«Soft skills в педагогической деятельности» Методическое пособие

5 В. Шипилов soft skills - көптеген өмірлік жағдайларда адамға

қажет және пайдалы болуы мүмкін әлеуметтік-

психологиялық дағдылар

6 А. Яркова, Soft skills келесі түрде сипаттайды: бұл кәсіби

И.Черкасова салаға немесе мамандыққа қарамастан

адамдардың табысты кәсіби және өмірлік өзін-

өзі анықтауы үшін маңызды және қажетті

әмбебап дағдылар

Қарастырылған анықтамалардың негізінде келесі soft skills

сипаттамаларын бөлуге болады:

- Soft skills-бұл жай ғана дағдылар емес, өмірде де, кәсіби

қызметте де кәсіби тұрғыда және өмірде жүзеге асыру мен дамуға

байланысты қасиеттердің кең жиынтығы (жеке қасиеттер, зияткерлік

ерекшеліктер, қондырғылар, дағдылар және т.б.).

- Soft skills жеке қасиеттер, әмбебап дағдылар, адам қызметінің

тиімділігіне әсер ететін кәсіби емес және жүре қалыптасатын

дағдылар деп түсініледі.

- Олар кәсіби қызметтің ерекшелігіне байланысты емес, яғни soft

skills кәсіби қызметтің түрлі түрлеріне ортақ.

М.Э. Волкова олар тек өмірлік жағдайларда ғана қажет емес,

сонымен қатар кез келген маманның қызметі үшін маңызды дей келе,

«soft skills коммуникативтік, көшбасшылық, командалық жұмыс,

қажетық, көпшілік алдында сөйлеу, «ойлау» және басқа да» бөледі.

Ол тек кәсіби дағдыларды меңгеру маманға өзін толық көлемде

жүзеге асыруға көмектеспейтіндігін, және жақсы дамыған soft skills

қажеттігін айтады.

Шетелдік ғалымдар L.H. Lippman, R. Ryberg және т. б. өз

жұмыстарында «soft skills» ұғымын анықтау кезінде олардың

мақсаттары мен маңызына назар аударады – адамға неге және не

үшін қажеттігін біріншіден, жұмыста және өмірде табысқа жетуге

мүмкіндік беретіндігімен; екіншіден, кәсіби өзін анықтаумен,

дамытумен, проблемаларды шешумен байланысты кең мазмұндағы

міндеттерді шешуде қолданылатындығымен, сонымен қатар жұмыс

берушілер тарапынан аса бағалайтындығымен түсіндіріледі.

Әлеуметтік дағдыларды дәстүрлі практикамен салыстырсақ, ол

ең алдымен, әрекеттік маңызды сапалармен ұштастырылады. Өйткені

әрекеттік маңызды сапалар – бұл «кәсіби маманның іске асыратын

қызмет түрлері мен нысандарының тиімділігіне әсер ететін және олар

арқылы көрініс табатын индивидтің сапасы». Міндет тұрғысынан

маман екі топтағы міндеттерді шешеді: кәсіби және жеке кәсіби

51

қалыптасу және жүзеге асыру міндеттері. Осыған сәйкес адам
қызметтің екі түрін жүзеге асыра алады – кәсіби және метакәсіби.

Кәсіби қызмет келесі міндеттерді шешуге бағытталған: тұтыну
құнын құру және алу, еңбек субъектісінің жеке қажеттіліктерін
қанағаттандыру, сондай-ақ кәсіби маманды дамыту, жетілдіру.

Метакәсіби қызмет жеке тұлға мен кәсіби маманның қызметін
қалыптастыруға, дамытуға және іске асыруға бағытталған. Ол екі
міндетті шешуді қамтиды: кәсіби даму (кәсіби қабілеттілікті дамыту,
мотивация және т.б.) және мансаптық даму (әлеуметтік-кәсіби
мәртебені өсіру және сақтау.

Икемді дағдылар мазмұны мен түрлерін талдауға сүйенсек, олар
жалпы кәсіби маңызды қасиеттер тобына да, ал олардың кейбірі
метакәсіби (өзіндік дамуды басқарумен байланысты сапалар)
қатарына да ене алады. Өйткені егер икемді дағдыларды міндеттер
тұрғысынан қарайтын болсақ, олар кәсіби қызметтің жалпы
міндеттерін шешеді, сондықтан да әрекеттік маңызды сапалар
қатарына жатады. Бұған қоса, адамның даму және оқыту процесінде
алған білімі, біліктілігі, қабілеті және жеке қасиеттері-бұл құзырет
негізінде қалыптасатын маңызды шарттар. Сол себепті бұл тұрғыдан
икемді дағдылар құзыреттілік компоненті бола алады деген
көзқарастар да орын алуда.

Енді икемді дағдыларды топтау түрлеріне тоқталсақ, зерттеуші
ғалымдардың түрлі көзқарастарын көре аламыз:

1) В. Шипилов soft skills келесі топтарға бөледі:
- базалық коммуникативтік дағдылар – командалық жұмыс,
келіссөздер жүргізу, өзін-өзі таныстыру, презентациялар өткізу,
сатудың базалық дағдылары, көпшілік алдында сөйлеу, нәтижеге
бағытталуы, іскерлік хат, клиентке бағдарлануы.
-Self – менеджмент дағдылары-эмоцияларды басқару, күйзелісті
басқару, өз дамуын басқару, жоспарлау және мақсатты болжау, тайм-
менеджмент, энергия, ынта, бастамашылық, табандылық, рефлексия,
кері байланысты пайдалану.
– тиімді ойлау дағдысы-жүйелі ойлау, креативті ойлау,
құрылымдық ойлау, логикалық ойлау, ақпаратты іздеу және талдау,
шешімдерді әзірлеу және қабылдау, жобалық ойлау, тактикалық
және стратегиялық ойлау.
– Басқарушылық дағдылар – орындауды басқару, жоспарлау,
қызметкерлерге міндеттер қою, мотивациялау, міндеттерді іске
асыруды бақылау, тәлімгерлік (қызметкерлерді дамыту) - менторинг,

52

коучинг, ахуалдық басшылық және көшбасшылық, кеңестер жүргізу,
кері байланыс беру, Жобаларды басқару, жіберу [20].

2) А.Э. Цымбалюк, Drew C. Appleby ұсынған топтамаға сәйкес
soft skills жіктемесін келесі мазмұнда ұсынады:

- Мотивация және адалдық (Motivation and Commitment).
- Бастамашылық, білуге құмарлық (Enthusiasm).
­ Aмбицалар (Ambition).
- Мақсаттар (Goals).
- Таланттар (Talents).
- Қатысу (Attendance).
- Дайындық (Preparation).
- Тұлғааралық өзара іс-әрекет дағдылары
(Interpersonal Skills).
- Ойлау дағдылары (Thinking Skills).
3) Цымбалюк А.Э., Виноградова В.О. Келесі мазмұнда топтайды:
Soft skills, адамның өзіне бағытталған: өз эмоцияларын басқару,
өз дамуын басқару, өзін-өзі оқыту, өзін-өзі реттеу және т. б.
- Басқа адамдарға бағытталған Soft skills:
коммуникативтік дағдылар, командалық жұмыс және
көшбасшылық дағдылары, келіссөздер жүргізу,эмпатия және т. б.
- Soft skills, Жалпы кәсіби міндеттерді шешуге бағытталған
ойлаудың кең дағдылары (сыни, стратегиялық, жүйелі және т.б.),
мәселелерді шешу, жауапкершілік, шешім қабылдау, бейімділік,
орындаушылық және т. б.
Сонымен қатар, авторлар, soft skills – бұл кәсіби қызметтің
ерекшелігіне тәуелді емес, бірақ жалпы кәсіби және метапрофиялық
міндеттерді шешуге байланысты оның тиімділігіне әсер ететін
әрекеттік маңызды сапалар деген анықтамасын ұсынады.
4) С.Н. Бацунов бастаған ғалымдар төрт топқа жіктейді:
- адамдармен қарым-қатынастың дамуына ықпал ететін,
сөйлесуді қолдауға, қоршаған ортамен қарым-қатынас кезінде сыни
жағдайларда өзін тиімді ұстауға көмектесетін базалық
коммуникативтік дағдылар немесе коммуникативтік сауаттылық
(тыңдау, сендіру және дәлелдей білу, келіссөздер жүргізу,
презентациялар өткізу, көпшілік алдында сөйлеу, өзін-өзі таныстыру,
командалық жұмыс, нәтижеге бағытталу, іскерлік хат және т. б.);
- өз жағдайын, уақытын, процестерін тиімді бақылауға
көмектесетін self-менеджмент дағдылары (эмоцияларды, стрессті, өз
дамуын басқару, жоспарлау және мақсатты болжау, тайм-

53

менеджмент, энергия, энтузиазм, бастамашылдық, табандылық,
рефлексия, кері байланысты пайдалану);

- өз өмірі мен жұмысын жүйелі түрде жүйелі жасауға көмектесе-
тін, санадағы процесті басқаруға жауапты тиімді ойлау немесе интел-
лектуалдық ойлау дағдылары (жүйелі, креативті, құрылымдық ойлау,
ақпаратты іздеу және талдау, шешімдерді әзірлеу және қабылдау);

- басқару дағдылары немесе форсайт-басқару (орындауды
басқару, жоспарлау, міндеттерді қою, уәждеу, міндеттерді іске
асыруды бақылау, жобаларды, өзгерістерді басқару), олар жоспар-
лауға, уәждеуге, өз өзгерістерін және т. б. басқаруға жауап береді.

С.Н. Бацунов зерттеу жұмысы негізінде оқытудың дәстүрлі әдіс-
тері (дәрістер, семинарлар) дағдыларды дамытуда тиімділігі төменді-
гін, ал оқытудың белсенді және инновациялық әдістерінің (кейстер,
имитация және жобалар) «икемді» дағдылардың тиімді дамитынды-
ғын анықтайды. Әсіресе, тіл сабақтарында, оның ішінде шет тілі саба-
ғында тапсырмалардың диалогтық формаларын қосу; кәсіби және
жай ғана табысты адамдардың өмірінен үлгілік бейнематериалдарды
пайдалану; мансапқа байланысты лексиканы, тайм-менеджмент, тұл-
ғалық өсу туралы қызықты ақпаратты қамтитын мәтіндерді қосу; кә-
сіби коммуникация дағдыларын модельдеу: баяндамамен сөз сөйлеу,
мақалалар жазу және т.б. Әсіресе, қашанда да өзектілігін жоғалтпаған
көпшілік алдында сөз сөйлеу - өзінің зерттеу нәтижелерін ғылыми
қоғамдастыққа ұсынудың және ынтымақтастыққа дайындығын
көрсетуге мүмкіндік беретін тиімді формалардың бірі. Тіл
сабақтарында сөйлеу дағдысы ғана дамымайды; мұнда шешендік
өнерді, дене тілін, ынта-жігерді көрсете білу, аудиторияның назарын
аудара білумен қатар, тек мамандарға ғана емес, барлық мүдделі
тұлғаларға қызықты және түсінікті болатындай етіп сөз сөйлеу
мәтінін құрастыру дағдыларын дамытуға болатығын баса көрсетеді.
Біздіңше, бүнлағы басты тиімділік – бұл екі лингвомәдениетте жұмыс
істей алуы, яғни ой-өрісі мен толеренттылығын дамыту мүмкіндігі.

Біздің пікірімізше, қай қоғамда да әлеуметтік дағдылардың басты
басымды жағын коммуникативтік дағдылар немесе қарым-қатынас
дағдылары құрайтындығы белгілі. Ол қазіргі таңда әлемдік білім
беру кеңістігіне сай өркендеуге ұмтылған және ұлттық болмысты
қалыптастыру мақсатында мәдени-тарихи құндылықтарға сай өзіндік
бет бейнесін сақтауды көздеген кезенде де өз құндылығын жойған
жоқ. Бұған қоса, көптеген кәсіптердің (әсіресе «адам-адам» тобы)
профессиограммасында еңбек нарығында жас мамандардың
сұранысқа ие болуының басты критерийлерінің біріне айналып отыр.

54

Осыған орай, тіпті қарапайым кәсіби білімі болғанымен, дамыған
әлеуметтік дағдылары бар түлектердің табысты жұмысқа орналасу
мүмкіндігі жоғары болуда. Көптеген жұмыс берушілер кәсіби
құзыреттілікті жас маманның нақты лауазымдық міндеттеріне
бағдарлай отырып, жетілдіру оңай деп екендігін, ал әлеуметтік
дағдылары университетті аяқтаған кезде жеткілікті дамымаса үлкен
кедергі бола алатындығын баса көрсетуде. Бұнда ең бастысы
прагматикалық тұрғыдан мән беру маңызды, яғни қарым-қатынас
жасай алмайтын жас келешекте өзінің жеке ерекшеліктеріне байла-
нысты тиімді коммуникатор бола алмауы мүмкін екендігін түсінуі.

Қорыта келе және жоғарыда ғалымдардың ғылыми-зерттеу
жұмыстарына сүйене отырып, келесі тұжырым жасай аламыз:

1 Soft skills - бұл дағдылардың синонимі емес, одан да кең ұғым
болып табылады.

2 Soft skills жеке қасиеттер, зияткерлік ерекшеліктер, әлеуметтік-
психологиялық дағдылар, әмбебап дағдылар, кәсіби емес және жүре
пайда болатын дағдылардың сипаттамалардың жиынтығы арқылы
түсініледі

3 Soft Skills тұлғаның кәсіби, әлеуметтік, жеке өмірлік қызметі
тиімділігіне әсері мол.

4 кәсіби қызметтің ерекшелігіне байланысты емес, әр түрлі
кәсіби қызмет түрлеріне бірдей болып табылады.

5 Білім алушылардың икемді дағдыларын қалыптастыру және
дамыту –бүгінгі күн талабы сұранысы мен тез өзгермелі қоғам
жағдайында бейімдеудің басты көрсеткіші.

2.1. Білім алушылардың икемді Soft skills дағдысын
қалыптастыру

Бүгінгі таңда мектепте жұмыс істейтін педагогтердің
кәсібилігіне, оның қажетті құзыреттілігі мен дағдыларын дамытуға
қойылатын талаптар артып келеді. Жалпы білім беру үрдістерінің
дамуы және белсенді ізденіс жағдайында мектептің инновациялық
модельдерінің білім алушыда педагогтың жаңа бейнесі қалыптасады.
Бүгінгі күні мұғалім тек оқу процесінің жетекшісі ғана емес, сонымен
қатар кеңесші, серіктес, тәрбиеші, жоба жетекшісі, коммуникатор,
зерттеуші, инноватор. Қазіргі заманғы жағдайларда кез-келген
табысты болғысы келетін маман үшін икемді дағдылар немесе soft
skills маңызды құзыреттердің бірі болып табылады. Оқушының оқу

55

іс-әрекеті процесінде бұл дағдыларды қалыптастыруға ықпал ету
мұғалім үшін маңызды болуы керек.

Кесте 2. World Economic Forum в Future of Jobs report Халықаралық

зерттеу процесінде бөлінген 35 икемді дағды

Қабілеті Негізгі дағдылар Кросс-функционалды

дағдылар

Танымдық қабілеті: Мазмұн 1.Әлеуметтік дағдылар:

Танымдық дағдылары:  үйлестіру;

икемділік;  белсенді оқыту; эмоционалды интеллект;

 креативтілігі;  ауызша  келіссөздер жүргізу;
 логикалық байланыс; сендіру қабілеті;
аргументация;  белсенді оқу; клиентке бағдарланған;

 сезімталдыққа  жазбаша  басқаларды оқыту.

проблемалары; коммуникациялар;

 математикалық  ақпараттық
аргументация; сауаттылық.

визуализация.

2. Жеке қабілеті: 2. Процесс 2. Күрделі мәселелерді,

физикалық дағдылары: міндеттерді шешу дағдысы
денсаулықты
белсенді тыңдау; 3. Жүйелік дағдылар:

сақтау; сыни ойлау;  шешімдер қабылдау;

бұл ұсақ өзіндік талдау  жүйелік талдау.

моторика. және басқа да 4. Ресурстарды басқару

талдау дағдылары:

 қаржы;

 материалдық;

 адами;

 тайм-менеджмент

5. Техникалық дағдылар:

технологиялық сауаттылық;

операциялық сауаттылық;

бағдарламалау;

 сапаны бақылау;

 технологиялық

клиентке бағдарлану;

техникалық диагностика

проблемаларды.

56

Коммуникация: Өзін-өзі басқару :
* тыңдай білу * эмоцияларды басқару
* сендіру және дәлелдеу * стресті басқару
* нетворкинг: бизнес-қатынас- • өзіндік дамуды жоспарлау
тарды құру және қолдау және мақсат қою
* келіссөздер жүргізу * тайм-менеджмент
* презентациялар өткізу * Энергия / Ынта /
* өзін-өзі таныстыру Бастамашылық / Табандылық
* көпшілік алдында сөйлеу * Рефлексия
* командалық жұмыс * Кері байланысты пайдалану
* нәтижеге бағытталу
* іскерлік

* тұлғаға бағыттаушылық

ЖҰМСАҚ ДАҒДЫЛАР

Ойлау: Басқару дағдылары:
* жүйелік ойлау * жоспарлау
* шығармашылық ойлау * қызметкерлерге міндеттер қою
* құрылымдық ойлау * ынталандыру
* логикалық ойлау * міндеттердің орындалуын бақылау
* ақпаратты іздеу және * тәлімгерлік ( қызметкерлерді
талдау дамыту) - менторинг, коучинг
* шешімдерді әзірлеу * ситуациялық көшбасшылық және
және қабылдау басшылық
* жобалық ойлау * кеңестер жүргізу
* тактикалық және * кері байланыс беру
стратегиялық ойлау * жобаларды басқару
* өзгерістерді басқару
(басшылар үшін) * делегация

57

Кесте 3. Икемді дағдыларды қалыптастыру және дамыту

технологиялары

Тәсіл Технологиялық тәсіл Аудиториядан тыс

пайдалану қызмет потенциалын

қолдану

Қолданылатын сын тұрғысынан ойлау  олимпиада;
технологиялар дамыту технологиясы;  шығармашылық

проблемалық оқыту; конкурс;

 жобалау қызметі;  зерттеу жобасы

 ынтымақтастық оқыту; және т. б.

 кейс-стади;

 веб-квест;

 геймификация.

Жоғарыда сипатталған технологияларды soft skills қалыптастыру
мен дамытуда қолдануға болады, коммуникативтік құзыреттілік
ретінде қарастырылады.

Білім алушылардың коммуникативтік дағдыларын қалыптастыру
және дамыту үшін эмпатияны, белсенді және өнімді қарым-қатынас
дағдыларын, вербалды емес коммуникацияны дамытуға бағытталған
тренингтер элементтерін қамтитын сабақтар өткізуге болады. Кез
келген міндеттерді шешу бойынша жұмыс қалыптастыру және
ынтымақтастық дағдыларын дамытуда, ұйымдастырылған
командалық кооперация дағдыларын қалыптастыру мақсатында
іскерлік ойындар, диспуттар өткізіледі.

2.2. Дағдыларды дамыту әдістері

Өзін -өзі оқыту— табысты мінез-құлық модельдері туралы
ақпаратты тәуелсіз зерттеу. Бұған әдебиеттерді оқу, әртүрлі
материалдарды (мақалалар, блогтар, тренингтер нұсқаулықтары) өз
бетінше оқу, вебинарларды тыңдау.

Кері байланысты іздеу— ашық нарықтағы әріптестерден,
басшылардан, тәлімгерлер мен сарапшылардан белгілі бір дағды
аспектісінде олардың мінез-құлқының сәттілігі туралы кері байланыс
алу.

Басқалардың тәжірибесі бойынша оқу және ментворкинг —
осы құзыреттілікті дамытудың жоғары деңгейі бар және тәлімгермен

58

жұмыс істейтін адамның жұмысындағы табысты мінез-құлық
модельдерін бөлу.

Арнайы тапсырмалар (фондық тренингтер) — белгілі бір
құзіреттіліктерді дамытатын, сізде таңдалған жеке қасиеттерді
тәрбиелейтін немесе, керісінше, жаман әдеттерді жоятын дербес
жаттығулар.

Жұмыс барысында даму-сіздің кәсіби функционалыңызға
кіретін міндеттерді шешу кезінде мінез-құлықтың неғұрлым тиімді
модельдерін іздеу және игеру.

Мюнхендегі Макс Планк институтының зерттеушілері қазіргі
заманғы қоғамда ең маңызды икемді дағдылардың келесі түрлерін
атап өтеді:

1) жеке динамика: жауапкершілік сезімі, оған деген ұмтылыс
жетістіктері, өзіне деген сенімділік, жоғары мотивация;

2) тұлғааралық қатынастар саласы: байланыс, объективті өзін-
өзі бағалау, басқа адамдарға жанашырлық және жанашырлық;

3) табысқа ұмтылу: өзін-өзі дамыту, қолдау көрсету
мотивациясы мәртебесі, жүйелеуге бейімділігі, бастамашылдығы;

4) төзімділік: сынға төзімділік, сәтсіздікке төзімділік, позитивті
эмоционалды көзқарас, өмірлік ұстанымның беріктігі, жұмысқа
қанағаттану.

Кесте 2. Білім алушының икемді дағдылары мен оқу әрекеттерімен

салыстыру

Әмбебап оқу әрекеттері Икемді дағдылар

Реттеуші танымдық икемділік;

 тиімді жұмыс іздеу;

 сельф-менеджмент (self-management).

Танымдық  жан - жақты көп деңгейлі мәселелерді

шешу;

шешім қабылдау және пікір;

 сын тұрғысынан ойлау;

 креативтілігі.

Коммуникативті адамдарды басқару;

эмоционалды интеллект;

басқалармен ынтымақтастық;

 келіссөздер жүргізу мүмкіндігі.

59

Педагогика бойынша softskills картасының құрамына үш блок
кіреді:

1)когнитивті қабілеттерді дамыту блогы:
 панорамалық және сыни тұрғыдан ойлау қабілеті ("мұғалім-
оқушы", "педагогика-психология-пәндік сала" байланыстарын
дамыту және т. б.);
 жобалық ойлауды қалыптастыру (болжау, мақсат қою
қабілеті);
 уақыттың жетіспеушілігі жағдайында шешім қабылдау
қабілеттерін дамыту (іске асыру жылдамдығы, деректерді өңдеу
жылдамдығы);
 ашық мәселелерді шығармашылықпен шешу дағдыларын
дамыту;
2) әрекет қабілеттерінің даму блогы:
 көшбасшылық қасиеттер, өзін және аудиторияны басқара білу
(ұйымдастырушылық қабілеттер, мимика, пантомимика, сөйлеу);
 мәтіндер жасай білу, ақпаратты визуализациялау қабілеті;
 басқа адамдармен қарым-қатынас жасай білу;
3) тұлғалық қабілеттерді дамыту блогы:
 көпшілік алдында сөйлей білу (өз ойын сауатты және түсінікті
жеткізе білу, аудиторияны қызықты және пайдалы іс
перспективасымен қызықтыра білу, өзін таныстыру);
 командада жұмыс істей білу (оның ішінде жобалық кеңседе,
жобалық топта жұмыс істеу);
 коммуникативтік қабілеттер; уәждемелей білу, еліктіре білу;
басқа адамды "көре" білу; тайм-менеджмент дағдыларын меңгеру
(өзін-өзі ұйымдастыру).

2.3 Көшбасшылық жəне оның педагогикалық қызметте алатын
орны

Қазіргі қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси, мәдени
жаңғыруы ұжымдық, қоғамдық, мемлекеттіктен жекелік, идеялық,
жеке тұлғаның белсенділігі, өзін-өзі ұйымдастыру, өзін-өзі реттеуге
ауысуда. Сондай-ақ қоғамда орын алып отырған түрлі әлеуметтік
құбылыстар, келелі мәселелер осы мәселелерді шешуге қабілетті,
қоғамдағы өзгерістерге қарамастан шығармашылықпен шешім
қабылдайтын, идеялы көшбасшыларды талап етуде. Демокартиялық
принциптер негізінде дамушы қоғамда көшбасшылық қоғамдық

60

дамудың, әлеуметтік прогрестің тиімді құралына айналып отыр.
Көшбасшылық қажеттілігі қоғамның барлық саласында орын алуда,
соның бірі білім беру саласындағы көшбасшылық. Жалпы білім беру
мазмұнындағы жаңарулар мұғалімдер мен білім алушылардан
көшбасшылық сапаларды қажет етуде. Қазіргі жағдайда білім беру
жүйесін басқарудың көшбасшылары жеке дамудың жоғары деңгейі
мен ұйымдастыру қабілетіне ие болып қана емес, жаңа идеяларды
ойлап табу, жаңа технологияларды жасап шығару, педагогикалық
үрдісті ұйымдастыруға жаңаша келу, ішкі мүмкіндіктерді ашу,
адамдарға өзін дамытуларына ықпал ету, бағыттау қабілетіне де ие
болуы тиіс. Сонымен көшбасшы деген кім?

Көшбасшы (ағылш «leader» – жүргізуші , бірінші, алдыға
жүруші) – команданың немесе топтың беделді, белсенді мүшесі, ол
топтық мақсатқа жетуді анықтап, ұйымдастыратын, өзі алдыда
жүретін және басқаларды артына ерте білетін адам.
Көшбасшылықтың ресми және ресми емес түрлері бар.

Ресми көшбасшы әдетте белгіленген тәртіппен тағайындалады
немесе сайланады, сол арқылы көшбасшының ресми мәртебесін
алады.

Бейресми көшбасшы- жеке қасиеттерінің арқасында көтерілген,
топтық құндылықтарға және нормаларға толығымен жауап беретін
топтың мүшесі. Қазіргі ұйымдарда көшбасшы басымдылық рөл
атқарады. Жоғары білікті мамандар болса да жақсы көшбасшысыз
ұйым тиімді жұмыс істей алмайды. Көшбасшы бір команда құрып,
жұмысын тиімдірек ету үшін мамандарды біріктіреді және олардың
қызметін бақылайды. Қазіргі заманғы көшбасшы ұйымның назарында
болып, қызметкерлерді ортақ мақсатқа жетуге ынталандыруы керек.

Көшбасшылық - тиімді басшылықтың маңызды компоненті,
басқарудың әртүрлі көздерін неғұрлым тиімді үйлестіруге
негізделген және ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін адамдарды
ынталандыруға бағытталған басқарудың ерекше түрі. Ол адамдардың
тұрақты бірлестігі бар жерде кездеседі. Көшбасшылық басшылықтан
ерекшеленеді, ол үстемдік бағыныштылығының қатаң және ресми
түрде қалыптасқан қарым-қатынас жүйесін көздейді.
Ұйымдастырудың даму стратегиясы мен көшбасшылықтың тиімділігі
көшбасшының объективті және субъективті мүмкіндіктері,
біріншіден, коалицияларды басқаруға қабілеттілігі, екіншіден, өзара
іс-қимыл ұйымның тиімді жұмыс істеуінің маңызды факторы болып

61

табылатын ұйымдармен ынтымақтастық пен серіктестік
қатынастарды құру және нығайту болып табылады.

Көшбасшыда іскерлік қызмет саласында жетістікке жету үшін
және жеке өмірі үшін жеке құндылықтары мен жеке мақсаттары
болуы тиіс. Генри Минцберг көшбасшыға тән негізгі 8 сапаларды
айтты:

1. Адамдармен тең болу өнері.
2. Көшбасшы болу өнері- басшылық етуге қабілеттің болуы,
барлық қиындықтар мен мәселелерді шеше алу, осы істе жауапты
болу;
3. Қақтығыстарды шеше білу өнері, қақтығыстағы екі жақтың
арасындағы байланыстырушы болу, келеңсіздіктерді реттеу.
4. Ақпаратты өңдеу өнері, ұйымда коммуникациялық желілер
жүйесін құру арқылы сенімді ақпаратты дер кезінде алып, оған тиімді
баға беру алу.
5. Басқарушылық шешім қабылдау өнері, іс әрекеттің баламалы
нұсқалары сенімсіздік танытқан жағдайда дәстүрлі емес формада
шешім қабылдау.
6. Ұйымның ресурстарын бөлу өнері, қажетті балаламаларды
таңдау.
7. Кәсіпкердің сыйлығы, ұйымда негізделген тәуекелді қабылдау
және инновацияларды енгізу қабілеті.
8. Өзіндік талдау өнері, көшбасшының ұйымдағы орны мен бағы-
тын түсіну, көшбасшының ұйымға қалай ықпал ететінін көре білу.
Д.Макклелланд үш қажеттілік теориясы ынталандыру теориясын
жасау негізінде танымал болды: адамның қажеттілігі өмір бойы
қалыптасады және оған тәжірибенің де өз әсері болады. Бұл идея өз
кезегінде игерілетін қажеттілік теорясы деп аталған үш қажеттілік
теориясының арқауына айналды. Д.Макклелланд адамның күнделікті
қолдануға аса қажетті тағамнан басқа мотивациялық қажеттіліктің
үш типін ажыратады:
1) z табысқа ұмтылу(жету)қажеттілігі: осындай қажеттілікпен
ынталанған адам көздеген мақсатқа жетуге және табысқа қол
жеткізуге ұмтылады;
2) z билікке (басшылық қызметке) ұмтылу қажеттілігі: осындай
қажеттілікпен ынталанған адам билікке (басшылық қызметке),
құрметке, көшбасшылыққақол жеткізуге ұмтылады;
3) z өзіне деген қажеттілік: осындай қажеттілікпен ынталанған
адам басқа адамдармен қарым-қатынас орнатуға ұмтылады.

62

Д.Макклелланд зерттеуі бойынша, көптеген адамдарда аралас
мотивация орныққан, ал кейбірінде осы үш қажеттіліктің тек біреуі
ғана басым болады. Қайсыбір қажеттіліктің басым болуы әртүрлі
қызметкердің болуымен ерекшеленеді. Д.Макклелланд ұсынған үш
құзыреттілік:

1) z өзгені түсіне алуы;
2) z жеке бастың жауапкершілігі;
3) z идея ұсыну (инициатива ұсыну).
Макклелланд табысқа жету үшін дұрыс мотивациялық
қажеттілікпен қаруланғанжәне көздеген жоспарын жүзеге асыруға
ұмтылған адамды қалыптастыру қажет деп есептеді.
Гуманистік адами қарым-қатынас мектебінің зерттеу пәніне өзін-
өзі белсендендіруге ашық мүмкіндік беретін толық жүйе ретіндегі
тұлғаны жатқызады. Оның негізгі принциптерінің құрылуы мен
пайда болуы американдық психолог Абрахам Харольд Маслоудың
(1908 -1970ж.ж.) есімімен байланысты.

А.Маслоу теориясының мәні:
1) Әр адам –ерекше ұйымдасқан тұтасжүйе.
2) Адам өзінің ішкі табиғаты бойынша гуманды: әр адамда өзін-
өзі таныту, өсу потенциалы бар.
3) Шығармашылық потенциал әр адамға тән.
4) Психологиялық зерттеу жүргізу: денсаулыққа мән беру.
5) Тұлғаның өсуі: өзінің алдына билік мақсаттар қойып, соны
орындауға ұмтылуы.

63

Кесте 4. Менеджер мен көшбасшының айырмашылықтары

Менеджер Көшбасшы

лауазым өнер

міндеткерліктерді бөледі ықпал етуші

жоспарлау болжау

шабыттандырады,

тапсырманы береді рухтандырады

үнемі бақылайды сенеді

ақпараттарға сүйенеді адамдарға сүйенеді

кәсіпқой инноватор

бағыттаушы артына басқаларды ерте біледі

шешім қабылдайды тәуекелшіл

жұмысты орындауда

жауапкершілікте болады бірігіп әрекет етеді

қарым-қатынасты деректер бастамашылық идеяларды

негізінде құрады қолдайды

белгіленген мақсаттарға сай

әрекет етеді серпіліс береді

мақсаттарды жағдайға

тәртіпті қалайды байланысты қайта

мәселені шешуде өткен

тәжірибелерді қарап, өзгертеді

қолданады еркін, жағымды орта құрушы

мәселені шешуде жаңа

позицияларды

қолданады

Менеджер мен көшбасшы сапалары біріккен кезде басқару жоғары

нəтижеге жетеді.

Жақсы көшбасшы болуға қажет маңызды сипаттамаларды
анықтадық:

Шеберлік: жақсы көшбасшы өзі ықпалды рөл ұстанған саланы
біледі, дамумен қатар жүреді және өзінің біліміне орынды сүйенеді.

Әрекеттестік: жақсы көшбасшы өз жұмы-сына жаны ашиды, оны
маңызды деп санайды да, жағдай оңынан болмаған күндерде де
тиімді түрде орындауға тырысады.

Әдеп: жақсы көшбасшы ойластырылған сөздер мен әрекеттердің
этикалық нәтижелеріне ой жүгіртеді, салдары жөнінде ойланып,
келесі жолы жақсырақ орындауға жол іздейді.

64

«Білім» сөзінің «көшбасшылық» сөзінің алдында тұруы оқудың
маңыз-дылығын айқындайды, сол себепті білім саласындағы
көшбасшылықтың мақсаты түрленген оқытудың жағдайларын,
әсіресе оқушылар үшін жақсарту болып табылады. «Көпшілікке
арналған оқыту» мұғалімдер мен көшбасшылардың білім, тәрбие
туралы, өз оқушыларының бағалары және мектептері туралы білетін
фактілер шеңберінен шығады. Басшылар мен мұғалімдер үшін де
оқыту түрлендіретін болу керек, сондықтан сыни тұрғыдан ойлау,
шығармашылық және әуесқойлық мектеп мұғалімдері мен
басшыларының күнделікті практикасында айқын көрінеді. Бұл
тапсырмаларды уақытында орындау оңайлыққа соқпайды, себебі
көшбасшылар мен мұғалімдер алдымен сарапшы болу керек. Өзімізге
дамуға қажет, сонымен бірге өзіміздің әлсіз және ақсайтын
жерлерімізді мойындау қиын болу мүмкін. Көптеген кітап пен
мақалаларда көшбасшылар өздеріне сенімді болу керек және
өзгелерге айқын бағыт-бағдар беру керек деп айтылады.

Өз мектебіңізде болуы қажет рефлексиялық сұрақтар мен
талқылауға арналған тақырыптар:

Сіз көшбасшылықты қалай анықтайсыз? (саналуандық үшін
«көшбасшы» сөзін қолданбауға тырысып көріңіз).

Сіздің сабақ беруіңізде бағыт қалай қалыптасады?
Бағыт сіздің бөліміңізде қалай қалыптасады? Бағыт сіздің
мектебіңізде қалай қалыптасады?

Тапсырма 1. Басқару этикасы ұғымын толықтырыңыз:
Басқару этикасы:
кез келген басқару жағдайындағы басшының мінез-құлығын
анықтайтын адамгершілік нормалар жүйесі;
адамдардың ар-ұятын сақтай отырып ұйымдағы адамдарды басқару
мәдениеті;
.....................................................................................................................
.....................................................................................................................

65

Тапсырма 2. Басқару стилдеріне (К.Левин) анықтама беріңіз.

•

.................................. •

... • .................................... ..................................

..................................

... .................................... ..................................

авторитарлық демократиялық либералдық

2.4 Сын тұрғысынан ойлау

Сыни ойлау (кейде Критикалық ойлау, ағылш. Critical thinking)
—факттердіанализдеу арқылы тұжырым қалыптастыру.Бұл ұғым
күрделі және әртүрлі анықтамаларға ие, ол негізінен
рационалдылықты, скептикалықты, сыңаржақтылықсыз анализдеуді
және факттік дәлелдерді тексеруді қамтиды. Сыни ойлау дегеніміз
өз-өзін басқаратын, өз-өзін тәрбиелейтін, өз-өзін бақылайтын және
өз-өзін түзететін ойлау формасы. Оның алғышарты сананы
кемелдендірудің қатаң стандарттарына келісу және оларды сергек
қолдану болмақ. Сыни ойлау тиімді қарым-қатынас жасау мен
проблемаларды шешу қабілеттерін меңгеруді талап етеді, сондай-ақ
болмысымыздағы табиғи эгоцентризмді және социоцентризмді
жеңуді міндеттейді.

Сыни ойлауды Ричард В.Павл екі толқынды қозғалыс ретінде
сипаттады (1994). Сыни ойлаудың "бірінші толқыны" көбінесе "сыни
анализге" қатысты болып, ол сынауды қамтыған таза, рационалды
ойлау. Оның егжей-тегжейі оған анықтама берушілерге қарай
әртүрлі. Барри К. Бейердің (1995) пікірі бойынша, сыни ойлау таза,
уәжді пайымдаулар жасауды білдіреді. Сыни ойлау барысында
идеялар дәлелденуі, толық ойластырылуы және бағалануы тиіс.
АҚШ-тың Сыни ойлау шеберлігі бойынша Ұлттық Кеңесі сыни
ойлауды: "сенім мен әрекетті бағыттау үшін бақылау, тәжірибе,
рефлексия, пайымдау, немесе қарым-қатынас арқылы жиналатын,

66

немесе жасалатын ақпаратты белсенді, әрі шебер жолмен ұғымға
айналдыру (conceptualizing), қолдану, анализдеу, синтездеу, немесе
бағалау қатарлылардың интеллектуалды, жетілдірілген процесі" - деп
анықтайды. Қазақ философиясында Абай Құнанбайұлы сыни
ойлаудың жаңа көкжиегін ашушы болды. Абайдың авторитетке
бағына салмауды дәріптеген, білім мен сенімде рационалды
нақтылық пен дәлелділікті талап еткен кей өлеңдері мен қара сөздері
сыни ойлаудың тамаша үлгісі деуге болады.

Сын тұрғысынан ойлау «ойлау туралы ойлану» деп сипатталған.
Ол маңызды мәселелерді талқылау және тәжірибені ой елегінен
өткізуді қамтиды. Мұғалімдер педагогикалық білімі бар және
қосымша оқып, өз біліктілігін арттырушы субъектілер болғандықтан,
оларда бұл дағдылар дамыған және іс-тәжірибеде қолданылады деп
болжанады.

Сын тұрғысынан ойлау бақылау, тәжірибе, толғану және
пайымдау нәтижесінде алынған ақпаратты ұғыну, бағалау, талдау
және синтездеуде қолданылатын әдіс болып табылады, сонымен
қатар ол әрекет жасауға негіз, түрткі болуы да мүмкін. Сын
тұрғысынан ойлау көбінесе бір нәрсені елестетуге, баламалы
шешімдерді қабылдауға, ойлау және іс-әрекеттің жаңа немесе
түрлендірілген тәсілдерін енгізуге дайын болуды көздейді, ол
ұйымдастырылған қоғамдық әрекеттерге бейілділік пен басқаларды
сын тұрғысынан ойлауға баулуды білдіреді.

Бастапқы деңгейде сын тұрғысынан ойлау үдерісі:
• тиісті ақпарат жинауды;
• дәлелдерді сын тұрғысынан талдау мен бағалауды;
• кепілдендірілген шешімдер мен жинақталған қорытындылар;
• ауқымды тәжірибе негізінде болжамдар мен ұсыныстарды қайта
қарауды қамтиды.
Қазақстандағы кәсіби дамудың жаңа бағдарламасына сай сын
тұрғысынан ойлайтын мұғалімдер балалардың сын тұрғысынан
ойлауына қатысты жоғарыда айтылған құрылым мен үдерістерге
сүйенуі мүмкін.
Оқушылардың сын тұрғысынан ойлауының негізгі ерекшеліктері:
Ұтымдылық: ең жақсы түсініктемені табуға ұмтылу; үзілді-
кесілді жауаптарды іздеудің орнына сұрақ қою; дәлелдерді талап
етіп, кез келген дәлелді есепке алып отыру; эмоцияға емес, себепке
негізделу (бірақ төменде айтылатын өзіндік сана-сезімге қатысты
эмоция да болуы ықтимал).

67

Сыңаржақтылықтың болмауы: барлық қорытындыларды бағалау;
болжамды көзқарастар мен мүмкіндіктердің барлығын қарастыру;
баламалы интерпретацияларға ашық болуға ұмтылу.

Пайым: дәлелдердің деңгейі мен маңызын мойындау; балама
жорамалдар мен мүмкіндіктердің орынды екендігін немесе
артықшылығын мойындау.

Тәртіп: тиянақты, нақты және жан-жақты болу (барлық
дәлелдерді есепке алып, барлық көзқарастарға көңіл бөлу).

Өзіндік сана-сезім: өзіміздің эмоциямыз бен көзқарасымыздың,
сеніміміз бен болжамдарымыздың субъективті екенін сезіну.

Жалпы сын тұрғысынан ойлайтын оқушылар белсенді болады,
олар сұрақ қойып, дәлелдерді талдайды, мағынаны анықтау үшін
саналы түрде стратегиялар қолданады; олар ауызша, жазбаша, көзбен
шолу дәлелдеріне сенімсіздікпен қарай отырып, ештеңеге сенбейді,
мұндай адамдар жаңашыл идеялар мен келешекке ашық болады.

«Digital-интеллекттің үш құрамдас бөлігі бар:
- digital-ойлау. Ақпарат қолжетімді болғанымен, шектен тыс көп
болып кетті, тіпті артық деуге де болады. Бұрындары ақпарат алу,
ақпаратты табу дағдылары жоғары бағаланса, қазір маңызды
ақпаратты іріктеу, рас-өтірігін тексеру, сараптау және дереккөздің
сенімділігіне баға беру дағдылары теңдесіз. Дәл осы сәтте ненің
қажет, ненің қажет емес екенін анықтауға digital-ойлау көмектеседі.
- digital-коммуникация – әлеуметтік желіде адамдарды
топтастыру, жаңа форматта байланыс орнату арқылы адамдармен тіл
табысу. Кейде адамдардың желідегі және шынайы өмірдегі тәртібі,
өзін-өзі ұстауы екі басқа болады. Олар интернетте өздерін еркін
сезінулері мүмкін. Алдарында тұрған жаңа міндеттерді digital-
форматта тиімді орындаулары да мүмкін.
- digital-даму – жаңа дағдыларды игеру, әрдайым білім алып,
дамуға ұмтылу. Заманауи оқыту бағытындағы ақпараттық жүйелер
қолданушылармен, басқа жүйелермен байланыс орнатып, әрдайым
жетіліп отырады. Қазіргі заманда адам баласы да жаңа
технологияларды меңгеріп, өмір бойы жетіліп, дамып отыруы керек.

1-Жаттығу. «СОҚЫРЛАР ЖӘНЕ ПІЛ»
Ұсынылатын уақыт 10 мин.
1-ҚАДАМ. Қатысушылар арасынан 3-4 адам таңдап, олардың
көздерін орамалмен байлаймыз.
2-ҚАДАМ. Қатысушыларға бір-біріне ұқсамайтын әртүрлі заттар
береміз (үлкен жұмсақ ойыншық, химия кабинетінен қандай да бір

68

заттар (газшығаратын колба және т.б.). Қатысушылар заттың бір
бөлігін қолымен ұстап көріп, қандай зат екенін анықтауы керек. Әр
қатысушы қолындағы заттың не екенін түсіндіреді. Оқытушы
заттарды алдын-ала дайындап қойғаны дұрыс.

3-ҚАДАМ. Соқырлар мен піл туралы өсиет әңгімені оқыңыз.
Ежелгі үнділерден жеткен мынандай әңгіме бар: Бір ауылды алты
соқыр адам өмір сүріпті. Бір күні оларға «бізге піл келіпті» деген
хабар жетеді. Ол адамдар пілдің не екенін, түрінің қандай болатынын
біл-меген екен. Олар «пілді бәрібір көре алмаймыз, ең болмағанда
ұстап көрейік» деген оймен пілдің жанына келеді.«Піл деген –
тіреуіш», -дейді пілдің аяғын ұстаған біреуі. «Піл деген – жіп екен»,-
дейді екіншісі пілдің құйрығын ұстап көріп. «Жо–ға! Бұл деген
ағаштың қалың бұтағы ғой»,- дейді пілдің тұмсығын сипаған тағы
біреуі. Пілдің құлағына қолы тиген төртіншісі пілді жел-пуіш дейді.
«Піл – үлкен бөшке» дейді бесіншісі ішін ұстап көріп, ал алтыншысы
пілдің азуын ұстаған соң, оны темекі шегетін тұтқаға ұқсатады.
Соқыр адамдар арасында қып-қызыл дау туады. Әрқайсысы өз
айтқанынан қайтпайды. Егер сол заматта көшеде өтіп бара жатқан
дана адам тоқтамағанда, бұл әңгіменің немен аяқталары белгісіз
болар еді. «Не болып жатыр?» деген сұраққа дауласушылар: «Піл-дің
неге ұқсайтынын білмей дал болып жатырмыз» деп жауап береді.
Содан әрқайсы өз ойымен бөліседі. Сол кезде дана адам былай деп
түсіндірген екен: «Сіздердің барлықтарыңыз дұрыс айтасыздар.
Сіздердің әрқайсыларыңыз пілдің әртүрлі дене мүшесін ұстап
көрдіңіздер.Шынымен де, сіздер айтып отырғанның барлығы да пілде
бар» деген екен.

СҰРАҚ: бұл өсиет әңгіменің толық ақпарат алумен қандай
байланысы бар?

Мұғалім үшін: бір адам немесе бір зат туралы әртүрлі
адамдардың көзқарасында бір шымшым болсын шындық болады.
Өсиет әңгіменің негізгі ойын бір оқиға, құбылыс немес зат туралы
толық ақпарат болмаған жағдаймен салыстыруға болады. Пілдің бір
дене мүшесін ұстап көріп қана, расымен де пілдің қандай екеніне көз
жеткізе алмаймыз.

2-Жаттығу. «АРТЫҚ АҚПАРАТ»
Ұсынылатын уақыт 10 мин.
Материалдар: мессенджер аттары жазылған картинкалар; кез
келген түрлі-түсті журнал, мысалдар жазылған парақ және қаламсап,
тапсырмалар жазылған карточкалар)

69

1-қадам. Алты оқушыны ортаға шақыру керек (ең белсенді, ашық
оқушыларды таңдаған дұрыс). Олардың біреуі өз еркімен сыртқа
шығады, қалған оқушыларға тапсырмалар жазылған карточкалар
таратылады. Тапсырманы орындауға және дайындалуға 1 минут
беріледі.

2-қадам. Ерікті сыныпта мысалдар жазылған парақты алады. Ол
бір минуттың ішінде барлық мысалды жазбаша түрде орындауы
керек.Ол кезде карточка алған басқа оқушылар өздерінің
тапсырмаларын орындауға көшеді. «Ақпарат арналары» ойынын
ойнайтын оқушыларға арналған карточкалар (бастарына киюге
немесе киімге қыстыруға болады

Арна атауы Орындаушыға арналған тапсырма

«Youtube» Вы должны изображать какое-то действие вместе и

разговаривать при этом по смыслу. Например, сцена в

магазине (подружки меряют одежду), или два парня

боксируют, или любое другое действие вдвоем.

2 адам Қандай да бір әрекетті бірге жасауларыңыз керек және

мағыналы әңгіме айтуларыңыз қажет. Мысалы, дүкен-

нен көрініс (екі қыз киім өлшеп жатыр) немесе екі

жігіт бокстасады немесе басқа да әрекетті таңдауға

болады.

Facebook Кез келген журнал немесе газетті қолына алып, оны

парақтап, сыныптастарына суреттерді көрсетіп,

олардың назарын аударатындай екпінмен суреттің

астындағы мәтінді дауыстап оқу керек. Кез келген

тақырыпты алуға болады, мысалы ауа-райы, саясат т.б.

Ең бастысы тоқтап қалмау керек!

WhatsUpp Сыныптасыңа сөйлеу керек, бірақ әр сөйлемнің

алдында бір дыбыс шығару керек. Мысалы, «динь-

динь, қайыр-лы таң!», «динь-динь, сабақтан қашан

келесің?» және т.б.

Instagram Сыртқа шыққан оқушыға қарап таңғы асқа не

(қыз бала) жегеніңді, мектепке келе жатқанда кімді, нені

көргеніңді, қандай киім алғаныңды тоқтамай айтуың

керек. Әр сөйлем «қара, мен...» (бүгін сатып алдым,

кеше тауып алдым» деп басталуы керек.

Бір минуттан кейін ерікті оқушының қанша тапсырманы

орындағанын көреміз. Оған қойылатын сұрақтар: тапсырманы

70

орындау қиын болды ма? Егер қиын болса, нақты неден қиналды?
Сыныптастырнан естіген не көрген ақпаратты есінде сақтады ма?
Егер «жоқ» деп жауап берсе, не себепті? Есінде қалса, неліктен есінде
қалды? Ақпаратты кім айтты? Ол тапсырманы орындауға кедергі
келтірді ме? Оқушылар пайдалы ақпарат айтты ма? Барлық оқушылар
бұл жаттығудың мақсатын бірге талқылайды.

Түйін: «Қоқыс» ақпарат адамның уақытын алады. Нәтижесінде
адамның миында ештеңе қалмайды, қарапайым тапсырма
орындағанда да көп қате жіберіледі (егер тапсырмада қате кетсе

Жеңіл, пайдасы жоқ, көңіл көтеретін ақпарат. Аз ғана мөлшерде
аса зияны жоқ, бірақ оны тұрақты түрде тұтыну миға салмақ салады.
Тұтынып отырған ақпарат сапасы да тамақ сапасы секілді жоғары
болуы керек. Бұл тікелей адамның ойлау қабілетіне әсер етеді.
Есіңізде болсын, барлық ақпарат: мақалалар, кітаптар, жазбалар және
суреттер мидың жұмысына әсер етеді. Адамның миы жеңіл ақпаратқа
толып кетсе, онда тек тұтынушы болып қалады. Біріншіден, ол
уақытты өлтіреді. Сіз әлеуметтік желіге қанша рет кіресіз, көзіңізге
түскеннің барлығын қатарынан оқып жатып бірнеше сағаттың
байқалмай өтіп кеткенін көп байқайсыз ба? Екіншіден, сіз ақпаратты
талдау қабілетіңізден айрыласыз.

Ақпаратты тұтынуда ақпраттың көлемі емес, оның сапасы мен
өзектілігі маңызды. Адамдар көбірек білуге, білетінін көрсетуге,
таратуға талпынады. Бірақ бұл ат-үсті білім деуге болады. Бұл деген
интернет ұсынған ақпараттың барлығын ойланбай оқи беру, сол сәтте
әлеуметтік желілерде барлығымен бөлісу ақпаратты қорытуға
мүмкіндік бермейді. Адамның ағзасы майларды жинағаны секілді,
мида қажетсіз деректер жинала береді

3-Жаттығу. «LOL»
Ұсынылатын уақыт 5 мин.
1-қадам. Мұғалім мемдері бар слайдты көрсетеді. Бұлар «мем»
деп аталатынын барлықтарыңыз білесіздер
Мем (ағыл. meme) — мәдени ақпарат өлшемі. Кез келген идея,
символ, әдет, жүріс- түрыс сөз, хат, видео, ым, ишара арқылы саналы
немесе бейсаналы түрде адамнан адамға берілетін іс-әрекеттер. Мем
– танымал фраза немесе кейіпкердің көмегімен ішкі сезімді білдіру
тәсілі
Соңғы уақытта виртуалды байланыста адам бірдеңеге
көзқарасын, эмоциян білдіру үшін әртүрлі картинкаларды жиі
қолданып жүр. Неліктен адамдар сөздің орнына біреудің стандартты

71

тіркестері мен картинкаларын қолдануға әуес болып кетті? Сіз өзіңіз
бұлай жиі істейсіз бе?

Мұғалімге арналған ақпарат: Қазір көп адамдар эмодзи
(смайликтер мен мессенджерлердеі белгілер) баршаға түсінікті
халықаралық байланыстың жаңа тілі дейді.

2-қадам. Талқылау кезеңі мен мұғалімнің презентациясы.
Неге біз мұндай болып юара жатырмыз? (оқушылардың
жауаптарын тыңдаймыз) Себебі, біз ақпараттық «фастфудты»
тұтынамыз. Адамдар өз беттерінше тіркестер табуға, ойын нақты
жеткізуге ерінеді. Дайын тіркестерді қолдану олар үшін үйреншікті
болып кетеді. Оқушыларға сұрақ: Ақпараттық тұтыну несімен
қауіпті? Талқылау, оқушы-лар мысал келтіреді. Сыни ойлау
қабілетінің жұмыс істемей қалған сәтінде қауіпті. Сыни ойлау –
бағдарды жоғалтып алмауға, дұрыс шешім қабылдауға және зияны
тиетін нәрселерден бас тартуға көмектесетін қабілет. Сыни ойлау
қабілеті тоқтап қалғанда адам талдау қабілетінен айрылады.
Нәтижесінде адам оқығанның барлығына сене беретін болады.
Жазылғанның барлығына сене беруге болмайды. Сонымен, cыни
ойлау тақырып немесе оқиғаны сізге көрсеткен тұсын ғана емес әр
қырынан көру. Ақпаратпен қалай жұмыс жасау керек? Көзге түскен-
нің барлығын оқымау керек. Кезекті ақпаратты оқып отырғанда бұл
ақпарат-тың қандай пайдасы болатыны туралы ойланыңыз. Сіз

72

танысқан жаңа ақпарат көзқарасыңызды өзгертуге көмектесе ме? Сіз
мектеп бітіргенде, одан кейін ЖОО бітіргенде, жұмыс іздегенде сіздің
қан-ша ақпарат білетініңіз емес, ақпаратты талдау, маңызды дүниені
көріп, оны практикада қолдана білу қабілетіңіз маңызды. Миыңызды
қажетсіз ақпаратпен толтырмаңыз.

3-қадам. Оқушыларға сұрақ: Сіздің ойыңызша, ақпараттық
«фастфудтан» мүлде бас тартқан дұрыс па? (ауызша, тез).
Оқушылардың жауаптарын тыңдау.

Сыни ойлау қабілетінің жұмыс істемей қалған сәтінде қауіпті.
Сыни ойлау бағдарды жоғалтып алмауға, дұрыс шешім қабылдауға
және зияны тиетін нәрселерден бас тартуға көмектесетін қабілет.
Сыни ойлау қабілеті тоқтап қалғанда адам талдау қабілетінен
айрылады. Нәтижесінде адам оқығанның барлығына сене беретін
болады. Жазылғанның барлығына сене беруге болмайды. Өзіңізге
мына сұрақтарды қойыңыз:

Бұл ақпаратты қалай қолдануға болады?
Бұл ақпарат сіздің өміріңізді жақсартуға жарай ма?

4-Жаттығу. АССОЦИАЦИЯ
Ұсынылатын уақыт: 10 минут
1-ҚАДАМ. Оқушылар екі топқа бөлінеді.
2-ҚАДАМ. Топтарға карточкалар үлестіріледі.
Онда төмендегі сөздер жазылған.
-бағалау (баға беру)
-пікірді өзгерту
-білім (білу)
-сендіру(иландыру)
-үндеу (шақыру)
-ағарту (ағарту, түсіндіру)
-болған жайтты баяндау (суреттеу)
-тілдесу (тілдесу)
-әсер ету (ықпал ету)
-үгіт-насихат (үгіттеу, насихаттау)
-объективтілік-жарнама (жарнама жасау)
-хабарлама (хабарлау
3-қадам. Тақтаны екіге бөлу керек немесе әр топқа флипчарт пен
маркер беру керек. Онда «Ақпарат беру» және «Насихат» деген екі
сөз жазамыз. Әр топ карточкадағы сөздерді сәйкесінше қатарға
жазады. Сөздердің мағынасын айтып түсіндерген дұрыс.

73

Ақпараттандыру – ақпарат береді, түсіндіреді. Бірақ: дайын
қорытынды жасамайды.

Насихат – ақпарат береді, түсіндіреді, иландырады. Бірақ:
әшкерелейді, манипуляция жасайды.

Жалпы алғанда, насихат сананы алдап-арбау, яғни «сендіру» -
нақты бір көзқарасты таңу дегенді білдіретін қолданыстағы сөз.
Мысалы, сағыздың біреуін емес, екеуін бірден шайнау керек.

5-жаттығу. «АЛЬФА – КІШКЕНТАЙ ЕЛ ҰСЫНЫЛАТЫН
УАҚЫТ: 10 МИНУТ

1-ҚАДАМ. Ертегіні қағазға шығарып дайындап қою;
2-ҚАДАМ. Оқушыларды үш немесе одан көп топқа болу;
3-ҚАДАМ. Барлық топтарға талқылау үшін ертегіні тарату.
Тапсырма: ертегіні жалғастыру керек.
4-ҚАДАМ. Талқылау: кішкентай елдік тағдыры шешіліп
жатқанда үш елдің БАҚ-тары қандай рөл ойнады? Оқушылардың
жауаптарын тыңдау.

Мәтін.
«Альфа деген кішкентай ел» атты ертегі

Бір күні Альфа атты кішкентай ел болыпты. Ол бақытты өмірге
керектің барлығы бар кіп-кішкентай, бақытты ел екен. Минералды
ресурстарға бай, табиғаты керемет, халқы өте еңбекқор екен. Бұл
кішкентай ғана елдің Бетта, Омега, Зет деген үлкен үш көршісі
болыпты. Альфа олармен дос болыпты. Бірақ, бір күні Бетта
халқының күн өткен сайын көбейіп жатқанын түсінеді. Бәлкім,
жақын арада халқы үшін оның ресурстары жетпеуі мүмкін. Содан
Бетта Альфаның территориясына көз салуды бастайды. Альфа
кішкентай болғандықтан, оны басып алу да оңай деген ой түйеді.
Алайда, ашық агрессияға жол берілмеді, онда өзге елдерден толық
оқшаулану қаупі тұрды. Бетта қулыққа көшпекші болды, Альфа
тұрғындарын өз еркімен Беттаның бөлігі болғысы келетіндей күйге
түсіруді мақсат етті. Содан, Бетта Альфа еліндегі өз бас-пасөзін
ашуды шешті. Бетта газеті Альфа халқының керемет екенін, олардың
салт-дәстүрінің ерекшелігін жаза бастады. Билік туралы сөз
қозғамада, кейді бейтарап ақпарат қана шығып тұрды. Газетті Альфа
тұрғындарының жартысы оқи бастаған сәтте газет Альфа билігінің
әлсіздігі туралы, оны тек Бетта ғана құтқара алатыны туралы жаза
бастады. Альфа халқы екіге бөліне бастады. Интернетте Бетта
мемлекетінің бөлігі болғысы келетіндер және Альфа тәуелсіз

74

мемлекет бо-лып қалуы керек деген көзқарастағы альфалықтар
арасында нағыз текетірес басталды. Өзін ең мықты мемлекет деп
санайтын, демек басқа елдермен салыстырғанда құқығы көбірек
Омега Альфаны Беттаның алуына жол бермеймін деп шешті. Ол
Альфа территориясын өзіне қосып алмақшы болып, Альфа елінде
жекеменшік интернет басылым ашты. Интернет басылымда ол
Беттаны өзге елдің ішкі істеріне араласты деп кінәлады. Беттаға
қосылуға қарсылық білдірген альфалықтар Омеганы қолдай кетті.
Альфа мен Беттаның билігін сынаған басылым кішкентай
мемлекеттің тұрғындарын Омега қосылуға шақыра бастады. Онымен
қоймай, Альфа тұрғындары арасында іріткі салды.Әлеуметтік
желілердегі текетірестерден халық көшеге шыға бастады. Әр жерде
Омега мен Бетта жақтастары арасындағы жаппай төбелестер жиіліп
кетті. Дәл осы жағдайды пайдаланып, өзін ең мейірімді ел деп
санайтын Зет Альфаға ірі көрші елдердің ақпараттық ықпалына
қарсы тұруға көмектеспекші болды. Сондықтан, Альфада ол да өзінің
жекеменшік телеарнасын ашып алды. Онда тәуелсіздіктің маңызы
мен қадірі туралы көп айтылды. Бетта мен Омега билігіне де
тоқтаусыз айып тақты. Таяқтың ұшы Альфа билігіне тиді. Зет
телеарнасы мұндай жікке бөлінуге жол берген билік мемлекетті
басқара алмайды деген көзқарасты таратты. Нәтижесінде, Альфада
билікке қарсы шыққан тағы да бір топ пайда болды. Мұның барлығы
ушығып, бір кні Альфа елінде азаматтық соғыс оты тұтанды. Үш
мемлекет басшылары Альфа мәселесін шешу керек деп, келіссөздер
жасауға көшті...

ӘҢГІМЕНІҢ ЖАЛҒАСЫ... Үш мемлекет келіссіздер жасасып,
Альфаның территориясын өзара бөліп алды. Бетта жаңа ресурстарға,
Омега шекарасының кеңейгеніне қуанды. Зет мейірімді екеніне риза.
Ол өзінің жаңа жерінде Альфаның мәдени ерекшеліктері мен салт-
дәстүрлерін сақтап қалу үшін арнайы аймақ ашты. Қуанбаған тек
Альфа ғана, себебі ондай мемлекет енді жоқ...

5-қадам. Мұғалімнің толықтыруы
БАҚ – өте мықты құрал. Журналистер қоғамның жанды
мәселелерін көтереді, қоғамның және биліктің сол мәселені шешуіне
ықпал етуге талпынады. Журнали-стердің көбі журналистік зерттеу
жасауға және нақты ақпарат беруге ұмтылады.
6-Жаттығу. «СЫНИ ОЙЛАУ»
Ұсынылатын уақыт: 15 минут

75

1-ҚАДАМ. Оқушыларға сұрақ: «Сыни ойлауды» қалай түсінесіз?
Оқушылардың жауаптарынан соң, олардың дайындық деңгейін
анықтау.

2-ҚАДАМ. Тапсырманы жалғастыру
Ұсынылатын уақыт: 5 минут
Тапсырма:
Нұрбек жалғыз өзі гүлзарды (газон) екі сағатта қырқып шығады.
Ал оның ағасы Айбек бұл жұмысқа төрт сағат жұмсайды. Егер екеуі
бірге жұмыс істесе, онда қанша уақыт кетеді?
Өз пікірлерін білдіру үшін оқушыларға 2-3 минут уақыт беріледі.
Мұғалім есепті шешудің бұрыс жолына мән беруі керек.
Мұғалімге арналған ақпарат:
Дұрыс жауап: гүлзарды қырқу үшін ағайындыларға 1.20 сағат
керек. Көп адамдар ойланбастан арифметикалық ортаны табады.
Олар екі мен төртті қосып, шыққан санды екіге бөледі. Сонымен,
екеуі бірігіп жұмыс істесе үш сағат кетеді деген қорытындыға келеді.
Егер екеуі бірге жұмыс істесе, онда жалғыз Айбектің уақытынан көп
болады.
Неліктен, көп адамдар мұндай қатені жібереді? Себебі, бірден
формуламен есептегенге дағдыланып кеткен. Асықпай ойлану
керектігін де ұмытқан. Тапсырманы орындағанда бірізділікті сақтау
тәсілін де пайдаланбаған
Неліктен оқушылар мұндай қателік жасайды? Себебі, олар
формулаларды механикалық түрде қолдануға дағдыланған. Олар
асықпауды және күтілетін жауап қандай болуы керек екенін
бағалауды үйренбеген (бұл жағдайда 2-ден аз). Олар есептерді
дәйекті шешу әдістерін де игермеген. Оларға мұқият болудың қанша-
лықты маңызды екенін үйретпеген. (Егер оқушылар осы есептің
шешімін тауып және өздерін тексергісі келсе, онда дұрыс жауап — 1
сағат 20 минут).
Мұғалімнің толықтыруы:
«Мұнда бірдеңе дұрыс емес» деген ой салатын көзқарас,
пайымдар жиі кездеседі. Адамдар ондайдан алшақ жүруге тырысады.
Бірдеңенің дұрыс емес екенін аңғаруға, айтар сынды негіздеуге, өз
дәлелдерін ұсынуға сыни ойлау көмектеседі
7-Жаттығу. ФАКТ ПЕН ПІКІР
1-қадам. Оқушыларға сұрақ:
1. Факт деген не?
2. Пікір деген не?
2-қадам. Оқушылардың жауаптарын тыңдау.

76

3-қадам. Факт пен пікірдің не екенін түсіндіру. Мысал келтіру.

Факт латын тілінен аударғанда «болған», «жасалған» деп

аударылады. Жалпы мағынасында ақиқат сөзімен синонимдес. Бұл –

нақты болған нәрсе, жайт, оқиға. Ақиқаттығына шүбә келтірілмейтін,

ойдан шығарылмаған, дәлелденген оқиға не-месе қорытынды. Сіз

қазір медиасауаттылық бойынша курс материалдарын қарап отырсыз,

бұл – факт.

Мысалы, «Біз медиасауаттылық негіздерін оқып жатырмыз.

Себебі , ол бізге болашақта керек болуы мүмкін».

Сұрақ: бұл факт па, пікір ме?

«Біз медиасауаттылық негіздерін оқып жатырмыз», бұл – факт.

«Себебі, ол бізге болашақта керек болуы мүмкін», бұл – пікір, себебі

бұл әлі болған жоқ, керек болатынын толықтай дәлелдей алмаймыз.

Мысалы, Айбек медицина саласына оқуға түскелі жатыр.

Сондықтан ол химия мен биология пәндерін тереңдетіп оқып,

дайындалып жүр. Бұл – факт. Ол күнде кітаптарды оқып, қосымша

сабақтарға барып, қарқынды дайындалып жүр. Оған анасы: «Сенен

керемет дәрігер шығады» дейді. Бұл – пікір не болжам. Себебі, оқиға

әлі болған жоқ, Айбек әлі дәрігер болған жоқ.

4-қадам. Әр партаға бір карточкадан үлестіріп шығыңыз. Онда

ұқсас екі сөйлем жазылған. Оның біреуі – факт, біреуі – пікір.

Тапсырма: Сөйлемдердің қайсы пікір, қайсы факт?

5-қадам. Оқушылар жұптасын жұмыс істейді.

а) Білім министрлігі қыстың б) Биылғы қыстың қаһары қатты,

қатты суық болғанынан СҚО сондықтан Білім министрлігі

мектептерінде қысқы демалыс демалысты ұзартуы керек.

уақытын ұзартты.

а) Демалыс ұзартылды деген б) Демалыс ұзартылды дегенді

хабарламаны естіп, бәлкім, ол ести сала ол күлімдеп қоя берді.

қуанған болар.

а) Саған спортпен шұғылдану б) Менің досым спортпен шұғыл-

керек сияқты данған соң, денсаулығы

жақсарды.

а) Бірнеше миллион жыл бұрын б) Жерде климат кенеттен

Жерде динозаврлар өмір сүрген. бұзылған болуы керек, сол

себептен динозаврлар қырылып

қалды.

а) 2018 жылы мамырда б) Инфляциядан компания табысы

инфляция 2017 жылғы азаюы мүмкін

77

желтоқсандағы 7,1% -дан 6,2%-

ға дейін төмендеді

а) Егер CURIOSITY Марста б) CURIOSITY Марста тіршілік

адамдар бар екенін анықтаса, он- бар екенін анықтамады.

да ғарыштан келген адамдарды

аңдып жүргендер қуанатын

шығар

а) Салық ауыртпалығы төменде- б) Салық ауыртпалығының төмен-

ген соң, елдегі экономикалық деуінен елдегі экономикалық

көрсеткіштер жақсарды көрсеткіштер жақсаруы мүмкін

а) Жақсы жұмысқа тұру үшін б) Менің ағам ағылшын тілін

ағылшын тілін үйрену керек үйреніп алды, одан кейін ағама

жақсы жұмыс ұсынды

а) Менің ойымша, ол жақсы б) Ол биология пәні бойынша өте

дәрігер бола алатындай жақсы дайындалды, сол себепті

биологияны жақсы білмейді. экзаменді беске тапсырды.

а) Біз ертең тауға барамыз б) Біз ертең тауда қызықты уақыт

өткіземіз.

2.5 Көпшілік алдында сөз сөйлеу

Қарым-қатынас – педагогикалық іс-әрекеттің маңызды кәсіби
құралы. Педагогикалық қарым-қатынас әлеуметтік-психологиялық
процесс ретінде сипатталады: тұлғаны тану; ақпаратпен алмасу; іс-
әрекетті ұйымдастыру; өзін-өзі тану.

Мұғалімнің коммуникативтік іс-әрекетінің қызметі белгіленген:
ынталандырушы; жауап беруші; бақылаушы; ұйымдастырушы.

Педагогтің дұрыс сөйлеу техникасына қойылатын талаптар:
сөйлеудегі дауыстың маңызы, оны тәрбиелеу жолдары; дикция; екпін
қоя білу; дауыс ырғағы; үзіліс (1-сурет).

В.А.Сухомлинский: «Сөз – ең маңызды педагогикалық құрал,
оны еш нәрсемен ауыстыра алмайсың. ... Мұғалімнің педагогикалық
шеберлігі сөздің тәрбиелік мағынасын аша білу дағдысына тікелей
байланысты анықталады» – деп, оның маңызына ерекше назар
аударады.

Ұстаздың сөйлеу техникасының құрамы: дауыс билей алуы;
дауыс ырғағы, әуені; сөйлеу мәнері, мәдениеті; мұғалім сөзінің
қарқыны, күші.

78

Сөйлеу мәдениеті:
- сөз екпінін сақтау, сөздің грамматикалық дұрыстығына көңіл
бөлу;
- сөз лексикологиясы (сөз байлығы);
- сөздің мәнерлілігі, бейнелілігі.
Сөйлеу техникасы: сөйлеудегі дауыстың маңызы, оны тәрбиелеу
жолдары; дикция; екпін қоя білу; дауыс ырғағы; үзіліс.

1-сурет. Сөйлеу мәдениетінің сапалары
Педагогикалық қарым-қатынас – коммуникацияны орнату,
дамыту, ұйымдастыруға бағытталған, ортақ іс-әрекеттің мақсаты мен
мазмұнына байланысты туындайтын педагог пен оқушы арасындағы
өзара түсіну және өзара әсер ету процесі.
Педагогикалық қарым-қатынастың құрылымы (Г.М.Андреева
бойынша):
- коммуникативті;
- интерактивті;
- перцептивті.
Қарым-қатынас құрылымында 3 аспектіні қарастыруға болады:
коммуникативтік, интерактивтік және перцективтік.
1. Коммуникативтік қатынас аспектісі ақпарат алмасу
тәжірибесімен байланысты.

79

2. Интерактивтік қатынас аспектісі тұлғаның қарым-қатынас
процесінде өзара әрекеттесуіне байланысты.

3. Перцективтік қатынас аспектісі басқа адамды қабылдауы және
түсінуі.

Коммуникативтік қабілеттер:
1. Әріптестердің өз бетінше білім алу қызметі тәжіребиесін
жинақтау және пайдалану қабілеті.
2. Кәсіби педагогикалық өздігінен білім алуда ынтымақтастыққа
және өзара көмек көрсетуге қабілеті.
3. Басқалардың (негізінен оқушылардың) өз бетінше білім алу
қызметін ұйымдастыру қабілеті.
4. Өз көзқарасында қалу және талқылау процесінде басқаларды
сендіре білу қабілеті.
5. Бірлескен қызметте жанжалдан бойын аулақ ұстай білуі.
Педагогикалық қарым-қатынастың атқарылатын қызметі:
- әлеуметтік;
- психологиялық;
- инструменталдық.
Тұлға үшін коммуникативті міндеттерді шешуге бағытталған
тұрақты және нақты тіл табысуды ұйымдастыру әдістері мен
тәсілдерінің жиыны тіл табысу стилі деп аталады. Адамдарды,
ұжымды басқару, қадағалау, бағыттап отыру әрекеті демократиялық,
авторитарлы, және либералды стильге бөлінсе, кәсіптік
педагогикалық тіл табысуды да көптеген авторлар осы үш стильге
бөледі.
Әсіресе, педагогикалық іс-әрекеттің нәтижелі болуы бірін-бірі
толықтыратын бірнеше іскерлікке, қабілетке байланысты. Қатынас
үшке бөлінеді:
- ішкі қатынас
- сыртқы қатынас
- табиғатпен қатынас.
1. Ішкі қатынас – бұл адамның өзімен-өзінің кеңесуі Қазақ
мұндайда, «қабырғаңмен тілдес» дейді. Бұл да қатынастың бір жолы.
2. Сыртқы қатынас жеке адам бірімен және ұжыммен, топпен,
ұстазбен, қатынасады. Бұл қатынастардың әрқайсының көздеген
мақсаты, мазмұны, әдісі, тәсілі, бар.
3. Адам тірі және өлі табиғатпен, заттармен, жан-жануарлармен
тілдесе отырып қатынас жасайды.
Педагогикалық қатынастың нәтижесіндегі бірнеше жағдайға:
а) балалардың жас және дербес ерекшеліктеріне;

80

ә) баланың психикалық, эмоциялық (сезімталдық) жағдайына,
баланың ойын табуға;

б) ұстаздық шеберлігіне, тартымдылығына, сауаттылығына,
баланы өзіне қарата білуіне

Көпшілік алдында сөйлеу үшін мұғалім белгілі бір бірлік
дағдысында шыныққан болуы керек. Ол қандай дағды?
Психологияның анықтауынша,дағды-белгілі бір операцияны ең үздік
нұсқада жүзеге асыру мүмкіндігі.

Негізгі дағдылар:
-Әдебиеттерді іріктеу дағдысы;
-Іріктелген әдебиеттерді оқу;
-Жоспар құру;
-Сөйлейтін сөзін жазу;
-Аудиттің алдында өзін-өзі ұстай білу;
-Уақытты мөлшерлей білу;
Осы аталған дағдыларда сөйлеушінің біліктілігі қалыптасады.
Ол мынадай біліктілікке ие болуы тиіс:
-Сөйлейтін сөзін өз бетімен дайындау;
-Сөзін тапқыр, әрі сенімді мазмұндау;
-Тыңдаушы сұрағына жауап бере білу;
-Аудиториямен байланысты орнату мен оны ұстап тұра білу;
-Көрнеліктер мен техникалық құралдарды пайдалана білу;
Көпшілік алдындағы үрей мен абыржу мына себептерден тұрады:
1.Өз уайымына шектен тыс батуы. Мұндай жағдайларда жұмыс
туралы ойлап, барлық зейініңді сөздің мазмұнына аудару қажет.
2.Өз мүмкіндіктерін жете бағаламау.Сондықтан да өзіңізді
болашақ сөзге жақсы дайындалдым, мен тыңдаушыларға маңызды
әрі пайдалы нәрселер айта аламын деп өзін-өзі сендіруі керек.
3.Тәжірибесінің жеткіліксіздігі.Ондай шешендерге:
-Батылданып, ыңғайы келген кездерде сөз сұрау керек;
-Әртүрлі пікірталастарға қатысудың кез-келген мүмкіндіктерін
пайдаланған дұрыс: телехабар тыңдағаннан кейін отбасында, оқу не
жұмыс ұжымдарында, әр түрлі іс-шараларда, т.б.
4.Сәтсіздікті еске түсіру. Сәтсіздіктер тәжірибелі шешендерде де
болады. Сондықтан да оған жайбарақат қарап, еске ала бермеу керек.
5.Сөйлеушінің сөзге жеткіліксіз дайындалғандығы. XIX
ғасырдың әйгілі сөз шебері А.Ф.Кони бұл туралы былай деп
жазды:«Сөз сөйлер алдында толқымау үшін өзіңе сенімдірек болуың
керек, ал бұл лекцияға жақсы дайындалған жағдайда ғана мүмкін.
Мәселені жақсы білген сайын аз толқисың. Толқу көлемі

81

дайындалуға жұмсаған еңбектің, дәлірек айтсақ дайындықтың
нәтижесіне кері пропорциялы. Ешкімнің көзіне ілінбейтін алдын ала
еңбек лектордың сенімділігінің негізі. Бұл сенімділік лектор еркін,
түсінікті сөйлеп тұрғанын сезген уақытта арта түседі де, оған әсер
етіп, сөздің сәтті аяқталуына септігін тигізеді»

Ауызша сөздің монологтік түрлерінің ішінен мыналар жиі
кездеседі:

Шолу–аудиторияға бір тақырыпқа жататын бірнеше факті мен
оқиғаны біртіндеп, егжей тегжейлі түсіндіріп, шолу жасау.

Баяндама –адамдарға толық, жан жақты ақпарат берудің кең
тараған түрі, белгілі бір міндеттерді тұжырымдауға (басшының
жарты жылдық жұмыс қорытындысы туралы баяндамасы т.б.)
арналады.

Презентация -өзіне, идеяға, қызметке, жобаға, т.б. көңіл аудару
үшін, бір нәрсеге сендіру үшін айтылатын сөздер.Іскерлік ауызша
сөйлеудің диалогтік түрлерінің көбірек тараған түрлері:

Әңгіме–жүргізушінің басшылығымен әр түрлі мәселелерді
белгілі мақсатпен сұрақ жауап түрінде ұжымдық талқылаудың түрі.
Әңгіме жеке, көзбе көз (2 кісі) немесе топтық (8-10 кісі), ұжымдық
(25-30 кісі) болуы мүмкін. Іскерлік әңгіменің жеке түрлері -
әңгімелесу (жұмысқа қабылдау, конкурс өткізу кездерінде), сұхбат
(мұндайды көбінесе журналистер жүргізеді).

Жиналыс-әр түрлі мәселелерді талқылаудың ұжымдық түрі
(өндірістік жиналыс, кәсіподақ жиналысы т.б.).

Келіссөздер–белгілі бір мақсатқа жету үшін мақсатты және
бағдарлы диалог түрінде өткізілетін іскерлік қатынас түрі.

Диспут–пікірталас түрінде өткізілетін көпшілік талқылауы.
Диспуттың мақсаты –шындыққа жету. Диспутқа қатысушылар
бірыңғай көзқарас қалыптаспаған және жауабы күні бұрын
дайындалмаған мәселелерді талқылайды.

Дискуссия–бір мәселені баяндамадан кейін талқылау, пікір
алмасу.

Пікірсайыс–бұлтартпас дәлелдерге, ғылыми аргументтерге
жүгінеді. Сөйтіп, сайысшылар әлеуметтік мәселелерді шешеді,
қоғамның дамуына жол бермей отырған кедергілермен күреседі.

Егес –бір нәрсені талқылау кезіндегі сөз жарыс, мұндайда әр жақ
өз пікірін, өз шындығын жақтайды. Егес өзінен өзі, егесуші екі
жақтың біреуінің бастамасымен туады.

82

Аудиторияның ықыласын қалпына келтіру немесе күшейту үшін
әр түрлі тәсілдер қолданылады. Солардың қатарын қарастырып
көрелік.

1.Тыңдаушылардан сөзге назар салуын тікелей талап ету,яғни
«Тыңдауларыңызды өтінемін»деген тіркесті айту. Бұл бір-екі рет қана
іске асадыжәне оны тәжірибесі жоқ шешендер көп қолданады.

2.Тыңдаушыларға қарап «Мырзалар», «Әріптестер»,
«Достар»,т.б. арнау сөздерін айтып, олардың назарын өзіне аудару.

3. Дауыстық тәсілдер.Сөзін қатайтып, дауысын күшейту. Кейде
дауыстың қаттылығын сыбырға дейін төмендеткеннен жақсы нәтиже
береді. Сөйлеу екпінін де өзгертуге болады. Тыңдаушылардың
назарын өзіне аударғаннан кейін қалыпты дауысқа көшу керек.

4.Кідіріс.Сөз ортасында әдейі әрі орынды қолданылға кідіріс
«сиқырлы» әсер етіп, тыңдаушылардың назарын аударуға
жәрдемдеседі.

5. Қол қимылы, жүріс-тұрыс ым-ишара. Қажетінде жасалған
қимыл-әрекеттер, тыңдаушыларға қарай алға жылжу, әдетте,
тыңдаушыларға әсер етіп, олардың назарын аударады.

Айтылғандардың барлығын қорыта келе, көпшілік алдында
сөйлеген кезде басшылыққа алынатын неміс психологтары Барбель
мен Хайнц Швальбе ұсынған ерекшеліктерге назар аударыңыз:

1.Ықыласыңызды аудиторияға аударыңыз.
2.Сіздің сөзіңіздің мазмұны аудиторияның мүдделеріне сай
келеме,соны анықтап алыңыз. Егер сізбен аудитортяның мүдделері
сәйкес келмесе, онда ортақ тіл табысуға тырысыңыз.
3.Сөйлеу кезінде өзіңізді нұқ ұстаңыз, өзіңізге сенімдіекеніңізді
көрсетіңіз.
4.Әр уақытта аудиторияға тік қараңыз. Еш уақытта көзіңізді
жалтартпаңыз. Бір нүктеге қадалып қалмаңыз. Сөз бастамай тұрып,
сіздің сөзіңізді тыңдауға дайындығын байқаған адам болып,
аудиторияны көзіңізбен шолып өтіңіз.
5.Тыныштық орнағаннан кейін ғана сөзіңізді бастаңыз.
6.Сөзіңізді қысқаша арнаудан бастаңыз, содан соң бір секундтай
(қажет болған жағдайда оданда ұзақ) кідіріс жасаңыз.
7.Сөзіңіздің анық шығуын байқап тұрыңыз, өте баяуда, бір
сарынды да сөйлемеңіз.
8.Алғашқы сәттерден бастап–ақ аудиторияның өзіңізді қалай
қабылдағанын байқаңыз.

83

9.Егер аудиторияның бір бөлігі сөзіңізді ықылассыз тыңдап
отырса, онда оларға арнап тұрғандай кейіп жасап, соларға қарап
сөйлеңіз.

10.Егер сіз аудиторияның шаршағанын байқасаңыз, жайырақ
сөйлей бастаңыз да, кенеттен дауысыңызды қаттырақ шығарыңыз,
сіздің өздерін сергіткіңіз келіп тұрғанын аудитория сезетін болсын.

11.Егер сіз айтқан сөздерді аудиторияның қолдайтынын
байқасаңыз, ол тақырыпты тезірек өрбіте түсуге ұмтылыңыз. Бұл
әрекетпен сіз аудиторияны дереу өз жағыңызға шығара аласыз.

12.Аудиторияның ықыласын өзіңізге аударып алғаннан кейін,
сөзіңіздің негізгі бөлігіне көшіңіз. Тыңдаушыларда сіздің сөзіңіз
өрбіткен жағымды әсерлер сіздің сөздеріңіздің олардың тарапынан
қолдау табатындығының белгісі.

13.Аудитория тарапынан қолдау тапқанда рухтану кезінде
сабаңыздан асып кетпей, өзіңізді ұстай біліңіз.

14.Қасақана берілген сұрақтар да сізді сабаңыздан шығармауы
тиіс.

15.Сөз сөйлеп тұрғанда еш уақытта пікірталасқа түспеңіз. Сұрақ
берілсе, болмаса біреу қасақанаорнынан айқайлап айтқан сөздерге
«бұл мәселеге сөзіміздің соңында қайтып ораламыз» деп жауап
беріңіз. Мұнымен сіз пікірталасқа дайындалу ушін уақыт ұтасыз.
Оның бергі жағында,сөз сөйлеу барысында, пікір талас тудыратын
сұрақтардың біразы өзінен-өзі-ақ түсіп қалады.

16.Нағыз сондай сын сағаттарда сенімді, нық, әр сөзді шегелей
айту керек.

17.Аудиторияға жағымсыз жағдайларды нақтылы фактілер
келтіріп айту керек. «Мен мұны айтуға мәжбүр болып тұрмын» деп,
сөзбен сылап-сипап қою керек.

18.Өзіңіздің шаршағаныңызды немесе тақырыпты меңгерудегі
олқылықтарыңызды еш білдіруге болмайды.

19.Сөзіңізді аяқтаған соң,тыңдаушыларға алғыс айтуды
ұмытпаңыз. Сөз аяқталған соң, сізге қаншалықты, жағымды
болғанымен, «ұзақ қол шапалақтауға» жол беріңіз.

Тыңдау әрекетін ted talk құралы арқылы дамыту
TED (ағылш. Technology Entertainment Design; Технология, Ойын-
сауық, Дизайн) – бірегей идеяларды таратуды («ideas worth
spreading») мақсат тұтқан, жыл сайын конференциялар
ұйымдастырумен айналысатын халықаралық коммерциялық емес
қор. «Таратуға тұрарлық идеялар» деген айдармен өткізілетін

84

конференцияның басты мақсаты – қалың көпшілікке қызықты
идеяларды жеткізіп тарату.

TED міндеті – идея тарату, идея аясында тегін білім беретін,
ойшылдар ойынан шабыт алатын бір-біріне жақын қауымдастық
құру. Идея адамның құлқын, өмірін өзгерту арқылы әлемді өзгерте
алады.

TED конференциясының әр дәрісі TED Talk деп аталады.
Көпшілік алдында сөйлеу үшін қарапайым қарым-қатынасты
барынша жаттықтыра түсу қажет. Тек қана осындай кәсіптік-
педагогикалық қарым-қатынаста, оған қоса балаларды шынайы
жақсы көре білгенде ғана педагогикалық процестің бүкіл мәні
айқындала түседі.
Қорыта айтқанда мұғалім – шынайы адамгершіліктің үлгісі. Ол
өзінің ана тілінің әдеби және ғылыми сөз байлығын жете меңгерген,
өз ұлтының әрі дүние жүзінің рухани игіліктерін бойына молынан
сіңірген зиялы адам болуы керек.

2.6 Тайм-менеджменттің мәні

Тайм-менеджмент (ағылш. Time Management) — уақыт ұйым-
дастыру технологиясы және оның пайдалану тиімділігін арттыруды
сонымен қатар уақыт бөлудегі бақылау, онда арнайы тиімділігі мен
өнімділігін арттыру. Тиімділікті, нәтижелікті арттыру мақсатында
жасалатын пландау процессі, кейбір әрекеттерге жұмсалатын
уақытты бакылау, басқару.

Уақытты басқару-бұл өмірдің мүмкін емес уақытын жеке бизнес
мақсаттары мен құндылықтарына сәйкес пайдалануға мүмкіндік
беретін технология.

Алғашқыда, Тайм-менеджмент термині тек бизнес саласында
қолданылатын, алайда қазір терминнің мағынасы кеңеюімен
байланысты адамдардың жеке ісіне де байланысты болды. Уақытты
пайдалы қолдану жүйесі түрлі амалдардан, техникалардан,
құралдардан және әдістерден құрылған. Кез келген жобаның көлемі
мен уақытын нақтылайтын жүйе болғандықтан, тайм менеджмент
оның қажеттілігі болып табылады.

Уақытты басқару ішінде мынадай процестерді бөлiп алуға
болады:

 Анализ;
 Ескере жүргізілген талдау отырып стратегиясын модельдеу;

85

 Жоспарлау мен басымдықтарды анықтау. Мақсаттарға жету
үшін іс-шаралар жоспарын әзірлеу және іске асыру үшін
басымдықтарды бөлу.

 Жүзеге асыру - мақсаттарға жету үшін жоспарлары мен
рәсімдерге сәйкес іс-қимыл.

 Алға қойған мақсаттарға бақылау, іске асыру жоспарлары және
қорытындылау.

«Альп» әдісімен күн жоспарларын ұйымдастыру
Әдіс бес кезеңнен тұрады:
 Міндеттерді ретке келтіру;
 Іс-шараның ұзақтығын бағалау;
 Жұмыс уақытын бөлу;
 Басымдықтар бойынша шешiмдер қабылдау;
 Тапсырмалардың орындалу бақылау;
 Істер орындау тәртібін Парето принципін пайдаланып орнатуға
болады (80/20 арақатынас);
«Парето принципі»
Парето принципі бойынша: уақыттың алғашқы жұмсалған 20 %
нәтижесінің 80 % береді. Уақыт қалған 80% жалпы нәтижеге тек 20%
береді.
«АBC анализі»
Мөлшердің ең маңызды және аз маңызды нәрселердің үлестері
өзгеріссіз қалады. АBC анализ бойынша барлық тапсырмалар үш
сыныптарға бөлінеді.
ABC анализі үш заңға негізделінген:
1. Маман айналысатын нәрселердің жалпы көлемінен 15% аса
маңызды боп саналады. Міндеттердің 15% түпкі мақсатқа жету үшін
шамамен 65% үлес қосады.
2. Тапсырманның жалпы көлемінің 20% маңызды боп
саналады, осы жұмыстың бөлігі нәтиженің 20% әкеледі.
3. Азырақ маңызды тапсырмалар жалпы көлемінің 65 %
алады, олардың маңыздығы 15%.
АBC анализді пайдалану үшін келесі ережелерін ұстануға керек:
 болашақтың барлық тапсырмалардың тізімін жасау;
 тапсырмалардың маңызын бойынша жүйелеу және орындату
тәртібін белгілеу;
 тапсырмаларды нөмірлеу;
 тапсырмаларды A, B, және С санаттар бойынша бөліңіз;
 А санаттарды (жалпы көлемінен 15%) бірінші басшысы шешеді;
 B санаттар (жалпы көлемінен 20%) басқа орындаушыға беріледі;

86

 С санаттар өзінің аз маңыздылыққа орай басқа орындаушыға
беріледі.

АҚШ-тың 34-і президенті Дуайт Дэвид Эйзенхауэрдың қолы
ешқашан босамаған. Ол бүкіл шаруаға үлгеріп, 24 сағаттың қадіріне
жету үшін өзінің уақыт басқару үлгісін ойлап тапқан. Бүгінде ол
Эйзенхауэрдың матрицасы немесе приоритеттер матрицасы деп
аталады.

Эйзенхауэр матрицасының мәні неде?
Эйзенхауэр матрицасына сай шұғыл жасалынатын шаруа мен
асығуды қажет етпейтін шаруалардың ара-жігін ажыратып алу шарт.
Жоспарлаған дүниенің шұғыл немесе шұғыл емес болуына
байланысты категорияларға үлестіру қажет. Ол үшін қағазға төрт
бұрыш салып, төрт бөлікке бөлеміз.
Эйзенхауэр төрт бұрышымен қалай жұмыс жасаймыз?

1. Маңызды шұғыл шаруалар. Қанша шұғыл және маңызды
шаруаларды осы бөлікке кіргізер едіңіз? Алғашында бұл тізімде ұзақ
болуы ықтимал. Уақыт өте ешнәрсе қалмаса, сіз Эйзенхауэр әдісімен
дұрыс жұмыс жасап жатырсыз деген сөз. Ал, егер керісінше бұл
бөлікте жасалуы керек шұғыл шаруалар шаш-етектен болса, онда бір
кедергі бары анық. Ол еріншектік, енжарлық болуы мүмкін. Жалпы,
маңызды шұғыл шаруалардың атқарылмай, жиналып қалуы адамды
психикалық, физикалық тұрғыдан шаршатып жіберуі мүмкін.

2. Маңызды, бірақ шұғыл емес шаруалар. Эйзенхауэр өзінің
тайм-менеджмент жүйесін құрастырғанда дәл осы категорияға
басымдық берген. Себебі осы бөлікке шаруаны жазып, оны атқарып
тастау – жоспарды мүлтіксіз орындау дегенді білдіреді. Мысалы,
студенттік диплом жұмысын жазуға ертерек кірісу қателерді түзеп
шығуға мүмкіндік береді.

3. Маңызды емес, бірақ шұғыл шаруалар. Бұл жерге Эйзенхауэр
тиімді жұмыс жасауға кедергі келтіретін шаруаларды жазуға кеңес
береді. Мысалы, компьютерді жөндеу, керек-жарақты сатып алу
дегендей.

87

4.Маңызды да, шұғыл да емес шаруалар. Кейде бір жұмысқа
кіріспес үшін өзімізді алдаусыратып жасайтын шаруаларды
Эйзенхауэр осы бөлікке жатқызған. Мысалы, телефонмен ұзақ
әңгімелесу, телехикаяларды қарау, хат-хабарлама жазу, әлеуметтік
желі жаңалықтарын тексеру жұмыстары. Мұның бәрі шұғыл шаруа
емес. Сонымен қатар маңызды да емес. Алайда адам уақытты жұтып
қоятын осы шаруалармен айналысқанды жақсы көреді.

Эйзенхауэрдың төрт бұрышымен дұрыс жұмыс жасаудың
кеңестері:

Әр бөлікке шаруаларды жазып қойып, оларды нөмірлеңіз. Ең
бірінші кезекте шұғыл және маңызды шаруаларға білек сыбана
кірісіңіз;

Бар назарыңыз 2-ші бөлікке аусын. Шұғыл емес, бірақ маңызды
шаруалар шұғыл және маңызды шаруалардың бөліміне ауыстырылса,
ешнәрсе етпейді. Дегенмен қайта-қайта орындарды ауыстыра беру
дұрыс емес;

Алдыңызға ұзақ мерзімді мақсат қоя біліңіз. Оған жету үшін
қажет дүниелердің бірін қалдырмай жазып шығыңыз. Ойға алған
шаруаларды бөлікке сай төрт бұрыш ішіне орналастырыңыз;

Ойды іске асыру барысында ұсақ-түйек болмашы дүниелерге
назар аударып, уақыт жоғалтпаңыз. Сәт сайын пошта тексеру, ұялы
телефон шұқылау сізге табыс әкелмес.

Уақытты тиімді басқаруға мүмкіндік беретін тайм-
менеджменттің 7 басты принципі туралы

1 принцип. Өз іс-әрекетіңізді жоспарлаңыз;
2 принцип. Күтілетін нәтижеге сәйкес нақты мақсаттарды және
міндеттерді қалыптастырыңыз;
3 принцип. Өзіңіздің іс-әрекет жоспарыңызды белгілеңіз;
4 принцип. Басымдылықтарды орнатыңыз;
5 принцип. Бастыны назарға алыңыз;
6 принцип. Өз тәжірибеңізді талдаңыз және өз тайм-менеджмент
ережелерін құрыңыз;
7 принцип. Демалысты жоспарлаңыз.
Тапсырма мерзіміне шолу және бақылау

 «Күн-апта» әдісі бойынша жоспарлау.

 Аптаны жоспарлау қағидасы.

 Міндетттің орындалу мерзіміне шолу.

 Берілген тапсырманы бақылау.

 Орындалған тапсырманы талдау.

88

ІІІ. ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЕ МАТЕРИАЛЫ
Разработка онлайн тренинга «Эмоциональный интеллект».
Цель: развивать эмоциональный интеллект для развития
профессиональных компетенций.
Разработчик: Отарбаева Л.Л.

слайд 1 слайд 2
слайд 3 слайд 4

слайд 5 слайд 6

слайд 7 слайд 8

89

слайд 9 слайд 10
слайд 11 слайд 12
слайд 13 слайд 14

слайд 15 слайд 16

слайд 17
90

Педагогические кейсы.
Составитель Отарбаева Л.Л.

Кейс 1. В классе есть слабый ребенок, и дети не упускают случая
поиздеваться над физически и психологически неразвитым
мальчиком. Когда учитель вызывает его к доске, он только мнется и
запинается, боясь, что все будут лишь смеяться над его ответом.
Учитель только вздыхает, упрекает и ставит низкую отметку.

Ваши рекомендации:
Кейс 2. В 8-м классе появилась новенькая девочка, занятия в
онлайн режиме. Девочка не хочет активно участвовать на уроке,
вступать в диалог, отключает камеру, но задания выполняет.
Ваши рекомендации:
Кейс 3. Примерно за 10 минут до конца урока, учитель вызывает
к доске ученика Марата. Он должен выполнить задание, используя
термины, изученные на уроке. Звенит звонок. Учитель просит всех
выйти из класса, а Марата остаться и сделать работу. Но ученики не
уходят, а обступают Марата, который стоит у доски. Звучат реплики:
«Да ты че совсем тупой», «Это же элементарно» и т. д. В результате
это начинает раздражать Марата, и он просит учителя, что бы она
попросила остальных выйти из класса. Учитель подходит к толпе и
смотрит на доску: «Ай-ай-ай Марат. Ты даже задание не можешь
правильно из учебника переписать». Ученики начинают смеяться, а
Марат хватает ранец и выбегает из класса.
Оцените ситуацию:
Кейс 4. Ученик отвечает урок. Материал он знает, но не может
его подать; веселит своим ответом остальную группу и учителя.
Мальчик доволен собой и продолжает в том же духе. Когда ему
ставят «4», он не понимает за что: он отвечал, учительница ему
улыбалась, – значит, ей нравился ответ.
На его недоумение учитель отвечает, что он допустил много
ошибок. Ребята заступились за него и попросили поставить «5», но
учитель остался при своем мнении. Ребенок обиделся.
Почему данная ситуация возникла?
Кейс 5. Уважаемый учитель с большим опытом работы входит в
класс и видит на доске карикатуру на себя. Она выразительная,
смешная, точная. Класс молча ждет реакции учителя. Учитель с
интересом рассматривает карикатуру и говорит:
– Поскольку нарисовано очень хорошо, мне жаль это стирать.
Пусть художник сначала перенесет это на бумагу. Я хвалю
талантливого карикатуриста.

91

Оцените поведение учителя.
Кейс 6. Ученик 9 класса говорит о том, что история Казахстана
ему не нужна, так как в будущем переедет заграницу, в жизни не
пригодится и учить он его не хочет.
Ваши действия?
Кейс 7 (для молодых педагогов):. В 6-й «а» перевели мальчика
Юру, который не успевал по русскому языку. В классе, куда он
попал, русский язык преподавал очень внимательный к детям и
талантливый педагог. Подросток был умным и сообразительным
учеником, но с учителем русского языка в предыдущем классе
отношения не сложились. И Юра стал пропускать уроки русского
языка и небрежно относился к заданиям по этому предмету.
Новая учительница через несколько уроков предложила Юре
заниматься дополнительно после уроков. Однажды в минуту
откровенности он сказал ей: – Екатерина Алексеевна, не трудитесь
зря. Не тратьте напрасно время. Мне ничего не поможет. Я не буду
успевать, мне это давно известно. Я неспособный.
– Откуда тебе известно?
– Все так говорят.
– И ты веришь в это?
– Верю…
– Придется тебе доказать обратное. Ты слышал выражение: кто
хочет – тот добьется? И ты можешь добиться. Надо только много
работать. Давай заниматься.
Занимались они усердно целую четверть. И вот Юра получил
первую четверку по русскому языку. Она была вполне заслуженной.
Мальчик хорошо ответил на уроке и выполнил грамотно письменное
задание.
На следующий день пришла к учительнице мама Юры.
– Скажите, пожалуйста, это правда, что мой сын получил
четверку по русскому языку?
– Правда. Он стал лучше заниматься.
– Екатерина Алексеевна, Вы не представляете, что у нас было
вчера дома.
Прибегает Юрий из школы и с порога кричит: – Четверка!
Четверка!
– Я не сразу поняла, в чем дело. Спрашиваю: какая четверка?
– Учительница мне поставила четверку по русскому языку.

92

Успех окрылил подростка. С тех пор Юрий стал усерднее учиться
не только по русскому языку. Случались, конечно, и промахи. Но по
русскому языку он уже успевал и шел на уроки с интересом.

Вопросы:
1. Что лежит в основе успеха Юры?
2. Дайте оценку педагогическим действиям учителя.
3. Подтверждает ли приведенный факт утверждение В.А.
Сухомлинского, что «обучение – не механическая передача знаний от
учителя к ребенку, а прежде всего человеческие отношения»?
4. Назовите основной механизм изменения отношения Юры к
учению.
Ситуация 7. В классе мальчик на уроках пассивен, постоянно
рисует танки.
Ваши действия?
Кейс 8. Катя, ученица 7-го класса, страдает от того, что ее рост
уже сейчас 171 см. В классе она выше всех. К доске выходит
сгорбившись, поджимает ноги, сутулится. Каждый выход к доске –
страдание. Поэтому иногда отказывается отвечать – пусть лучше
«два», чем еще одно унижение. В ее сознании постоянно звучат
реплики мальчишек: «Эй, каланча!», замечание учителей: «Что это
тебя так перекручивает?», когда она выходила к доске, просьба
матери: «Да не сутулься ты, расправь плечи, смотри какая у тебя
фигура симпатичная». А тут еще Пашка нравится, а он на полголовы
ниже ее. Разглядывая себя перед зеркалом вечерами, Катя горевала: –
Ах, эти ужасные руки, они ниже колен! Ну разве у нормального
человека бывают такие руки?.. И шея длиннющая, но с ней можно
что-то придумать, если ее втянуть или поднять воротник, а вот ноги
куда денешь?..
Вопросы:
1. Какими психологическими особенностям подросткового
возраста обусловлены суждения и действия Кати?
2. Как помочь Кате в решении ее проблем?

ТЕСТ от Нины Зверевой «20 качеств хорошего собеседника».
1.Отметьте 5 ваших качеств из списка, которые в вас есть.
2.Попросите коллег указать ваши качества из списка, которые
вам характерны по их мнению. Также можете отметить их качества и
обменяться.
1. Стиль
2. Достоинство

93

3. Умение говорить комплименты
4. Чувство юмора
5. Обаяние
6. Умение рассказывать истории
7. Позитивный настрой
8. Искренность
9. Креативность
10. Спокойствие
11. Популярность
12. Умение слушать
13. Умение задавать вопросы
14. Умение чувствовать время
15. Готовность помочь
16. Смелость
17. Информированность
18. Загадочность
19. Уверенность
20. Эрудиция
21. Профессионализм.

Анкета для определения навыков планирования времени.
1. Я резервирую в начале дня время для подготовительной
работы, планирования.
2. Я перепоручаю все, что может быть перепоручено.
3. Я письменно фиксирую задачи и цели с указанием сроков их
реализации.
4. Каждый день составляю список предстоящих дел,
упорядоченный по приоритетам.
5. Важнейшие вещи делаю в первую очередь.
6. Свой очередной день я пытаюсь по возможности освободить от
посторонних телефонных разговоров, незапланированных
посетителей и неожиданно возникающих дел.
7. Свою дневную загрузку пытаюсь распределить в соответствии
с графиком моей работоспособности.
8. В моем плане времени есть «окна», позволяющие реагировать
на актуальные проблемы.
9. Я пытаюсь направить свою активность таким образом, чтобы в
первую очередь концентрироваться на жизненно важных проблемах.
10. Я умею говорить «нет», когда на мое время претендуют
другие, а мне необходимо выполнить более важные дела.

94

0– почти никогда; 1– иногда; 2– часто; 3– почти всегда
КЛЮЧ.
26-30 баллов – это те, кто может служить образцом каждому, кто
хочет научиться рационально расходовать свое время.
21-25 баллов – хороший самоменеджмент.
16-20 баллов - пытаются овладеть своим временем, но не всегда
достаточно последовательно, чтобы иметь успех.
0-15 баллов - не планирует свое время и находится во власти
внешних обстоятельств.

Оценка уровня общительности (В.Ф. Ряховского).
Тест дает возможность определить уровень коммуникабельности
человека. Содержит 16 вопросов. Полученные очки суммируются, и
по классификатору определяется, к какой из семи категорий
относятся испытуемые.
Тест классифицирует испытуемых по семи категориям, к кото-
рым относятся: явная некоммуникабельность – неприспособленность
к работе в коллективе, что указывает на низкий уровень
социализации; замкнутость – неразговорчивость, предпочтительность
одиночества; в известной степени общительность – в незнакомой
обстановке чувствует себя вполне комфортно, но в спорах и диспутах
участвует неохотно; нормальная коммуникабельность –
любознательность, интерес к собеседнику, терпеливость в общении с
другими, отстаивание своей точки зрения без вспыльчивости; весьма
общителен (порой может быть сверх нормы) – любопытность,
разговорчивость, любит высказываться по разным вопросам, что,
бывает, вызывает раздражение окружающих, охотно знакомится с
новыми людьми; «рубаха-парень» – общительность бьет ключом,
всегда в курсе всех дел, любит принимать участие во всех
дискуссиях, больше на несерьезные темы; коммуникабельность
болезненного характера – говорлив, многословен, вмешивается в
дела, к которым не имеет никакого отношения, берется судить о
проблемах, в которых совершенно некомпетентен, часто бывает
причиной разного рода конфликтов в своем окружении.

Оценка уровня общительности (тест В.Ф.Ряховского) уровень
Тест содержит возможность определить следует
коммуникабельности человека. Отвечать на вопросы
используя три варианта ответа - "да", "иногда", "нет".

95

Инструкция: Вашему вниманию предлагается несколько простых
вопросов. Отвечайте быстро, однозначно: "да", "нет", "иногда".

Опросник:
1.Вам предстоит ординарная или деловая встреча. Выбивает ли
Вас ее ожидание из колеи?
2.Вызывает ли у вас смятение и неудовольствие поручение
выступить с докладом, сообщением, информацией на каком-либо
совещании, собрании или тому подобном мероприятии?
3.Не откладываете ли Вы визит к врачу до последнего момента?
4.Вам предлагают выехать в командировку в город, где Вы
никогда не бывали. Приложите ли Вы максимум усилий, чтобы
избежать этой командировки?
5.Любите ли Вы делиться своими переживаниями с кем бы то ни
было?
6.Раздражаетесь ли Вы, если незнакомый человек на улице
обратится к Вам с просьбой (показать дорогу, назвать время, ответить
на какой-то вопрос)?
7.Верите ли Вы, что существует проблема «отцов и детей» и что
людям разных поколений трудно понимать друг друга?
8.Постесняетесь ли Вы напомнить знакомому, что он забыл Вам
вернуть деньги, которые занял несколько месяцев назад?
9.В ресторане либо в столовой Вам подали явно
недоброкачественное блюдо. Промолчите ли Вы, лишь рассерженно
отодвинув тарелку?
10.Оказавшись один на один с незнакомым человеком, Вы не
вступите с ним в беседу и будете тяготиться, если первым заговорит
он. Так ли это?
11.Вас приводит в ужас любая длинная очередь, где бы она ни
была (в магазине, библиотеке, кассе кинотеатра). Предпочитаете ли
Вы отказаться от своего намерения или встанете в хвост и будет
томиться в ожидании?
12.Боитесь ли Вы участвовать в какой-либо комиссии по
рассмотрению конфликтных ситуаций?
13.У Вас есть собственные сугубо индивидуальные критерии
оценки произведений литературы, искусства, культуры, и никаких
чужих мнений на этот счет Вы не приемлете. Это так?
14.Услышав где-либо в кулуарах высказывание явно ошибочной
точки зрения по хорошо известному Вам вопросу, предпочитаете ли
Вы промолчать и не вступать в спор?

96

15.Вызывает ли у Вас досаду чья-либо просьба помочь
разобраться в том или ином служебном вопросе или учебной теме?

16.Охотнее ли Вы излагаете свою точку зрения (мнение, оценку)
в письменной форме, чем в устной?

Обработка результатов.
«Да» - 2 балла, «иногда» - 1 балл, «нет» - 0 баллов
Полученные очки суммируются, и по классификатору
определяется, к какой категории людей относится испытуемый.
Классификатор к тесту В.Ф.Ряховского.
30 - 31 б. - Вы явно некоммуникабельны, и это ваша беда, так как
страдаете от этого больше Вы сами. Но и близким Вам людям нелег-
ко. На Вас трудно положиться в деле, которое требует групповых
усилий. Старайтесь быть общительнее, контролируйте себя.
25-29 б. - Вы замкнуты, неразговорчивы, предпочитаете одино-
чество, поэтому у Вас мало друзей. Новая работа и необходимость
новых контактов если и не ввергают Вас в панику, то надолго выво-
дит из равновесия. Вы знаете эту особенность своего характера и бы-
ваете недовольны собой. Но не ограничивайтесь только таким недо-
вольством - в вашей власти переломить эти особенности характера.
Разве не бывает, что при какой-либо сильной увлеченности Вы
приобретаете вдруг полную коммуникабельность? Стоит только
встряхнуться.
19 - 24 б. - Вы в известной степени общительны и в незнакомой
обстановке чувствуете себя вполне уверенно. Новые проблемы Вас не
пугают. И все же с новыми людьми сходитесь с оглядкой, в спорах и
диспутах участвуете неохотно. В ваших высказываниях порой
слишком много сарказма, без всякого на то основания. Эти
недостатки исправимы.
14 - 18 б. - у Вас нормальная коммуникабельность. Вы любозна-
тельны, охотно слушаете интересного собеседника, достаточно терпе-
ливы в общении с другими, отстаиваете свою точку зрения без
вспыльчивости. Без неприятных переживаний идете на встречу с
новыми людьми. В то же время не любите шумных компаний; экстра-
вагантные выходки и многословие вызывают у Вас раздражение.
9 - 13 б.- Вы весьма общительны (порой, быть может, даже сверх
меры), любопытны, разговорчивы, любите высказываться по разным
вопросам, что, бывает, вызывает раздражение окружающих. Охотно
знакомитесь с новыми людьми. Любите бывать в центре внимания,
никому не отказываете в просьбах, хотя не всегда можете их
выполнить. Бывает, вспылите, но быстро отходите. Чего Вам не

97

достает, так это усидчивости, терпения и отваги при столкновении с
серьезными проблемами. При желании, однако, Вы можете себя
заставить не отступать.

4 - 8 б. - Вы, должно быть, «рубаха-парень». Общительность бьет
из Вас ключом. Вы всегда в курсе всех дел. Вы любите принимать
участие во всех дискуссиях, хотя серьезные темы могут вызвать у вас
мигрень и даже хандру. Охотно берете слово по любому вопросу,
даже если имеете о нем поверхностное представление. Всюду
чувствуете себя в своей тарелке. Беретесь за любое дело, хотя не
всегда можете успешно довести его до конца. По этой самой причине
руководители и коллеги относятся к Вам с некоторой опаской и
сомнениями. Задумайтесь над этими фактами.

3 балла и менее - Ваша коммуникабельность носит болезненный
характер. Вы говорливы, многословны, вмешиваетесь в дела, которые
не имеют к Вам никакого отношения. Беретесь судить о проблемах, в
которых совершенно не компетентны. Вольно или невольно Вы часто
бываете причиной разного рода конфликтов в Вашем окружении.
Вспыльчивы, обидчивы, нередко бываете необъективны. Серьезная
работа не для Вас. Людям - и на работе, и дома, и вообще повсюду -
трудно с Вами. Да, Вам надо поработать над собой и своим
характером! Прежде всего воспитывайте в себе терпеливость и
сдержанность, уважительно относитесь к людям, наконец, подумайте
о своем здоровье - такой стиль жизни не проходит бесследно.

Упражнение. Какой вирус бродит в вашей школе?
Цель: понять, какой тип сотрудников (стремящиеся к развитию
или сопротивляющиеся изменениям) преобладает в школьной сети.
Это знание позволит лучше построить стратегию изменения, понять,
на какие группы людей опираться. Как правило, влияние отдельных
людей на организационную культуру неравнозначно: активное
большинство (обычно не более 20%) определяет, какие ценности
владеют умами всего коллектива. Это упражнение позволит понять,
какие настроения преобладают в вашей школе. 1. Выделите 20%
лидеров вашего коллектива. Общее количество учителей и членов
администрации в школе умножьте на 0,2. Сколько это примерно
человек? 2. Как вы думаете, кто это? Подумайте, какие члены
коллектива обладают наибольшим личным авторитетом: с кем чаще
всего обсуждают личные вопросы, общаются за пределами школы, к
кому чаще всего приходят в кабинет, к чьему мнению
прислушиваются, кто «душа» компании? 3. Нацелены ли эти люди на

98

улучшения? К сожалению, самые активные педагоги не всегда
одновременно самые мастеровитые учителя, нацеленные на развитие
школы. Ответьте про каждого учителя на один вопрос: «Стремится ли
этот человек к постоянному улучшению своей педагогической
практики?» 4. Оцените баланс вашей школы. Если про кого-то вы
можете однозначно ответить «да», то прибавьте 1 балл. Если ответ
«нет», то отнимите 1 балл. Если затрудняетесь ответить, то
приравняйте такой ответ к нулю. Сложите все баллы. Итак, ваша
школа в плюсе или в минусе? Поразмыслите еще над следующими
вопросами. Можете ли вы рассчитывать на быстрое распространение
новых идей в вашем коллективе? Как вы считаете, есть ли в вашей
школе группы с устойчивым «плюсом» или «минусом»? Как бы вы
взаимодействовали и с теми и с другими?

99

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Современный педагог в своей профессиональной деятельности
сегодня сталкивается со многими трудностями. Цифровая
трансформация общества, огромный поток неконструктивной
информации, снижение внимательности, бюрократизация
деятельности приводит к необходимости трансформации роли
учителя.

Необходимость развития гибких навыков стала неотъемлемой
частью профессионального имиджа современного педагога. В связи с
динамическими изменениями в системе профессионального
образования и неопределенностью в завтрашнем дне гибкость
педагога будет определяться softskills-компетенциями, отнесенными
к «перспективной зоне». Современным образовательным
организациям требуются педагогические работники с достаточно
высоким уровнем softskills. Многие эксперты и специалисты сегодня
приходят к выводу, что softskills («мягкие навыки») играют более
существенную роль в построении профессиональной карьеры, нежели
только специальные умения и навыки. По их мнению, от 75% до 85%
профессионального успеха зависит от softskills и только 15–25% – от
hardskills.

С целью выявления отношения и понимания важности роли
softskills-компетенций в профессиональной деятельности педагогов
институтом проведена мобильный социологический опрос. Он
показал необходимость внедрения практики развития soft skills. Так
из 77 респондентов на вопрос «Имеете ли Вы представление о
термине «soft skills»? – 48% ответили «нет». На вопрос «Бывает ли
ситуация прокрастинации в вашей жизнедеятельности? – 63,4%
ответили «иногда», 18,3% - «да, часто», 18,3 %- «не бывает». Это
показывает необходимость изучения и внедрения инструментов
планирования деятельности педагога.

Актюбинский филиал АО «НЦПК «Өрлеу» системно
прикладывает усилия для оказания методической поддержки
педагогам области, создавая инновационные площадки для решения
профессиональных проблем.

В связи с этим, с 2021 года запускается работа опытно-
экспериментальной площадки «Внедрение технологий soft skills в
практику современного учителя» с привлечением инициативных
педагогов Актюбинской области.

Направления деятельности экспериментальной площадки:

100