ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
«ӚРЛЕУ» БІЛІКТІЛІКТІ АРТТЫРУ ҦЛТТЫҚ ОРТАЛЫҒЫ» АКЦИОНЕРЛІК
ҚОҒАМЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ
АҚТӚБЕ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ БІЛІКТІЛІГІН
АРТТЫРУ ИНСТИТУТЫ
БІЛІМ ЖҤЙЕСІ КІТАПХАНАЛЫРЫНДА ЖОБАЛАУ
ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУ
ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҦРАЛ
АҚТӚБЕ,
2019
1
ӘОЖ 373
КБЖ 74.268.1
К 69
РЕЦЕНЗЕНТТЕР:
Аймукатов А.Т. - «Ӛрлеу» БАҦО» АҚ филиалы Ақтӛбе облысы бойынша
педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты директорының
орынбасары, п.ғ.к.
Сибагатова Г.К. - Қҧдайберген Жҧбанов атындағы Ақтӛбе ӛңірлік мемлекеттік
университетінің доценті, п.ғ.к.
«Ӛрлеу» біліктілікті арттыру ҧлттық орталығы» АҚ филиалы Ақтӛбе
облысы бойынша ПҚ БАИ 17.10.2019 жылғы ғылыми кеңес мәжілісінің №36
хаттамасы шешімінің негізінде баспаға ҧсынылды.
Ермекова Н.Н.
Білім жҥйесі кітапханаларында жобалау әдістерін қолдану: әдістемелік
қҧрал/ Н.Н. Ермекова, А.М. Елеусизова, Г. Ш. Аманжолова.- Ақтӛбе: «Ӛрлеу»
БАҦО» АҚ Ақтӛбе облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің
біліктілігін арттыру институты, 2019.- 72 бет
ISBN 978-601-7954-31-4
Әдістемелік қҧралда білім беру жҥйесі кітапханаларында жобалау әдісін
қолдану, жоба қҧру механизмдері мен қҧжаттарды рәсімдеуге қойылатын неізгі
талаптар берілген. Ақтӛбе облысындағы білім беру кітапханалары
тәжірибесіндегі жобалар кӛрсетілген. Әдістемелік қҧрал жаңартылған білім
беру жағдайында кітапхана жҧмысын жаңа тәсілдерге бағдарлауда
кітапханашыларға, мҧғалімдерге, тәрбие жҧмысын ҧйымдастырушыларға
ҧсынылады.
ӘОЖ 373
КБЖ 74.268.1
ISBN 978-601-7954-31-4 «ӚРЛЕУ» БАҦО» АКЦИОНЕРЛІК ҚОҒАМЫ ФИЛИАЛЫ
АҚТӚБЕ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ
2 БІЛІКТІЛІГІН АРТТЫРУ ИНСТИТУТЫ, 2019
АЛҒЫ СӚЗ
Елімізде жҥргізіліп жатқан экономикалық, саяси және әлеуметтік
реформалар жағдайында оқырманның ӛскелең талабын қанағаттандыру, рухани
байлығын мен жалпы қабілетін дамыту және жоғары эстетикалық талғамын
қалыптастыру міндеттерін іске асыруда білім жҥйесі кітапханаларының алатын
орны ерекше.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында білім беру мазмҧнын жаңарту
жҧмыстары білім жҥйесі кітапханаларының жаңа тәсілдерге бағдарлау
маңыздылығын айқындап отыр. Ӛйткені кітапханалар қоғамдық сананы,
мәдениетті, адамдардың ӛмірге кӛзқарасын, мәдени-білім берушілік ортаны
қалыптастыруға және дамытуға елеулі әсер етеді. Бҥгінгі кітапхана – білім алу
және ақпараттарға негізделген, қазіргі қоғам ӛміріне ойдағыдай қатысу ҥшін ең
маңызды болып табылатын қолжетімді мәдени орталық, білім алушылардың
тҧлғалық әлеуметтенуі мен дамуы, рухани-адамгершілік, ақпараттық
мәдениетін қалыптастыруға мҥмкіндік береді.
Осындай кҥрделі міндеттер ақпараттық-кітапханалық қызметтерді
жетілдіру, жаңа әлеуметтік-мәдени жағдайларда кітапханалық қызмет тҥрлерін
жандандыру, қоғамға тиімділігі мен жаңа бағыттарын ашуды талап етеді. Бҧл
кітапхана қызметіне инновациялық технологиялар мен жаңа әдіс-тәсілдерді
қолдану, жаңа қызметтер мен ӛнімдер ҧсыну, ҥнемі жан-жақты жетілдіріп
отыру. Кітапханашының атқаратын қызметі заман талабына сай оқырмандарға
ӛркениетті қызмет кӛрсету, жаңа технологияларды кітапхана жҧмысында
кеңінен қолданып, кітапханалардан бҥгінгі қоғамның қажетті ақпарат орталығы
екендігін дәлелдеп, беделін кӛтеру.
Пайдаланушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған
кітапхана жҧмысының жаңа бағыттары мен формалары бар. Нарықтық
экономика жағдайында кітапхана жҧмысының нақты істерге негізделген
жобалау әдісі арқылы жҥргізу тиімді. Жобалау әдісі кітапханалардың
қоғамдағы беделін жақсарта отырып, жаңа жҧмыс бағыттарын дамытуға,
әлеуметтік-мәдени ӛзгерістерге жол ашады. Әдістемелік қҧралдың мақсаты –
қоғамдағы болып жатқан ӛзгерістерге сай білім жҥйесі кітапханалары жҧмысын
жаңа тәсілдерге бағдарлау, кітапханашылардың кәсіби біліктілігін арттыру, озық
тәжірибелерді тарату.
3
Кітапханалық жобалауды ҧйымдастыру мазмҧны мен қҧрылымы
Бҥгінгі таңда кітапхана қызметін жобалау әдісін қолдану – кітапхана
жҧмысының шығармашылық идеялары мен жоспарын жҥзеге асыруда, жҧмыс
нәтижесін бағалаудың сапалы критерийлерінің бірі болып табылады. Білім беру
ҧйымдары кітапханаларын дамытуда жобалауды жҥзеге асыру тәжірибеде әлі
де аз кездеседі, бҥгінде бҧл жҧмыс кітапханшыларды дамыту қызметі негізінен
әдістемелік семинарлар арқылы жҥргізіліп отыр. Соған байланысты,
кітапханшыларды жобалау қызметіне тарту олардың нақты іс-әрекетін жобалау
арқылы ӛз тәжірибелері негізінде жҥргізілуі тиіс. Осы орайда кітапханаларда
жаңа қҧзыреттілік нәтижелеріне сай мақсаттық-бағдарлы ӛзгерістерді жҥзеге
асыру ҥшін кітапханшылармен жобалау қызметін ҧйымдастыру қажеттілігі кҥн
тәртібіндегі ӛзекті мәселе болып отыр.
Жобалаудың ғылыми негізіне жоба, жобалау, жобалық, жобалаушылық
сияқты ҧғымнан туындайтын тҥсініктер алынады. Жобалау (орыс тілінде
«проектирование», латынның projektus)–алға қарай тастау, алға жҥру деген
тҥсінікті береді. Бҧл «жоспарлау, дайындау» сияқты мағынаны немесе
жоспардың жҥзеге асырылуын білдіреді. Бҧл әдіс кітапхана оқырмандарының
танымдық қызығушылығын арттырып, ақпараттық кеңістікте кітаптар мен
журналдардан ӛз бетімен жаңа білімді іздеп табу және оны еркін игеру, ойлау
қабілеті мен шығармашылық дағдыларын дамытады.
Жобалау типтері немесе салалары:
Мазмұны бойынша
ғылыми
технологиялық
ҧйымдастырушылық
экономикалық
білім беру
әлеуметтік (кӛбінесе кітапхана жобалары жатады)
аралас салалар, т.б.
Мәселелерді шешу мен мақсатына жету мерзіміне қарай:
қысқа мерзімді (1 жылға дейінгі жобалар)
орта мерзімді (3-5 жылға дейінгі бағдарламалар)
ҧзақ мерзімді (5-тен кӛп жылдарға созылатын тҧжырымдамалар)
Жобалау масштабтары бойынша:
моно – жобалау (бір мекемеге арналған дара жобалау)
мульти – жобалау (бірнеше дербес жобалардан тҧратын кешенді жобалау)
мега–жобалау (аймақ кітапханаларын дамытудың мақсатты бағдарлама-
лары, оның қҧрамына моно – жобалау да, мульти – жобалау да еніп кетеді).
Жобалау мақсаты мен міндеттеріне, жҧмыс бағытына қарай :
пилоттық
инвестициялық
инновациялық
ақпараттық
стратегиялық
4
экономикалық
әлеуметтік
білім беру
демалыс және ойын-сауық
Кітапханадағы жобалау әдістері – жаңа заман талабының басты
басымдығы, инновациялық менеджменттің негізгі қҧралы. Енді осы «жобалау»
ҧғымының білім беру кітапхаларына қатыстысын қарастырайық.
Ақпараттық жобалар – пайдаланушылардың қажеттілігіне сай
дайындалады. Кітапхана кез келген оқырманға қажетті ақпаратты, беруге,
таратуға және сақтауға бар кҥш-жігерін жҧмсай отырып, еркін қол жеткізуіне
мҥмкіндік береді.
Инновациялық жобалар – кітапхана жҧмысын жетілдіру мен дамытуға,
жаңашылдық пен ақпараттық жаңа технологияларды енгізуге, меңгертуге
арналады. Кітапхана жҧмысындағы инновациялық тәсілдер кӛпқырлы – бҧл
кітапхана ісіне жаңа ақпараттық технологияларды енгізу, жаңа қызмет тҥрлерін
ҧсыну, кітапхана қызметінің барлық бағытын модернизациялау: толықтыру,
қызмет кӛрсету, сақтау.
Әлеуметтік жобалар – әлеуметтік қажіттілікке сай, тартымылығы,
пайдалылығымен маңызды. Олар қоғамдағы жаңа әлеуметтік-экономикалық
ӛзгерістерге жҧртшылықтың бейімделуіне жағдай жасайды. Жҧртшылыққа
жағымды кітапхана имиджін қалыптасуына, беделінің артуына кӛмектеседі.
Демалыс және ойын-сауық жобалары – әлеуметтік-мәдени орта
жағдайында кітапханалардың жаңа рӛлін іздестіруге байланысты жҥзеге
асырылады. Мҧндай жобалар кітапханаларда білім беру мен демалысты
ҧйымдастыруға бағытталып, танымдық, білім берушілік іс-әрекетті дамытатын
алаң, кездесулер, кештер, пікірталастар ӛткізуге бағытталған орын бола алады.
Білім беру және біліктілікті арттыру жобалары – кітапхананың білім
беру функцияларын жҥзеге асыру аясында білім алушылардың білім мен
ақпараттың электрондық кӛздеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге
бағытталған, білім беру дерекқорларын, оның ішінде электрондық
тасымалдағыштармен қамтамасыз етуге, кітапхана мамандарының кәсіби
біліктілігін арттыруға бағытталады.
Осылайша, ақпараттық жоба - бҧл пайдаланушының қажеттіліктеріне
сәйкес жасалған жоба болса, инновациялық жоба - бҧл белгілі бір
жаңашылдықты, маңызды ӛзгерісті, қамтитын жоба, білім беру жобасы- білім
алуға, кез-келген білім, білік дағдыларын жетілдіруге; әлеуметтік жоба - белгілі
бір санаттағы адамдардың ӛмірін жақсартуға бағытталған; мәдени-бос уақыт
жобасы - әртҥрлі санаттағы оқырмандарға бос уақытты ҧйымдастыруға
бағытталған жоба бола отырып, кітапхана жҧмысының іс-тәжірибесі мәдени
функциясы негізінде сәтті ҧштасады. Келтірілген жобалардың жіктелуі тек
теория болып табылады. Алайда мҧның, маңызды практикалық аспектісі бар.
Бҧл жіктеу сипаттамалары әрбір кітапханаға қандай-да бір жобалау тҥрін
таңдауға басымдық беру мҥмкіндігін береді.
5
1.1 Мектеп кітапханаларында оқушылардың жас ерекшелігіне сай
жобалауды ҧйымдастыру
Мектепте білім беру негізінен ҥш сатыда жҥзеге асырылады: бастауыш
(мектеп жасына дейінгі, 1-4 сынып), негізгі (5-9 сынып) және жоғары (10-11
сынып) сатылар.
1-4 сыныптарда балаларға кітапханаға саяхат, кітапхана, оқу залы,
абонемент, оқырман ҧғымдарын, кітап қҧрылысын, кітапты таңдау, ―Сенің
алғашқы энциклопедияларың, сӛздіктерің және анықтамаларың», сӛздіктерден
іздеу дағдыларын қалыптастыратын сабақтар жҥргізу арқылы балалардың кітап
мазмҧнын талдау және бағалау дағдылары, әдебиетке деген қызығушылығы
мен оқу сауаттылығы қалыптасады.
Бастауыш мектепте оқушыларға қысқаша ғана тапсырмалар немесе шығар-
машылық тапсырмаға ҧқсайтын микро – жобалар беріледі. Шығармашылық
деп аталу себебі – жоба барысында оқушы қалыптасқан әдіспен орындауын
қажет етпейтін, дәстҥрден тыс, ой–қиялын қозғайтын жағдай туғызады. Бҧл
тапсырмалар жеке оқушыға, не шағын топтарға да берілуі мҥмкін. Осы
микрожобалар оқушының жекелік ерекшелігі, ой – қиялы шектелмейді, бірін–
бірі тыңдауға, бірлесіп оқуға, шешім қабылдауға мҥмкіндік жасалады.
Бастауыш мектепте қалыптасқан ӛзара қарым–қатынас, бірін–бірі тыңдау,
бірлесіп оқу, ҥйрену мәдениеті қалыптасуы, кейін негізгі мектепте жобалау
әрекетін жҥргізудің басты қҧралдары бола алады. Бастауыш мектепте жобалау
әрекеттерін пайдалану бала бойында жаңа сапаларды дамытып қана қоймай,
осы жаста ойын ҥстінде дамитын еркін ойлау, ой белсенділігі, елестету –
қиялдау қабілеттерінің сақталуына оң әсер етеді. Сондай–ақ, микрожоба бары-
сында олардың мінез–қҧлқында пайда болатын ӛз әрекетін ҧйымдастыру, ӛзін-
ӛзі басқара білу, ӛзгелермен санасу сияқты дағдылары да қалыптасатыны сӛзсіз.
Жобалау әрекетінің жасөспірімдер үшін маңыздылығы зор. Бҧл
жобалаудың басқа жастағы балалар ҥшін қажеттігі болмайды дегенді
білдірмейді. Жасӛспірім шақтағы жобалау осы кезеңдегі бала дамуының
психологиялық және әлеуметтік міндеттеріне сай келеді. Ал, білім беру
міндеттеріне келетін болсақ, жобалау әрекетін білім беру нәтижелеріне қол
жеткізу қҧралы ретінде қарастыру қажет.
Жоғарғы сыныптарда жобалау әрекеті оқу барысында ӛзінің мінез–
қҧлқын реттеу, ӛзіндік әрекетін басқару қҧралына айналады. Оқушылар
жобалау әрекеті арқылы жоғары сыныпта ӛзінің білім алу траекториясын
таңдауға жауапкершілікпен, саналы тҥрде келуіне жағдай жасайды және ӛзінің
оқу әрекеттері мен әлеуметтік қызметтерін басқаруға қабілеттілігіне айналады.
Жоғары сынып оқушылары ҥшін жобалау әрекеті қызметтік рӛл де
атқарады, яғни оқушылар жобаны жҥзеге асыруда қалыптасқан тәжірибелері
мен қабілеттерін оқу әрекетінде, қарым–қатынаста, ақпаратпен жҧмыс жасауда,
мәселені шешуде, шешім қабылдауда пайдалана алады.
Жоба жасау барысында оқушылар тӛмендегі жҧмыстарды орындайды:
- тақырып таңдайды;
- жҧмысты орындау жолдарын таңдайды;
6
- жҧмыстарды орындаудың бірнеше әрекеттерін жоспарлайды;
- жоба ӛнімін жасайды;
-қорытынды ӛнімнің нәтижелерін кӛрсетудің тҥрлерін анықтайды.
Жобалау әрекетін ҧйымдастыру–оқушылардың ӛзара ынтымақтастықта
бірлескен іс-әрекетін, қатынасын дамытуға негіз болады. Ӛйткені, жоба идеясы
оларды біріктіреді. Міндеттерді ӛзара бӛлісуге, мазмҧн–мағынасы бар жҧмыс
атқаруға ықпал етеді. Жобаны жҥзеге асыру мерзімі оның мазмҧны мен мақса-
тына байланысты. Ал жобалық жҧмыс барысында коммуникациялық қатынас-
тарды қалыптастыру 2 аптадан бір айға дейінгі мерзімде мҥмкін болады.
1.2. Мектеп кітапханаларында жобалау жҧмыстарды бағалау ҥлгісі
Мектеп кітапханаларындағы жобаларды бағалаудың нақты нормативтік
сипаты болмайды. Соған орай жобаның нәтижелері оның мақсатына қанша-
лықты сәйкестігі бағаланады. Ал жобалаудың мақсаттары бірдей болмайды, сол
себепті бағалау критерийлері ҥнемі ӛзгеріп, қойылатын талаптары ӛлшеуге
сәйкестендіріліп отырады. Мысалы жобаға бір емес, бірнеше баға беруге
болады: топтың бірлескен жҧмыс деңгейі; жобаның идеясының ӛзектілігі; оның
жҥзеге асыру тиімділігі, сәтті жасалған презентация, т.б.
Тӛменде жобаларды бағалаудың өлшемдерін ҧсынамыз:
1. Жобаның барлық кезеңдерін орындаудағы ӛз бетіндік жҧмыс жасау
дәрежесі:
2. Оқушылардың топтық жҧмысқа араласу және ӛз рӛлдерін орындау
дәрежесі;
3. Жалпы мектепте алған білім, білік, дағдыларын пайдалана алу дәрежесі,
дҥниетанымы;
4. Жобаны орындауда пайдаланылған жаңа ақпараттар саны;
5. Пайдаланылған ақпараттың мәнін тҥсіну дәрежесі;
6. Қолданып отырған әдістердің кҥрделілігі және оны игеру деңгейі;
7. Мәселені шешу идеясы мен шешу жолдарының жаңалықтың тың болу
дәрежесі;
8. Жобаның мәселесін анықтау мақсатын қою және оның мәнін тҥсіну
деңгейі;
9. Презентацияны, жазбаша есепті дайындау, ҧйымдастыру және ӛткізу
дәрежесі, оның барысында кӛрнекі қҧралдарды пайдалану деңгейі;
10. Ӛз ойын толық жеткізіп, рефлексия жасай білу деңгейі. Әрине, бҧл
критерийлер ӛте ауқымды, оларды жоғары сынып оқушыларына арналған деуге
болады. Сондықтан, әр жобаның кӛлеміне, мерзіміне, мақсатына сай ӛзіне тән
критерийлер (бағалау ӛлшемдері) жасалуы тиіс. Аталған ӛлшемдерді қҧрастыру
жобалау басталмас бҧрын, оның міндеттерін анықтау барысында жасалған
дҧрыс. Ӛйткені, біріншіден оқушылар бағалау ӛлшемдері белгіленгеннен соң
жобаны орындау жоспарын соған сай қҧрастырып ҥйренуі тиіс. Жоспар қҧруда
олар кейін бағаланатын ӛлшемдерді ескере отырып, қай жеріне қалай кӛңіл
аудару қажеттігін тҥсінеді.
7
Жобалау жҧмысына қатысу, бағалау ӛлшемдерін жасау, оны орындауға
ҥйрену оқушылардың танымдық, шығармашылық мҥмкіндіктерін жҥзеге
асыруға, оқу мотивациясын арттыруға, интеллектуалдық қабілеттерін дамытуға
ықпал етеді, ӛз бетімен жҧмыс істеу, жоспарлау, шешім қабылдау, нәтижені
бағалау дағдыларын қалыптастырады.
2. ЖОБАНЫ ДАЙЫНДАУ ЖӘНЕ ҚҦРАСТЫРУ
Жағдайды талдау және жоба идеясын қалыптастыру
Жоба қҧрастырғанда ҧйымдастырушылар екі мәселеге кӛңіл қоюы керек:
1) жобалау қызметін ҧйымдастыру – орындалатын жобаның мазмҧны мен оған
қажетті ресурстары 2) кҥтілетін нәтижелер жҥйенің ӛзін дамытуы. Тәжірибе
кӛрсетіп отырғандай, жобалау әрекетін ҧйымдастыру бірнеше деңгейден:
жобалау тҧжырымдамасын жасау, оның мазмҧндық және ҥдерістік қызметтерін
қҧрастыру және орындаудан тҧрады.
Оның негізгі белгілері:
− мәселенің нақты және кешенді қойылуы;
− кҥнделікті атқаратын қызметтен бӛлек шектелуі;
− айқын мақсаты болуы;
− ресурстардың нақты жоспарлануы;
− уақыттың (жобаның басталуы мен аяқталуы) дәл кӛрсетілуі;
− ішкі ҧйымдастырылу тҥрінің белгіленуі;
− кімге арналғанының белгіленуі;
− нәтижелердің тиімділігін нақты тексеру ӛлшемдерінің болуы.
Жоба жетекшілері мен қҧрастырушылар жобалауды алдында тӛмендегі
қҧрылым бойынша даярлық жҧмыстарын жҥргізулері (жобалаушы тарапынан)
қажет:
Жобалау қандай ниетпен, не ҥшін жҥзеге асырылуы тиіс?
Кҥтілетін нәтиже кім ҥшін және қаншалықты маңызды?
Қай жерде, қайда жҥзеге асырылады?
Кім оны жҥзеге асырады?
Жҥзеге асыру жолдары қандай?
Қандай мерзімде жҥзеге асырылады?
Қандай ресурстар мен қаржы қажет болады?
Жобаны құрастыру:
Бҧл жҧмыс 2 кезеңнен тҧрады:
Жобаны жоспарлау
жоба тобын қҧру
нақты жҧмыс жоспарын қҧру
жоспардың барлық бӛлімдерін жҥзеге асыру мақсатында жҧмыс кестесін
қҧрастыру
Жоба қҧжаттарын рәсімдеу
Титул парағы:
жҧмыс орындалған ҧйымның толық атауы, қаласы, оқу орны;
8
автордың (біріккен автордың) тегі, аты;
жҧмыстың атауы;
жҧмыстың дайындалған бағыты, секциясы;
жетекшінің тегі, аты, әкесінің аты;
қаласы, жылы.
Түйіндемесі: Бҧл жобалар ҥшін де немесе жобалық ҧсыныстар ҥшін де
міндетті бӛлім, ӛйткені, онда жобаның атауы нақтыланады, мәні тҥсіндіріледі.
Тҥйіндеме қысқа, айқын және нақты болуы тиіс, ол әдетте жазбаша мәтіннің
мҧқабасы сипатында беріледі. Жарты немесе 1 бет болады.
Кіріспе: (жағдайды талдау, проблема қою);
Жобаны жҥзеге асырудың кҥнтізбелік жоспары мен кезеңдері.
Жоба проблемасы: Бҧл бӛлімде жоба жасауға не себеп болды, жоба
қажеттілігі, жоба қандай мәселелерді шешеді, мәселенің себебі неде екендігі
жазылады.
Мақсаты мен міндеттері: Жобаның орындалу нәтижесі туралы тҥсінік
береді. Мақсат – мәселенің мәнін кӛрсетеді. Міндеттері – мақсатқа жету ҥшін
жасалатын нақты шараларды қҧрайды.
Мақсатқа жету мен мәселелерді шешу жолдары/әдістері: Белгіленген
нәтижеге жету және проблемаларды шешу ҥшін орындалуы керек іс-әрекеттер
мен шараларды кӛрсетеді. Мектеп кітапханасындағы оқу жҧмысының әдістері
мен формалары жеке немесе бҧқаралық ретінде мынадай, ҧсыныс сҧхбаттар,
кітап кӛрмелері, оқыған кітаптары туралы әңгіме, оқыған кітаптары мен
мақалаларын талқылау, әдебиеттерге шолу, анықтамалықтар, оқырмандар
конференциялары, кеңестер, ауызша журналдар, әдеби ойындар, таныстырулар.
Күтілетін нәтижелер: Бҧл бӛлім жоба мақсатына жетті ме, жоба
орындалуы процесін қалай бақыланады деген сауалдарға жауап береді. Жобаны
орындалуы нәтижесінде алынған сандық кӛрсеткіштер кӛрсетілуі қажет.
Жоба туралы ақпараттар тарату: жоба жҧмыстары мен нәтижелері
туралы ақпараттарды тарату жолдары беріледі. Қалай таратады, кімге таратады.
Жобаның күнтізбелік жоспары: Жобаны орындауға бағытталған жоспар
бойынша іс-шаралар, нақты мерзімі, орындауға жауаптылар, кҥтілетін
нәтижелері туралы мәліметтер.
Жобаны орындаушылар: Жобаны орындаушылар туралы мәліметтер.
Қосымшалар: Жоба тақырыбына қатысты ағымдағы ақпараттық
материалдар, баспасӛз релиздері, басылып шыққан мақалалар, жылдық жоспар,
статистикалық есептер жобаға қатысты) материалдар беріледі.
2.1 Жобаның мазмҧны бойынша жҧмыстар:
ТИТУЛ ПАРАҒЫ
Жобаның визиттік картасы ретінде қызмет атқарады. Бір бетке жоба
туралы қажетті ақпараттар толтырылады.
Жобаның атауы оның мазмҧнын, мақсаты мен міндетін, негізгі идеясын
барынша айқын білдіретіндей болғаны жӛн. Жобаның аталуынан оны кім, нені
және қалай жҥзеге асыратыны кӛрініп тҧруы тиіс. Сонымен қатар, жобаның
9
атында ешқандай артық сӛз де болмағаны орынды. Жобаның аталуына кӛңіл
аудару аса маңызды, ӛйткені оның нақты болуы және мақсатқа сай болуы
жобаға қажетті адамдардың назарын аударта алады.
Жобаның орындалу мерзімі: жобаның басталуы мен аяқталу мерзімі
жазылады.
Жобаны орындаушылар: Жобаны орындаушы мекеме атауы, мекенжайы,
байланыс телефондары мәліметтер жазылады.
ЖОБА ТҤЙІНДЕМЕСІ
Бҧл жобалар ҥшін де немесе жобалық ҧсыныстар ҥшін де міндетті бӛлім,
ӛйткені, онда жобаның атауы нақтыланады, мәні тҥсіндіріледі. Тҥйіндеме
қысқа, айқын және нақты болуы тиіс, ол әдетте жазбаша мәтіннің мҧқабасы
сипатында беріледі. Онда авторлар туралы мәлімет, жобаның мақсат-міндеттері
беріледі.
КІРІСПЕ БӚЛІМІ (екі беттен артық емес) жағдайды талдау, мәселе қою.
Бҧл бӛлімде жобалау нысаны туралы жалпы баяндаудан бастап, жҧмыстың
орындалатын әрбір нақты қадамдары кӛрсетіледі. Жағдайды талдау мен мәселе
қою арқылы жобаның мақсат–міндеттері нақтыланады, ресурстарға баға
беріледі.
ЖОБА ПРОБЛЕМАСЫНЫҢ БАЯНДАЛУЫ НЕМЕСЕ
СИПАТТАМАСЫ
Бҧл бӛлімде жобаны әзірлеуге себеп болған проблемасы, бҧл жобаның
кімге және неге қажет екенін жазылады. Жоба проблемасы әлеуметтік маңызы
бар, ӛзекті болуы қажет. Қажетті нәтижеге қол жеткізу ҥшін жоба
тақырыбының маңыздылығын шамалы арттыруға болады. Жобада келтірілген
проблемадан мақсат, міндеттер туындайды.
Бұл бөлімде мыналар қажетті
Проблеманы нақты анықтау;
Проблема себебін анықтау;
Проблеманы талдау сенімді болуы керек: нақты негізделген ақпараттар,
статистикалық мәліметтер, БАҚ басылып шыққан басылымдар.
ЖОБА МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
Мақсат - жобаның қалай жҥзеге асқандығының соңғы нәтижесі. Мақсат -
жобалаудағы іс-әрекеттер қандай мақсатты орындауға бағытталған? Мақсатқа
қол жеткізген жағдайда кімдер ҧтады? Жобада орындалатын әрекеттер
қалыптасқан жағдайды қалай ӛзгертеді? Деген сҧрақтарға жауап беретін
ӛзгерістер. Мақсат бір нәрсені дамытуға, жағдайды жақсартуға қолдау
кӛрсетуге, кӛмек беруге бағытталады.
Міндеттер – мақсаттың орындалуына жасалатын шаралар. Міндеттер
нақты болуы керек. Міндеттер нақты іс-әрекеттер мен нәтижеге қол жеткізуге
бағытталады.
Мысалы: «Оқы, талқыла, суретте» жобасы
Жоба мақсаты: Оқырмандардың кітапқа деген қызығушылығын
дҥниетанымын арттыру, эстетикалық талғамдарын кеңейту, кӛркемсӛз бен
табиғаттың ҥндестігін сезіндіру арқылы шығармашылық әлеуеттерін ашу,
танымдық белсенділіктерін арттыру.
10
Жобаның міндеттері:
Кітап оқуды ілгерілету;
Ой-ӛрісін кеңейтіп, пікірін жеткізіп, ӛз ойын дәлелдей алуға мҥмкіндік
туғызу;
Оқырмандарға оқыған кітаптарын талқылауға арналған шаралар
ҧйымдастыру;
Сурет салу арқылы эстетикалық талғамдарын қалыптастыру;
Қордағы әдебиеттерді насихаттау.
Күтілетін нәтижелер
Мақсатқа жету - жобаның аяқталуын білдіреді. Жоба нәтижесі
міндеттердің орындалуы болып табылады. Алынған нәтиже негізінен сандық
және сапалық кӛрсеткіштерден тҧрады.
Келесі сҧрақтар нәтижені сипаттауға кӛмектеседі:
Қанша шара ӛткізіледі;
Әрбір шараға қанша адам қатысады;
Жоба жҧмысы бойынша қанша еріктілер тартылады;
Қандай ақпараттық ресурстар қолданылады т.б.
Сандық нәтижелер- нақты кӛрсетілген қызмет саны, шараға қатысушылар
саны, нақты кӛрсетілген кӛмек, басылып шыққан қҧралдар саны.
Сапалық нәтижесі (не ӛзгерді?) – ӛткізілген шаралар, кӛрсетілген кӛмектер
т.б. нәтижесінде болған жағымды ӛзгерістерден тҧрады. Қол жеткізген барлық
нәтижені, соның ішінде маңыздырағын жазған дҧрыс.
ЖОБА ТУРАЛЫ АҚПАРАТТАРДЫ ТАРАТУ
Жоба жҧмыстары мен нәтижелері туралы ақпараттарды БАҚ, әлеуметтік
желілерге, интернет-ресурстарды пайдаланып ақпараттық хабарламалар
арқылы таратуға, журналистерді шақырып шаралар ӛткізуге болады. Ол ҥшін
алдын-ала баспасӛз релиздерін әзірлеп қойған дҧрыс.
ЖОБАНЫҢ КҤНТІЗБЕЛІК ЖОСПАРЫ Жобаның кҥнтізбелік жоспары
– жоба мақсаты мен міндеттерін орындауға қажетті іс-шаралардан қҧралады.
Кҥнтізбелік жоспардың ҥлгісі
№ Ӛткізілетін Орындалу Жауаптылар Кҥтілетін нәтиже
шаралар мерзімі
1 Жоғары сы- қазан Елеусизова А. Мектепке еріктілер тобын қҧру
нып оқушыла- туралы ақпарат жарияланды.
рын еріктілер 9,10,11 сынып оқушыларына жоба
тобына тарту презентациясы ӛтті.
2 Еріктілерді Желтоқсан- Елеусизова А. Тренинг тақырыптары: Әлеумет-
даярлауға қаңтар Мектеп тік жобалар әзірлеу, командамен
тренингтер психологы жҧмыс, кӛшбасшылық шеберлік,
ӛткізу қарым-қатынас дағдылары.
ЖОБАНЫҢ АЯҚТАЛУЫ, ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
Жобада қойылған мақсат–міндеттердің тҥпкі нәтижесіне жету кезеңі. Осы
кезеңдегі негізгі жұмыс мазмұны:
Жобаны қорытындылау, бағалау;
Ақпараттық есебін жасау. 11
Жоба есебі жоба бӛлімдері бойынша жасалады.
Жоба авторлары ҥшін жобаның қаншалықты ӛміршең болатыны, одан әрі
тиімділігінің сақталуы, ӛзекті болуы - маңызды мәселелердің бірі. Жобаның
ӛміршеңдігі одан қоғам сҧранысына сай, қажеттілігімен ӛлшенеді. Жобалардың
қҧрылымы талаптарға сай ӛзгеріп отырады. Жобаның жалпы схемасын
ҧсынамыз.
Жоба схемасы:
Титул парағы Жобаның қысқаша мазмҧны (аннотация)
Кіріспе Проблемасы
Жоба мақсаты Жоба міндеті
Жобаға қатысушылар Жоба мазмҧны (әдістері)
Кҥтілетін нәтиже Даму перспективалары
Қосымшалар.
3. БІЛІМ БЕРУ ҦЙЫМДАРЫ КІТАПХАНАЛАРЫ БАСШЫЛЫҚА
АЛАТЫН ЕЛІМІЗДЕГІ КІТАПХАНА ЖОБАЛАРЫ
Қазақстанда республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясы ҚР Мәдениет
министрлігінің қолдауымен ҚР Ҧлттық академиялық кітапханасы мен ҚР
Кітапханашылар Ассоциациясы бастамасымен 2007 жылдан бастап ӛткізіліп
келеді. Акцияның мақсаты – ҧлттық әдебиетіміздегі ең ҥздік деген туындыны
оқу және насихаттау, оқу ісін ілгерілету, рухани мҧрамызды сақтау, сондай-ақ
жастарды отаншылдыққа әрі ӛнегелілікке тәрбиелеу. Сонымен қатар, акция
қоғамның отандық әдебиетке, оның ішінде классикаға, қазіргі әдебиет пен
поэзияға деген қызығушылығын одан әрі қарай жоғарылауына мҥмкіндік
береді. http://nabrk.kz/home/projects/actionref.
Осы акция аясында «Ӛрлеу» БАҦО» АҚ Ақтӛбе филиалы кітапханасында
«Бір институт – бір кітап» жобасы жҥзеге асырылуда. Жоба мақсаты – ҧлттық
дәстҥрлер аясында халықтың әдеби мҧраларымен сабақтастырылған
қҧндылықтарды зерттеу және шығарманың кӛркемдік қасиетін анықтау. Ай
сайын бір шығарма оқуға ҧсынылады (http://www.aktobe-orleu.kz/
index.php/kz/zha-aly-tar/1908-bir-kitap-birtop-aktsiyasynda).
Хромтау қаласы, №6 Хромтау гимназиясының кітапханасының тоқсан
сайын «Бір класс – бір ертегі», «Бір класс - бір әңгіме», «Бір класс - бір повесть,
бір роман» жобаларын айта кетуге болады (1-қосымша). С.Бәйішев атындағы
Ақтӛбе облыстық әмбебап-ғылыми кітапханасының "Кітапхана эфирде", «О
книгах и не только», "Литература без границ", «Кітаптан алған әсерім», «Тарих
естелігі-ҧрпақтар сабақтастығы» жобалары мемлекеттік тіліміз бен әдебиетіміз-
ді, мәдениетімізді, қазақи рухымызды жаңғырту, ҧлт руханиятының мәртебесін
кӛтеруге бағытталған. http://baishev.kz/index.php?option=com_content&view=
category&layout=blog&id=74&Itemid=301&lang=kz#.
Ақтӛбе облыстық Н.Байғанин атындағы балалар кітапханасының «Оқитын
ӛлке», «Оқы, Ақтӛбелік ӛренім» жобалары ӛскелең ҧрпақтың талаптарын қана-
ғаттандыру, рухани байлығы мен жалпы қабілетін дамыту тҧрғысында қосар
12
ҥлесі бар. «Оқы, Ақтӛбелік ӛренім» оқу марафоны жобасы аясында Хромтау
қаласы, №6 Хромтау гимназиясының кітапхана меңгерушісі Ә. Елеусизованың
«Оқитын бала-ҧлтымыздың болашағы» жобасын ҧсынамыз (1-қосымша).
С.Жиенбаев атындағы облыстық жасӛспірімдер кітапханасының
"Шапағат" кітапханалық қайырымдылық ӛлкетану жобасының мақсаты -
мҥмкіншілігі шектеулі жасӛспірімдердің интеллектуалды демалысына кӛмек
беру, әлеуметтік бейімделуіне жәрдем беру, оларды ӛздерін осы қоғамның бір
мҥшесі екендігін сезіндіру, тҥрлі іс-шаралар ҧйымдастыра отырып,
шығармашылық қабілетін дамыту, психологиялық қолдау. "Кітапхана -
жастардың мәдени-демалыс орталығы" жобасы - жастар мен жасӛспірімдердің
демалысын тиімді пайдалану, салауатты ӛмірге тарту. http://www.aktobeoub.
kz/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=70&lang=ru.
Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Рухани жаңғыру - болашаққа бағдар» бағдар-
ламалық мақаласы аясындағы «Кітап – білім бҧлағы» базалық жобасының
мақсаты: кітап оқуды мәдениеттің маңызды элементі және жастардың интел-
лектуалдық әлеуетін кӛтеру, ҧлттың бәсекеге қабілеттілігін, шығармашылық
және әлеуметтік белсенділігін арттыру қҧралы ретінде, бҥкіләлемдік жағдай
жасау. Бағдарламаны жҥзеге асыру аясында Хромтау қаласы, №6 Хромтау гим-
назиясының кітапханасының «Сен оқитын 100 кітап», «Сен- қазақсың» ҧлттық
тәрбие бағытындағы кітапханалық жобаларын ҧсынамыз (2,3-қосымша).
Білім беру ҧйымдары кітапханалары ӛз заманының даму деңгейінде болып,
оқу ордасының ӛркендеуімен қалыптасуы, оның балалар мен жасӛспірімдерге
тәрбие беру мен оқытуда ҥлкен кӛмек беруі керек. Жасӛспірімдермен жҧмыс
жасай отырып, олардың кітапханаға деген қҧрметі мен сҥйіспеншілігін
қалыптастыру, кітаптармен жҧмыс жасауға ҥйрету – кітапхана қызметінің
негізгі міндеттерінің бірі. Осы орайда оқушылардың интеллектуалдық әлеуетін,
ғылыми зерттеу ізденушілік қабілетін арттыруда Шалқар қаласы № 2 мектеп-
гимназия кітапхана меңгерушісі, жоғары санатты Г.Ш. Аманжолованың
жетекшілігімен «Оқушылардың кітап оқуға қызығушылығын арттырудың
жолдары», «Кітапқҧмарлық қасиетпен ғаламдық кӛкжиекке», «Ақтӛбем-алтын
аймағым, Жҧлдыздай жанып жайнағын!» жобалары республикалық, облыстық
ғылыми жоба конкурстарында жҥлделі орындар алды. 4,5,6 –қосымшалар.
Кітапханада оқушылар қазіргі таңдағы жаңашыл ғылыми қағидаларға сай
зерттеушілік жҧмыстардың алғашқы алғышарттары мен рәсімдеу, дайындау
негіздерін ҥйреніп шығады:
а) ғылыми және теориялық әдебиеттермен жҧмыс жасау;
ә) кітапханада жҧмыс жасау жолдары;
б) ғылыми жҧмыс жазу барысында библиографиялық ақпаратқа тиісті
мәселелерді меңгерту;
в) ғылыми жҧмысқа қажет материалдарды меңгерту мен жинау, жҥйелеу
жҧмыстарына бағыт беру;
г) оқушылардың бойына ізденушілік, ғылыми және зерттеушілік
қасиеттерді қалыптастыру.
«Нҧр Отан» партиясының «Қазіргі заманғы білім беру орталықтары»
жобасы «Ӛрлеу» БАҦО» АҚ Ақтӛбе филиалы кітапханасында Со-working
13
орталығы ашылды. Бҧл орталық келушілерге қолайлы орта, жайлылық пен
емін-еркін сҧхбаттасу, шығармашылық және ғылыми әлеуетін іске асыратын
коммуникативтік алаң деп айтуға болады.
Co-working орталығында демалуға арналған қажетті жиһаз, заманауи жаб-
дықталған кітапхана, жаңа модификациялы интернетке қосылған компьютер-
лер, ноутбуктар, планшеттер, Wi-Fi желісі, интерактивті тақта, сандық QR
кітапханасының оқу ресурстарын пайдалану, «Arduino», «Лего» робоконструк-
торларымен жҧмыс жасау мҥмкіндігі және Монтессори студиясы бар. Мҧнда
педагогтерге ғана емес, сондай-ақ, ата-анаға да балаларға білім беру, тәрбиелеу
және дамыту мәселелері бойынша тиімді психологиялық-педагогикалық кеңес
беруге арналған қолайлы орта ҧйымдастырылған. Co-working орталығы жҧмы-
сының негізгі басымдық бағыттары: белгілі бір ӛмірлік жағдайлар мен пробле-
маларды шешудегі бірлескен ізденістер, институттың сертификатталған тренер-
лерінің балаларды, «ерекше балаларды», соның ішінде мҥмкіндігі шектеулі ба-
лаларды дамытуға әдістемелік қолдау кӛрсету. http://aktobe-orleu.kz/index.php/
kz/arhive-kz/blog-2-columns/4770-co-working-ortaly-balalardy-biriktiredi
Co-working орталығында ҥнемі кестеге сәйкес сурет салу, балаларға арнал-
ған математика, ағылшын тілі, аппликация, қоршаған ортамен байланыс, шы-
ғармашылық шеберхана, спорттық ойындар бойынша сабақтар ӛтеді. Барлық
сабақтар жҥйелі тҥрде балалардың негізгі дағдысы мен шеберлігін дамытуға,
сондай-ақ логикасына, есте сақтау, кӛркемдік талғамының қалыптасуына, ере-
сектер мен қҧрбыларымен қарым-қатынас жасауға бағытталған. (6-қосымша)
Кітап оқу мен кітапханаларды қолдау – қоғам дамуының басым міндет-
терінің бірі. Қазір адамдар ҥйлеріндегі жеке кітапханаларындағы кітаптарды
қайда апарып тапсыруға болатынын білмейді. Осы мақсатта институт
кітапханасының «Кітапханаға кітап сыйла!» жобасы жҥзеге асырылуда. Ай
сайын ӛтіп тҧратын акцияға келіп тҥскен кітаптар облысымыздағы жаңадан
ашылған мектептерге табысталады. http://www.aktobe-orleu.kz/index.php/kz/zha-
aly-tar/1849-aktsiya-podari-biblioteke-knigu-prodolzhaetsya-2
Жыл бойына буккроссинг акциясы ӛтіп тҧрады. Институт қызметкерлері
мен курс тыңдаушылары ҥнемі қатысып отырады. Олар ӛздері оқыған кітабын
ортаға қойып, басқа оқырманның оқуына мҥмкіндік бермек. "Оқып болсаң,
досыңа бер" қағидасын ҧстанған оқырмандар ҥйлерінен кӛркем әдебиет, тарихи
кітаптармен қоса ғылыми-танымдық басылымдарды әкеліп береді.
«Кәсіби шеберлікті арттыру сайыстары» жобасы. Бҧл жобаның мақсаты -
кітапханашылардың іске асырылмаған кәсіби және жеке қабілеттерін қозғай
отырып, талантты қызметкерлерді анықтау және олардың шығармашылық
белсенділігін арттыру. Мҧндай жобалардың мәні жергілікті интеллегенция мен
бірлестіктерді біріктіру, жергілікті атқарушы органдардың назарын кітапхана
жҧмысына аударту. http://www.aktobe-orleu.kz/index.php/kz/fajldar-m-ra-aty/zha-
aly-tar/2412-otsenena-deyatelnost-bibliotekarej-2
14
1-қосымша
Жоба атауы: Оқитын бала - ҧлтымыздың болашағы
(№6 Хромтау гимназиясының кітапханасының тәжірибесінен)
Аннотация
Қазіргі қоғам ӛмірінде кітап пен кітап оқу ҧстанымын нығайту, кітап оқу
мәдениетін қалыптастыру әлеуметтік қажеттілік болып отыр. Аталған
әлеуметтік маңызды мәселе ескерілген «Оқитын бала - ҧлтымыздың болашағы»
тақырыбындағы кітапханалық жобаның мақсаты: ғылым мен техника қауырт
дамыған, оқушылардың жаппай компьютерлік технологиямен әуестенуі
кезеңінде рухани мҧраттар мен қҧндылықтарды насихаттау және кітап оқуға
деген қызығушылықты арттыру, тҧрақты, жҥйелі оқитын оқырмандарды
тәрбиелеу.
Жоба бір оқу жылы мерзіміне арналған. 3 кезеңнен тҧрады.
Бірінші кезеңде жоба тақырыбы белгіленіп, теориялық және практикалық
негіздері анықталды.
Екінші кезеңде оқушылардың оқырмандық сауаттылығын, оқу
мәдениетінің деңгейін анықтауға байланысты оқырман формулярлары
зерделенді. Оқырман формуляры бойынша сараптама жасалды. Оқу мәдениетін
кӛтеруге бағытталған іс-шаралар ҧйымдастырылды.
Ҥшінші кезеңде жҧмыстар қорытындыланып, ҧсыныстар берілді.
Жоба барысында жинақтау, салыстыру, талдау, фото суреттерге тҥсіру
сияқты зерттеу әдістері қолданылды.
Мен сендерді Интернет алмастыра алмайтын белсенді тҥрде жан-жақты
дамуға, спортпен, ӛнермен айналысуға, шет тілдерді ҥйренуге, отандық және
әлемдік әдебиеттің терең мұраларын танып-білуге шақырамын…
Н.Ә.Назарбаев
«Қазақстан білім қоғамы жолында» атты интерактивті дәрісінен
Ӛзектілігі мен әлеуметтік маңыздылығы:
Қазіргі қоғам ӛмірінде кітап пен кітап оқу ҧстанымын нығайту, кітап оқу
мәдениетін қалыптастыру әлеуметтік қажеттілік болып отыр. ХХІ ғасыр
толассыз ақпарат ғасыры, соған сәйкес озық технологияның ӛрлеп тҧрған
заманы. Кітаптан басқа ақпарат кӛздерінің кӛбеюі, әрине кітаптың оқылуына ӛз
әсерін тигізбей жатқан жоқ. Бҥгінгі оқырман ғаламтордағы немесе кітапханашы
ҧсынған дайын ақпаратты алып кетуге асығып тҧратыны жасырын емес.
Кітаптың біз ҥшін қадір-қасиеті қандай? Интернет ресурстары жедел дамып
жатқанда, кітаптың тағдыры не болмақ? Оқырман талғамы, әдебі қай шамада
қалмақ? Бҥгінгі қоғамды алаңдатып отырған мәселенің ӛзегі – кітап, оның
сӛредегі орны.
Интернет келгелі қазақ қоғамы, әсіресе, қазақ жастары білім мен
ақпараттың арасын шатастырып алды. Тіпті, қызды-қыздымен «кітап не
керек?» – деген пікірлер де айтылып қалады. Ақпарат – білім емес. Білім деген
қорытылған ой, толғағы піскен, тҧжырымы мен талдауы келіскен дҥние. Міне,
біз осындай білім қҧндылығынан айырылмауымыз керек. Жазылған, хатталған,
тасқа басылған, кітапқа тҥскен нәрсе мәңгілік қҧндылығын жоймайды. Кітап
15
мәдениеті– бҥгін-ертең ҧмытыла салатын, жойыла салатын қҧндылық емес.
Оның мәдени-жәдігер, рухани ӛнім ретіндегі бағасы ешқашан тӛмендемейді.
Кітап қағазының иісін сезіне отырып, кітап оқу ләззатын ештеңе алмастыра
алмайтынын терең тҥсінетін оқырмандарды қалыптастыру, ӛскелең ҧрпақтың
талаптарын қанағаттандыру, рухани байлығы мен жалпы қабілетін дамыту
тҧрғысында мектеп кітапханасының қосар ҥлесі бар. Оқушыға әдебиет таңдау,
оқырмандық қызығушылығын кеңейту, оқуға, дҥниені тануға қозғау салу-
мектеп кітапханасының басты міндеті.
Мектеп кітапханасы – оқушының еркін даму аумағы, жеке тҧлғаның
«рухани жедел жәрдемі», рухани жан-дҥниесінің емшісі.
Мақсаты:
Ғылым мен техника қауырт дамыған, оқушылардың жаппай компьютерлік
технологиямен әуестенуі кезеңінде рухани мҧраттар мен қҧндылықтарды
насихаттау және кітап оқуға деген қызығушылықты арттыру, тҧрақты, жҥйелі
оқитын оқырмандарды тәрбиелеу.
Міндеттері:
- Әлеуеті биік, мәдениеті жоғары тҧлға қалыптастыру;
- Сӛйлеу мәдениетінің деңгейін арттыру, классикалық әдеби тілді
ҥйренуіне, сӛздік қорын тҧрақты толықтыруға және байытуға жол ашу;
- ҧ лттық және әлемдік әдебиетке деген қызығушылығын арттыру;
- Жҥйелі, шығармашылық кітап оқуға баулу ортасын қалыптастыру;
- Оқушылардың кітап пен кітап оқуға қҧрметпен қарауын нығайту;
- ӛмір тәжірибесінде және мектеп оқуында табыстылық негізі ретінде, ӛзін-
ӛзі жҥзеге асыру мен рухани дамуының қҧралы ретінде, қоршаған ортамен
белсенді ӛзара әрекеттесудің, рухани салада рақаттану тәсілі ретінде кітап оқу
қҧндылығына сенімділікті қалыптастыру.
- «Кітапханашы-оқушы-мҧғалім-ата-ана» шығармашылық ынтымақтастық-
ты ҧйымдастыру.
Жобаны жҥзеге асыру мерзімі, кезеңдері: 2016-2017 оқу жылы
Бірінші кезең: жоба тақырыбы белгіленіп, теориялық және практикалық
негіздері анықталады.
Екінші кезең: Оқушылардың оқырмандық сауаттылығын, оқу
мәдениетінің деңгейін анықтау. Оқырман формуляры бойынша сараптама
жҥргізу. Оқу мәдениетін кӛтеруге бағытталған іс-шаралар ҧйымдастыру.
Ҥшінші кезең: Қорытынды жасау. Ҧсыныстар беру.
Кҥтілетін нәтижелер:
- кітап оқуды ҧнататындар ақпараттық кеңістікте білім-білігімен ӛздерін
еркін сезініп, еркін ой қорыта алады.
- кітап оқитын оқырман, кӛрермен, тыңдаушы ретінде де анағҧрлым
сауатты.
- сӛйлеу мәдениеті мен сауатты жазу жағынан кітап оқитындар ӛзгелерден
кӛш ілгері тҧрады.
Шаралар тізімі:
1. «Кітапхана+ата-ана» ата-ана мен білім алушылардың кітапханаға
саяхаты
16
2. Кітап қорын оқырмандардың қажеттілігін ескере отырып толықтыру.
3. «Кітапты оқу дағдысын қалыптастыру және оны жетілдіру жолдары»,
«Кітапты отбасымен бірге оқимыз» білім алушылар мен ата-аналарға арналған
жадынамалар ҧсыну
4. Оқылған кітаптар бойынша оқырман кҥнделігін жҥргізу.
5. Әлеуметтік желіде шығармаларды талқылау
6. Кітапты насихаттауға байланысты ӛткен кӛпшілік іс-шаралар
7. «Кітап және табиғат қҧбылыстары» бейнелі ой-тҥйін
8. «Кітап. Бҧл...» кітап туралы пікірлер қҧбылнамасы
9. Оқырман формуляры бойынша сараптама жҥргізіп ҥздік оқырмандарды,
ҥздік оқитын кластарды анықтау. Жыл бойы ең кӛп оқылған кітаптар керуенін
жасақтау.
10. «Сен оқитын 100 кітап» тізімі бойынша оқылған кітаптар тізімін жасау.
11. «Мектеп кітапханашысы-ақпараттық бапкер» ақпараттық стендін
жасап, оқырманға ҧсыну.
Жоба қорытындысы. Білім алушылардың оқырмандық сауаттылығының,
оқу мәдениетінің деңгейлері кӛтеріліп, кітапқа деген қҧрмет сезімдері
қалыптасты.«Кітап оқымау ҧят», «кітап оқи аламын емес, кітап оқығым келеді»
тҥсініктері пайда болды.
Ҧсыныстар:
- гимназияның оқу-тәрбие процесінде білім алушылардың оқырмандық
сауаттылығын, оқу мәдениетін кӛтеруде кітапханамен ынтымақтастығын
кҥшейту;
- кітапханалық «Отбасылық оқу» бағытындағы жҧмыстарды жҥзеге
асыруда ата-ананың, сынып жетекшілерінің, пән мҧғалімдерінің белсенділігін
арттыру.
Жоба тиімділігін бағалау
Кітап оқуға бала кезден қызықтырып, қалыптастыру қажет.
Қызығушылықты арттыру бағытында жҥргізілген жҧмыстар ӛз жемісін
беретіндігі дәлелденді.
Ҥздік оқырмандарды мақтау қағаздарымен, ҥздік оқитын сыныпқа
ауыспалы кубокты табыстау.
«Оқитын балалар-ҧлтымыздың болашағы» оқу марафонының ережесі
Оқу жылының әр тоқсанында класс болып бір ертегі (1-3 кл), бір әңгіме (4-
8 кл), бір повесть, бір роман (9-11 кл) оқылады. Таңдалған шығарманы оқу,
талқылау, оқу процесін суретке тҥсіру т.б. жҧмыстар жҥргізіледі. Шығарманы
класс оқушылары тҥгел оқуға тиісті. Оқу қорытындысы жасалып, тоқсан
соңында кітапхана сыртындағы стендке оқылған шығарманы ӛзгелерге оқуға
ҧсынады (оқуға шақырып тҧратындай мазмҧнды болуы керек. А-3 форматында)
2-сәуір Бҥкіләлемдік Балалар Кітабы кҥні оқу марафонының қорытындысы
шығарылады.
«Бір класс – бір ертегі» 1-3 кл.
2а кл. Аймаханова Л. «Ең қымбат нәрсе» кітабынан
2ә кл. Ж.К. «Қиял-ғажайып ертегілер» кітабынан
2б кл. Айткулова А.«Ең қымбат нәрсе» кітабынан
17
2в кл. Бисембаева Б.С. «Әжемнің ертегілері» кітабынан
3а кл. Жуминова Ж.Ж. «Батырлар туралы ертегілер» кітабынан
3әкл. Қысырауова Ш.А. «Ертегім неткен... мҧратына жеткен» кітабынан
3б кл. Ильясова Ж.К. «Ару мен қҧбыжық» ертегісі
«Бір класс - бір әңгіме» 4-8 кл.
4а кл. Суюндикова Г.Т. Бауыржан Момышҧлы «Ҧшқан ҧя» кітабынан
«Музей апа» әңгімесі
4ә кл. Биржанова Г.С. Әбдірахман Асылбеков «Алдан мен Қалдан» (Қазақ
балалар әдебиетінің класс. ҥлг. 2-том
4б кл. Қозбағарова А.Б. Ы.Алтынсарин әңгімелері
5а кл. Қазбаева Г.Т. Оспанхан Әубәкіров «Болашаққа кім барады?» 2-том
217 б.
5ә кл. Дерманова Н.Ғ. Сайын Мҧратбеков «Қара қҧлып» (Қазақ балалар
әдебиетінің клас. ҥлгілері)
5б кл. Қыдырбаева Б.Ж. Сҧлтан Қалиев «Мейір шӛп» (Қазақ балалар
әдебиетінің клас. ҥлгілері)
6а кл.Молдагулова А.З. Тӛлен Әбдіков «Оң қол»
6ә кл. Есжанова Г.Б. Нҧрдәулет Ақышев «Мейірімділік сәулесі»
7а кл. Қҧрманияз Ә. Заманбекқызы Шолпан «Қазақтың тақиясын қҧтқарған
Қасым бала»
7ә кл. Жақсығали Ш. Әл-Фараби туралы аңыздар. Қҧрманбай Толыбаев
«Шапақ» кітабы «Балалар әдебиетінің қазынасы» топтамасы
8а кл. Тлеуова М.Ш. Айғалиҧлы Ертай Ашықбаев «Ажал аралының
тҧтқыны» Хикаят «Кәусар» кітабы
8 ә кл. Бакажанова Н.О. Нҧржанҧлы Нҧрбек «Аспанға ғашық қҧс
бала...»,«Кәусар» кітабынан
«Бір класс - бір повесть, бір роман» 9-10 кл.
9 а кл. Мырзағалиева Г. Джонатан Свифт «Гулливердің саяхаттары»
9ә кл. Сағымбаева Э.Н. Тәкен Әлімқҧлов «Тҧлпардың тағдыры»
10 кл. Спанова А.С. Әзілхан Нҧршайықов «Махаббат жырлары»
11 ә кл. Абдуллина С. Ілияс Есенберлин «Махаббат мейрамы»
11а кл. Сәрсенбаева А.Н. Мақсат Рсалин «Сағыныш»
2-қосымша
«Рухани жаңғыру: болашаққа бағдар» бағдарламасы
«Туған жер» арнайы жобасы
«Тәрбие және білім» кіші бағдарламасы
«Кітап – білім бҧлағы» базалық жобасы
«Мақсаты: Кітап оқуды мәдениеттің маңызды элементі және жастардың
интеллектуалдық әлеуетін кӛтеру, ҧлттың бәсекеге қабілеттілігін,
шығармашылық және әлеуметтік белсенділігін арттыру қҧралы ретінде,
бҥкіләлемдік жағдай жасау.
«Жақсы кітап - жан азығы» кіші жобасы
Мақсаты: Кітапқа деген жалпы қызығушылықты арттырунегізіндебілім
алушылар мен ересектердің (кітапханашы, мҧғалім, ата-ана) біріге атқаратын
қызметін ҧйымдастыру. Отбасылық оқуды насихаттау.
18
«Сен оқитын 100 кітап» кітапханалық жобасы
Мақсаты: оқушыларға қазақ әдебиетінің, әлем классикасының алтын
қорындағы аса қҧнды шығармаларды оқыту, сол туындылардың рухани
маңыздылығын жеткізу.
Жоба аясында білім алушылар:
- таңдалған шығармалар желісімен оқып шыққан кітаптары бойынша сурет
салу;
- электронды кітапқа иллюстрация жасау;
- шығармалардың аудио нҧсқаларын дайындау;
- кітап оқу барысында «Кӛркем әдебиетті оқу» кҥнделігін жҥргізу;
- ӛз қалауынша ӛзі оқыған шығармалардан ӛз дауысымен жазып,
электронды және аудио кітаптар жасау;
- оқыған шығармалары бойынша буктрейлерлер дайындау;
- оқу процестерін суретке тҥсіру;
- «Кітап оқымау ҧят, кітап оқығым келеді» пікірлер коллекциясын жинау;
- «Кітап оқу - қажеттілік» әлеуметтік зерттеу;
- кӛпшілік шаралар, қорытынды шара ӛткізу.
«Сен оқитын 100 кітап» жобасы
(№6 Хромтау гимназиясының кітапханасының тәжірибесінен)
Жас дос, қазақ әдебиетінің, әлем классикасының алтын қорындағы аса
қҧнды шығармаларды оқу сенің жаныңды жадыратар, рухани азық болар ең
маңызды кітаптар екендігіне кӛзіңді жеткіз ҥшін, оларды оқуың керек. «Жақсы
кітап оқу – ақылды адаммен сырласқанмен бірдей» деп Л.Н.Толстой айтқандай,
ақылды адаммен сырласқың келсе, осы кітаптарды оқы!
Кітаптың авторы, атауы Сынып Сынып Оқитын
Оқушы жетекшісі уақыты
саны
Қасым Қайсенов «Жау тылындағы 5а-25 Абдуллина С.З. 5-10.11
бала»
Бауыржан Момышҧлы «Ҧшқан ҧя» 5ә-25 Адилгереева А. 12-17.11
5б-25 Мопықова Б.А. 19-24.11
Гавриил Троепольский «Белый Бим
Черное ухо»
Марат Қабанбаев «Бақбақ басы толған 6а-23 Бақбергенова Г.Т. 26-30.11
кҥн»
Марк Твен «Том Сойердің басынан 6ә-23 Дерманова Н.Е. 3-8.12
кешкендері»
Бердібек Соқпақбаев «Менің атым 6б-23 Қыдырбаева Б.Ж. 10-15.12
Қожа»
Адам Мекебаев «Жар жағалаған қыз» 7а-23 Жаймахан А. 17-22.12
7ә-26 Есжанова Г.Б. 24-29.12
Әзілхан Нҧршайықов «Ақиқат пен
аңыз»
Морис Симашко «Емшан» 8а-24 Қҧрманияз Ә.Ы. 7-12.01
19
Мҧхтар Әуезов «Жетім» 8ә-23 Сагимбаева Э.Н. 14-19.01
9а-23 Тлеуова М.Ш. 21-26.01
Мҧхтар Шаханов «Ӛркениеттің адасуы» 9ә-14
10-23 Бакажанова Н.О. 28-31.01
Қалихан Ысқақ «Қоңыр кҥз» 11-22 Сарсенбаева А. 04-09.02
1а-28 Спанова А.С. 11-16.02
Әкім Тарази «Ауыл шетіндегі ҥй» 1ә -25 Сҥйіндікова Г.Т. 5-10.11
Биржанова Г.С. 12-17.11
Эрнест Хемингуэй «Шал мен теңіз» 1б-24
1в-24 Чернияз Г. 19-24.11
Бастауыш буын Шобдарбаева Н. 26-30.11
2а-25
Әлем ертегілері «Ең қымбат нәрсе» 2ә-25 Абденова Г.З. 3-8.12
2б-24 Райымбаева Д.Т. 10-15.12
РедьярдКиплинг «Піл баласы» 3а-23 Ильясова Ж.К. 17-22.12
Алмаханова Л.Т. 24-29.12
Әлем ертегілері «Ең қымбат нәрсе» 3ә-22
Тапаева Г. 7-12.01
Ағайынды Гримм «Бремен 3б-24
Айткулова А.. 14-19.01
музыканттары» 3в-23
Бисембаева Б.. 21-26.01
Әлем ертегілері «Ең қымбат нәрсе» 4а-28
Жуминова Ж.. 28-31.01
Ганс Христиан Андерсен «Бҧлбҧл» 4ә-27
Қысырауова Ш.. 04-09.02
Әлем ертегілері «Ең қымбат нәрсе» 4б-27
Ильясова Ж.К. 11-16.02
ОтфридПройслер «Ең қымбат нәрсені
ҧмытпа»
«Еліктірер ертегілер» кітабы
«Қҧстарым - достарым» бӛлімі
«Еліктірер ертегілер» кітабы
«Тӛрт тҥлігім - ырысым» бӛлімі
«Еліктірер ертегілер» кітабы
«Гҥл –жердің кӛркі» бӛлімі
«Батырлар туралы ертегілер»
кітабынан
«Нан батыр» ертегісі
«Батырлар туралы ертегілер»
кітабынан
«Есекмерген» ертегісі»
«Батырлар туралы ертегілер»
кітабынан
«Жезтырнақтың кӛзін жойған
батырлар»
«Батырлар туралы ертегілер»
кітабынан
«Ақжан батыр» ертегісі
Қазақ балалар әдебиетінің
классикалық ҥлгілері 2-том
Тӛлеген Қажыбаев «Қыран мен жылан»
Қазақ балалар әдебиетінің
классикалық ҥлгілері 2-том
Зейнолла Шҥкіров «Ғажайып қҧмыра»
Қазақ балалар әдебиетінің
классикалық ҥлгілері 2-том
Шерхан Мҧртаза «Ақсай мен кӛксай»
20
3-қосымша
«Сен- қазақсың» ҧлттық тәрбие бағытындағы кітапханалық жоба
(№6 Хромтау гимназиясының кітапханасының тәжірибесінен)
Ел тәуелсіздігінің 25 жылдығына – ҧлттық тәрбие бағытындағы
оқырманның 25 қадамы
Еліміздің кӛк туы аспан тӛсінде желбіреп, гимніміздің әуені қазақтың
дархан даласына рух бітіргеніне де 25 жыл болады. Ширек ғасыр уақытта тарих
қойнауында жатқан ел шежіресі қайта жырланып, тіліміз бен дінімізді ту етіп,
болашаққа қадам бастық. Бҧл, қазақпын деген әр адамның жҥрек тҥкпіріндегі
аялап, сҥйсініп, мәртебелеп жҥретін қуанышы болуы керек. Әсіресе, пейілі ақ
қағаздай таза, арманы мен қиялы ақ бас шыңдардай биікте орныққан жас
ҧрпақтың жҥрегіне берік орнауы қажет. Ол ҥшін елдің, жердің, ҧлттың қадірін
сӛзбен ғана емес, кҥнделікті іспен, әрекетпен бекіткеніміз дҧрыс.
Мақсаты - жас ҧрпақтың бойына елжандылық пен ҧлтқа деген қҧрмет
қасиетін дарыту. Бала тәрбиелеуші отбасы ортасында ҧлттық қҧндылық пен
рухтың сақталуын насихаттау, таным кӛкжиегін кеңейту, мәңгілік ел идеясын
жас ҧрпақ санасына дарыту.
р\с Тақырыбы Қатысатындар Ӛтетін Жауап
кҥні ты
1-қадам «Жарық дҥние» кітапханалық Ата-аналар Жоғарғы 18.01.2016
театрландырылған кеш класс оқушылары
2-қадам «Ҧлттық тәрбие және Бастауыш класс ата- 05.02.2016
жаһандану» пікіралысу аналары, мҧғалімдері
3-қадам «Ҧлттық тәрбие- 11 класс оқушылары 08.02.2016
қҧндылығымыз» тәрбие сағаты
4-қадам «Ҧлттық тәрбие-ҧлағат кӛзі» Бастауыш класс ата- 12.02.2016
дӛңгелек ҥстел аналары, мҧғалімдері
5-қадам «Мейірімділік –ізгіліктің жолы» Ӛзін-ӛзі тану пәні 13.02.2016
Ойтолғау Ата - аналар, 9 класс
оқушылары
6-қадам «Шаңырақ - киелі ҧғым» №7 балабақша 17.02.2016
Тәрбиешілерге арналған кеш қызметкерлері
7-қадам «Періште-балапан» ертегі Кеншілер мәдениет ҥйі20.02.2016
қойылымы. Аудандық байқау Бастауыш класс
8-қадам «Жамбыл Жабаев-жыр алыбы» 10 класс оқушылары 24.02.2016
(170 жыл) кеш-портрет
9-қадам «Дара жол» 2016ж. мерейтой 9 класс оқушылары Наурыз
иелеріне арналған 25 газет
10-қадам «Әдебиет әлемі менің қылқа- 6 класс оқушылары Наурыз
ламымда» жансарай қобдишасы
21
11-қадам «Мен-қазақпын, жан Отан, бел Қ.Жҧбанов атындағы наурыз
балаңмын» ғылыми-практика- ӛңірлік университет
лық конференция Ҧлт-азаттық Ақтӛбе ОҒТО №6
кӛтеріліске (1916ж)-100 жыл Хромтау гимназиясы
Ә.Бӛкейхановтың туғанына-150 мҧғалімдері, оқушы-
жыл Желтоқсан кӛтерілісіне лары Серіктес мектеп
(1986ж)-30 жыл мҧғалімдері
12-қадам «Ыбырай ата ізімен» 6 класс оқушылары Наурыз
Ы.Алтынсарин әңгімелері Қазақ тілі мен әдебиеті
бойынша шығармашылық пәні мҧғалімі
зертхана
13-қадамҚажымҧқан Мҧңайтпасов – ҧлт Денешынықтыру Наурыз
мақтанышы (туғанына145 жыл) мҧғалімдері
«Аңыз адам» танымдық 5-7 класс оқушылары
бағдарламасы
14-қадам «Оқитын балалар – ҧлтымыз- 1-10 класс оқушылары Сәуір
дың болашағы» 2-сәуір Мҧғалімдер
Бҥкіләлемдік балалар кітабы қонақтар
кҥні. Кейіпкерлер балы
15-қадам «Тоқтар Әубәкіров - ҧлт Тәлімгер Сәуір
мақтанышы» (70 жас)«Аңыз 8 класс оқушылары
адам» танымдық бағдарламасы
16-қадам «Ахмет Жҧбанов-ҧлт Тәрбие ісінің меңгеру- Сәуір
мақтанышы» (110 жыл) «Аңыз шісі
адам» танымдық бағдарламасы Аудандық мәдениет
ҥйі, Оқушылар ҥйі
Гимназия оқушылары
17-қадам «Әбілхан Қастеев - ҧлт Гимназия оқушылары Сәуір
мақтанышы» «Аңыз адам» Оқушылар ҥйі
танымдық бағдарламасы
18-қадам «Бірліктің берекелі бесігі» Ауд.тарихи-ӛлкетану Мамыр
Қазақстан халқының бірлігі мҧражайы
кҥніне арналған Гимназия оқушылары
19-қадам «Бҥгінгі кҥннің батырлары» 1-10 класс оқушылары Мамыр
Бҥгінгі кҥнгі ерлік істерімен Сынып жетекшілері
танылған қазақстандықтар
туралы бейнебаяндар байқауы
20-қадам «Сҧлулық әлемі» Оқушылар «Жасмин» Мамыр
қайырымдылық акциясы сҧлулық салоны
Әлеуметтік педагог
21-қадам «Бір ел - бір кітап» Кітапхана қыркҥйек
республикалық акциясына Аудандық кітапхана
қатысу Қазақ тілі мен әдебиеті
22
мҧғалімдері
22-қадам«Тіл - ҧлттың жаны, халық ҥні» Бастауыш, орта буын Қазан
Мәнерлеп оқу байқауы оқушылары
23-қадам «Туған ӛлке дарындары» Дарынды тҧлғалар Қараша
облысымыздың дарынды Мҧғалімдер оқушылар
тҧлғаларымен кездесу кеші
24-қадамЖоба материалдарын облыстық Ақтӛбе обл. ғылыми- желтоқсан
ғылыми-тәжірибелік тәжірибелік орталығы
орталығынан әдістемелік қҧрал Кітапханашы
ретінде шығарып, тарату
25-қадам «Сен-қазақсың» Жобаға қатысушылар желтоқсан
Жоба қорытындысы
4-қосымша
«Оқушылардың кітап оқуға қызығушылығын арттырудың жолдары»
ғылыми жоба
(Шалқар қаласы № 2 мектеп-гимназия кітапханасы тәжірибесінен)
Жҧмыстың авторы: Ыбырайымова Бибінҧр Бекболатқызы
Секция: Этномәдениет
Ғылыми жетекшісі: Аманжолова Гҥлнәр Шакизақызы
Мазмҧны:
Абстракт (аннотация)
Кіріспе
Зерттеу бӛлімі
1.1.Кітап оқу - ӛмірлік қажетті, аса маңызды дара дағды деген тҥсінік
қалыптастыру
1.2.Кітапты ғаламтордың қҧрбандығына ҧшыратпау ҥшін қазіргі кітаптың
сынын дамыту;
1.3.Тәжірибелі зерттеудің барысында барлық жастағы оқырмандардың
кітап оқуын, қабілетін жетілдіру, олардың оқу кеңістігінің аясын кеңейту
арқылы кітап оқудың қоғамдағы алар орнын анықтау
1.4.Зерттеудің жаңашылдығы мен практикалық маңыздылығы
Қорытынды:
«Ертегісіз ӛскен бала - рухани мҥгедек адам» (Б.Момышҧлы) Пайдаланған
әдебиеттер
Абстракт (аннотация)
Қанша жерден қоғамды ақпараттандырып, электронды жҥйеге кӛштік
дегенімізбен, тіпті осыны мақтаныш тҧтқанымызбен, ақыл - ойдың негізі - кітап
болып қала бермек. Бҧл қағиданы халыққа ҧғындырып, ӛз деңгейінде игі
істерді, шараларды жҥргізіп, адамдарды кітап оқуға баулу жаңа ғана есін жиып,
ӛзінің ойлау қабілеті мен қайнар кӛзіне бой ҧрған Қазақстан ғана емес, дҥние
жҥзінің дамушы елдері қатарына қосылған мемлекеттердің ӛзіне де ҥлкен
23
мәселе. Кітап дегеніміз - адам психологиясына әсер ететін ҥлкен кҥш. Ол әр
адамның дербес ойлануына, ӛзімен- ӛзі қалып сырласуына, сыртқы дҥниемен
қарым - қатынас жасауына мҥмкіндік беретін бірден-бір қҧрал.
Елімізде рухани қҧндылықтар ролінің тӛмендеуінің басты себебі ӛтпелі
кезеңді бастан кешуіміз деп қарастырсақ, нарықтық экономикаға ӛту кезеңінде
кӛптеген ата-аналар базар жағалап кетті де, бала тәрбиесі далада қалғандай
кітап оқымайтын ҧрпақ ӛсті. Баланы жас кезінде кітап оқуға ҥйретпегендіктен,
дағдысында жоқ нәрсе есейгенде қайтіп қолынан келсін?
Елімізде кітап оқымаудың себебін әркім әртҥрлі тҥсіндіреді. Кейбіреулер
оның орнын телевизор, ғаламтор ауыстырды деген кӛзқараста. Ғаламторды
алғаш қолданысқа енгізген Америка елінде дәстҥрлі газет-журнал мен кітап оқу
кӛрсеткіші және кітап басу тиражы ӛскен ҥстіне ӛсе тҥсуде. Заман ағымына
сәйкес ақпараттар тасқыны бір сәт те толастамай тҧрған кезеңде қалың
кӛпшілікке рухани ләззат, тазару сыйлайтын кітап оқу мәселесі елімізде
назардан тыс қалуда. Бҥгінгі кҥнгі кітап оқымайтын ҧрпақтың болашағы
бҧлыңғыр екенін кӛре тҧра оған араша тҥспеу біз ҥшін ҥлкен білместік екенін
ҧмытпағанымыз жӛн.
Бҧл жҧмыста теориялық тҧрғыдан: В.Сухомлинский, Ә.Науаи, А.Айталы,
Б.Момышҧлы, Ғ. Мҥсіреповтің, М.Ғабдуллин, С.Әшімбаев, А.Сейдімбек сынды
т.б. ғалымдардың еңбектеріне сҥйеніп, талдау жасалды.
Зерттеудің мақсаты:
Қазіргі жаһандану дәуірінде оқырмандар арасында ақпараттық сауатты-
лықты кітап оқу арқылы қалыптастырып, оқитын қоғам мҥшесін тәрбиелеу;
Зерттеу жҧмысының ӛзектілігі:
Кітапқа деген қҧштарлық арқылы оқыған адамнан зерделі қоғам
дамитындығын дәлелдеу;
Зерттеу жҧмысының болжамы:
Рухани қҧлдырау – ҧлт болашағына зор кесел келтіреді
Зерттеудің әдісі:
1.Бала әрекетінің ӛнімін талдауда зерттеу әдістері:
а) жас ерекшеліктеріне орай насихат жҧмысы;
ә) оқырманмен жеке жҧмыс (эксперимент);
б) сауалнама жасау қорытындысы;
в) сҧхбаттасу арқылы;
г) кітапханашы жаднамасы;
д) ата-аналарға арналған кеңес;
е) кітап кӛрмелерінің тҥрлері арқылы;
2.Кітап оқуды насихаттаудың тиімді жолдары мен әдістеріне арналған
кҥнделік жазылды;
а) Мәліметтер жинап, нақты деректер қамтылды.
ә) библиотерапия
б) зерттеу әдістерін баспасӛзге жариялау;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Кітапқа деген сҥйіспеншілікті арттыра
отырып, рухани қҧлдырауға жол бермеу;
24
КІРІСПЕ
Жаһандану ҥдерісі қарқындаған қазіргі заманда ӛткеннің тәжірибесіне
қарап, бабалардың даналығын меңгеру маңызды. Халқымыздың рухани кҥш-
қуатын игеру дегеніміз ауыз әдебиетін, дәстҥрлер-әдет-ғҧрыптарды зерделеудің
тҧтастай жҥйесін қҧру және оқу шешендікті дамыту мақсатында оқу
бағдарламасына арнайы пән ретінде енгізіліп отыр. Дегенмен, халықтың рухани
және физиологиялық тҧрғыдан дамуының бірден-бір мҥмкіндігі ӛмір болмысын
бейнелейтін кӛркем шығармалардың жазылуының аздығы қоғам ӛміріндегі
психология, тәрбие беру, эстетикалық қҧндылық сапаларын тӛмендетіп алды.
Осындай мәдени ҥдерістердің алдын алу ҥшін, бҧқаралық мәдениеттің теріс
әсерлерін кеміту мақсатында Қазақстан Республикасында кӛптеген шараларды
жҥзеге асырған жӛн. Халықтың рухани және физиологиялық тҧрғысынан
дамуының бірден-бір мҥмкіндігі ӛмір болмысын халық тағдырын бейнелейтін
мәдени ошақтардың басты саласының бірі, театр мен кино ӛзінің бҥгінгі қоғам
ӛміріндегі орнынан қазіргі заман талабына сай ҧлттық психология, тәрбие беру,
эстетикалық қҧндылық сапаларын тӛмендетіп алды. Оған басты себеп
- шетелдік немесе батыстық кино мәдениеті: ашық порно-ӛнімдер, афро-
американдық поп музыкалар, эротикфильмдер, сана-сезім, мінез- қҧлыққа кері
әсер ететін қатыгез киноӛнімдер мен сериалдар;
- Қазақстандық театр және кино мекемелерінің халық назарына ӛзіне
тартып аларлық туындыларының әлсіздігі;
- Әртҥрлі жат мәдениет ҥдерістерін насихаттайтын бейне таспалардың
шектеусіз сауда нарығында таралуы;
- кино, мәдени ошақтары - кино театрларда шетелдік фильмдерді
жарнамалау мен жаппай кӛрсетулер.
Бҥгінгі таңдағы кітап дҥкендері мен кітап сауда орталықтарындағы
сатылымдағы кітап қорының 90 пайызы шетелдік кітаптарды қҧрайды.
Мҧражай кешендерінде экспозициялар мен ҧлттық тарихи мҧраларды сақтау
мен дамыту әлі кҥнге дейін кеңестік идеология шеңберінде қҧрылған
ӛлкетанушылық бағыттан әрі аса қойған жоқ. Осы факторларға сәйкес
кітапхана мен мҧражай ісіндегі қордаланып қалған мәселелерге мыналар
жатады:
Ҧлттық әдеби-мәдени кӛркем туындылар дағдарысы;
1. Қазақ тіліндегі қоғамдық ғылымдар әдебиетінің жеткіліксіздігі;
2. кітапхана қызметіндегі ақпараттық және интернеттік каталогтар
жҥйесінің дамымауы;
3. ғылыми сапасы тӛмен кітаптар қорының кӛбеюі;
4. кітапханалардағы ҧлттық кітап қор жинақтарының тапшылығы және
қаржылай қолдаудың жеткіліксіздігі т.б.;
5. кітапханалардағы ҧлттық кітап қор жинақтарының тапшылығы және
қаржылай қолдаудың жеткіліксіздігі т.б.;
6. осыдан келіп, мҧражай ісі мен мҧражайтану ғылыми – әдістемелік
орталықтарының жоқтығы;
25
7. мҧражайлық жәдігерлерді ӛнер туындыларын жинақтайтын қаржының
тапшылығы және т.б. Қазақстанда БАҚ және интернеттік жҥйеде, мәдени-
руханият саласында ӛзімшілдік, жауапсыздық,талғамсыздық таралуда.
Мәдениет негізі мен этностық жады арқылы ҧрпақтан - ҧрпаққа беріледі.
Бҥгінгі таңда, БАҚ арқылы жарияланатын материалдар мен ақпараттар
батысшылдық сипатқа ие болып отыр.
«Ойсыз оқу бекер, оқусыз ойлау қатер» -деп қытай халқының ойшылы
Конфуций айтқандай «қазақ ҧлты саяси тәуелсіздік алды деген соңғы жиырма
жылда жас ҧрпақ қазақ әдебиетінің Сыпыра жырау, Асанқайғы заманынан бері
жиналған қазынасымен сусындай алмай ӛсті. Оның себебі – тоқсаныншы
жылдар басында кӛптеген ауыл кітапханалары жабылып, кітап қоры қоқысқа
тасталды. Мәдениет ҥйлері мен клубтар, автоклубтар жекеменшікке сатылды.
Одан кейінгі жылдары кітап шығару әрі кеткенде 2 мың данадан аспай қалды.
Соның салдарынан жастар кӛркем әдебиетті оқудан мҥлде қол ҥзді. Осыдан
рухани жҧтандық, ой-сана тҧйыққа тірелу, шектеулі шолақ қиялданушылық
жалпылық орын алды» [1].
Қазіргі білімді молықтыруда ғаламторсыз кӛзге елестету мҥмкін емес
сияқты. Қоғам ғаламторды қарқынды қолдануда. Соның ішінде біздің басты
міндетіміз бозбалаларға ғаламтордан ҧлттық менталитетке қиғаш келмейтін
мәселелерді ғана қабылдауға бағыттау. Әрине, ғаламтор ақпараттық мәдениет
пен сауаттылықты қалыптастырудың уақыт ағымына сай қҧрылады. Әңгіме
ғаламтордың біздің мәдениеттілікке тәрбиелейтін желісін таңдай білуімізде
болып тҧр. Әсіресе, кішкентай кезінен қолдарынан ойыншықтың орнына
ноутбукты тастамай ӛскен ҧрпақ ҥшін «ғаламтордың» маңызы зор болып
барады. Сондықтан балалар мен жасӛспірімдердің бойына рухани сезімді
ҧялату отбасынан басталатындығын, оқыған елдің ертеңі кітаптан
басталатынын әсте естен шығармайық дей келе, жҧмысымызда осы мәселелер
негізінде кітап оқудың қоғамға аса қажеттілігін ашып қарастырамыз.
1.1.Кітап оқу- ӛмірлік қажетті, аса маңызды дара дағды деген тҥсінік
қалыптастыру
(теориялық бӛлімі)
Жалпы бҥгінгі мәдениет дамуына бір-біріне қарама-қарсы екі процесс
ӛрбуде. Бір жағынан ҧлттық сана – сезім оянып, рухани ӛмірді қайта тҥлетуге,
мәдени қазыналарды жаңартуға ынта- ықылас ӛсуде. Екінші жағынан,
пайдакҥнемдік, мансапқорлық, дҥниеқоңыздық, бір сӛзбен айтқанда,
адамзаттық қҧндылықтардың арзандауы, порнографияны, зорлық –
зомбылықты насихаттау мәдени, рухани қҧлдырауға әкеледі. Бҧл жағымсыз
ҥрдістің кҥш алып келе жатқаны жҧртшылықты алаңдатып отыр.
Жекешелендіру кезінде кітапханалар мен кітап дҥкендерінің жаппай жабылуы
да кітап ісін аяғынан шалғаны жасырын емес. Кеңес заманындағы атағы дардай
«кітапқҧмарлар» қоғамдары, кітап насихаты жоғары деңгейде болушы еді.
Бҥгінгі кҥні электронды ақпарат қҧралының кітапты насихаттап,
26
жарнамаламағаны айдан анық. Қазіргі қазақ кітаптарының таралымы еш сын
кӛтермейді.
Елбасының әлемдегі дамыған елу елдің қатарына қосылу жӛніндегі
идеясын жҥзеге асыруда ҚР мәдениет және ақпарат министрлігі мен ҚР Ҧлттық
кітапханасының 2007-2010 жылдарға арналған бағдарлама қабылданса,
«Оқитын ел бәсекеге қабілетті қоғам» деген ҧстаныммен «2008-2011 отандық
әдебиетті қолдау жылы» болды. Жыл сайын Мәдениет оқу ақпарат
министрлігінің шешімі бойынша «Бір ел-бір кітап» кітапханалық акциясы
жҥйелі ӛткізілуде.
2007 жылы- сӛз тәңірі- ҧлы Абай Қҧнанбаевтың қарасӛздері бойынша;
2008 жылы- М.Әуезовтің «Қилы заман» романы бойынша;
2009 жылы-М.Жҧмабаевтың «Сҥй, жан сәулем» кітабы бойынша;
2010 жылы – Ж.Молдағалиевтың «Мен қазақпын» поэмасы бойынша;
2011 жылы–Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романы бойынша барлық
кітапханаларда тҥрлі шаралар ҧйымдастырылып, «Оқитын ел-бәсекеге
қабілетті» деген ҧстанымда кӛптеген ҧйымдастыру шаралары ӛткізіліп келеді.
Дегенмен, елімізде кітаптың жаппай оқылмайтыны, кітап оқуға ынтасының
тӛмендігі жасырын емес. Әсіресе, жастардың, оның ішінде мектеп оқушылары
мен студенттердің кітаптың бетін ашқысы келмейтіні қатты алаңдатады.
Жалпы, рухани қҧндылықтар ролінің тӛмендеуін жалғыз Қазақстанға тән
қҧбылыс емес, адамзатқа ортақ ӛзекті мәселе. Бҥгінгі таңда адам экологиясы
мәселесі дҥниежҥзі ақыл-ой иелерін алаңдатып отырған жағдай екені жаңалық
емес. «Себепсіз салдар болмайды» деген философиялық тәмсілге жҥгінсек,
адам экологиясы мәселесінің асқыну себептері сан алуан. Соның ең бастысы,
адамның роботтанып бара жатуы елең етерлік жайт. Ашып айтсақ, рухани
қҧндылықтар ролінің тӛмендеуін сырттан да жҧққан, іштен де келген кесел деп
қарастыруға болады. Сырттан дегенде, шетелдің арзанқол жылтырақ дҥниелері
есік-терезесі қымтап жабулы кеңестік қоғам қҧлаған кҥннен бастап, елімізге
алдындағысын жалмаған цунамидей тоғытылғанын айтуға болады.Жас
жеткіншектің санасын улаған ессіз мультфильмнен бастап, сау адамды
жындандыратын бейнебаян (клип), атыс-шабыс, зҧлымдықты, алааяқтықты,
нәпсіқҧмарлықты дәріптейтін кинолардың БАҚ туындыларының еш кедергісіз
елімізге қаптауы, сӛз жоқ, руханилықты қҧрдымға жіберді.
Еліміздегі рухани қҧндылықтың тӛмендеуінің басты себебінің бірі ӛтпелі
кезеңді бастан ӛткізуіміз, бірі қоғамдық-экономикалық формациядан екінші
қоғамдық-экономикалық формацияға ӛтуде кӛптеген қҧндылықтар ӛңін
ӛзгертетінін ешкім жоққа шығара алмайды.
Еліміз Тәуелсіздігінің елең-алаңында экономика және саяси дербестік ең
бірінші жолға қойылды. Рухани дҥниелерге тиісті деңгейде кӛңіл бӛліп, қажетті
қаржымен қамтамасыз етуге мҧрша келмеді. Ел экономикасы ӛсіп, ӛз қолымыз
ӛз аузымызға жеткеннен кейін ғана оған мҥмкіндік тууда. Елбасының тікелей
бастамасымен «Мәдени мҧра» бағдарламасының жҥзеге аса бастауы- соның
нақты дәлелі. Осы тығырықтан шығу ҥшін елімізде баспа менеджменті мен
маркетингінің дамуына мемлекеттік маңыз беріліп, кӛмек қолы созылуы тиіс.
Бҧдан шығар қорытынды «баспа ісі» дамуына тез арада қолға алуды кӛзделеді.
27
Қоғамдағы осындай және басқа да әлеуметтік себептер оқырмандарымыздың
қазақ басылымдарына деген сҧранысын қанағаттандыру жолында кері
әсерлерін тигізіп, кітап оқымайтын ҧрпақтың қалыптасуы белең алды.
Социализм тҧсындағы мәдениет дамуының қайшылығының белгісі –бір
жағынан, қолда барды кәдеге жаратпаса, екінші жағынан, рухани қазынаны
жинақтауға біраз мән берілгендігінде. Ҧлттық мәдени мҧра - ҧлт мерейін ӛсіріп
қана қоймай, жаңа ҧлттық сана- сезімнің, шовинизм мен ҧлттық нигилизмге
қарсы кҥрестің рухани қаруы бола алады. Сонымен бірге рухани қазына ҧлт
санасындағы ассимиляцияға байланысты пайда болған ҧлт болашағынан
тҥңілушілік, тоқырау психологиясынан арылуға, жаңа ҧлттық менталитет,
мінез-қҧлық қалыптастыруға негіз болады. [ 2]
«Әдебиет- адамның жан саулығын сақтайтын рухани байлықтың тҥп
тӛркіні, адамшылықтың мӛлдір бастауы екенін жетер жеріне насихаттай алмау,
әрине, сынның да сырқатты тҧсы» -деп жазуға да оқығаның кӛп, тоқығаның
мол болуы керек. Мҧның астарында адамда ой аса, қоғамда ӛсу де, алға жылжу
да тоқырайды деген оймен астасып жатқанын байқау қиын емес. Осыдан келіп
тоғышарлықтан туындайтын жаман әдеттерден болашақ ҧрпақты
сақтандырады, қоғамды ойлылыққа итермелейді. Ҧлттың ҧлылық рухы да
адамның жан дҥние әлемінен бастау алатындығына сені ҥңілтеді. Мҧндай
рухани аштық - ҧлттың болашағына кесел. Келешекте ана тілі мен туған
әдебиетті, тарихты оқуды ата-баба салтына сай жҥргізбесек, ҧлттық тығырыққа
тірелуден қҧтыла алмаймыз. Ал ҧлттық тығырыққа тірелуі азат ел, егемен
мемлекет іргесін шайқалтар қауып екендігі баршамызға аян.
Қазақтың кӛрнекті әдебиеттанушысы С.Әшімбаевтың философиялық
кӛзқарасынан туған биік ізгілікті тҧлға былай суреттеледі:
Кітап оқу –адамзат ойлап тапқан ең ғажайып қҧбылыстардың бірі. Рухани
жан дҥниеңе демеу беріп, адамның адами қасиетін арттыратын да осы кітап.
Тәрбиеміздің бастауы ертегі, жыр, дастандарымыз да бҥгінгі ҧрпаққа кітап
болып жетті. Аса кӛрнекті педагог, ғалым, жазушы, қоғам қайраткері,Кеңес
Одағының Батыры Мәлік Ғабдуллин: «Халық ертегілері мен аңыздары сюжет
қҧру, образ жасау, тіл байлығын қолдану, идея-мақсатты кӛркемдік қуатпен
жеткізіп айту жағынан біздің ҧлттық жазба әдебиетіміздің тууына игі әсер
еткені, алғашқы қаламгерлерге ҥлгі-ӛнеге болғаны ақиқат. Келешекте де
әдебиет шеберлері оған әлі де оралып, зер салып отырады.»-деген болатын.
«Кітап –ақылына ақы сҧрамайтын алтын қазына»- деп Әлішер Науаи кітапты
қҧрметтесе, Д.Дидро «Кітап оқымаған адам тіпті ойланудан да қалады »кітап
оқымау адамның зейінін тҧмшалап, зеректік қабілетін тӛмендетеді деген
тҧжырым айтады. [3]
«Кітап - қҧрметті қару. Ақылды шабытты кітап кӛп ретте адам тағдырын
шешеді» -деп Сухомлинский айтқандай, мектеп табалдырығындағы ӛскелең
ҧрпақтың зерделі боп қалыптасуына ықпал жасауда біздің барлық іс-әрекетіміз
осы бағытта болу керек. Ал, ҧрпақ білімді қайдан алады? Әрине кітаптан.
Кітап оқу бҧл, рухани жан-дҥниеңді кеңейтіп, ӛмірдің сапасын
арттыратын, азаматтық біліктілік, әлеуметтік даму, ортаға бейімделу секілді
28
ӛмірлік қажетті тҥсінік қалыптастыруда аса маңызды дара дағды, яғни балаға
ӛмір сҥру сапасын жақсартуға кӛмектесу.
1.2.Кітапты ғаламтордың қҧрбандығына ҧшыратпау ҥшін қазіргі
кітаптың сынын дамыту;
- Ҧлттық әдеби-мәдени кӛркем туындылар дағдарысы;
- Қазақ тіліндегі қоғамдық ғылымдар әдебиетінің жеткіліксіздігі;
- кітапхана қызметіндегі ақпараттық және электрондық каталогтар
жҥйесінің дамымауы;
- ғылыми сапасы тӛмен кітаптар қорының кӛбеюі;
- кітапханалардағы ҧлттық кітап қор жинақтарының тапшылығы және
қаржылай қолдаудың жеткіліксіздігі соңғы уақытта халықтың кітап оқуға деген
ықыласы тӛмендетіп жіберді. Бҧған тағы себеп интернет ресурсының пайда
болуы. Кітап нарығын зерттейтін әлемнің ең ірі компанияларының
статистикалық кӛрсеткішіне сҥйенсек, орта есеппен әр адам аптасына 6 сағатын
ғана кітап оқуға арнаса, ал, телебағдарламаларды ғаламтор желісінен кӛру ҥшін
кҥніне 3 сағат 7 минутын жҧмсайтын кӛрінеді. Әрине халықтың басым
кӛпшілігінің кітаптан гӛрі интернетті бағалы санайтыны кӛңілді қынжылтады.
Халықаралық Кітапханалар Ассоциациясы Федерациясының мәлімдемесі
бойынша әлемде 569,6 мың кітапхана бар. Олар да 20 млрд. астам кітаптар мен
10 миллиардқа жуық газет-журналдар сақталған екен. Осыдан келе небір қҧнды
дҥниелер ғаламтор қанша жерден уақытты ҥнемдегіштігімен ерекшеленгенімен
де, ғасырдан ғасырға жылжи келе кітап оқу ҥрдісін жоғалта алмайды, керісінше
қайта қалыптасырады.[4]
Сондықтан да ғаламторды мәдени қҧрал ғана деп танып, рухани азық
ретінде қабылдауға жол бермеуіміз керек.
Біздің басты міндетіміз бозбалаларға ғаламтордан ҧлттық менталитетке
қиғаш келмейтін мәселелерді ғана қабылдауға бағыттау.
Ғаламтор мен теледидар жастар ҥшін негізгі ақпарат кӛзіне стереотипті
қалыптастырады. Ҥзіліссіз жҥретін жарнамалар жастардың сӛйлеу тілінің
дамуына кері әсерін тигізуде. Зерттеу мәліметтеріне назар аударар болсақ,
жастардың тек болмашы 9 пайызы ғана жарнамаға немқҧрайлы қарайды екен,
18-21 пайызы барлық жарнамалық роликтер мен клиптерді еш жібермей
қызықтайтын болса, қалғандары әр кезде, әр қалай қабылдайды екен. Ӛскелең
ҧрпаққа мҧның бәріне тиым салу ӛте қиын. Ӛйткені ақпарат алу кеңістігі жыл
сайын ҧлғаюда. Тіпті отандық арналарда батыстың тҥрлі фантастикалық атыс-
шабысқа қҧрылған, немесе ҧятсыз әрекеттерге негізделген фильмдер жиі
кӛрсетіледі. Бҧл да аса қауіпті. Ал қазіргі заманғы мәселелер туралы терең
толғайтын адами қарым – қатынастар, адал махаббат пен достық туралы
киноповестер, кинодрамалар, фильмдер жоқтың қасы. Ал жоғарыда айтылған
кӛрсетілімдер мен жарнамалар, жастардың миын улап, алтын уақытын ӛлтіруге
бағытталған қҧрал деп есептеңіз. Дегенмен, ата-анасынан да баланың
қабылдайтын тәрбие –тәлімі мол. Сондықтан біз-ересек адамдар ретінде оларға
шынайы ӛмір туралы білім, таным, тҥсінік беруіміз керек. Ӛз ӛмірін ӛмірімізде
29
кӛргенімізді, бастан кешкенімізді сабақ етіп, олардың ойлау жҥйесін басқаша
бақытқа бҧруға әрекеттенуіміз керек. Әсіресе, қара кӛз бойжеткендердің ҧлттық
сал-дәстҥрі, әдет-ғҧрып сияқты басқа қҧндылықтардан айырылып қалмауын
қадағалау басты борышымыз. Қазіргі білімді молықтыруда ғаламторсыз кӛзге
елестету мҥмкін емес сияқты. Қоғам ғаламторды қарқынды қолдануда. Соның
ішінде біздің басты міндетіміз бозбалаларға ғаламтордан ҧлттық менталитетке
қиғаш келмейтін мәселелерді ғана қабылдауға бағыттау. Әрине, ғаламтор
ақпараттық мәдениет пен сауаттылықты қалыптастырудың уақыт ағымына сай
қҧрылады. Әңгіме ғаламтордың біздің мәдениеттілікке тәрбиелейтін желісін
таңдай білуімізде болып тҧр. Әсіресе, кішкентай кезінен қолдарынан
ойыншықтың орнына ноутбукты тастамай ӛскен ҧрпақ ҥшін «ғаламтордың»
маңызы зор болып барады. Сондықтан балалар мен жасӛспірімдердің бойына
рухани сезімді ҧялату отбасынан басталады.
Бала дегеніміз жылтыраққа иланғыш және болмашы нәрседен кӛңілі қалып
қоятын ӛте кірпияз қауым емес пе? Біздер «Осы неге бҥгінгі заманның
балалары компьютерге қҧмар, Ресейден шыққан неше тҥрлі шым-шытырық
оқиғалы кітаптарға неге ҥйір?» деп, кҥнделікті мәпелеп бағып-қаққан баламыз-
дың бӛтенге мҧншалық алып-ҧшып тҧрған сезімін тҥсінбей әлек боламыз. Бар
гәп оларға ана тіліндегі шҧрайлы кітаптарды тауып беруге шарасызды-
ғымыздан емес пе екен осы? Ал анау Ресейден жарық кӛріп жатқан кітаптардың
қай-қайсысын алсаңыз да жағалай «мені кӛрдің бе?» деп жҧтынып тҧр.
Қазіргі таңда мемлекеттік тапсырыспен шығып жатқан кітаптардың
кӛпшілігі мазмҧны ӛзгерместен тек қана сырты жаңаланып шығуда. Ескі
нҧсқаны жаңамен алмастыру да керек те шығар, бірақ бҥгінгі оқырман талабы
онымен шектелмейді. Сыртқы мҧқабаның кӛркемдігі мен тҥптелу сапасына
дейін ҥлкен рӛл атқарады. Ӛкінішке орай эстетикалық жағынан мҥлде
оқырмандарды тартпайтын кҥлдібадам дҥниелерге тиым салынар емес.Кітап
шығару ісі ойыншыққа айналғалы қашан. Тағы да жҧрт кітапханаға аз келеді
деп, орынсыз ӛкпе артып жатамыз. Татымсыз қойылым кӛрермендерді театрдан
қалай айырса, тҧшымсыз кітап та бізді кӛптен солай ажыратары хақ. Әсіресе,
бҧл сынды қазақ кітаптарына байланысты айтуға болады. Бір-екі парақтаудан
кейін жаңқаланып, жапсыруға жарамай қалады. Мҧқабасына кӛзің тҥсіп-ақ
шала-пҧла бірдеңе екенін сезесіз.
«Адамгершілік қасиет тек жеке адамның ғана басында емес, жалпы
қоғамның да қордалы байлығы. Ал оның белгілі бір адамның бойындағы
аздығынан айналасындағы адамдарға ғана емес, қоғамға да тиетін кесірі кӛл –
кӛсір. Бҥгінгі кҥнді жазу проблемасы ертеңгі кҥннің, болашақтың мҥддесін,
эстетикалық тҧрғыдан қорғаумен тікелей байланысты. Адамның адамгершілік
қасиеті оның рухани байлығымен ӛлшенетін болса, қоғамның қазіргісі де,
болашағы да оның телегей-теңіз рухани байлығымен, интеллектуалдық
потенциалымен қҧдіретті» [ 5]
Ендігі бір мәселе –қазақ тілді оқырмандарды кітап оқуға тарту жайлы. Бҧл
аз уақыттың іс-амалы емес. Тҧрмыс ауыртпалықтары ӛмір айшықтарын ӛзге
реңде тҥйдіруде. Ӛмірдің мәнін мал-мҥліктен кӛру пайымы кердеңдетуде.
Қалың кітап пен жҧқа кітапты жҧрт қалың қалта мен жҧқа қалтаға теңеп жҥр.
30
Бірталай бетін ӛзінің тҥрлі тҧлғалармен тҥскен суреттерімен әспеттеп,
қалғанын ҥйтіп-бҥйтіп толтырған сол пенделер қылығы біз алаңдаған жастар
талғамына қылау тҥсірмейді деп кім айта алар. Бҧл сала есік-терезесі жоқ
ашық-шашық жатқан ҥй сияқты. Анау да мынау да ішінде еркін сайран қҧрып
жҥр. Кітап -байлыққа қалта-мырза билік қҧрса- қҧрығаны. Жауһар дҥниеге
жайлы мекен болған кітапхананың келешегі де осы айтқан ӛзекжарды
мәселелермен тығыз байланысты. Міне, осы айғақты дәлел ретінде қарастыра
отырып, кітаптың тек қана мҧқабасының сапалы шығарылуына емес, оның
мазмҧнына да мән берілуі тиіс, әсіресе жасӛспірімдерге арналған тәрбиелік
мәні зор кӛркем шығармалар жазуды кӛздеумен қатар ҧлттық қҧндылығымыз
ретінде қабылдауымыз қажет.
1.3.Тәжірибелі зерттеудің барысында барлық жастағы оқырмандардың
кітап оқуын, қабілетін жетілдіру, олардың оқу кеңістігінің аясын кеңейту
арқылы кітап оқудың қоғамдағы алар орнын анықтау;
Практикалық бӛлім
Рухани мәдениетіміздің зерттелу тарихын дәл мына уақыттан басталды деп
басып айту қиын. Халықтық мәдениет қаншалықты кӛне болса, оның зерттелу
тарихы да соншалықты тереңге тартады. Сол сияқты рухани мҧрамыздың
жиналу, саралану, насихатталуы да тереңге тамыр созады.
Ӛмір бойы білім алуды қолдау болып табылатындықтан, кітапханалар
кітап оқуды қолдап, қорғайтын қҧрылым. Кітап оқу қҧбылысы қоғамда ӛмір
сҥру мҥмкіндігін кеңейтетін және әркімге қажет әлеуметтік дағдылардың
қатарына жатады. Кітап оқу дағдысы танымды кеңейту, еңбек ету және білім
алу секілді әрекет тҥрлерінің негізі болып табылады. Ӛмір бойы білім алуды
қолдау болып табылатындықтан, кітапханалар кітап оқуды қолдап, қорғайтын
қҧрылым. Кітап оқу қҧбылысы қоғамда ӛмір сҥру мҥмкіндігін кеңейтетін және
әркімге қажет әлеуметтік дағдылардың қатарына жатады. Кітап оқу дағдысы
танымды кеңейту, еңбек ету және білім алу секілді әрекет тҥрлерінің негізі
болып табылады. Осындай мәдени ҥдерістердің алдын алу ҥшін оқуға ҧмтылған
әрбір жас ҧрпақтың санасын, дҥниетанымын ақпарат арқылы кеңейтіп, жан-
жақты білім алуына және белгілі бір мамандық иесі болып шығуына
кӛмектесетін бірден-бір оқу орталығының қайнар кӛзі- кітапхана.
Балалардың рухани және зияткерлік ӛсу, ӛзін тану және ӛз бетінше білімін
жетілдірудегі қажеттіліктерін қанағаттандыру, кітап оқу арқылы балаларды
қоғамның мәдени- әлеуметтік ортасында ӛз орнын табуына ықпал етуде
«Оқу мәдениеті - оқушылардың ақпараттық мәдениетін
қалыптастыру негізі» атты тәжірибе жасалды.
1. Бала әрекетінің ӛнімін талдауда зерттеу әдістері:
а) жас ерекшеліктеріне орай насихат жҧмысы;
Білімге қҧштарлық,шығармашылық ізденіс, білуге қҧмарлық бала кезден
қалыптасады.Мҧнда:
- сәби шақ (0-3жас) БҦЛ –баланың ӛзін қоршаған дҥниені белсенді
тҥрде тану кезеңі;. Ал осы әлемде кітапқа да орын табылып жатса нҧр ҥстіне
31
нҧр болар еді. Баланы кітаппен таныстыру және оған оқып беру сәби шыр етіп
дҥниеге келген сәттен басталғаны жӛн. Сәби шақта бала ӛмірінде орын алған
кітап ата-ана мен баланың арасында аса бір айрықша жылы байланыс орнатуға
дәнекер болып зейінді тыңдаушының дағдысын, эмоциялық ортаны, қиялдау
қасиетін қалыптастырады. Баланы сәл нәрсеге елең еткізіп, әрбір дауыс ырғағы
баланы кітап оқу процесіне дайындауға кӛмектеседі.
- мектеп жасына дейінгі кезең (3-6 жас) бҧл жастағы балаларға тән
қасиет- асқан сезімталдық;
Міне, осы қасиет ойлау, еске сақтау, қиялдау сияқты қабілеттердің
дамуына ҥлкен әсер етеді. Сондықтан алғашқы сӛзді ӛз бетінше оқи алу
деңгейіне жеткенше ересек адамның кҥнделікті кітап оқып беру дағдысы бала
ҥшін ӛте маңызды. Осы кезеңде бала кітап оқу арқылы ӛмірлік жанама
тәжірибе жинақтайды. Тура осы жастағы балалар бойында шығармашылық
негіздері қаланады, мінез-қҧлық қалыптасады, сӛз саптауы жетіледі. Ал кітап
кӛптеген кҥрделі тәрбиелік міндеттерді шешуге кӛмектеседі. Ертегі, тақпақ,
шағын әңгімелерден басқа балаларды танымдық сипаттағы әдебиетке тартуға
болады. Кітап оқу барысында ойын тҥрлерін де қолданған жӛн. Сонда балалар
ӛздерін ақылды , тапқыр, зейінді сезінеді, ал бҧл олар ҥшін ӛте маңызды.
-Балалық кезең (7-9) Оқырмандардың ең бір ерекше санаттағы тҥрі;
Қоршаған ортамен қарым-қатынас ересектердің араласуымен және
кӛмегімен орнайды. Тҥйсік ой-сана, эмоциялық ортаның дамуы жалғасады. Бҧл
жастағы балалар кітап беттерініен ӛздеріне кҥнделікті тҧрмыста кӛріп жҥрген
таныс заттарды кездестіріп қуанып, оларды еске сақтауға тырысады. Олар енді
кейіпкерді, оның қимыл-әрекетін тҥсіне бастайды. Бҧл кезеңнің ең басты
сипаты - ӛз бетімен оқи салу. Дегенмен жоғары дәрежелі тҥйсіну оқу
техникасының тӛмен дәрежесіне сәйкес келмейді. Сондықтан бҧл кезең
оқырмандық даму кезеңіндегі ең бір қиын сәт.
«Тыңдаушыдан» «оқырманға» ӛту кітаптан алған әсерді жоғалтып алуға
жиі ҧшыратады. Ең бастысы, кітап оқу барысында туындайтын
қиыншылықтарды жеңе білуге тәрбиелеу.
- Балалықтан жасӛспірімдік кезеңге ауысу (10-11жас) Тҧлғалық
қалыптасу кезеңі және ӛте кҥрделі оқырман типіне жатады. Сенімсіз,
ересектермен шынайы қарым-қатынасқа бара бермейді. Сараптама жасау
қабілеттері, танымдық әрекеттері дамиды. Ӛз бетінше кітап оқуға эмоциялық
және зияткерлік жағынан дайын. Кітапханашы оқырманның кітап оқуына не
тҥрткі болғанын білгені абзал - не ҥшін оқиды, кітаптан не іздейді. Саналы
тҥрде кітап таңдау қасиеті пайда болады. Қҧпиялы, кездейсоқ, шытырман
оқиғалы кітаптарға қҧмарлығы артады. Бҧл кезеңдегі бала кітаппен ара қатынас
орнататын дәнекерлікке зәру. Оны ӛз бетінше білімін кӛтеру ҥшін кітап оқуға
итермелейтін тәрбие қҧралдары мен тәсілдерін қолданған жӛн.
- Жасӛспірімдік кезең (12-14 жас) Ӛзін бағалау, тҥсіну, еркіндікке
ҧмтылу қасиеттері тән. Ересектердің алдында ӛзінің маңыздылығын аса
жоғары бағалайды. Қҧрдастарының пікіріне кӛбірек ден қояды. Сҥйікті
кітаптарын қайта оқып шығуға деген қажеттілік пайда болады, оқығанды
зерделеу қабілеті қалыптасады. Кӛпшілігі жаңа әуестермен шҧғылданып, кітап
32
оқу екінші орынға сырғиды. Міне, осы уақытта оларға тәлімгерліктен гӛрі
серіктес ғана болып қайта кітап оқуға қызықтыру қажет. Бҧл орайда қызықты
кӛпшілік ҧйымдастыру жҧмыстарының ішінде «кітап кӛрмесі» олардың
ынталарын қайта қалпына келтіреді.
«Кітап-қҧрметті қару. Ақылды шабытты кітап кӛп ретте адам тағдырын
шешеді» -деп В.Сухомлинский айтқандай, мектеп табалдырығындағы ӛскелең
ҧрпақтың зерделі боп қалыптасуына ықпал жасауда біздің барлық іс-әрекетіміз
осы бағытта болу керек. Ал, ҧрпақ білімді қайдан алады? Әрине кітаптан.
Кітап оқу бҧл, рухани жан-дҥниеңді кеңейтіп, ӛмірдің сапасын арттыра-
тын, азаматтық біліктілік, әлеуметтік даму, ортаға бейімделу секілді ӛмірлік
қажетті тҥсінік қалыптастыруда аса маңызды дара дағды, яғни балаға ӛмір сҥру
сапасын жақсартуға кӛмектесу.Кітапхананың қазынасы – бҧл оның ақпараттық
ресурстары және мҥмкіншіліктері. Тәрбиенің бҥгінгі таңдағы ең маңызды
міндеттерінің бірі – баланың рухани, зерделі жетілуін, шығармашылық қарым-
қатынасының ӛсуін қамтамасыз ету, білім алуға деген қажеттіліктерін қанағат-
тандыруға мҥмкіндік туғызу, бәрімізге қауіп тӛндіріп отырған рухани дҥние
саяздығын болдырмау ҥшін оның бос уақытын тиімді ӛткізуіне жағдай жасау.
Міне, сондықтан қазіргі таңда баланың кітап оқуға дағдылануы ӛмірлік
маңызы бар шарт болып табылады және жақсы жазылған балалар кітабына
қараңғы тҥнде жол тауып беруші ол , әрине кітапханашы.
Кітапханалық сабақ беру технологиясы қабылданып, ол келесі
кезеңдермен берілді: дайындық, шығармашылық ізденіс, кітап оқуды
насихаттаудың тиімді жолдары мен әдістері арқылы әрбір баланың кітап оқуға
қызығушылығы артты.
Заман ӛзгерер, біздің жҧмыстың әдістері мен тҥрлері де ӛзгерер, дегенмен
ӛзгермейтін бір нәрсе бар. Ол- балаға әдебиет әлемін ашуға тырысу.
Кітап оқудың қоғамдағы алар орнын анықтауда тӛмендегі аты аталған
жҧмыс тҥрлері қолға алынды.
ә) оқырманмен жеке жҧмыс (эксперимент);
б) сауалнама жасау қорытындысы;
в) сҧхбаттасу арқылы;
г) кітапханашы жаднамасы;
д) ата-аналарға арналған кеңес;
2. Кітап оқуды насихаттаудың тиімді жолдары мен әдістері;
а) кітап кӛрмелерінің тҥрлері арқылы;
ә) библиотерапия; Жантанушымен сауалнама, тренингтер ӛткізу әдісі.
б) зерттеу әдістерін баспасӛзге жариялау;
1. Мектепішілік «Гимназия тынысы» газеті № 2012 жылы «Кітап әрдайым
басты рухани қазынамыз» атты мақалам жарияланды.
2. Мектеп кітапханашысы Б.Ыспанқызы мен қазақ тілі мен әдебиеті пәні
мҧғалімі жазған облыстық «Ҧстаз» газетіндегі Ж. Аймауытовтың «Ақбілек»
романы бойынша «Талант. Тағдыр. Туынды.» [6] мақаласы оқырмандарды
шығармашылық ізденіске шақырды.
3. Кітапханашы Г.Аманжолова жасаған «Кітапханадағы кітап кӛрмесінің
тҥрлері және оның тәрбиелік мәні» [7] атты баяндамасы, «Кітап-рухани
33
қазына»атты кітапханалық сабақ беру технологиясы бойынша жасалған
бағдарламасы мен дарынды оқушыларға арналған «Кітапханашы жаднамасы»
оқушылардың кітап оқуға қызығушылығын арттырудың тиімді әдіс-тәсілі
ретінде сынып жетекшісіне, ата-аналарға және мектеп тәлімгерлеріне де қосар
ҥлесі сҥбелі болды.
2.Библиотерапия
Мектептің жантанушысы Л. Жақсыбаеваның зертхана жҧмысы
Мақсаты: кӛркем-әдеби шығармалардағы адам жанына жағымды
эмоциялар тудыратын мәтіндерді пайдаланып, оқырманның ішкі жан
дҥниесіне, дҥниетанымына ықпал ету арқылы болашаққа сеніммен қарауға
тәрбиелеу.
Баланың жан дҥниесіне рухани жағынан бай болып қалыптасуы ҥшін,
оның кӛзқарасын, мінез-қҧлқын жақсы жағына ӛзгертіп, жан-жақты дамыған
жеке тҧлғаны тәрбиелеу мақсатын кӛздейді.
Балалар үздіксіз дамиды.
Балалардың қызығуы ӛздігінен пайда болмайды, ол әлеуметтік ортаның,
ересектердің әсерінен пайда болады. Балалардың қызығулары олардың жас
және дербес ерекшеліктеріне байланысты болғандықтан, оқу-тәрбие жҧмыста-
рын ҧйымдастыруда әр тҥрлі жаста балалардың ӛздеріне лайықты қызығулары
болатынын ескеру қажет.Балалар ҥздіксіз дамиды, олардың танымдық
белсенділігі артқан сайын негізгі ҥлгіні ата-анасынан, мҧғалімнен алады.
Кітап оқуға қызықтырудың алғы шарттары
Кҥнделікті ӛмірдегі жаңалықтар, ғылымдағы жетістіктер қай мамандық
саласындағы адамнан болсын терең білімді және ақыл- ой ӛрісінің жан-
жақтылығын талап етеді. Сондықтан барлық ата- аналар ӛз балаларының жақсы
оқуын, білуге қҧмар болып ӛсуін, кітапты кӛп оқып, оқуда қажырлылық
кӛрсетуін, жалпы рухани дҥниесі бай болуын қалайды. Баланы рухани байлығы
мол етіп тәрбиелеудің сан тҥрлі жолдары бар.
Сол жолдың бірі және бірегейі- баланы кітап оқуға әуестендіруде ата-
аналарға арналған сауалнама
1.Балаңыздың кітап оқуға қызығушылығы бар ма, жоқ па?
Ия –30%жоқ-70%
2.Балаңыздың кітап оқуына басшылық жасайсыз ба?
Ия –25 %жоқ-75%
3.Балаңыз қызыққан кітапты сатып әпересіз бе?
Ия -45%,жоқ-55%
4.Соңғы жылдары балалардың кӛркем әдебиет, балаларға арналған газет-
журналдарды оқуға деген қызығуы азайып кетті. Оның себебі неде?
Нарық заманы ма - 15% Кітаптың қымбаттауы ма -35%, Әлде бала
ҧғымына сай қазақ тіліндегі кітаптарды табу қиындығы ма-50%
5.Ата- ана мен мҧғалім баланың сабақтан тыс кітап оқуын міндетті деп
санамай ма?
Ия –15% жоқ -25% Оқулық кӛлеміндегі материалды меңгерсе болды- 60%
6. Компьютерлендіру баланың кітап оқуға қҧмарлығын жойып жіберді ме?
Ия –90% жоқ-10%
34
Тренинг-орталықпен байланыс: «Библиотерапия – жаңа бағыт»
Сауалнама сараптамасы арқылы:
1.Кітап оқығанды ҧнатасың ба?
Ия - 55%, Жоқ-45%
2.Мектеп кітапханасына жазылдың ба?
Ия -80%, жоқ-20%
3.Мектептен тыс басқа кітапханаларға жазылдың ба?
Ия - 40 %, жоқ-60%
4.Оқитын кітабыңды ӛзің таңдайсың ба, әлде ата-анаң кӛмектесе ме?
Ӛзім –70 %, ата-анам-30 %
5. Қандай кітап оқығанды ҧнатасың?
Ертегі-40%, фантастика-10%, ғылыми- 8%,әдеби- 25%, спорт-6%,
детектив- 6%, техникалық-5%
6.Пән бойынша тапсырмаларды орындағанда кітаптан іздейсің бе, әлде
ғаламтордан ба?
Кітаптан –45% ғаламтордан-55%
7. Адамның рухани дамуына кітаптың әсері бар ма, жоқ па? Бар – жоқ
8.Оқыған әңгімеңдегі кейіпкерге еліктейсің бе?
Ия – 80%, жоқ-20%
9.Кітапты оқығанда аяғына дейін оқуға тырысасың ба?
Ия -40%, жоқ-60%
10.Кітап оқуға қасыңдағы достарыңды тартасың ба?
Ия –25%, жоқ-75%
Сауалнама
Сыныбы:
Қатысқаны:
1.Кітапханаға неше жасыңда жазылдың?
а) мектеп жасына дейінгі кезде
б) бастауыш мектеп оқып жҥргенде
в) орташа мектеп жасында
2. Кітапханаға не себептен келесің?
а) қызықты кітап оқу ҥшін
б) жаңалықты білу ҥшін
в) рефераттар жазу ҥшін
3.Біздің кітапхана саған ҧнай ма?
а) иә
б) жоқ
в) кей кезде
4.Оқығанды ҧнатасыңба?
а) иә
б) жоқ
в) кей кезде
5. Қандай кітапты оқығанды ҧнатасың?
а) детективтер
35
б)фантастикалар
в) қызықты оқиғалар
6. Қызықты кітап туралы кім арқылы білесің?
а) достарымнан
б) кітапханашыдан
в) мҧғалімдер, ата-аналардан
1. Кітапханада қандай кітаптар жетіспейді?
а) барлығы да жетіседі
б) мектеп бағдарламасы бойынша
в) жаңа кітаптар
2. Кітапханада кітапты қалай таңдайсың?
а) ӛз бетімше
б) кітапханашы кӛмегі арқылы
3. Кітапханада ӛтетін шараларға қатысасыңба?
а) иә
б) жоқ
в) сирек
4. Кітапханашымен әңгімелесесің бе?
а) иә
б) жоқ
в) сирек
5. Кітапханада істейтін қызметкерлер қандай?
а) мейірімді
б) ақылды
в) жайдарлы
г) даналы
д) бәрін білгіш
е) жағымсыз
ж) мейірімсіз
з) қазымырлы
6. Кітапханашылардың қандай болғанын қалайсың?
а) жарқын жҥзді
б) мейірімді
в) ӛз маман иелері
г) әдемі киімді
д) әдемі шаш ҥлгісінде
е) жҧмыс киімді
ж) ӛз қалпында
7. Президент болсаң кітапханаға не істер едің?
- жаңа кітаптар, оқулықтар берер едім
- Кітапханаға жиі-жиі жаңа кітаптар жіберер едім
- кітапхананы кӛбейтер едім
Қорытынды: Ата-ана ҥшін баланы кітап оқуға жетелеудің алғы
шарттары мына тӛмендегідей:
36
Бала бӛлмесінен арнайы кітапхана ҥшін бҧрыш жасақтау. Оның алғашқы
кітабы суретті- танымдық кітапшалар болуы керек. Себебі, ертегі кейіпкерлерін
бейнелейтін бояуы қанық суретті кітапшалар бала назарын еріксіз аударып, бір
кітапшаны тауысып, екіншісін тағы оқысам, кӛрсем деген талпынысқа
жетелейді. Осылай баланың кітапқа алғашқы қызығуы оянады. Әрине,
тҥсінбегенін тҥсіндіріп, сурет бойынша әңгімелету, әңгімені тыңдау- ҥлкендер
міндеті.
Қалай дегенде де бҧл тӛңірегінде сҧрақ кӛп. Әрине, бҧдан барлық бала
бірдей қолына кітап ҧстамайды деген ой тумауы керек. Шындық сол, кітап
оқымайтын бала кӛп. Кӛркем әдебиет- адамгершілік, дҥние байлығы, тән, жан
тазалығы, әдет- ғҧрып. Олай болса, баланы жастан кітап оқуға әуестендіру-
сапалы білімді, жан- жақты жетілген ҧрпақ ӛсірудің бірден-бір жолы.
Ата-аналарға арналған кеңес бойынша кітапша шығарылды.
Кітап және кітап оқу қҧндылықтарын насихаттау арқылы оқушыға кітап
оқытуды ата- анамен байланыс жасау арқылы дамыту - ақпараттық
қоғамымызда ҧлттық қҧндылыққа ие парасатты тҧлға қалыптасады.
1.4.Зерттеудің жаңашылдығы мен практикалық маңыздылығы
Оқырманның эстетикалық таным-талғамын, рухани деңгейін кӛтеруде
кітаптың ролі қай кезде де маңызды болмақ. Кітап оқу-мерейімізді ӛсіріп,
кӛкжиегімізді кеңейтетіні, санамызды сілкінтіп, жан-дҥниемізді тазартуға
кӛмектеседі. Сондықтан кітап оқуды балалардың оқушылық кезеңінен бастап
мықтап қолға алғанымыз жӛн. Адамның әсершіл, қабылдауы тез, жан-дҥниесі
таза кезінде оқыған шығармасының әсеріде мол, болашағына сілтер бағыты да
оңды болмақ.
Қазір кітап оқу кӛрсеткіші Кеңес дәуіріндегі кезеңмен салыстырғанда
анағҧрлым тӛмендеп кеткендігін дәлелдедік. Біздіңше, бҧның бірнеше себебі
бар.
Біріншіден, заман ағымына сәйкес ақпараттар тасқыны бір сәт те
толастамай тҧрған кезеңде қалың кӛпшілікке рухани лаззат, тазарту силайтын
кітап оқу мәселесі аса ыңғайлы болмай тҧр.
Екіншіден, билік тарапыннан насихаттың ҥшіншіден, «ҥй-балабақша-
мектеп» ҥштағаны бірлесіп жҧмыс істей алмай отыр. Рухани ҥйлесімділік,
ҥндестік жолға қойылмағандықтан да жҧртшылықтың рухани қҧндылықтарға
кӛңіл ауа бермейтін сияқты. Бҧл олқылықтың орнын толтыруға билік
басындағылар рухани қҧндылықтарымыздың ордасы болып саналатын, театрға,
мҧражайға, кітапханаларға ресми тҧрғыдан кӛңіл аударып, қаражат бӛліп, тҥрлі
деңгейдегі шаралар ҧйымдастыруды жҥйелі тҥрде қолға алғаны жӛн болар еді.
Мәселен, «Бір ел-бір кітап» секілді акциялардың атқарар міндеті мол.
Ынталандыру, марапаттауды ҧйымдастыру, қалың кӛпшілікті, оқырманды кітап
оқуға тартудың, оқу мәдениетін ҥйлестірудің бір тетігі болар еді.
Қоғам ғаламторды қарқынды қолдануда. Соның ішінде біздің басты
міндетіміз бозбалаларға ғаламтордан ҧлттық менталитетке қиғаш келмейтін
мәселелерді ғана қабылдауға бағыттау. Әрине, ғаламтор ақпараттық мәдениет
37
пен сауаттылықты қалыптастырудың уақыт ағымына сай қҧрылады. Әңгіме
ғаламтордың біздің мәдениеттілікке тәрбиелейтін желісін таңдай білуімізде
болып тҧр. Әсіресе, кішкентай кезінен қолдарынан ойыншықтың орнына
ноутбукты тастамай ӛскен ҧрпақ ҥшін «ғаламтордың» маңызы зор болып
барады. Сондықтан балалар мен жасӛспірімдердің бойына рухани сезімді
ҧялату отбасынан басталады Бауыржан Момышҧлы «Ертегісіз ӛскен бала-
рухани мҥгедек адам. Біздің қазіргі балаларымызға әжелер, не шешелері ертек
айта бермейді содан қорқамын. Менің қазіргі келіндерім немерелеріме бесік
жырын айта білмейді. Бесікте жатқанда қҧлағына анасының әлди әні сіңбеген
баланың кӛкірегі кейін керең боп қалмаса деп қорқамын» [8]дегенін әрдайым
есімде сақтап, осы нәрселерден бізде қауіптенуіміз керек.
Орта мектептегі білім беру жҥйесіндегі тест сынағы да оқушылар (әсіресе,
жоғары сыныптарды) жаттандылыққа, сыршылдыққа, зерделікке, рухани
жаңаруға тәрбиелейтін кӛркем шығармаларымызды оқу, оқыту мәселесі
назардан тыс қалып, кейінге ысырылып барады. Мәселен, Абайды, алыптар
тобының соңында қалған асыл мҧраларды білгенмен, кешегі оқушы, бҥгінгі
студенттің қазақ сӛз ӛнеріне ӛзгеше стиль әкелген Жҥсіпбек Аймауытовтың
психологиялық әңгімелерін, Тәкен Әлімқҧловтың оқшау ойларын «шашылып
тҥскен тіркестерін» Қалиқан Ысқақтың тӛгіліп жазатын кестелі, бейнелі тілін,
сӛзбен сурет салатын «сиқырлы» қҧдіретін, кӛзбен емес, кӛңілімен оқып,
зердемен тоқымайтын кӛңіліміз алаңдаулы екені жасырын емес. «Кітап-маған
тақтан да қымбат» дейтін Шекспир тәмсілін сәби шақтан санамызға, балаң
кезден кӛңілімізге, бозбала, бойжеткен сәттен жҥрегімізге тҥйіп, ой-санамызға
сіңдіріп ӛссек, ҧтылмайтынымыз анық.
Бҥгінгі таңда, БАҚ арқылы жарияланатын материалдар мен ақпараттар
батысшылдық сипатқа ие болып отыр. БАҚ халықты, әсіресе жастарды мәдени
– рухани бақа арнаға тҥсіруге себепші болып отыр. Ақпарат жҥйесі бойынша
басқа елдермен салыстырғанда Қазақстан сияқты телеарна хабарларының 60
пайызы жат тілде берілетін бірде-бір ел жоқ. Қазақстандағы БАҚ жҥйесіндегі
телеарнаның ҥлесі- 90 – 95 пайыз. Ал мәдени – рухани институттары дамыған
елдерде БАҚ-тың соның ішінде телерадионың ҥлес салмағы – 40 – 45 пайызды
қҧрайды. Мәселен, Францияда француз тіліне аударылғанына қарамастан
шетелдік материалдардың 15-20 пайыздан аспауы заң жҥзінде белгіленген. [9]
Осыдан келіп ғаламтор, теледидар, радио, басқа да ақпарат қҧралдары
кітаптарды ығыстырып бара жатқандай әсер қалдырады. Алайда кітапты
ешқандай жаңа технология ығыстыра алмайды. Ӛйткені адамның жан-дҥниесін,
армандарын, сезімдері мен психологиясын кітаптай ешнәрсе жеткізбейтіні
анық. Кітапты шынайы оқығанда зердеңе тҥйіп, ықылас танытып, ден қойып
оқимыз. Ал теледидардан естіген жаңалық кӛңіліңді бір сәт қана қуантады
десек, ғаламтордан кітап оқу адам ағзасына зияндығын осы уақытқа дейін тек
ауызша айтылып келеді. Мҧны дәрігерлік, психологиялық сараптамадан
ӛткізгенде адамның денсаулығына ӛте зиян деген қорытындыға келдік.
Ғаламтордың зияны туралы мақалалар ӛткен ғасырдың сексенінші жылдарынан
бастап жарық кӛрген. Әсіресе, ондағы алуан тҥрлі нәрселер жеткіншек балалар
38
мен бҥлдіршіндердің денсаулығына, жҥйке жҥйесіне зақым келтіретінін сол
кезден-ақ ғылыми негізде дәлелденген.
Кӛздің кӛру қабілетін тӛмендетеді;
Омыртқалардың қисаюына әкеледі;
Жҥйкеге салмақ тҥсіреді;
Шаршағыштық, әлсіздік басады.
Жалпы дәлел келтірсем: 2011 жылы Алматыда қарашаның 15-16-17
кҥндерінде кітапханалық баспасӛздің онлайн, яғни электрондық жҥйеге
кӛшірілу мәселесі жайында бір топ басшылар Белорусь Ҧлттық
кітапханасының директоры, Еуразия кітапханалар қауымдастығы, Санкт-
Петербург және ТМД елдерінің кітапханасы басқарып отырған басқа да ӛкілдер
қатысып, яғни кітапханалардың электрондық жҥйеге кӛшуі жайлы пікірлерін
ортаға салған.
Бҧл біріншіден, адам денсаулығын қҧрту, адамды шаршату, тіпті бҧның
салдарынан миы ауыратындар, жҧлын омыртқасы және басқа да ішкі ағзаларға
зиян екенін дәлелдеген. Ал Америка, Еуропа, Жапония, Қытай елдерінің
тҧжырымы бойынша нақты кітап оқуды ғылыми зерттеудің басты талабына
айналдырған. Ӛйткені кітапханалардың электрондық жҥйелері мен ғаламтор
тек қҧрғақ информация деп бағалаған. Бҧл адамның сезімсіз, әсерсіз
тәрбиеленуі деген, яғни, анасының сҥтін еміп ӛскен бала емес жасанды сҥт пен
емізік еміп ӛскен баланың жігерін тәрбиелейді деген.
Сонымен, бҥгінгі жастардың кітап оқуына ғаламторды қай тҧрғыдан
қарасақ та кері әсер етіп отыр. Қазақстанда жҥргізілген зерттеулерге қарасақ,
адамның психикалық кӛрсеткіштерінің ӛз нормасынан ауытқығаны
айқындалуда. Мәселен, қайсыбіреулердің кӛңіл-кҥйін қҧлдыратып хал-
жағдайын нашарлатып, белсенділігін тӛмендетіп жіберген. Міне, бҧл балалар
мен жасӛспірімдердің моральдық тҧрғыдан азғындануын жеделтетіп олардың
ата-аналары мен достары арасындағы ӛзара қарым-қатынастарын бҧзады.
Психологиялық тҧрғыдан ауруға шалдығып жҥйкелері жҧқарған, ашуланшақ
кҥйге тҥседі.
Сондықтан болдырмаудың әр алуан әрекеттерін қарастыру арқылы
мынадай тҧжырым жасалды.
Т Кітап – тәрбие қҧралы, тілді ҧстартады, сӛздік қорды байытады, ӛмірді
Ҧ танытып, сезімді кеңейтеді;
Ж Кітап - ақыл-ойды дамытады, тәрбиелейді.
Ы Кітап -ерік және мінез қасиеттерін бекітеді, адамгершілік сапаны
Р жетілдіреді.
Ы Кітап -эстетикалық тәрбие беріп, ӛнерді, кӛркемдікті тҥсіндіру
қҧралына айналады.
М Кітап - жан-жақты жарасымды тәрбиелеудің психологиялық және
физиологиялық негіздері болып табылады.
Ғаламдық мәдениеттің бір бӛлігін кітап қҧрайды. Кітап оқу- білімге
ҧмтылысты, дҥниетанымды кеңейтуді, адамның ӛзін тануын білдіреді.
Кҥнделікті ӛмірде кітап оқитын кісі мен оқымайтын кісінің айырмашылығының
тез байқауға болады. Кітап оқитын адам ақыл-парасат, таным, білім, елмен
39
қарым-қатынас, тіл байлығы, сыпайылығы мен мәдениеттілігі секілді
бірсыпыра ізгі қасиеттерімен ерекшеленіп тҧрады. Кітап оқу – білімділікке
баулиды. Ал, білімсіздік – адамның опа бермес дҧшпаны. Кӛп қателік
білімсіздіктен туатындығы даусыз. Білімді адамға ӛмірде қашан да жол ашық
болады. Ел де білімді адамды қҧрметтейді. Осыдан келіп «Кітап – кӛзі жҧмыққа
арзан, кӛзі ашыққа маржан»деген ой қалыптасса, кітап оқуды белгілі бір
кезеңмен шектемей (мектеп не университет), оны ӛмірлік дағдыға айналдыра
білудің адамға берері мол.
Қорытынды:
Кітаптың әлемдік ӛркениетке ҥлесі шексіз. Қазіргі кезде интернет,
теледидар, радио, басқа да ақпарат қҧралдары кітаптарды ығыстырып бара
жатқандай әсер қалдырады. Алайда кітапты ешқандай жаңа технология
ығыстыра алмайды. Ӛйткені адамның жан-дҥниесін, армандарын, сезімдері мен
психологиясын кітаптай ешнәрсе жеткізбейтіні анық. Сондықтан да ӛзіміз ӛмір
сҥріп отырған қоғамымызда кітап әрдайым басты рухани қазынамыз болып
қала бермек.
Ҧлы педагог В.Сухомлинский «Ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз,
шығармашылықсыз, қиялсыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды»
дейді, демек, шәкірттің ақыл-ойы, парасаты, ҧлттық зердесі кітап оқу арқылы
байып, ӛз қоғамының рухани кҥш-қуатын арттырмақ. Халқымыздың рухани
кҥш-қуатын игеру дегеніміз - ауыз әдебиетті, дәстҥрлер мен әдет-ғҧрыптарды
зерделеудің тҧтастай жҥйесін қҧру, ҧлттық болмысты айқындайтын әдеби-
кӛркем шығармалар жазып, шығару және таралымын жетілдіру жҥйесі оқу
жҥйелерінде әлі де болса кәсіби сҧранысқа, әлеуметтік-мәдени қажеттілікке
айналып отыр.
«Кітап оқудан тыйылсақ, ой толғаудан да тыйыламыз» дейтін ҧлы зергер
жазушымыз Ғабит Мҥсіреповтің пікірі, «Адамды ой емес, ойсыздық қҧртады»
деген ақиық ақынымыз Оралхан Бӛкей сӛзімен ҧштасып жатқанын аңғару қиын
емес. Бҧл айтылған пікірлер мен ғылыми жҧмысымызда қарастырылған дәлелді
кӛзқарастар, ҧсыныстар біздің бҥгінгі «кітапсыз» ӛміріміздің сыр-сипатын дәл
ашып, болашақ қамын бҥгіннен ойлауға, оқырманын ойлантуға шақырады.
Осыдан келе менің ҧсыныстарым:
- Рухани аштық - ҧлттың болашағына зор кесел екендігін дәлелдей
отырып, ол ҥшін оқу мәдениетін қалыптастыруда ҚР мәдениет және ақпарат
министрлігі мен ҚР Ҧлттық кітапханалардың тарапынан және «Жас Отан»
Жастар қанаты осы мәселелерді шешуді қолға алуда мемлекеттік мәселе болып
қарастырылуы қажет.
- Елімізде қазақ теледидарында, Қазақ радиосында, қазақ баспасӛзінде
кітап сынын, әдеби сынды жолға қою қажет және білікті мамандардан қҧзырлы
мекеме қҧрылуы тиіс.
- Ғаламторды мәдени қҧрал ретінде ғана пайдалану, рухани азық ретінде
қабылдауға бағыт беру;
40
- Оқитын қоғам мҥшесін тәрбиелеуде кітапқа деген сҥйіспеншілікті
арттыруға арналған республика кӛлемінде отбасымен бірге кітап оқу
бағдарламаларын, жобаларды одан әрі жандандыру;
- Бҥгінгі кҥнгі кітап оқымайтын ҧрпақтың болашағы бҧлыңғыр екенін кӛре
тҧра оған араша тҥспеу біз ҥшін ҥлкен қылмыс екендігін дәлелдей келе
«Кітапхана ісі»туралы заң қажет.
Қорыта айтқанда, кітапқа деген сҥйіспеншіліктің артуы қоғамымызды
рухани қҧлдырауға жол бермейді. Қазіргі жаһандану дәуірінде оқырмандар
арасында ақпараттық сауаттылықты қалыптастыруда ғаламторды тек қана
мәдени қҧрал деп танып, кітапқа деген қҧштарлық арқылы оқыған адамнан
зерделі қоғам қалыптасатындығы дәлелденді;
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Айталы А Ҧлттану (оқу қҧралы),- Алматы: «Арыс»баспасы, 2000.-226
бет;
2.Ҥш қоңыр №2 18 қаңтар, 2012 жыл; 4бет,«Рухани қҧлдықтан арылу-ҧлт
болашағы»;
3.Ислам және ӛркениет, №10(226),1-10 сәуір,2011ж, 11 бет, «Кітап- кӛзі
жҧмыққа арзан, кӛзі ашыққа маржан»
4. Қазақ әдебиеті «Қазіргі кітап сыны»2011жыл, 22-28 сәуір, №16,1-5бет
авторы: Қайрат Сақ Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университеті
журналистика факультетінің кафедра меңгерушісі, Алаштанушы ғалым.
5. Қазақ журналистикасы, том №2; 253 бет
6. «Ҧстаз» облыстық газеті; №1-2, 2012жыл; 15 бет: «Талант. Тағдыр.
Туынды.»
7. «Мектептегі кітапхана»; №6, 2010 жыл, 4-5 бет
8. Кітапхана әлемі №3 (31), 2010жыл, 23 бет
9. Қазақ халқының философиялық мҧрасы №12 том, 447-448 бет
10. Қазақ әдебиеті «Қазіргі кітап сыны»2011жыл, 10-16 маусым, бет
авторы: Кӛпбаев Т «Қазығҧрт»баспасының редакторы;
11. С.Қоңырбаева.Отбасы: бала мен ата-ана;- Алматы, 2006-199 бет;
12. Кӛмекбеаева Л.К.,Мадалиева З.Б. Оқушы, мҧғалім және ата-ана;
Алматы-2002- 75 бет;
41
5-қосымша
«Қазіргі ертегі мултьфильмдердің бҥлдіршіндерге тигізер әсері»
(Шалқар қаласы № 2 мектеп-гимназия кітапханасы тәжірибесінен)
Зерттеудің мақсаты:
Ақпарат қҧралдарының оның ішінде бҥлдіршіндерге арналған
мултьфильмдердің жас ҧрпақты тәрбиелеуде ҥлкен роль атқаратынын ескере
отырып, оның ақыл-ойының дамып жетілуіне, психологиясына ӛз әсерін
тигізетінін анықтау;
Міндеттері: Бҥлдіршіндерге ғаламтордан ҧлттық менталитетке қиғаш
келмейтін ертегі мултьфильмдер-ӛсіп келе жатқан ҧрпақ тәрбиесінде ҥлкен
маңызға ие екендігін ҧғындыру;
- Шетел мултьфильмдері мен қазақ мултьфилмдерінің ерекшеліктеріне
тоқтала отырып, басқа елдің мултьфильмдерінің бала санасына зиянды екенін
тҥсіндіру;
Жобаның ӛзектілігі:
Қазіргі таңда теледидарда ертелі-кеш қазақ баласының дҥниетанымына
кері әсерін тигізетін, ӛзге елдің идеологиясын насихаттайтын мултьфильмдер
кӛрсетілуде. Неге біздің телеарнамыз қазақтың рухын, болмысын, салт-дәстҥрін
насихаттайтын ҧлттық кӛзқарастағы ертегі мультфильмдер кӛрсетіп, ҧлттық
рухта тәрбиелемеске?!
Мултьфильмдерге, ертегі кітаптарға деген қҧштарлық арқылы зерделі
қоғам дамитындығын дәлелдеу арқылы тағылымды таным, зерделі ой
қалыптастыру;
Болжам:
Рухани жаңғыру ҥдерісінде бала тәрбиесіне ең бірінші кезекті қойсақ,
балалар санасын улайтын ӛзге елдің мултьфильмдерін телеарналарда кӛрсетуді
шектеп қана қоймай әртҥрлі жат мәдениет ҥдерістерін насихаттайтын ертегі
бейне таспаларды сатылымнан алып тастауға ден қойылса және ҧлттық рухта
тәлімі мол мултьфильмдер мен ертегі кітаптарды, электрондық орта жҥйесін
дамытса ғана ӛсіп келе жатқан жас буыннан ҧлтжанды тҧлға шығары сӛзсіз.
Әлеуметтік маңыздылығы:
Балалардың ішкі әлемі тҧп-тҧнық мӛлдір әлем. Дҥниені жанары қалай
кӛрсе, жан-дҥниесі солай қабылдайтын бҥлдіршіндердің тап-таза әлемін
қоршаған орта, ересектер лайлап жатады. Сӛйте тҧра, «ӛскелең ҧрпақ санасыз,
жігерсіз, патриот емес» деп кінә тағады. Бірі кҥнделікті тіршілік деп, бірі
жҧмыс деп балаларға тиісті кӛңіл бӛлуге уақыты бола бермейді. Мектеп жасына
дейінгі балалардың тәрбие қҧралдарының бірі-мултьфильмдер. Зерттеушілер-
дің пікірінше теледидардың танымдық,тағылымдық әсерінен гӛрі, кӛрерменге
бағытталған эмоционалдық соққысы басым. Нақтырақ айтқанда баланың есте
сақтау, ойлау қабілеті тӛмендейді. Ал, теледидарды кӛп кӛрген бала біраз уақыт
ӛткеннен кейін миғҧла –мәңгҥртке айналады екен. Кӛз талмасы ауруы пайда
болады. Кӛптеген ауруларға шалдығады. Ҧзақ уақыт теледидар кӛрген баланың
айналасындағы адамдармен қарым-қатынас жасау ынтасы да тӛмендейді.
42
Бірінші кемшілік – ондағы бас кейіпкерлер жауыз кейіпте кӛрініп, басқа
кейіпкерлерді ӛлтіріп зҧлымдық жасап жатады. Ал осыны кӛріп ӛскен балалар
қатыгез, жҥрексіз болмасына кім кепіл.
Екіншіден - мултьфильм кейіпкерлерінің ерсі қылықтарын ешкім
жазаламайды. Ал мҧндайды кӛрген кішкене кӛрермен ненің жақсы, ненің
жаман екенін айырмай олардың санасында «бәрін де жасауға болады» деген ой
қалыптасары хақ.
Ҥшіншіден - мултьфильмдерде баланың ӛміріне қауіп тӛндірерлік миға
сыймайтын әрекеттер кӛрсетіледі. Баланың әдеті-кӛргенін қайталайды.
Сондықтан бала мултьфильмдердегі кейіпкерлерге еліктеп, олардың қимылын
қайталаймын деп неше тҥрлі дене жарақаттарына ҧшырауы мҥмкін.
Тӛртіншіден -қазіргі мультфильмдерде ер мен әйелдің ролдері қалай болса
солай кӛрсетілген. Киім киістері де, қимыл-іс әрекеттері де, бір-бірімен қарым-
қатынастары да бала психологиясына кері бағытталған.
Бесіншіден -ғалымдардың зертеуінше, балалар ҥшін мултьфильмдердегі
қуыршақ кейіпкерлердің сыртқы кейпі ӛте маңызды. Жағымды кейіпкерлер ӛте
сҥйкімді, жағымсыз кейіпкерлер ӛте сҥйкімді, жағымсыз кейіпкерлер керісінше
сҥйкімсіз болуы керек.
Елбасының халыққа Жолдауында Қазақстанның ҥшінші жаңғыруы-рухани
жаңғыру басталғанын жариялады. «Ҧлттық салт-дәстҥрлеріміз, тіліміз бен
музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сӛзбен айтқанда ҧлттық
рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс. Абайдың даналығы, Әуезовтің
ғҧламалығы, Жамбылдың жырлары мен Қҧрманғазының кҥйлері, ғасырлар
қойнауынан жеткен бабалар ҥні – бҧлар біздің рухани мәдениетіміз»- деп атап
кӛрсеткен болатын. [1] Ендеше,жаһандандыру ҥдерісі қарқындаған қазіргі
заманда ӛткеніңнің тәжірибесіне қарап, бабалардың даналығын меңгеру
маңызды десек,ӛзінің ҧзақ тарихында ертегі жанры әр дәуірдің, әр қоғамның
болмысы мен тҥсініктерінің, нанымдарының әр тҥрлі іздерін сақтап қалып,
біздің заманымызға жеткізген. Қазақ ертегілерінде хандық заманның шындығы,
сол шақтағы әдеттер мен нанымдар, салт-дәстҥрлер, тҧрмыс кейпі кӛбірек
кӛрініс тапқан.
Ертегілер жанрлық әрі сюжеттік қҧрамы жағынан әр алуан. Ол іштей
бірнеше жанрға бӛлінеді:
1) жануарлар туралы ертегілер;
2) қиял-ғажайып ертегілер, батырлық ертегілер;
3) Хикаялық ертегілер, сатиралық ертегілер;
4) Тҧрмыс-салт ертегілері.
Сюжеттері тек қазақтың ӛзіне тән ертегілермен қатар, басқа елдермен
ортақ сюжетке қҧрылған ертегілер де бар. Олардың кӛбі тарихи-типологиялық
жағдайда пайда болған, біразы тарихи-генетик., яғни туыс халықтарға ортақ
болып табылады, кейбірі тарихи-мәдени байланыс нәтижесінде қазақ жҧртына
тараған. Сол себепті қазақ ертегілерінде таза ҧлттық та, халықаралық та
кӛшпелі сюжеттер қатар ӛмір сҥрген.
Ертегі - ауыз әдебиетінің ықылым заманынан келе жатқан кӛне де мол
мҥрасы. Оның ертегі деп аталуының ӛзінен де, сол сияқты ертегілердің
43
«Бҧрынғы ӛткен заманда, ерте-ерте, ертеде» деп басталуынан да оның атам
заман туындысы екенін аңғару қиын емес. Ертегілерде халық басынан кешкен,
ғасырлар ізі жатыр. Оларда еңбекші халықтың тҧрмыс-тіршілігі, әдет-ғҥрпы,
елдік тарихы, қилы-қилы қиын асулары, халықтың мҧң- шері, арман-мҧраты
бейнеленген. [3]
Барлық елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және халықтың жазу-сызу
ӛнері болмаған кезінде ауызша шығарған кҥрделі шығармасының бір тҥрі -
ертегілер. Ертегілер кӛбінесе, қара сӛз ретінде айтылатындықтан, оны
халықтың ерте заманда шығарған кӛркем әңгімесі деп қараймыз.
Халық әдебиетінің басқа тҥрлері секілді, ертегілер де адам баласының
еңбек-кәсіп ету, тҧрмыс тіршілік қҧру тәжірибесіне байланысты туған.
Жаратылыс қҧбылыстарын, табиғат сырын жетік білмеген, олардың неліктен
болатындығын толық тҥсінбеген ертедегі адамдар әр нәрсені қиял еткен;
ӛздерінің ауыр еңбектерін жеңілдету жайын қарастырған. Бҧл жӛніндегі ҧғым-
тҥсініктерін, нанымы мен сенімін әңгімелеп айтатын болған. Сӛйтіп ертегі-
әңгімелердің алғашқы ҥлгілері туған. (Халық шығармасының бҧл тҥрі «ертегі»
деп аталуының ӛзі-ақ, онда аитылатын әңгімелердің есте қалмаған ерте заманда
туғандығын аңғартады).
Бертін келе, экономиканың ілгері дамуы, қоғамдық карым-қатынастардың
алға басуы, адам баласының дҥние танымының, ой-ӛрісінің, сапа-сезімінің
ҥлғайып ӛсуі жалпы халық шығармаларына, соның ішінде ертегілерге кӛп әсер,
еткен. Осы негізде ертегілердің алғашқы ҥлгілері әр тҥрлі ӛзгерістерге ҧшырап,
жаңа ертегілер туа бастаған және онда адам баласының арман-мҥддесін, ой-
санасы, болашақтан кҥтетін ҥміті суреттелген. Осы ретте туған ертегілерден
адам баласының тҧрмыс-тіршілігі, ӛмірі, ісі басты орын алады, қоғамдық мәні
бар мәселелер кӛтеріледі. Бҧлардың бәрін халық ертегілері кӛркемдеп суреттеу,
образдар арқылы бейнелеген. Бҧл секілді жағдайларды қазақ ертегілері де
басынан кешірген деуге болады. Алайда, қазақ ертегілерін сӛз еткенде, біз оның
ең алғашқы ҥлгілері, олардың мазмҧны, кӛркемдік дәрежесі қандай болғандығы
жағын анықтап айта алмаймыз. Ӛйткені ол ертегілер алғашқы айтылу қалпын
сақтай отырып, біздің дәуірімізге жеткен емес. Ауыз әдебиетінің басқа тҥрі
секілді, ертегілер де ауызша шығарылып, ауызша тарағандықтан әр тҥрлі
ӛзгерістерге ҧшыраған, бір ертегіге бірнеше ертегінің әңгімесі қосылып
араласқан. Бергі заманда туған ертегілер ерте заманда шыққан кейбір
ертегілердің алғашқы ҥлгілерін олардың оқиғаларын бойына жинай да жҥрген.
Халықтың рухани және физиологиялық тҧрғысынан дамуының бірден-бір
мҥмкіндігі ӛмір болмысын халық тағдырын бейнелейтін мәдени ошақтардың
басты саласының бірі, теледидар, ғаламтор, театр мен кино ӛзінің бҥгінгі қоғам
ӛміріндегі орнынан қазіргі заман талабына сай ҧлттық психология, тәрбие беру,
эстетикалық қҧндылық сапаларын тӛмендетіп алды. Оған басты себеп:
- шетелдік немесе батыстық кино мәдениеті:балаларға арналған тҥрлі –
тҥсті мултьфильмдер мен ертегілер, ашық порно-ӛнімдер, афро-американдық
поп музыкалар, эротикфильмдер, сана-сезім, мінез- қҧлыққа кері әсер ететін
қатыгез киноӛнімдер мен сериалдар;
Бҧған дәлел:
44
-Балаларға арналған телеарналарда бағдарламардың аздығы мен
тартымсыздығы;
-Бҥлдіршіндерге арналған мултьфильмдердің ҧлттық негізде
жасалынбағандығы;
-Қазақстандық театр және кино мекемелерінің халық назарына ӛзіне
тартып аларлық туындыларының әлсіздігі;
-Әртҥрлі жат мәдениет ҥдерістерін насихаттайтын бейне таспалардың
шектеусіз сауда нарығында таралуы;
-кино мәдени ошақтары - кино театрларда шетелдік фильмдерді
жарнамалау мен жаппай кӛрсетулер бала санасына кері әсері;
- кітапханалардағы ҧлттық кӛзқарастағы балаларға арналған ертегі
кітаптардың тапшылығы және қаржылай қолдаудың жеткіліксіздігі т.б.;[2]
Жас жеткіншектің санасын улаған ессіз мультфильмнен бастап, сау
адамды жындандыратын бейнебаян (клип), атыс-шабыс, зҧлымдықты,
алааяқтықты, нәпсіқҧмарлықты дәріптейтін кинолардың, интеройындардың,
бақ туындыларының еш кедергісіз елімізге қаптауы, сӛз жоқ, руханилықты
қҧрдымға жіберді.
Таным белсенділігін арттыруда білуге деген қҧштарлық, шығармашылық
ізденіс, білуге қҧмарлық бала кезден қалыптасады. Сондықтан балалар мен
жасӛспірімдердің бойына рухани сезімді ҧялату отбасынан басталатындығын,
оқыған елдің ертеңі ертегі кітаптан, мултьфильмдерден басталатынын әсте
естен шығармайық дей келе, жҧмысымызда осы мәселелер негізінде ертегі
кітап оқу мен мультфильм кӛрудің қоғамға аса қажеттілігін ашып
қарастырамыз.
Жобаның жҥзеге асыру мерзімі, кезеңдері:
а) Мәліметтер жинап, нақты деректер қамтылды.
ә) библиотерапия:«Қызықты ертегі тамашалайық!» бейнетаспа кӛру,
«Ертегілер елінде» саяхат сабақ;
б) «Балалардың рухани және зияткерлік ӛсу, ӛзін-ӛзі тану кезеңдері» атты
талдау жасалынды. Мектеп жасына дейінгі кезең (3-6 жас) бҧл жастағы
балаларға тән қасиет- асқан сезімталдық-бҧл жаста бала не кӛрсе де,естісе де
ойлау, еске сақтау, қиялдау сияқты қабілеттердің дамуына ҥлкен әсер етеді.
Сондықтан кӛрген нәрсесін есте сақтауы, алғашқы сӛзді ӛз бетінше оқи алу
деңгейіне жеткенше ересек адамның кҥнделікті кӛрген мултьфильмдері мен
ертегі кітап оқып беру дағдысы бала ҥшін ӛте маңызды. Осы кезеңде бала
кӛрген-білгенінен, есте сақтауынан, таным арқылы ӛмірлік жанама тәжірибе
жинақтайды. Тура осы жастағы балалар бойында шығармашылық негіздері
қаланады, мінез-қҧлық қалыптасады, сӛз саптауы жетіледі. Ал кітап кӛптеген
кҥрделі тәрбиелік міндеттерді шешуге кӛмектеседі. Ертегі, тақпақ, шағын
әңгімелерден, қызықты мултьфильмдерден басқа балаларды танымдық сипатын
тануға болады. Мултьфильмдерді кӛріп отырып,оның зердесі жетіледі,
мҧндайда ойын тҥрлерін де қолданған жӛн. Сонда балалар ӛздерін ақылды,
тапқыр, зейінді сезінеді, ал бҧл олар ҥшін ӛте маңызды.
Қоршаған ортамен қарым-қатынас ересектердің араласуымен және
кӛмегімен орнайтын кезең - Балалық кезең (7-9) балаларда тҥйсік ой-сана,
45
эмоциялық ортаның дамуы жалғасады. Бҧл жастағы балалар кітап беттерінен
ӛздеріне кҥнделікті тҧрмыста кӛріп жҥрген таныс заттарды кездестіріп қуанып,
оларды еске сақтауға тырысады. Олар енді кейіпкерді, оның қимыл-әрекетін
тҥсіне бастайды. Бҧл кезеңнің ең басты сипаты- ӛз бетімен қалаған кӛру
дағдысы мен оқи салу. Дегенмен жоғары дәрежелі тҥйсіну кӛру,есту,оқу
техникасының тӛмен дәрежесіне сәйкес келмейді. Сондықтан бҧл кезең даму
кезеңіндегі ең бір қиын сәт.
Тыңдаушыдан кӛрермендік ӛзіндік кӛру қабілетінің дамуы алған әсерді
жоғалтып алуға жиі ҧшыратады. Ең бастысы, ӛзі қалап тҥсініп кӛрген
мултьфильмдері барысында туындайтын қиыншылықтарды жеңе білуге
тәрбиелеу.
Балалықтан жасӛспірімдік кезеңге ауысуы - (10-11жас) тҧлғалық
қалыптасу кезеңі. Сенімсіз, ересектермен шынайы қарым-қатынасқа бара
бермейді. Сараптама жасау қабілеттері, танымдық әрекеттері дамиды. Ӛз
бетінше кітап оқуға эмоциялық және зияткерлік жағынан дайын. Саналы тҥрде
таңдау қасиеті пайда болады. Қҧпиялы, кездейсоқ, шытырман оқиғалы
мултьфильмдерге қҧмарлығы артады.
Жасӛспірімдік кезең - (12-14 жас) ӛзін бағалау, тҥсіну, еркіндікке ҧмтылу
қасиеттері тән. Ересектердің алдында ӛзінің маңыздылығын аса жоғары
бағалайды. Қҧрдастарының пікіріне кӛбірек ден қояды. Ӛзі сҥйіп кӛрген
мултьфилмдерін қайта кӛруге, кітаптарын қайта оқып шығуға деген қажеттілік
пайда болады, кӛргені мен оқығанды зерделеу қабілеті қалыптасады. Кӛпшілігі
жаңа кӛрген нәрселермен, әдеттермен, әуестермен шҧғылданып, кітап оқу
екінші орынға сырғиды. Демек ертегі шындыққа бағытталмайды, ал ертекші
әңгімесін ӛмірде болған деп дәлелдеуге тырыспайды. Ертегінің композициясы
бас қаhарманды дәріптеуге бағындырылады, сӛйтіп, ол белгілі бір сҧлба
бойынша қҧрылады. Мҧның бәрі ертегіге идеялық, мазмҧндық және кӛркемдік
тҧтастық береді. Осы тҧтастық бҧл жанрға басқа да қасиеттер дарытады:
композиция мен эстетикалық мҧраттың бірлігі әрі тҧрақтылығы, кӛркем
шарттылықтың міндеттілігі, ауызекі сӛйлеу тіліне сәйкестігі, тҧрақты
тіркестердің қолданылуы, т.т. Ертегіде қиял мақсатты тҥрде пайдаланылады,
сондықтан ол әсіреленіп, ғажайыпқа айналады және біршама ӛзінше дамып
отырады. Ертегідегі ғажайып қиял адамның кҥнделікті кӛріп жҥрген заттары
мен қҧбылыстарын саналы тҥрде басқаша етіп кӛрсетеді, ӛйткені бҧл жанрда
ғажайыптың кӛркем бейнелеуіш қҧрал ретінде қолданылады. Ӛмірдегі шынайы
нәрсенің ӛзін әдейі ӛзгертіп кӛрсету – ертегінің ӛзіндік қасиеті болғандықтан,
ертекші де оның мазмҧнын барынша әсірелеуге, ғажайыпты етуге кҥш салады
Сонымен бірге ертегідегі оқиғалар мен іс-әрекеттердің қаншалықты әсерлі
болуы ертекшіге ғана емес, сондай-ақ тыңдаушыға да, ертегінің айтылу
жағдайына да байланысты. Ертегіде қиял мен ғажайып әрі идеялық та мақсатта
қолданылады, себебі классикалық. Ертегі адамның рухани азығы болуымен
қатар идеологиялық қҧрал боп қызмет атқарған. Ертегінің кӛркем баян-
далуында сюжеттен де гӛрі композицияның рӛлі артығырақ. Қазақтың баласы
тамырынан қол ҥзіп қалмасын десек, ҧлттық нақыштағы, бҥлдіршіндерді
қызықтыра білетін, бір кӛргенде елітіп әкететін мультфильмдер тҥсіру керек.
46
Суретте: Таусоғар, Желаяқ және Кӛлтаусар, Жылан Бапы Хан, Жалмауыз
кемпір, Шойынқҧлақ (Жалмауыз кемпірдің ҧлы)
Ертегіге бай елдердің бірі - қазақ халқы. Қазақ фольклорындағы ертегілер-
дің сан алуан тҥрлері бар. XIX ғасырдан бастап, қазақ ертегілерінің ғажап та
кӛркем ҥлгілерін В.Радлов, Г.Потанин, И.Березин, А.Алекторов, Ш.Уәлиханов,
П. Мелиоранский, Ә.Диваев сияқты белді де белгілі ғалымдар жинап, жариялай
бастады. [5] Қазақ фольклорының кейбір нҧсқалары «Дала уалаяты», Айқап»,
«Туркестанские ведомости», «Тургайская газета», т.б. мерзімді баспасӛз бетін-
де жарияланып келді. «Образцы народной литературы тюркских племен» атты
10 томдық жинақтарында В.В. Радлов қазак, қырғыз, ҧйғыр, ӛзбек, әзербайжан
сияқты кептеген Тҥркі тайпалардың эпостық жырлары мен ертегілерін молынан
жариялаған. Сонымен қатар қазақ эпосы мен ертегілерін жинап бастыру ісінде
башқҧрт ғалымы, профессор Әбубәкір Диваевтың еңбегі де елеулі. Осыған бай-
ланысты тағы бір жайды ескерте кетелік. Қазақ тілінде ауызша айтылып келген
ертегілердің барлығын бірдей қазақ халқы шығарған жоқ. Қазақ ертегілерінің
ішінде ағайындас-аралас, кӛршілерден, атап айтқанда: орыс, қырғыз, ӛзбек,
Тҥркімен, қарақалпақ халықтарынан алынған, бізге сіңісіп кеткен, ӛзіміздің
тӛл-тумамыз болған ертегілер де бар. Бҧл алуан ертегілер кездейсоқ тҥрде келіп
енбеген. Ол қазақ халқымен кӛршілердің арасында кӛп заманға созылған эконо-
микалық, ағайын-достық қарым-қатынастардың негізінде енген. Сӛйтіп, қазақ
халқы бҧл ертегілердің жалпы мазмҧнын алып, мәнерлеп әңгімелеген, ӛзінің
тума шығармасы етіп жіберген. Сондықтан да біз оларды қазақ халқының ерте-
гісі деп қарауға тиістіміз. Қазақ мультипликация ӛнерінің тҧсаукесер мульт-
фильмі ертегі негізінде тҥсірілген, 1967 жылы жарыққа шыққан Әмен
Қайдаровтың «Қарлығаштың қҧйрығы неге айыр?» мультфильмі. Бҧл фильм
шыға салысымен бҥкіл әлем қазақ халқының қарлығашты қалай дәріптейтінін
біліп, таңдай қақты. Фильм 1968 жылы Ленинградта ӛткен Бҥкілодақтық
фестивальде екінші жҥлдеге ие болып, әлем елдерінің экрандарында кӛрсетілді.
Қайдаров тҥсірген «Ақсақ қҧлан», «Қҧйыршық», «Қожанасыр – қҧрылыс-
шы» атты фильмдер қазақ мультипликациясының жетістіктері болды. 1970
жылы қазақ мультипликациясы Орта Азиядағы жетекші орынға шықты. Осы
кезеңде қазақ мультипликаторлары тҥсірген графикалық және қуыршақ фильм-
дердің саны жҥзден асты. Режиссер-суретшілер Ж.Даненов пен Ҧ.Қыстауовтың
«Алпамыс батыр», «Айдаһар аралы», Е.Әбдірахмановтың «Тапқыштар»,
«Бозторғай», Б.Омаровтың «Ҥш шебер», «Қаңбақ шал», Т.Мҧқанованың
«Жібек шашақ», «Қайшы», Қ.Сейденовтың «Тігінші мен ай», «Қадырдың
бақыты» атты мультфильмдері – қазақ мультипликациясы тарихында жоғары
бағаланған шығармалар. Алайда бір дәуірден екінші дәуірге кӛшкенде ҧлттық
анимациямыз тоқырауға ҧшырады.[4]
47
АҚШ, Германия, Франция, Жапония, Қытай сынды мемлекеттер анима-
циялық фильмдерге мемлекеттік тҧрғыда ҥлкен мән берсе, Ресейде балаларға
арналған анимациялық фильмдерді, бейнекӛрсетілімдерді идеологиялық қҧрал
ретінде пайдаланып, оған қыруар қаржы бӛлуде. Нақты айтсақ, 2012 жылы бір
ғана анимациясына 300 млн. АҚШ доллары бӛлінген екен. Ресей аниматорлары
ҧлттық қҧндылықтарды балалардың санасына сіңіру мақсатында алдарына жан
салмай тер тӛгуде. Олар кӛбінесе Крыловтың мысалдарын немесе тарихта бол-
ған батырларын кейіпкер ретінде алып, тамаша толықметражды анимациялар
жасап шығарды. «Три богатыря», «Илья Муромец», «Алеша Попович»,
«Добрыня Никитич» сияқты батырларын дәріптеу арқылы ӛздерінің «орыс де-
ген ҧлы халық» екенін, олардың мемлекеттері айбынды екендіктерін ҧрпағы-
ның саналарына қҧйып отырады. Демек, бҧдан шығатын қорытынды, анима-
циялық мультфильмдер ҧлттық қҧндылықтарымызды, салт-дәстҥрлерімізді,
тарихымызды насихаттап, жас баланың санасына сіңіретін бірден-бір қҧрал. Ал
біздің телерадио арналарымызды алыңыз, шетелдік анимациядан кӛз ашпайсыз.
Тіпті интернет ойындар мен газет-журналдарды былай қойып, балалардың
ойыншықтары мен киімдерін тҥгелдей шетелдік кино мен анимация кейіпкері
жаулап алғанын байқаймыз. Олардың анимация кейіпкерлері жақсы жарнама
арқасында ӛз елінде ғана емес, бҥкіл әлемге тарап, ҥлкен сҧранысқа ие болды.
Заман тілімен айтқанда, олардың әрқайсысы – бренд. Ал мультфильмдерінің
мазмҧндық жағына тоқталсақ, біздің менталитетімізге жат қылықтарға толы
оқиғалардан тҧрады. Ӛсіп келе жатқан ҧрпағымыз бҧдан ізгілікті тәрбие
алмайтыны айдай анық. Жасӛспірімдер арасындағы қылмыстың ӛршуі,
мектептегі атыс-шабыс, ӛз-ӛзіне қолжҧмсау сияқты келеңсіз жайттардың бәрі
осы ӛнімдерді насихаттап келе жатқан «телеидеологиялық тәрбиенің» жемісі
десек, жаңсақ айтқандық болмас.[4] Шетелдік мультфильмдердің мазмҧнына
келсек, ойға қонымсыз, бала тҧрмақ ҥлкен кісіні дҧрыс ойдан адастыратынын
байқаймыз. Соған қарамастан, олар әлемдік брендке айналған. Қазіргі жас
ҧрпақ «Тасбақа-ниндзялар», «Трансформер», «Мегамозг», «Халк», «Аватар»
сияқты қҧбыжықтарды қҧрметтеп, солардың тәлім-тәрбиесімен ӛсіп келе
жатқандығы баршамызды алаңдатарлық жайт болуы керек.
Бҧл жағдайға кім кінәлі? Бҧған ойлана қарасақ, шет елдің мультфильм-
дерінде терең мазмҧн болмайды. Ерекшелігі де осында, яғни ең бастысы, оқиға
(сюжет) аса кҥрделі емес. Оған қоса жарнамасының ӛзі бала тҧрмақ ҥлкен кісіні
48
қызықтырары анық. Біздің батырларымызды, тарихымызды, салт-дәстҥрлеріміз
бен мәдениетімізді, елдігімізді жас ӛркенге кӛгілдір экрандағы мультфильм
арқылы да ҧқтыра алатынымызды тҥсінетін уақыт келді. Осындай жас буынның
санасын улаған мултьфильмнен кейін бала қалай қолына кітап ҧстамақ тҥгіл
оның суретіне де назар аудара қоймасына кім кепіл бола алады?!
Қорытынды:
Қай заманда болмасын адамзат алдында тҧратын ҧлы мҧрат-міндеттердің
ең бастысы-ӛзінің ісін, ӛмірін жалғастыратын салауатты, саналы ҧрпақ
тәрбиелеу. Ҧрпақ тәрбиесі — келешек қоғам тәрбиесі. Ендеше, ақпараттық
технологиялар дамыған кезеңдегі балалардың ой-қиялдарын ӛз ертегілері
арқылы жеткізу мҥмкіндігі бар.
Руханилық — жеке тҧлғаның негізгі сапалық кӛрсеткіші. Руханилықтың
негізінде адамның мінез-қҧлқы қалыптасады, ар-ҧят, ӛзін-ӛзі бағалау және
адамгершілік сапалары дамиды. Мҧның ӛзі мейірімділікке, ізгілікке шақырады.
Тӛле би бабамыз «Баланың бесігі-кең дҥниенің есігі» дегендей,ендеше
болар болашақ ҧрпақ Бэтман мен Нарутодай найзалап, Супермендей сес
кӛрсетіп, Шректей шатпақтап жҥрмесін десек, әркімнің тәрбиесімен ӛсіп,
ертең кез-келгеннің жетегінде кетпесін десек, ҧлттық нақыштағы отандық
ӛнімдерді, батыр бабаларымыздың ӛрлік, ерлік істерін ӛнеге тҧттыратын
мултьфильмдерді кӛптеп шығарылып, теледидардан жиірек кӛрсетілсе ҧсыныс
айтқымыз келеді. Бірақ оны тез арада жандандыру- кезек кҥттірмейтін мәселе.
Ӛзіміздің Тазша балаларымыз бен алып Алпамысты, қайсар Қобыландыны
кӛрсетіп, ҧлдарымызды ҧлтжандылыққа, қыздарымызды қылықты болуға ҥндеу
қажет. Ӛзіміздің ертегілеріміздегі Таусоғар, Кӛлтауысар, Желаяқ сынды
кейіпкерлерді мультфильмдік образға айналдырудың уақыты келген жоқ па?
Ендеше Нарутоның қан шашқанын, Халктың қаһарланғанын, Шректің
шатпағын, Спанч бобтың сандырағын кӛріп, ӛзгенің қаңсығын таңсық
қылғанша тӛл туындыларымызды жандандырып, солар арқылы тәрбие берген
артық екені айтпаса да белгілі.
Қазақ халқының салт-санасы мен ата-бабасынан келе жатқан дәстҥрін ӛз
бойындағы ерекше қасиеттерін талантымен, дарындылығымен, ӛзгелерден
ерекше табиғи қабілеті арқылы биіктерден кӛрсеткен. Қасиетті ертегілер
арқылы тәрбие берген, салт-дәстҥрін сол қалпында сақтап қалған. Сонымен
қатар еліміз егемендік алғалы мемлекеттік тілде сӛйлеуіне, бҧл қасиетті
ертегілердің халық ауыз әдебиетінде ең маңызды орын алатыны сӛзсіз екенін
салыстырып кӛрсету.
Бауыржан Момышҧлы «Ертексіз ӛскен бала- рухани мҥгедек адам.
Біздің қазіргі балаларымызға әжелер, не шешелері ертек айта бермейді
содан қорқамын. Менің қазіргі келіндерім немерелеріме бесік жырын айта
білмейді. Бесікте жатқанда қҧлағына анасының әлди әні сіңбеген баланың
кӛкірегі кейін керең боп қалмаса деп қорқамын»-деген тағылымды сӛзін
әрдайым есімізде сақтап, осы нәрселерден бізде қауіптенуіміз керек.
Рухани жаңғыру ҥдерісінде бала тәрбиесіне ең бірінші кезекті қойсақ,
балалар санасын улайтын ӛзге елдің мултьфильмдерін телеарналарда кӛрсетуді
шектеп қана қоймай әртҥрлі жат мәдениет ҥдерістерін насихаттайтын ертегі
49
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Ермекова Н.Н.
Білім жүйесі кітапханаларында жобалау әдістерін қолдану: әдістемелік
қҧрал/ Н.Н. Ермекова, А.М. Елеусизова, Г. Ш. Аманжолова.- Ақтӛбе: «Ӛрлеу» БАҦО» АҚ Ақтӛбе облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты, 2019.- 72 бет
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search