıştırılabilmiş ise de kazanç teminine
muvaffak olunamadığından terk edilmiştir.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 48

Bu tarihten sonra hiçbir teşebbüs erbabının yanaşamadığı fabrika 2 sene kadar çalışmaz durumda kapalı
kalmış ve bu durum üzerine elden çıkarılmaya mecbur kalınarak Milli Emlak İdaresince satışa çıkarılmıştır.

1926 yılında Nuh Naci Yazgan, Seyit Tekin, Mustafa Özgür ve Nuri Has, Kemal Ramazanoğlu ortaklığı
tarafından satın alınmış, 2 sene sonra ortaklardan Kemal Ramazanoğlu ayrılmıştır. O yıldan sonra şirket 1935 yılına
kadar adi, 1935‘de limited, 1942’de de anonim şirket halinde geniş inkişaflar kaydederek adeta yeniden kurulmuş
şekilde tecdit ve tesvi edilerek müsmir faaliyetine devam etmiştir.

Sahiplerinin yorulmaz gayretleri ile günden güne zamanın teknik icaplarına uyularak modernleşen ve istihsal
kudretini artıran fabrika 1958 yılında 2.000 iğ, 388 dokuma tezgahı ve 36 çırçırı ile günün 24 saati faal haldedir.
1500 kişinin çalıştığı fabrika günde 10 ton pamuk işlemekte olup, bundan günde vasati 1400 paket muhtelif numara
iplik ve 30.000 metre muhtelif tip patiska ve çeşitli boyalı bez imal ve istihsal edilmektedir.

İşletmenin fabrika dahilinde bir polikliniği ve ayrıca fabrika yanında 20 yataklı mükemmel ve modern bir
hastanesi mevcut idi. Burada işçilerinin ilk giriş muayeneleri, zaman zaman sıhhi kontrolları, işçi ve diğer
müstahdemin bakımı ile mükellef olduğu kimselerin parasız muayenesi, tedavi ve ameliyatları yapılmakta idi.

6-PAMUK TİCARET VE SANAYİ TÜRK ANONİM ŞİRKETİ ADANA
Müessese 1951 yılında Salih Soyekici ve 162 arkadaşı tarafından kurulmuştur. 1951 yılında kurulması ile
birlikte Çırçır ve Prese fabrikaları, Haziran 1955 de montajı biten İplik fabrikası faaliyete geçmiştir. Mevcut 64 adet
Platt marka Çırçır makinaları 8 saatte 8200 Kg. pamuk çırçırlamakta ve Lindemad marka balya presesi ise 8 saatte
200 balya prese etmektedir.
Haziran 1955’de faaliyete geçen 10.080 iğlik komple iplik fabrikası vasati 14 numara üzerinden ve senede 304
iş günü hesabı ile kapasitesi 2.432.000 kg’dır.
Sermayesi 7.000.000. -TL’dir.

Adana Valiliği İl Bilim, Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü 2014 49