Focus PT3 2022 - Sains

Format 190mm X 260mm Extent : 568 pg (24.54 mm) = 2.88 mm (64pg70gsm) + 20.16 mm (504pg 60gsm) + 1.5mm Status CRC Date 15/12


PELANGI BESTSELLER





CC037042
PT3




TINGKATAN FOCUS
SAINS 1∙2∙3 PT3

KSSM
SAINS




REVISI
REVISI FOCUS PT3 KSSM Tingkatan 1 • 2 • 3 – siri teks
REVISI
rujukan yang lengkap dan padat dengan ciri-ciri
ü Infografik ü Info Sains istimewa untuk meningkatkan pembelajaran murid
ü Koleksi Tip ü Kesalahan Lazim PT3
ü Peta Konsep secara menyeluruh. Siri ini merangkumi Kurikulum
Standard Sekolah Menengah (KSSM) yang
baharu serta mengintegrasikan keperluan TINGKATAN
PENGUKUHAN & Pentaksiran Tingkatan 3 (PT3). Pastinya satu
PENGUKUHAN &
PENT AKSIRAN sumber yang hebat bagi setiap murid! SAINS 1∙2∙3
PENTAKSIRAN
Kertas Model PT3
ü Praktis Formatif ü
ü Praktis PT3 (Kod QR) REVISI Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
ü Jawapan Lengkap KSSM
PENGUKUHAN

PENTAKSIRAN
CIRI-CIRI EKSTRA
CIRI-CIRI EKSTRA
ü Cabaran KBAT ü PAK-21 EKSTRA
ü Aplikasi Harian ü Kod QR
ü Cabaran TIMSS

JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI: TINGKATAN 1•2•3
• Bahasa Melayu • Geografi • Pendidikan Islam
• Tatabahasa • Sejarah • Reka Bentuk dan Teknologi
Beli eBook • Penulisan • Matematik • Mathematics
di sini! • English • Sains • Science
• Bahasa Cina KSSM











W.M: RM33.95 / E.M: RM33.95
W.M: RM??.?? / E.M: RM??.??
Maznah Omar (Penulis Buku Teks)
CC037042 Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
ISBN: 978-967-2720-78-2
Badariah Hamzah (Penulis Buku Teks)
Chien Hui Siong
PELANGI Tan Din Ding

KANDUNGAN








TINGKATAN 1
TEMA 3 Penerokaan Unsur dalam Alam
TEMA 1 Kaedah Saintifik Bab

Bab Pengenalan kepada Penyiasatan 5 Jirim 85
1 Saintifik 1 5.1 Jirim dalam Alam 86
5.2 Tiga Keadaan Jirim 90
Praktis PT3 5
1.1 Sains adalah Sebahagian daripada 6.1 Pengelasan Unsur Reserved. 98
Kehidupan Seharian 2 Bab
1.2 Makmal Sains Anda 4 6
1.3 Kuantiti Fizik dan Unitnya 7 Jadual Berkala 100
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights
1.4 Penggunaan Alat Pengukur, Kejituan, 101
Kepersisan, Kepekaan dan Ralat 9 6.2 Campuran 109
1.5 Ketumpatan 18 6.3 Sebatian 115
1.6 Langkah-langkah dalam Penyiasatan Praktis PT3 6 120
Saintifik 22
1.7 Sikap Saintifik dan Nilai Murni dalam Bab
Menjalankan Penyiasatan Saintifik 25 7 Udara 121
Praktis PT3 1 26
7.1 Komposisi Udara 122
7.2 Pembakaran 126
Penyenggaraan dan 7.3 Pencemaran Udara 130
TEMA 2 Kesinambungan Hidup Praktis PT3 7 132

Bab Sel Sebagai Unit Asas
2 Hidupan 28 TEMA 4 Tenaga dan Kelestarian Hidup
Bab
2.1 Sel – Struktur, Fungsi dan Organisasi 29 8
2.2 Respirasi Sel dan Fotosintesis 38 Cahaya dan Optik 134
Praktis PT3 2 44 8.1 Penggunaan Cermin 135
8.2 Sifat Cahaya 141
Bab 8.3 Pantulan Cahaya 142
3 Koordinasi dan Gerak Balas 45 8.4 Pembiasan Cahaya 144
8.5 Penyebaran Cahaya 148
3.1 Homeotasis dalam Benda Hidup 46 8.6 Penyerakan Cahaya 151
Praktis PT3 3 54 8.7 Penambahan dan Penolakan Cahaya 153
Praktis PT3 8 159
Bab
4 Pembiakan 55 TEMA 5 Penerokaan Bumi dan Angkasa
Lepas

4.1 Pembiakan Seks dan Aseks 56 Bab
4.2 Sistem Pembiakan Manusia 61 9 Bumi 161
4.3 Kitar Haid 65
4.4 Persenyawaan dan Kehamilan 67 9.1 Sistem dan Struktur Bumi 162
4.5 Faktor yang Mempengaruhi 9.2 Bahan Bumi 166
Perkembangan Fetus dan Bayi 70 9.3 Proses Utama Bumi 168
4.6 Kemandulan dan Pencegahan 9.4 Fenomena Geobencana 170
Kehamilan 71 9.5 Usia Bumi 176
4.7 Pembiakan Tumbuhan 74 9.6 Sumber Bumi dan Geologi Gunaan 179
Praktis PT3 4 82 Praktis PT3 9 184


ii





0c Kandungan PT3 Sains Tg3.indd 2 15/12/2021 2:15 PM

TINGKATAN 2
TEMA 3 Tenaga dan Kelestarian Hidup
Penyenggaraan dan
TEMA 1 Kesinambungan Hidup Bab 7 Keelektrikan dan 274
Kemagnetan
Bab
1 Biodiversiti 185 7.1 Keelektrikan 275
7.2 Pengaliran Arus Elektrik dalam Litar
1.1 Kepelbagaian Organisma 186 Bersiri dan Litar Selari 284
1.2 Pengelasan Organisma 189 7.3 Kemagnetan 289
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Praktis PT3 1 196 Praktis PT3 7 295
Bab
Bab 8 Daya dan Gerakan 297
2 Ekosistem 198
8.1 Daya 298
2.1 Aliran Tenaga dalam Ekosistem 199 8.2 Kesan Daya 301
2.2 Kitar Nutrien dalam Ekosistem 201 Praktis PT3 8 312
2.3 Saling Bersandaran dan Interaksi antara
Organisma dan antara Organisma Bab 9
dengan Persekitaran 203 Haba 314
2.4 Peranan Manusia dalam Mengekalkan 9.1 Hubung Kait Suhu dengan Haba 315
Keseimbangan Alam 211 9.2 Pengaliran Haba dan Keseimbangan
Praktis PT3 2 212 Haba 317

Bab 9.3 Prinsip Pengembangan dan 323
Pengecutan Jirim

3 Nutrisi 214 9.4 Hubung Kait Jenis Permukaan Objek dengan
Penyerapan dan Pembebasan Haba 328
3.1 Kelas Makanan 215
3.2 Kepentingan Gizi Seimbang 220 Praktis PT3 9 332
3.3 Sistem Pencernaan Manusia 223 Bab
3.4 Proses Penyerapan dan Pengangkutan 10 Gelombang Bunyi 334
Hasil Pencernaan serta Penyahtinjaan 227
Praktis PT3 3 230 10.1 Ciri Gelombang Bunyi 335
10.2 Kenyaringan dan Kelangsingan Bunyi 339
Bab 10.3 Fenomena dan Aplikasi Pantulan
4 Kesihatan Manusia 232 Gelombang Bunyi 342
Praktis PT3 10 344
4.1 Penyakit Berjangkit dan Penyakit Tidak
Berjangkit 233 TEMA 4 Penerokaan Bumi dan Angkasa
4.2 Pertahanan Badan 236 Lepas
Praktis PT3 4 241
Bab Bintang dan Galaksi dalam
11 Alam Semesta 345
TEMA 2 Penerokaan Unsur dalam Alam
11.1 Bintang dan Galaksi dalam Alam
Bab Semesta 346
5 Air dan Larutan 243 Praktis PT3 11 352

5.1 Sifat Fizik Air 244 Bab 12 Sistem Suria 353
5.2 Larutan dan Kadar Keterlarutan 251
5.3 Pembersihan dan Pembekalan Air 256 12.1 Sistem Suria 354
Praktis PT3 5 259 Praktis PT3 12 363
Bab Bab
6 Asid dan Alkali 261 13
Meteoroid, Asteroid, Komet 364
6.1 Sifat Asid dan Alkali 262 13.1 Jasad Lain dalam Sistem Suria iaitu
6.2 Peneutralan 270 Meteoroid, Asteroid dan Komet 365
Praktis PT3 6 273 Praktis PT3 13 370

iii





0c Kandungan PT3 Sains Tg3.indd 3 15/12/2021 2:15 PM

TINGKATAN 3
TEMA 3 Tenaga dan Kelestarian Hidup
Penyenggaraan dan
TEMA 1 Kesinambungan Hidup Bab
6 Elektrik dan Kemagnetan 458
Bab Rangsangan dan Gerak
1 Balas 371 6.1 Penjanaan Tenaga Elektrik 459
6.2 Transformer 464
1.1 Sistem Saraf Manusia 372 6.3 Penghantaran dan Pengagihan Tenaga
1.2 Rangsangan dan Gerak Balas dalam Elektrik 468
Manusia 374 6.4 Pengiraan Kos Penggunaan Elektrik 476
1.3 Rangsangan dan Gerak Balas dalam Praktis PT3 6 481
Tumbuhan 384
1.4 Kepentingan Gerak Balas terhadap Bab
Rangsangan dalam Haiwan Lain 389 7 Tenaga dan Kuasa 482
Praktis PT3 1 392
7.1 Kerja, Tenaga dan Kuasa 483
Bab 7.2 Tenaga Keupayaan dan Tenaga Kinetik 486
2 Respirasi 394 7.3 Prinsip Keabadian Tenaga 490
Praktis PT3 7 492
2.1 Sistem Respirasi 395
2.2 Pergerakan dan Pertukaran Gas di Bab
dalam Badan Manusia 400 8 Keradioaktifan 494
2.3 Kesihatan Sistem Respirasi Manusia 402
2.4 Adaptasi dalam Sistem Respirasi 405 8.1 Sejarah Penemuan Keradioaktifan 495
2.5 Pertukaran Gas dalam Tumbuhan 408 8.2 Atom dan Nukleus 499
Praktis PT3 2 411 8.3 Sinaran Mengion dan Sinaran Tidak
Mengion 500
Bab Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved. 506

8.4 Kegunaan Sinaran Radioaktif
3 Pengangkutan 413 Praktis PT3 8 510

3.1 Sistem Pengangkutan dalam Organisma 414
3.2 Sistem Peredaran Darah 414 Penerokaan Bumi dan Angkasa
3.3 Darah Manusia 420 TEMA 4 Lepas
3.4 Pengangkutan dalam Tumbuhan 423
3.5 Sistem Peredaran Darah dalam Haiwan dan Bab
Sistem Pengangkutan dalam Tumbuhan 431 9
Praktis PT3 3 432 Cuaca Angkasa Lepas 511
9.1 Aktiviti Matahari yang Memberi Kesan
TEMA 2 Penerokaan Unsur dalam Alam kepada Bumi 512
9.2 Cuaca Angkasa 517
Bab Praktis PT3 9 520
4 Kereaktifan Logam 434
Bab
4.1 Kepelbagaian Mineral 435 10 Penerokaan Angkasa Lepas 521
4.2 Siri Kereaktifan Logam 438 10.1 Perkembangan dalam Astronomi 522
4.3 Pengekstrakan Logam daripada Bijihnya 442 10.2 Perkembangan dan Teknologi
Praktis PT3 4 447
dalam Penerokaan Angkasa Lepas 523
Bab Praktis PT3 10 530
5 Termokimia 449
https://plus.pelangibooks.com/
5.1 Tindak Balas Endotermik dan Kertas Model PT3 Resources/Focus2022/PT3/Sains/ 530
KertasModelPT3&Jawapan.pdf
Eksotermik 450
Praktis PT3 5 456
JAWAPAN 531



iv





0c Kandungan PT3 Sains Tg3.indd 4 15/12/2021 2:15 PM

Daya dan Gerakan INFOGRAFIK
INFOGRAFIK



Bab 8
Tingkatan 2
Tuas
Suatu mesin ringkas yang digunakan untuk memudahkan kerja


Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.


Daya Beban


Fulkrum

Daya
Tuas Kelas Pertama Daya Tuas Kelas Kedua Beban Tuas Kelas Ketiga
Fulkrum berada di antara Beban berada di antara Daya berada di antara
beban dan daya fulkrum dan daya fulkrum dan beban
Fulkrum Fulkrum Beban

Daya Beban Daya Daya


Fulkrum
Fulkrum Beban Fulkrum Beban
Daya
Daya


Fulkrum Beban
Fulkrum Beban
Haba INFOGRAFIK
Daya
INFOGRAFIK

Bab 9
Fulkrum Beban
Tingkatan 2

Pengaliran Haba
Pengaliran Haba

























0a infografik PT3 Sains Tg3.indd 10 14/12/2021 2:50 PM

Meteoroid,
INFOGRAFIK
Asteroid, Komet INFOGRAFIK


Bab 13
Tingkatan 2





Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.





Komet
Jasad angkasa yang terdiri daripada
campuran ais, gas dan debu yang
bergerak mengelilingi Matahari
mengikut orbit yang berbentuk elips.





Asteroid
Jasad yang terdiri daripada batuan
besar dan logam yang mengelilingi
Matahari. Kebanyakan asteroid
ditemui di lingkaran asteroid.




Meteoroid
Batuan kecil di angkasa yang
bergerak mengelilingi Matahari.






Meteor
Meteoroid yang terbakar apabila
memasuki atmosfera Bumi dan
menghasilkan coretan cahaya.





Meteorit
Meteor yang tidak habis terbakar
dan sampai ke Bumi.











0a infografik PT3 Sains Tg3.indd 11 14/12/2021 2:50 PM

Bab Pengenalan kepada Tema 1: Kaedah Saintif ik
Tingkatan 1
1 Penyiasatan Saintifik









Peta Konsep
Peta Konsep



ialah
Sains Kajian tentang fenomena
semula jadi dijalankan diReserved.
terbahagi
kepada Bidang seperti biologi, fizik, kimia,
geologi, astronomi, meteorologi
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights
melibatkan
Penyiasatan saintifik Makmal sains


Kaedah saintifik
melibatkan
1. Mengenal pasti masalah 6. Mengumpul data
2. Membina hipotesis 7. Menganalisis dan mentafsir
3. Mengawal pemboleh ubah data
4. Merancang eksperimen 8. Membuat kesimpulan
5. Menjalankan eksperimen 9. Menulis laporan

Kuantiti fizik Unit S.I.
Panjang meter (m) Pengukuran Ketumpatan
Jisim kilogram (kg)
saat (s)
Masa Kelvin (K)
Suhu
Arus elektrik Ampere (A) Kuantiti fizik Jisim
Ketumpatan Isi padu



Kejituan Kepersisan Kepekaan





















1






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 1 14/12/2021 2:53 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Apakah Kepentingan Sains dalam
1.1 T daripada Kehidupan Seharian Kehidupan Seharian?
Sains adalah Sebahagian
T
i
i
1. Kehidupan kita sangat berhubung
n
n
g
g
Apaka ah Sains? rapat dengan sains. Makanan, pakaian,
k
k
pengangkutan, alat-alat elektrik dan
a
t
t
a
a
1 Sains ialah disiplin ilmu yang melibatkan sebagainya, semuanya berkaitan dengan
n
n
sains.
pemerhatian dan penyiasatan saintifik
yang sistematik terhadap semua benda
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
dan fenomena semula jadi. 2. Sains membantu kita memahami diri
sendiri dan alam sekeliling.
1. Perkataan sains berasal daripada perkataan 3. Dengan perkembangan sains yang pesat,
Latin “Scientia” yang bermaksud terutamanya dalam bidang pengangkutan,
pengetahuan. pertanian, perubatan dan komunikasi,
2. Pembentukan pelangi, banjir kilat, letusan mutu dan taraf kehidupan kita telah
gunung berapi, peleburan ais, kejadian siang dipertingkatkan.
dan malam, migrasi haiwan, pertumbuhan 4. Rajah 1.1 menunjukkan contoh-contoh
dan sebagainya merupakan contoh-contoh kepentingan sains dalam kehidupan
fenomena semula jadi yang berlaku dan seharian kita.
dapat dilihat di sekeliling kita.
Sistem pengangkutan hari
Dalam ini telah
perubatan, berkembang
penghasilan dengan maju,
vaksin dan kenderaan yang
antibiotik, lebih selesa,
penemuan selamat, laju
teknik dan cekap telah
pembedahan direka untuk
yang baharu meningkatkan
dan berkesan serta penciptaan keberkesanan
pelbagai alat perubatan yang sistem
canggih telah membantu Kepentingan pengangkutan
memanjangkan jangka hayat sains dalam kita.
manusia. kehidupan
seharian



Penciptaan satelit, komputer, Internet, Kualiti dan kuantiti
telefon pintar dan alat hasil pertanian telah
komunikasi yang lain dipertingkatkan
membolehkan manusia dengan penggunaan
berkomunikasi pada pelbagai teknologi
jarak jauh dengan seperti kultur tisu,
lebih senang. pembiakbakaan,
kaedah hidroponik
dan kejuruteraan
genetik serta
penggunaan baja dan racun perosak.


Rajah 1.1 Contoh-contoh kepentingan sains dalam kehidupan seharian

2






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 2 14/12/2021 2:53 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Bidang dan Kerjaya dalam Sains

1. Sains terbahagi kepada banyak bidang yang berlainan. Bidang Sains T
T
2. Setiap bidang mengkaji ilmu sains yang khusus. INFO i i
n
n
g
g
Jadual 1.1 Bidang-bidang sains berserta contoh k k
a
a
t
t
a
a
Bidang sains Kajian tentang Contoh n n
Biologi benda hidup Zoologi, botani, mikrobiologi, fisiologi 1
Fizik sifat-sifat jirim dan tenaga Kejuruteraan, tenaga elektrik
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Kimia jirim dan tindak balas antaranya Farmakologi, toksikologi, forensik
Geologi batuan, tanih dan mineral Geokimia, geofizik, geomorfologi
Astronomi bulan, bintang, planet, Matahari dan objek lain di Astrofizik
angkasa lepas
Meteorologi perubahan cuaca dan iklim Hidrometeorologi
3. Bidang sains yang meluas dan berbeza membolehkan kita memilih pelbagai jenis kerjaya
berdasarkan minat kita.
4. Sebagai contohnya, jika anda ingin menjadi seorang doktor, anda perlu mahir dalam subjek
Biologi manakala jika anda ingin menjadi seorang jurutera, anda perlu mahir dalam subjek Fizik.
Kerjaya dalam Sains




Biologi Fizik Kimia Geologi


Ahli zoologi Jurutera Ahli farmasi Ahli geologi
Doktor perubatan Ahli astronomi Ahli kimia Ahli alam sekitar
Ahli botani Ahli meteorologi Ahli biokimia Pensyarah
Penyelidik genetik Pensyarah Guru Ahli geofizik
Jururawat Arkitek Pakar forensik Ahli geokimia

Rajah 1.2 Contoh-contoh kerjaya dalam bidang sains yang berbeza dan subjek yang perlu dipelajari jika anda
ingin memilih kerjaya tersebut
Inovasi Teknologi

1. Penciptaan robot yang canggih dapat 4. Inovasi teknologi telah memudahkan
membantu kita mengemaskan rumah kehidupan seharian kita dan membantu
seperti menyapu lantai. menyelesaikan pelbagai masalah dalam
kehidupan kita.
2. Penciptaan peralatan ICT seperti komputer,
papan pintar dan Internet meningkatkan
keberkesanan proses pengajaran dan Praktis Formatif 1.1
pembelajaran yang selaras dengan
keperluan dan kemahiran abad ke-21. 1. Apakah yang dimaksudkan dengan fenomena
semula jadi?
3. Penghasilan petrol tanpa plumbum dapat 2. Nyatakan dua kepentingan sains dalam bidang
membantu mengurangkan pencemaran komunikasi.
udara. 3. Nyatakan tiga kerjaya dalam bidang biologi.


3






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 3 14/12/2021 2:53 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

5. Kita juga mesti memahami simbol-
1.2 Makmal Sains Anda simbol amaran dan contoh-contoh
bahan berbahaya dalam makmal supaya
T
T
i
i
1. Makmal sains disediakan untuk kemalangan dapat dielakkan.
n
n
g
g
memudahkan pembelajaran sains.
k
k
a
a
t
t
2. Makmal sains merupakan satu bilik khas Radas Makmal
a
a
n
n
1 yang dilengkapkan dengan pelbagai
bahan dan radas yang diperlukan untuk 1. Alat dan radas yang digunakan di dalam
menjalankan kajian atau eksperimen. makmal telah direka untuk kegunaan
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
3. Kita perlu mematuhi segala peraturan tertentu.
dan langkah-langkah keselamatan apabila 2. Kita harus menggunakan alat dan radas
memasuki dan menggunakan makmal yang betul dengan cara yang betul semasa
sains.
melakukan penyiasatan.
4. Selain itu, kita harus mengetahui dan
mengenal pasti radas dan bahan yang biasa 3. Radas juga perlu dilukis dengan betul
digunakan dalam makmal serta fungsinya. seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 1.3.
Radas yang digunakan untuk mengisi, mengumpul dan memindahkan bahan sains
Tabung uji Tabung didih ialah tabung
digunakan untuk uji yang bersaiz besar.
mengisi dan Fungsinya adalah sama
mencampur bahan dengan tabung uji tetapi
kimia pepejal dinding kacanya ditebalkan
dan cecair dalam supaya lebih sesuai
kuantiti yang sedikit. digunakan untuk pemanasan.
Bikar dan kelalang kon
digunakan untuk mengisi, Kelalang kon
mencampur dan juga digunakan
memanaskan bahan kimia untuk
pepejal dan cecair dalam mengumpulkan
kuantiti yang besar. hasil turasan.



Kelalang dasar bulat Kelalang dasar leper
digunakan untuk digunakan untuk
mengisi bahan kimia mengisi bahan kimia
dalam penyediaan gas dalam penyediaan gas
semasa pemanasan. tanpa pemanasan.




Serkup kaca digunakan
Balang gas untuk mengumpulkan satu
digunakan untuk isi padu udara. Serkup
mengumpulkan kaca juga digunakan untuk
gas. mengasingkan radas
daripada persekitaran luar.




4






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 4 14/12/2021 2:53 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

Radas yang digunakan untuk penyukatan isi padu cecair

i
i
Silinder Buret digunakan untuk T T
n
n
g
g
penyukat ml 100 menyukat isi padu k k
digunakan 90 cecair dengan tepat t t
a
a
a
a
untuk menyukat 80 sehingga 0.1 cm . n n
3
isi padu cecair 70 100 100 1
60
dengan tepat. 50
40 Pipet digunakan
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
30 untuk menyukat isi
20 padu cecair yang
10
0 tetap.
Radas yang digunakan untuk penurasan dan penyejatan
Corong turas Piring sejat digunakan
digunakan untuk untuk membenarkan
menuras atau menapis cecair tersejat daripada
pepejal tidak larut larutan.
daripada campuran.
Radas yang digunakan untuk pemanasan


Penunu Bunsen Kasa dawai digunakan untuk menyebarkan
digunakan untuk haba secara sekata kepada radas yang sedang
membekalkan dipanaskan.
nyalaan api.
Kasa
dawai
Mangkuk pijar
digunakan untuk
memanaskan pepejal
secara langsung di Tungku
atas nyalaan. kaki tiga

Pemegang tabung uji
digunakan untuk memegang Tungku kaki tiga digunakan untuk
dan memindahkan objek menyokong radas semasa pemanasan.
panas.


Radas yang digunakan untuk memegang atau menyokong radas


Kaki retort dan Kaki retort Rak tabung uji digunakan untuk meletakkan
pengapit digunakan tabung uji dalam kedudukan tegak.
untuk memegang
radas semasa
eksperimen. Pengapit




Rajah 1.3 Kegunaan dan cara melukis yang betul bagi alat radas yang biasa digunakan dalam makmal

5






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 5 14/12/2021 2:53 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Simbol Bahan Berbahaya di dalam Makmal

1. Sebahagian bahan kimia dalam makmal adalah berbahaya dan perlu dikendalikan dengan cara
T
T
yang betul bagi mengelakkan berlakunya kemalangan.
i
i
n
n
g
g
2. Contohnya, bahan yang merengsa boleh menghasilkan wap atau wasap yang boleh menyebabkan
k
k
a
a
kegatalan atau ruam pada kulit, mata atau sistem respirasi. Oleh itu, kita harus mengelakkan
t
t
a
a
n
1 diri daripada terhidunya.
n
3. Untuk menjaga keselamatan diri dan pengguna makmal yang lain, kita mesti membaca dan
memahami simbol amaran pada botol bahan kimia sebelum menggunakannya.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Jadual 1.2 Simbol-simbol amaran di dalam makmal
Simbol
amaran
Mudah Mudah Toksik atau Mengakis Merengsa Bahan
Maksud
meletup terbakar beracun radioaktif
Simpan Jauhkan Jangan Jangan Gunakan Bahan ini
bahan ini bahan ini merasa sentuh bahan ini mengeluarkan
di dalam daripada bahan ini. bahan ini. di dalam sinaran
parafin dan sumber api Bahan Jika terkena kebuk radioaktif
elakkannya dan haba. ini boleh kulit, basuh wasap. yang boleh
Langkah
keselamatan daripada menyebabkan bahagian menyebabkan
tercampur keracunan kulit itu kanser
dengan air dan maut. dengan air dan mesti
atau bahan yang banyak. disimpan di
kimia yang dalam bekas
lain. plumbum.
Kalium, gas Fosforus, Merkuri dan Asid dan Kloroform, Uranium,
Contoh butana dan alkohol dan klorin. alkali pekat. ammonia plutonium dan
gas hidrogen. petrol. dan klorin. radium.
Peraturan dan Langkah-langkah Keselamatan di dalam Makmal
1. Kita mesti mematuhi peraturan makmal apabila berada di dalam makmal.

Perkara yang perlu dipatuhi Perkara yang dilarang
1. Baca dan faham arahan eksperimen 1. Dilarang masuk ke dalam makmal,
sebelum menjalankan eksperimen. bilik pembantu makmal dan stor tanpa
2. Laporkan dengan segera jika berlakunya kebenaran guru.
sebarang kemalangan, kecederaan atau 2. Dilarang makan, minum, bergurau dan berlari.
kerosakan radas. 3. Dilarang membawa keluar alat dan bahan
3. Sentiasa jaga kebersihan makmal. sains tanpa kebenaran guru.
4. Bersihkan alat radas yang telah digunakan 4. Dilarang membuang sisa-sisa pepejal ke
dan kembalikannya ke tempat simpanan asal. dalam singki.
5. Tutupkan suis bagi semua alat elektrik 5. Dilarang merasa atau menguji sebarang
sebelum meninggalkan makmal. bahan kimia tanpa kebenaran guru.

Rajah 1.4 Peraturan-peraturan yang perlu dipatuhi di dalam makmal



6






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 6 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

2. Kita mesti mengamalkan langkah-langkah Melepuh • Letakkan bahagian yang
keselamatan ketika menggunakan bahan atau melecur tercedera di bawah air paip yang
kimia dan radas. Contohnya, mengalir selama beberapa minit. T
T
i
i
n
n
(a) Semak label botol bahan kimia • Sapukan dengan ubat lecur. g
g
k
k
sebelum menggunakannya. a a
t
t
a
(b) Jangan sentuh bahan kimia dengan Mata terkena • Basuh mata dengan air yang n
a
n
tangan. asid atau banyak dan dapatkan rawatan 1
alkali daripada doktor dengan segera.
(c) Gunakan cermin pelindung mata
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
ketika memanaskan bahan kimia.
(d) Jangan halakan hujung tabung uji Praktis Formatif 1.2
ke arah diri sendiri atau orang lain 1. Apakah yang anda faham tentang rajah di
semasa pemanasan. bawah?
2. Ramalkan apa yang akan berlaku jika bahan
Rajah 1.5 Teknik yang betul untuk memanaskan di atas diletakkan berdekatan dengan penunu
bahan kimia Bunsen yang sedang mendidihkan air.
3. Apakah tindakan yang sepatutnya dilakukan
3. Kebakaran di dalam makmal dapat dicegah jika ramalan anda di 2 berlaku?
dengan tindakan-tindakan berikut:
(a) Basahkan bahan yang terbakar
sebelum membuangkannya ke dalam 1.3 Kuantiti Fizik dan Unitnya
tong sampah.
(b) Gunakan pemetik api untuk
menyalakan penunu Bunsen. Kuantiti fizik ialah kuantiti yang boleh
(c) Pastikan gas ditutup selepas diukur atau disukat.
penggunaan penunu Bunsen.
(d) Gunakan kukus air untuk memanaskan 1. Kuantiti fizik bukan sahaja digunakan
bahan yang mudah terbakar seperti dalam penyiasatan saintifik malahan dalam
alkohol. kehidupan harian.
4. Kita juga mesti bertindak dengan betul 2. Kuantiti fizik yang biasa digunakan ialah
apabila kemalangan berlaku. panjang, jisim, masa, suhu dan arus elektrik.
3. Semua kuantiti fizik ini diukur dalam unit
Jadual 1.3 Tindakan-tindakan yang betul semasa asas berdasarkan Unit Sistem Antarabangsa
berlakunya kemalangan
(Unit S.I.).
Jenis Tindakan
kemalangan Jadual 1.4 Kuantiti fizik asas
Kuantiti fizik Unit S.I. Simbol
Tertelan • Cuba muntahkan bahan tersebut
bahan kimia dan berkumur dengan air yang Panjang meter m
banyak.
• Dapatkan rawatan daripada doktor. Jisim kilogram kg
Masa saat s
Terhidu gas • Jauhkan gas itu dengan segera
beracun dan keluar dari makmal untuk Suhu Kelvin K
mendapatkan udara segar. Arus elektrik Ampere A



7






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 7 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

4. Imbuhan ditambah di hadapan unit S.I. (a) 2.5 kg = 2.5 x 1 000
untuk mewakili gandaan atau subgandaan = 2 500 g
perpuluhan bagi unit.
T
T
(b) 3 500 g = 3 500 ÷ 1 000
i
i
n
n
5. Imbuhan memudahkan kita untuk = 3.5 kg
g
g
k
k
menyatakan nilai-nilai kuantiti fizik yang
a
a
t
t
a
sangat besar atau sangat kecil. Contoh 2
a
n
n
1
6. Setiap imbuhan mempunyai simbol dan Tukarkan kuantiti panjang berikut kepada unit yang
nilainya. mili-, senti- dan kilo- ialah tiga dinyatakan.
imbuhan yang sering digunakan dalam (a) 50 m = cm
kehidupan harian.
(b) 400 cm = m
7. Jadual 1.5 menunjukkan imbuhan lain (c) 65 mm = m
yang sering digunakan dalam penyelidikan
saintifik. Penyelesaian:
Jadual 1.5 Nilai imbuhan dan simbol bagi nilai unit kilometer
kilogram (kg)(km)
kuantiti fizik ÷ 1000 x 1000
Bentuk meter (m)
Imbuhan Simbol Nilai ÷ 10 x 10
piawai
desimeter (dm)
giga G 1 000 000 000 10 ÷ 10 x 10
9
mega M 1 000 000 10 6 sentimeter (cm)
kilo k 1 000 10 3 ÷ 10 milimeter (mm) x 10
desi d 0.1 10 -1
senti c 0.01 10 -2 (a) 50 m = 50 x 100
= 5 000 cm


10
0.001
m
mili Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
-3
mikro µ 0.000 001 10 -6 (b) 400 cm = 400 ÷ 100
nano n 0.000 000 001 10 -9 = 4 m
(c) 65 mm = 65 ÷ 1 000
= 0.065 m
Pertukaran Unit Kuantiti Asas
1. Nilai kuantiti asas boleh ditukar dari satu Contoh 3
unit ke unit yang lain.
Tukarkan kuantiti masa berikut kepada unit yang
2. Unit gram boleh ditukar kepada kilogram, dinyatakan.
sentimeter boleh ditukar kepada meter, saat (a) 12 min = s
boleh ditukar kepada jam dan sebaliknya.
(b) 720 s = j
Contoh 1 Penyelesaian:
(j)
jam
Tukarkan kuantiti jisim berikut kepada unit yang kilogram (kg)
dinyatakan. ÷ 60 x 60
minit (min)
(a) 2.5 kg = g
÷ 60 x 60
(b) 3 500 g = kg saat (s)
Penyelesaian: (a) 12 min = 12 x 60
= 720 s
(kg)
kilogram
kilogram (kg)
÷ 1000 x 1000 (b) 720 s = 720 ÷ 60 ÷ 60
gram (g) = 0.2 j
8

01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 8 14/12/2021 2:54 PM

• Nilai ukuran dengan ralat yang kurang atau tanpa ralat mempunyai kejituan yang tinggi.
• Ralat ialah perbezaan antara nilai ukuran dengan nilai sebenar.




Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik • Merupakan darjah kehampiran sesuatu nilai pengukuran kepada nilai sebenar. . Kejituan .
Kepentingan Unit Piawai dalam Kehidupan Harian

1. Sebelum unit S.I. diperkenalkan, banyak menggunakan unit pengukuran yang T
T
i
i
masalah timbul kerana unit ukuran yang sama. Hal ini memudahkan komunikasi di n
n
g
g
berbeza digunakan oleh rakyat dari negara peringkat antarabangsa. k k
yang berbeza. 6. Penggunaan unit piawai ini adalah sangat t
a
a
t
a
a
n
2. Contohnya, sesetengah negara penting untuk mengelakkan kekeliruan 1
n
menggunakan unit ukuran kati dan tahil dan salah faham.
manakala sesetengah yang lain pula
PersisPenerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
menggunakan unit ukuran paun dan auns Praktis Formatif 1.3 Pengukuran
untuk menyukat jisim.
1. Lengkapkan jadual di bawah.
3. Penggunaan unit ukuran yang berbeza
menimbulkan banyak masalah dan Kuantiti fizik Unit S.I. Simbol
kekeliruan semasa pertukaran maklumat. Jisim
Masa
4. Ini bukan sahaja menyukarkan pertukaran Suhu
maklumat di antara saintis, malahan juga
menyukarkan perdagangan antarabangsa. 2. Tukarkan nilai-nilai yang berikut.
(a) 1.2 km = m
5. Sejak unit S.I. diperkenalkan dan dijadikan (b) 10 080 mm = m
sebagai unit piawai kuantiti fizik asas pada (c) 57 cm = m
tahun 1960, ahli-ahli sains di seluruh dunia
1.4 Penggunaan Alat Pengukur, Kejituan, Kepersisan, Kepekaan dan Ralat
1. Semasa melakukan penyiasatan saintifik, kita perlu mengetahui bagaimana memilih dan
menggunakan alat pengukur yang sesuai dengan betul bagi mendapatkan bacaan yang persis
dan jitu.
2. Kepersisan, kejituan dan kepekaan adalah tiga aspek penting dalam pengukuran.
Pengukuran



Kepersisan Kejituan Kepekaan
• Merupakan kebolehan alat • Merupakan darjah • Merupakan kebolehan alat
mengukur sesuatu kuantiti fizik penghampiran sesuatu nilai untuk mengesan perubahan
secara konsisten. pengukuran kepada nilai kecil sesuatu kuantiti fizik yang
sebenar. diukur dengan cepat.
• Alat pengukur yang mempunyai
Nilai pembahagian skala
sebenar
senggatan yang lebih kecil
Lebih jitu
Persis Tidak persis Kurang jitu adalah lebih peka.
• Alat pengukur yang persis akan • Contoh: Miliammeter lebih peka
memberikan satu set bacaan • Nilai ukuran dengan ralat daripada ammeter.
yang hampir sama apabila yang kurang atau tanpa ralat
pengukuran diulang. mempunyai kejituan yang tinggi. 0 1 2 3 4 5 0 1 2 3 4 5
• Ralat ialah perbezaan antara
nilai ukuran dengan nilai Senggatan skala Senggatan skala
sebenar. terkecil = 0.1 mA terkecil = 0.1 A

Rajah 1.6 Tiga aspek yang penting dalam pengukuran
9






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 9 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Penggunaan Alat Pengukur yang Betul


Mengukur panjang Menyukat jisim Mengukur masa Menyukat suhu
T
T
i
i
n
n
g
g
Definisi Jarak di antara dua titik. Kuantiti jirim dalam sesuatu objek. Tempoh di antara dua ketika. Darjah kepanasan atau kesejukan sesuatu objek.
k
k
a
a
t
t
a
a
n
n
1 Unit S.I. meter (m) kilogram (kg) saat (s) Kelvin (K)
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Sentimeter (cm) dan meter (m) Kilogram (kg) digunakan untuk mengukur jisim yang Saat (s) digunakan untuk mengukur selang masa Biasanya, darjah Celsius (°C) digunakan sebagai unit
digunakan untuk mengukur jarak besar, gram (g) digunakan untuk mengukur jisim yang singkat, minit, hari, bulan, tahun dan dekad ukuran suhu dalam kehidupan harian.
Kegunaan pendek, kilometer (km) digunakan yang kecil. digunakan untuk mengukur masa yang lebih
untuk mengukur jarak panjang. panjang.
1 km = 1 000 m 1 kg = 1 000 g 1 hari = 24 jam 1°C = 274.15 K
Penukaran
unit 1 m = 100 cm 1 g = 1 000 mg 1 jam = 60 minit
1 cm = 10 mm 1 minit = 60 saat
Pembaris meter Neraca tiga alur Jam randik Termometer makmal
• Pembaris meter sesuai digunakan
Alat untuk mengukur objek yang pendek. Pelungsur sederhana Pelungsur besar Penunjuk aras
pengukur pada palang 10 g pada palang 100 g (pada sifar)
• Semasa mengambil bacaan, mata
mesti berada tegak di atas skala yang Palang
hendak dibaca bagi mengelakkan 0
berlakunya ralat paralaks. 0 1 2
Betul (✓) Salah (✗) Pelungsur kecil pada
palang 0.1 g dan 1 g
Rajah 1.9 Semua pelungsur berada pada senggat ‘0’
Salah (✗)
• Cara menggunakan neraca tiga alur:
1
– Penunjuk aras dilaraskan supaya berada pada
2 kedudukan selari dengan ‘0’. Termometer klinik
Objek
3 – Objek diletakkan di atas dulang penimbang.
– Pelungsur besar digerakkan ke kanan
Nilai senggatan terkecil = 0.1 cm atau 1 mm sehingga penunjuk aras selari dengan ‘0’. Rajah 1.11 Jam randik
– Pelungsur sederhana digerakkan ke kanan • Jam randik ialah alat pengukur piawai yang
Rajah 1.7 Cara mengukur panjang yang betul
sehingga penunjuk aras selari dengan ‘0’. biasa digunakan di makmal.
Pita pengukur – Pelungsur kecil digerakkan ke kanan sehingga • Jam randik mempunyai dua skala, iaitu skala
• Pita pengukur sesuai digunakan penunjuk aras selari dengan ‘0’. luar yang menunjukkan bacaan dalam saat dan
untuk mengukur jarak panjang – Bacaan ketiga-tiga palang dibaca dan dicatatkan. skala dalam yang menunjukkan bacaan dalam
seperti ketinggian dinding. – Jisim objek ialah jumlah bacaan pada ketiga- minit.
• Kepekaan pita pengukur ialah 1 mm tiga palang. • Cara menggunakan jam randik:
atau 0.1 cm. Jisim objek = 200 g + 30 g + 6.3 g = 236.3 g – Butang ditekan sekali untuk memulakan
bacaan.
Nilai senggatan Nilai senggatan – Butang ditekan sekali lagi untuk
terkecil = 0.1 cm terkecil = 0.1 g
atau 1 mm. menghentikannya.
– Bacaan pada skala minit dan bacaan pada
skala saat diambil.
– Selepas bacaan diambil, butang ditekan
dua kali untuk mengembalikan jarum jam
ke kedudukan asal.
Rajah 1.14 Kedudukan mata semasa mengambil bacaan mesti
pada aras yang sama dengan meniskus merkuri
Rajah 1.8 Pita pengukur Rajah 1.10 Bacaan ketiga-tiga palang diambil

10






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 10 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik




Mengukur panjang Menyukat jisim Mengukur masa Menyukat suhu T T
i
i
n
n
g
g
k
k
Jarak di antara dua titik. Kuantiti jirim dalam sesuatu objek. Tempoh di antara dua ketika. Darjah kepanasan atau kesejukan sesuatu objek. n
a
a
t
t
a
a
n
meter (m) kilogram (kg) saat (s) Kelvin (K) 1
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Sentimeter (cm) dan meter (m) Kilogram (kg) digunakan untuk mengukur jisim yang Saat (s) digunakan untuk mengukur selang masa Biasanya, darjah Celsius (°C) digunakan sebagai unit
digunakan untuk mengukur jarak besar, gram (g) digunakan untuk mengukur jisim yang singkat, minit, hari, bulan, tahun dan dekad ukuran suhu dalam kehidupan harian.
pendek, kilometer (km) digunakan yang kecil. digunakan untuk mengukur masa yang lebih
untuk mengukur jarak panjang. panjang.
1 km = 1 000 m 1 kg = 1 000 g 1 hari = 24 jam 1°C = 274.15 K
1 m = 100 cm 1 g = 1 000 mg 1 jam = 60 minit
1 cm = 10 mm 1 minit = 60 saat
Pembaris meter Neraca tiga alur Jam randik Termometer makmal
• Pembaris meter sesuai digunakan
untuk mengukur objek yang pendek. Bacaan skala
minit (1 minit)
• Semasa mengambil bacaan, mata Butang mula,
henti dan set
mesti berada tegak di atas skala yang semula Nilai senggatan
hendak dibaca bagi mengelakkan terkecil = 1°C.
berlakunya ralat paralaks. Bacaan skala • Termometer makmal
saat (15 saat)
Betul (✓) Salah (✗) Rajah 1.12 dengan julat pengukuran
Termometer makmal di antara -10°C hingga
110°C dapat menyukat
suhu dengan kejituan 1°C.
Rajah 1.9 Semua pelungsur berada pada senggat ‘0’
Salah (✗)
• Cara menggunakan neraca tiga alur:
1
– Penunjuk aras dilaraskan supaya berada pada
2 kedudukan selari dengan ‘0’. Termometer klinik
Objek
3 – Objek diletakkan di atas dulang penimbang. Bacaan = 1 minit 15 saat • Termometer
– Pelungsur besar digerakkan ke kanan klinik dengan
Nilai senggatan terkecil = 0.1 cm atau 1 mm sehingga penunjuk aras selari dengan ‘0’. Rajah 1.11 Jam randik julat pengukuran
– Pelungsur sederhana digerakkan ke kanan • Jam randik ialah alat pengukur piawai yang
Rajah 1.7 Cara mengukur panjang yang betul di antara 30°C
sehingga penunjuk aras selari dengan ‘0’. biasa digunakan di makmal. hingga 42°C dapat
Pita pengukur – Pelungsur kecil digerakkan ke kanan sehingga • Jam randik mempunyai dua skala, iaitu skala menyukat suhu Rajah 1.13
• Pita pengukur sesuai digunakan penunjuk aras selari dengan ‘0’. luar yang menunjukkan bacaan dalam saat dan badan manusia Termometer
klinik
untuk mengukur jarak panjang – Bacaan ketiga-tiga palang dibaca dan dicatatkan. skala dalam yang menunjukkan bacaan dalam dengan kejituan Nilai senggatan
seperti ketinggian dinding. – Jisim objek ialah jumlah bacaan pada ketiga- minit. 0.1°C. terkecil = 0.1°C
• Kepekaan pita pengukur ialah 1 mm tiga palang. • Cara menggunakan jam randik:
atau 0.1 cm. – Butang ditekan sekali untuk memulakan 110 Salah
bacaan. 100 90 90 Meniskus
– Butang ditekan sekali lagi untuk 80 70 Betul 85
menghentikannya. 60 50
– Bacaan pada skala minit dan bacaan pada 40 30 80
skala saat diambil. 20 10 75
– Selepas bacaan diambil, butang ditekan 0 Salah
dua kali untuk mengembalikan jarum jam –10 70
ke kedudukan asal.
Rajah 1.14 Kedudukan mata semasa mengambil bacaan mesti
pada aras yang sama dengan meniskus merkuri
Rajah 1.8 Pita pengukur

11






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 11 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik


Menyukat arus elektrik Menyukat isi padu
Definisi T Kadar pengaliran cas. Ruang yang dipenuhi oleh sesuatu objek.
T
i
i
n
n
g
g
k
k
3
Unit S.I. Ampere (A) meter padu (m )
a
a
t
t
a
a
n
1 Ampere (A) digunakan sebagai unit ukuran Milimeter padu (mm ), sentimeter padu (cm ),
n
3
3
Kegunaan arus elektrik dalam kehidupan harian, mililiter (ml) dan liter (l) sering digunakan untuk
miliampere (mA) digunakan untuk menyukat menyukat isi padu cecair.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
arus elektrik yang lebih kecil.
3
1 A = 1 000 mA 1 cm = 1 ml
Penukaran 1 l = 1 000 cm = 1 000 ml
3
unit
1 m = 1 000 000 cm = 1 000 000 ml
3
3
Ammeter Silinder penyukat
Alat
pengukur • Ammeter digunakan untuk menyukat arus Cara menyukat isi padu cecair
elektrik dalam sesuatu litar.
• Ammeter mesti disambung secara bersiri • Apabila menggunakan silinder penyukat,
dalam litar. silinder penyukat perlu diletakkan di atas
permukaan yang rata dan jangan
Terminal positif bertanda ‘+’ (berwarna merah) mesti mengambil bacaan sambil memegangnya
disambung kepada terminal positif pada bateri. dengan tangan.
Meniskus Salah (✗)
60
– + A –
Nilai senggatan terkecil – +
= 0.1 A atau 0.2 A 50 Betul (✓)
Kertas
putih
Salah (✗)
Air 40
Nilai senggatan terkecil
= 1 ml atau 1 cm 3
Terminal negatif bertanda ‘-’ (berwarna hitam) mesti
disambung kepada terminal negatif pada bateri. Rajah 1.17 Kedudukan mata yang betul semasa
mengambil bacaan bagi mengelakkan ralat paralaks
Rajah 1.15 Cara pemasangan ammeter yang betul
• Semasa mengambil bacaan, kedudukan
• Sebelum menggunakan ammeter, mata mesti selaras dengan bahagian
pastikan bahawa penunjuk berada pada bawah meniskus cecair untuk semua
tanda sifar bagi mengelakkan ralat sifar. cecair, kecuali merkuri.
• Meniskus semua cecair membengkok ke
1 2 bawah manakala meniskus bagi merkuri
0 A 3
Jarum penunjuk boleh membengkok ke atas.
digerakkan dengan
memutarkan tombol Aras
pelarasan sifar. – + Aras bahagian bahagian
bawah atas
meniskus meniskus
dibaca dibaca
Cecair lain Merkuri
Rajah 1.16 Cara membetulkan ralat sifar ammeter
Rajah 1.18 Meniskus cecair berlainan
12






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 12 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Penggunaan Alat Pengukur yang Lebih Jitu
Menyukat arus elektrik Menyukat isi padu
Angkup Vernier T T
Kadar pengaliran cas. Ruang yang dipenuhi oleh sesuatu objek. n n
i
i
g
g
1. Angkup vernier ialah alat pengukur di dalam makmal dan industri untuk mengukur secara tepat k
k
Ampere (A) meter padu (m ) t t
3
a
a
panjang, diameter luar, diameter dalam dan kedalaman objek. a n
a
n
Ampere (A) digunakan sebagai unit ukuran Milimeter padu (mm ), sentimeter padu (cm ), 2. Angkup vernier mempunyai dua skala, iaitu skala utama dan skala vernier. 1
3
3
arus elektrik dalam kehidupan harian, mililiter (ml) dan liter (l) sering digunakan untuk 3. Skala vernier membolehkan angkup vernier mengukur panjang dengan kejituan sehingga
miliampere (mA) digunakan untuk menyukat menyukat isi padu cecair. 0.01 cm atau 0.1 mm. Maka, angkup vernier adalah lebih jitu berbanding dengan pembaris
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
arus elektrik yang lebih kecil.
yang hanya dapat mengukur bacaan terkecil sehingga 0.1 cm.
3
1 A = 1 000 mA 1 cm = 1 ml Mengambil bacaan skala utama
1 l = 1 000 cm = 1 000 ml 2
3
1 m = 1 000 000 cm = 1 000 000 ml Rahang dalam yang Skala vernier yang Skala utama yang Bacaan skala utama diambil dengan
3
3
berfungsi mengukur pendek dengan panjang dengan menentukan kedudukan tanda sifar ‘0’ pada
diameter dalam objek. senggatan terkecil senggatan skala vernier.
Ammeter Silinder penyukat 0.01 cm. terkecil 0.1 cm.
• Ammeter digunakan untuk menyukat arus Cara menyukat isi padu cecair Untuk kes ini, tanda sifar ‘0’ skala vernier
berada di antara 2.1 cm dan 2.2 cm. Maka,
elektrik dalam sesuatu litar. bacaan skala utama ialah 2.1 cm.
• Ammeter mesti disambung secara bersiri • Apabila menggunakan silinder penyukat,
dalam litar. silinder penyukat perlu diletakkan di atas 0 cm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
permukaan yang rata dan jangan 0 5 10
Terminal positif bertanda ‘+’ (berwarna merah) mesti mengambil bacaan sambil memegangnya Ekor yang 3 Mengambil bacaan skala vernier
disambung kepada terminal positif pada bateri. dengan tangan. Paip berfungsi mengukur Bacaan skala vernier diambil dengan
besi 2 cm 3 kedalaman objek. menentukan tanda pada skala vernier yang
Meniskus Salah (✗) Skala utama tepat segaris dengan salah satu tanda pada
60 Skala vernier skala utama.
– + A –
Rahang luar yang 0 5 10 Untuk kes ini, tanda ke-7 pada skala vernier
Nilai senggatan terkecil – + berfungsi mengukur
= 0.1 A atau 0.2 A 50 Betul (✓) tepat segaris dengan salah satu tanda pada
Kertas panjang atau diameter
putih luar objek. skala utama. Maka, bacaan skala vernier
Salah (✗) ialah 0.07 cm.
Air 40
Terminal negatif bertanda ‘-’ (berwarna hitam) mesti Letakkan objek yang hendak Bacaan diameter objek ditentukan
disambung kepada terminal negatif pada bateri. Rajah 1.17 Kedudukan mata yang betul semasa 1
mengambil bacaan bagi mengelakkan ralat paralaks diukur di tengah rahang 4 Diameter objek yang diukur boleh ditentukan dengan menambahkan
Rajah 1.15 Cara pemasangan ammeter yang betul luar dan rapatkan rahang bacaan skala utama dan bacaan skala vernier.
• Semasa mengambil bacaan, kedudukan luar secara perlahan-lahan
• Sebelum menggunakan ammeter, mata mesti selaras dengan bahagian sehingga objek tersebut
pastikan bahawa penunjuk berada pada bawah meniskus cecair untuk semua dipegang ketat. Diameter paip besi = Bacaan skala utama + Bacaan skala vernier
tanda sifar bagi mengelakkan ralat sifar. cecair, kecuali merkuri. = 2.1 cm + 0.07 cm = 2.17 cm
• Meniskus semua cecair membengkok ke
1 2 bawah manakala meniskus bagi merkuri Rajah 1.19 Cara mengukur diameter luar objek bulat menggunakan angkup vernier
0 A 3
Jarum penunjuk boleh membengkok ke atas.
digerakkan dengan
memutarkan tombol Aras Ralat Sifar Angkup Vernier
pelarasan sifar. – + Aras bahagian bahagian
bawah atas 1. Sebelum menggunakan angkup vernier, rahangnya perlu Tiada ralat sifar
meniskus meniskus dirapatkan tanpa sebarang objek di antaranya untuk 0 1
dibaca dibaca Skala
memeriksa kewujudan ralat sifar.
Cecair lain Merkuri utama
Rajah 1.16 Cara membetulkan ralat sifar ammeter Skala
Ralat sifar ialah ralat yang berlaku apabila alat vernier
Rajah 1.18 Meniskus cecair berlainan 0 10
pengukur tidak mempamerkan bacaan sifar sebelum Tanda sifar ‘0’ pada skala vernier tepat
pengukuran dibuat. segaris dengan tanda sifar ‘0’ pada skala
utama. Maka, tiada ralat sifar berlaku.
13




01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 13 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

2. Apabila ralat sifar, sama ada ralat sifar positif atau negatif wujud, ralat sifar perlu diambil kira
supaya bacaan sebenar diperoleh.
T
T
i
i
Bacaan sebenar = Bacaan angkup vernier – Ralat sifar
n
n
g
g
k
k
a
a
t
t
a
n
n
1 a Ralat sifar positif Ralat sifar negatif
Tanda sifar 0 1 Tanda sifar 0 1
‘0’ pada skala Skala ‘0’ pada skala Skala
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
vernier berada utama vernier berada utama
di sebelah Skala di sebelah kiri Skala
kanan tanda vernier tanda sifar ‘0’
sifar ‘0’ pada 0 10 pada skala 0 10 vernier
skala utama. utama. Maka,
Maka, ralat sifar Tanda ke-3 dari tanda ‘0’ pada skala ralat sifar Tanda ke-3 dari tanda ‘10’ pada skala
positif berlaku. vernier tepat segaris dengan salah negatif berlaku. vernier tepat segaris dengan salah
satu tanda pada skala utama. Maka, satu tanda pada skala utama. Maka,
ralat sifar ialah + 0.03 cm. ralat sifar ialah – 0.03 cm.
Jika bacaan angkup vernier ialah 3.14 cm. Maka, Jika bacaan angkup vernier ialah 3.14 cm. Maka,
bacaan sebenar = 3.14 – (+ 0.03 cm) = 3.11 cm. bacaan sebenar = 3.14 – (– 0.03 cm) = 3.17 cm.
Tolok Skru Mikrometer
1. Tolok skru mikrometer dapat mengukur ketebalan dan diameter objek kecil seperti kertas,
rambut, dawai dan kepingan keluli.
2. Tolok skru mikrometer juga mempunyai skala utama dan skala vernier.
3. Skala verniernya dibahagi kepada 50 senggatan dan senggatan terkecil ialah 0.001 cm atau
0.01 mm. Maka, tolok skru mikrometer adalah lebih jitu daripada angkup vernier.


Skala Mengambil bacaan skala utama
Garis Skala vernier 2
datum utama Bacaan skala utama diambil dengan membaca
Tali 10
0 mm 5 5 tanda skala utama yang paling dekat dengan
0 tepi skala vernier pada bidal. Untuk kes ini,
45 bacaan skala utama ialah 6.5 mm.

Andas Spindal Racet Mengambil bacaan skala vernier pada bidal
10 3
0 mm 5 5 Bacaan skala vernier diambil dengan menentukan
0
45 tanda pada skala vernier yang tepat segaris
dengan garis datum pada skala utama. Untuk kes
Bidal ini, bacaan skala vernier ialah 0.02 mm.

1 dipusing secara perlahan-lahan 4 Bacaan diameter objek ditentukan
Letakkan objek yang hendak
diukur di tengah rahang dan bidal
Diameter objek yang diukur boleh ditentukan dengan
sehingga objek dipegang dengan menambahkan bacaan skala utama dan bacaan skala
tidak terlalu kuat oleh andas vernier.
dan spindal. Kemudian, racet
diputarkan sehingga bunyi ‘tik’ Diameter tali = Bacaan skala utama + Bacaan skala vernier
kedengaran. = 6.5 mm + 0.02 mm = 6.52 mm



Rajah 1.20 Cara mengukur diameter objek kecil menggunakan tolok skru mikrometer
14






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 14 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Ralat Sifar Tolok Skru Mikrometer
1. Sebelum menggunakan tolok skru mikrometer, pemeriksaan ralat sifar perlu dilakukan dengan T
merapatkan spindal dengan andas tanpa sebarang objek di antaranya. i i
T
n
n
2. Jika terdapat ralat sifar, semua bacaan yang diambil perlu dibetulkan dengan mengambil kira g
g
k
k
ralat sifar itu. t t
a
a
a
a
Bacaan sebenar = Bacaan tolok skru mikrometer – Ralat sifar n n
1
mmReserved.
Tiada ralat sifar Ralat sifar positif Ralat sifar negatif
Tanda sifar ‘0’ pada skala vernier tepat Tanda ke-3 di atas tanda sifar ‘0’ pada skala Tanda ke-3 di bawah tanda sifar ‘0’ pada skala
segaris dengan garis datum. vernier tepat segaris dengan garis datum. vernier tepat segaris dengan garis datum.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights
5 0
mm 0 0 0 0
mm
45
0
Garis datum
Garis datum Garis datum
Ralat sifar = 0.00 mm Ralat sifar = + 0.03 mm Ralat sifar = - 0.03 mm



Penggunaan Alat Pengukur Elektronik yang Lebih Jitu
1. Penciptaan pelbagai jenis alat pengukur
elektronik bukan sahaja memudahkan INCH
kerja mengukur, malahan juga 0 1 2 3 4 5 6 7 2 20.14 mm 2 3 4 5 6 7 8 9 4 100 1 2 3 4 5 6 7 8 9 5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 6 150
110
90
0
140
130
120
10
membolehkan kita mendapatkan bacaan OFF 0N ZERO
yang lebih jitu. Angkup vernier digital
Kepekaan : 0.01 mm
2. Langkah menggunakan alat pengukur
elektronik adalah lebih ringkas dan mudah.
Biasanya, bacaan akan terus dipaparkan
dalam skrin alat pengukur. 5.673
3. Alat pengukur elektronik juga adalah lebih 0 - 12 mm 0.001 mm ORIGIN Tolok skru mikrometer digital
Kepekaan : 0.001 mm
peka dan dapat menghasilkan bacaan yang
lebih persis dan jitu.
Bagaimanakah Mengurangkan Ralat
Sistematik dan Ralat Rawak?



DIGITAL AMMETER
8 8 8 A
A
Ammeter digital Jam randik digital Penimbang digital Termometer digital
Kepekaan : 0.01 A Kepekaan : 0.01 s Kepekaan : 0.01 g Kepekaan : 0.1°C
Rajah 1.21 Pelbagai alat pengukur elektronik dengan kepekaannya


15






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 15 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

1. Tiada pengukuran yang 100% jitu kerana (b) Alat pengukur yang tidak jitu atau
ralat mungkin berlaku. mempunyai kecacatan seperti
berskala salah akan memberikan
T
T
i
i
Ralat ialah perbezaan antara nilai bacaan yang tidak jitu.
n
n
g
g
pengukuran dengan nilai sebenar.
k
k
a
a
Ralat sistematik
t
t
a
a
1 2. Terdapat dua jenis ralat yang utama, iaitu cm 1 2 3 4 5 6
n
n
ralat sistematik dan ralat rawak.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
3. Kita perlu mengurangkan dan mengatasi
masalah ralat semasa melakukan
pengukuran bagi mempertingkatkan Rajah 1.23 Kesalahan skala berlaku pada tanda 1 cm
yang sebenarnya ialah 0.9 cm
kepersisan dan kejituan suatu pengukuran.
5. Cara-cara untuk mengurangkan dan
Ralat Sistematik mengatasi ralat sistematik:
(a) Ralat sifar dapat diatasi dengan
Ralat sistematik ialah ralat yang membetulkan bacaannya, iaitu
disebabkan oleh keadaan alat atau semua bacaan yang diambil perlu
keadaan persekitaran ketika pengukuran dibetulkan dengan mengambil kira
dilakukan. ralat sifar itu.
1. Ralat sistematik biasanya tidak dapat Bacaan sebenar =
dielakkan dan sering berulang secara Bacaan yang diperoleh – Ralat sifar
konsisten dalam arah yang sama.
2. Hal ini bermaksud ralat sistematik (b) Ralat sistematik yang disebabkan
menyebabkan semua bacaan yang diperoleh oleh kecacatan pada alat boleh
sama ada sentiasa lebih besar atau sentiasa diatasi dengan memeriksa alat
lebih kecil daripada nilai sebenar. pengukur dengan teliti sebelum
3. Ralat sistematik akan mengurangkan menggunakannya.
kejituan sesuatu pengukuran. (c) Mengulangi eksperimen dengan
4. Berikut adalah contoh-contoh ralat menggunakan alat pengukur yang
sistematik: berbeza.
(a) Ralat sifar yang disebabkan oleh (d) Mengendalikan eksperimen dengan
penunjuk bacaan tidak berada di tanda berhati-hati.
sifar walaupun tiada pengukuran
dibuat.
Ralat Rawak

1 2 3 Ralat rawak ialah ralat yang disebabkan
0 4 oleh kesilapan pemerhati semasa
pengukuran.

1. Ralat rawak berlaku apabila pemerhati
membuat kecuaian ketika membuat
pengukuran atau ketika mengambil
bacaan.
Rajah 1.22 Ralat sifar positif + 0.1 pada meter ini 2. Ralat rawak akan mengurangkan kepersisan
akan menyebabkan semua bacaan yang diperoleh
mempunyai bacaan lebihan 0.1 sesuatu pengukuran.




16






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 16 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

3. Berikut ialah contoh ralat rawak:
(a) Ralat paralaks yang disebabkan oleh 5 5
kedudukan mata pemerhati yang salah Penunjuk T
T
i
i
n
apabila mengambil bacaan. kImej g
n
g
k
Cermin t Pantulan a
Salah (✗) Salah (✗) t
a
2 2 a a
1 1 n n
Objek 1
Betul Salah
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Rajah 1.26 Cara mengelakkan ralat paralaks dengan
menggunakan cermin di belakang jarum penunjuk
cm
1 2 3
(c) Mengulangi pengukuran untuk
mendapatkan bacaan purata.
Bacaan yang salah = 3.0 – 0.9 = 2.1 cm Sebarang bacaan yang terlalu tinggi
atau terlalu rendah perlu disingkirkan
Rajah 1.24 Ralat paralaks yang disebabkan oleh sebelum mengira purata bacaan.
kedudukan mata yang tidak serenjang dengan skala
Membuat Anggaran Sebelum
(b) Teknik pengukuran yang salah.
Contohnya, bidal pada tolok skru Membuat Pengukuran Sebenar
mikrometer dipusing sehingga Menganggar Panjang
terlalu ketat dan menyebabkan
bacaan yang tidak jitu akibat tekanan 1. Anggaran panjang dapat dibuat dengan
yang terlalu kuat terkena pada objek membandingkan objek dengan objek lain
yang diukur. yang panjangnya diketahui.
2. Cara menganggar panjang sebatang pensel
4. Cara mengurangkan dan mengatasi ralat menggunakan alat yang seragam:
rawak:
(a) Menyelaraskan kedudukan mata 2B STAEDTLER NORIS 120
supaya selaras dengan tanda skala
apabila mengambil bacaan bagi
mengelakkan ralat paralaks.
Panjang klip kertas = p cm = 1.5 cm
Betul (✓) Betul (✓)
Panjang pensel = Bilangan klip kertas x p cm
= 5 x 1.5 cm = 7.5 cm
Objek
Menganggar Luas

1. Luas objek yang berbentuk tidak sekata
cm
1 2 3 boleh dianggarkan menggunakan kaedah
kertas graf.

Bacaan yang betul = 2.9 – 1.0 = 1.9 cm 2. Kaedah kertas graf:
(a) Sempadan objek yang tidak sekata
Rajah 1.25 Kedudukan mata yang serenjang dengan disurihkan pada sehelai kertas graf.
skala bacaan (b) Petak yang diliputi sepenuhnya,
(b) Menyelaraskan kedudukan mata separuh penuh atau lebih daripada
sehingga imej jarum penunjuk dalam separuh penuh ditandakan ‘✓‘ .
cermin ammeter tidak kelihatan, iaitu (c) Jumlah petak yang bertanda ‘✓’ dikira
betul-betul di belakang jarum. dan anggaran luas dihitungkan.


17






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 17 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
1 cm
INFO SAINS
INFO
1 cm
T
T
i
i
Archimedes menemukan kaedah sesaran
n
n
air semasa mandi dan menggunakan cara
g
g
k
k
ini untuk menyukat isi padu mahkota emas.
a
a
t
t
Beliau mendapati bahawa isi padu
a
a
1 air yang disesarkan adalah sama
n
n
dengan isi padu bahan yang
menyesarkannya.
awal air Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.

Praktis Formatif 1.4
Petak yang bertanda ‘✓’ = 9
Luas setiap petak = 1 cm x 1 cm = 1 cm 2 1. Cadangkan satu alat yang sesuai untuk
Luas daun = 9 x 1 cm = 9 cm 2 mengukur panjang bilik darjah.
2
2. Bandingkan kejituan termometer makmal
Rajah 1.27 Menganggarkan luas sehelai daun dengan termometer klinik.
Menganggar Jisim 3. Salina mengukur diameter sebiji bola kecil
seperti berikut:
1. Jisim sesuatu objek yang kecil juga boleh
dianggarkan dengan menggunakan sampel 0 1 3 4 5 3
yang besar.
0 5 10
0 5 10
1 2 3
150 g 4 7 5 8 6 9 +
(a) Namakan alat pengukur ini.
(b) Berapakah diameter bola ini?
50 biji gula-gula (sampel besar) = 150 g (c) Jika ralat sifar adalah 0.04 mm, apakah
Jisim 1 biji gula-gula = 150 g ÷ 50 = 3 g yang perlu dilakukan untuk mendapatkan
bacaan yang lebih jitu?
(d) Berapakah nilai sebenar bagi diameter bola
Menganggar Isi Padu kecil? Jelaskan bagaimana nilai sebenar
ditentukan.
1. Isi padu pepejal sekata dan tidak sekata 4. Terangkan bagaimana jisim sehelai kertas A4
boleh dianggarkan dengan menggunakan dianggarkan.
kaedah sesaran air.
2. Kaedah sesaran air
Benang
1.5 Ketumpatan
Isi padu
Isi padu akhir air
(60 cm )
3
(55 cm ) 3 Air Ketumpatan ialah jisim per unit isi padu
Batu
sesuatu bahan.
Isi padu awal air = 55 cm 3 1. Unit S.I. bagi ketumpatan ialah kilogram
Isi padu akhir air = 60 cm 3 per meter padu (kg/m atau kg m ).
3
-3
Isi padu batu = (60 – 55) cm = 5 cm 3
3
2. Ketumpatan juga boleh disukat dalam gram
3
-3
Rajah 1.28 Menganggarkan isi padu seketul batu per sentimeter padu (g/cm atau g cm ).
18





01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 18 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

3. Rumus ketumpatan: 4. Kita boleh membandingkan ketumpatan
sesuatu bahan dengan bahan yang lain
Jisim (g) apabila isi padu setiap bahan itu adalah T
T
Ketumpatan (g/cm ) = i i
3
Isi padu (cm ) sama. g g
n
n
3
k
k
a
a
t
t
a
a
n
n
1
INFO
INFO SAINS
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Ketumpatan bagi setiap
bahan tulen adalah tetap.
Contohnya, emas tulen
mempunyai ketumpatan
19.3 g/cm . Emas yang
3
berketumpatan lebih tinggi
atau lebih rendah daripada
nilai ini adalah tidak tulen.
Hal ini telah digunakan
oleh Archimedes untuk
membuktikan bahawa
mahkota emas Raja Hiero II
adalah tidak tulen.
Rajah 1.30 Contoh-contoh bahan dengan ketumpatannya



Hubungan Timbul atau Tenggelam Bahan dengan Ketumpatan
1. Bahan yang kurang tumpat akan terapung dan berada di atas bahan yang lebih tumpat
daripadanya.
2. Bahan yang lebih tumpat pula akan tenggelam dan berada di bawah bahan yang kurang tumpat
daripadanya.

3. Konsep ketumpatan ini menerangkan mengapa sesetengah objek terapung di atas air sementara
yang lain tenggelam.





Gabus (0.24 g/cm )
3
Petrol (0.8 g/cm )
3
Kayu (0.9 g/cm )
3
Air (1.0 g/cm )
3
Kaca (2.5 g/cm )
3
Merkuri (13.6 g/cm ) 3
Rajah 1.31 Susunan bahan dengan ketumpatan yang berbeza dalam silinder penyukat
4. Ramalan sama ada sesuatu bahan akan terapung atau tenggelam boleh dibuat berdasarkan
ketumpatannya.



19






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 19 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Penyelesaian:
Contoh
Ketumpatan bongkah plumbum
Berdasarkan jadual di bawah, ramalkan sama ada 1 130 g
T
T
i
i
bahan g X dan Y akan terapung atau tenggelam di =
n
n
g
dalam air. Mengapa? 10 cm x 5 cm x 2 cm
k
k
a
a
= 11.3 g/cm
3
t
t
a
a
Bahan n X Y Air
1 Ketumpatan (g/cm ) 0.7 1.2 1.0 Koleksi Tip
n
3
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Penyelesaian: Rumus segi tiga bagi
Bahan X akan terapung di atas air kerana ketumpatan boleh
ketumpatannya adalah lebih rendah daripada air. digunakan untuk mengira
Bahan Y akan tenggelam kerana ketumpatannya ketumpatan, jisim dan isi Jisim
adalah lebih tinggi daripada air. padu.
Ketumpatan Isi padu
Tutup pemboleh ubah
yang hendak anda cari
dan lakukan penghitungan
Harian (darab / bahagi) seperti yang ditunjukkan.
Udara panas adalah kurang tumpat daripada Contoh: Isi padu = Jisim ÷ Ketumpatan
udara sejuk. Konsep perbezaan ketumpatan
udara panas dan udara sejuk telah diaplikasikan
semasa memasang penyaman udara. Tahukah
Praktis Formatif 1 1
anda mengapa penyaman udara sering dipasang
di bahagian atas dinding di dalam sesebuah bilik?
73.6 cm air tulen membeku menjadi ais yang
3
berketumpatan 0.92 g/cm . Apakah isi padu
ais tersebut? 3 • Mengaplikasi
Tip: Jisim ais tidak berubah apabila berubah
menjadi air dan sebaliknya.
21
P
AK
PAK-21
-
Pengiraan Ketumpatan dengan Ketumpatan
pepejal dan cecair
Menggunakan Rumus
VIDEO
Jisim (g)
Ketumpatan (g/cm ) = Menentukan Ketumpatan Objek
3
Isi padu (cm ) dengan Menggunakan Kaedah
3
Sesaran Air
1. Dengan mengetahui jisim dan isi padu 1. Ketumpatan objek dengan bentuk sekata
sesuatu objek, kita dapat mengira atau tidak sekata boleh ditentukan dengan
ketumpatannya dengan menggunakan menggunakan kaedah sesaran air.
rumus.
2. Berikut merupakan cara menentukan
ketumpatan objek melalui kaedah sesaran
Contoh
air:
Satu bongkah plumbum yang berjisim 1 130 g (a) Jisim objek ditimbang dan direkod.
mempunyai panjang 10 cm, lebar 5 cm dan tinggi (b) Isi padu objek ditentukan dengan
2 cm. Berapakah ketumpatan bongkah plumbum menggunakan kaedah sesaran air
tersebut?
seperti yang ditunjukkan dalam Rajah
1.32.
20





01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 20 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

(c) Ketumpatan objek dihitungkan dengan menggunakan rumus.

Jisim kubus besi = 63.2 g T T
i
i
Tali Isi padu kubus besi = Bacaan akhir – Bacaan awal g
n
n
g
= 48 ml – 40 ml a a
k
k
t
t
= 8 ml a a
Bacaan = 8 cm 3 n n
Bacaan akhir 1
awal (48 ml) Jisim 63.2 g
(40 ml) Ketumpatan kubus besi = =
Kubus Isi padu 8.0 cm 3
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
besi
(a) (b) (63.2 g) = 7.9 g/cm 3
Rajah 1.32 Penentuan ketumpatan objek dengan menggunakan kaedah sesaran air
Perbezaan Ketumpatan dalam Kehidupan Seharian
Minyak yang kurang tumpat
daripada air laut terapung di Ketumpatan air Laut Mati
permukaan air laut. sangat tinggi sehingga kita
dapat terapung dengan
mudah.



Belon yang berisi gas
helium terapung di udara Kayu balak yang
kerana ketumpatan gas Fenomena yang kurang tumpat
helium adalah kurang berkaitan dengan daripada air terapung
tumpat berbanding di permukaan air dan
dengan udara atmosfera. perbezaan diangkut ke kilang
ketumpatan dalam papan melalui sungai.
kehidupan
seharian



Ais adalah kurang tumpat
daripada air. Oleh itu, ais Pelampung membantu
terapung di permukaan air. perenang untuk terapung di
permukaan air. Udara dalam
pelampung menjadikan
pelampung kurang tumpat
daripada air.



Inovasi Objek, Makanan atau Minuman Menggunakan Konsep Ketumpatan
1. Usahawan kini sangat kreatif; pelbagai
makanan dan minuman yang menggunakan
konsep perbezaan ketumpatan telah
disediakan.
2. Inovasi pelbagai minuman berlapis
yang cantik telah berjaya menarik minat
pelanggan untuk membelinya.
Rajah 1.33 Inovasi minuman dua atau tiga lapisan
21






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 21 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik
Praktis Formatif 1.5


1. Ketumpatan air ialah 1 000 kg/m . Hitungkan jisim bagi 1 cm air dalam unit gram.
3
3
T
T
i
i
2. (a) Terangkan mengapa telur tenggelam di dalam air.
n
n
g
g
(b) t Ramalkan apa yang akan berlaku kepada telur jika lima sudu garam ditambahkan
k
k
a
a
ke dalam air dan dikacau.
t
a
a
n
n
1 (c) Hubung kaitkan fenomena di 2(b) dengan satu fenomena semula jadi.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
1.6 Langkah-langkah dalam Penyiasatan Saintifik
1. Kaedah saintifik merupakan satu pendekatan sistematik yang digunakan oleh ahli sains untuk
menyelesaikan masalah.
2. Semasa menjalankan penyiasatan saintifik, kita perlu menguasai 12 kemahiran proses sains
yang penting.
Jadual 1.6 Kemahiran proses sains
Kemahiran proses sains Penerangan
Menggunakan deria penglihatan, pendengaran, sentuhan, rasa atau bau untuk
Memerhati
mengumpulkan maklumat tentang objek atau fenomena.
Melalui pemerhatian, mengumpulkan objek atau fenomena berdasarkan
Mengelas
persamaan atau perbezaan.
Mengukur dan Membuat pemerhatian secara kuantitatif dengan menggunakan nombor dan
menggunakan nombor alat berunit piawai atau alat yang diseragamkan sebagai unit rujukan.
Membuat kesimpulan awal yang munasabah, yang mungkin benar atau tidak
Membuat inferens
benar untuk menerangkan sesuatu pemerhatian.
Menjangka sesuatu peristiwa yang akan berlaku berdasarkan pemerhatian dan
Meramal
pengalaman lalu atau berdasarkan data yang boleh dipercayai.
Menggunakan perkataan atau simbol grafik seperti jadual, graf, rajah atau
Berkomunikasi
model untuk menerangkan tindakan, objek atau peristiwa.
Menggunakan perhubungan Memerihalkan perubahan parameter seperti lokasi, arah, bentuk, saiz, isi padu,
antara ruang dan masa berat dan jisim dengan masa.
Memberikan penerangan yang rasional tentang objek, peristiwa atau pola
Mentafsir data
daripada data yang dikumpulkan.
Memberi tafsiran tentang sesuatu konsep dengan menyatakan perkara yang
Mendefinisi secara operasi
dilakukan dan diperhatikan.
Mengenal pasti pemboleh ubah dimanipulasikan, pemboleh ubah bergerak
balas dan pemboleh ubah yang dimalarkan. Dalam sesuatu penyiasatan, satu
Mengawal pemboleh ubah pemboleh ubah dimanipulasikan untuk memerhatikan hubungannya dengan
pemboleh ubah yang bergerak balas. Pada masa yang sama, pemboleh ubah
yang lain dimalarkan.
Membuat sesuatu pernyataan umum tentang hubungan antara pemboleh
ubah yang dimanipulasi dengan pemboleh ubah yang bergerak balas untuk
Membuat hipotesis
menerangkan sesuatu peristiwa atau pemerhatian. Pernyataan ini boleh diuji
untuk membuktikan kesahihannya.
Merancang dan menjalankan aktiviti untuk menguji sesuatu hipotesis,
Mengeksperimen mengumpulkan data dan mentafsirkan data sehingga mendapat rumusan
daripada aktiviti itu.

22






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 22 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

3. Kaedah saintifik melibatkan satu siri langkah yang membolehkan sesuatu penyiasatan dijalankan
dengan tepat dan adil.
4. Berikut menunjukkan langkah-langkah dalam satu penyiasatan saintifik. T T
i
i
n
n
g
g
k
k
Adui! Panasnya a a
t
t
sudu ini. Mengapa n n
a
a
sudu mereka tidak
panas? 1
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Sudu kayu Sudu besi Sudu plastik




Adakah bahan-bahan
yang berlainan
bertindak sebagai
penebat haba yang
berbeza?
1 Mengenal pasti masalah

Rod kayu • Bermula dengan satu persoalan atau pernyataan
Rod plastik masalah yang berkaitan dengan sesuatu pemerhatian.
Rod besi




Membina hipotesis
2 • Membuat tekaan yang munasabah dalam
mencadangkan penerangan bagi masalah
tersebut.
• Hipotesis ini perlu diuji secara saintifik untuk Saya rasa bahan-bahan yang
mengenal pasti kebenarannya. berlainan bertindak sebagai
penebat haba yang berbeza.


Diameter dan panjang
3 Membina hipotesispemboleh ubah fizik yang rod-rod ini mesti sama.
Mengawal
Pemboleh
•
• Membuat tekanan yang munasabah dalam perlu diambil untuk

ialah
ubah
kuantiti
mencadangkan penerangan bagi masalah
menjelaskan sesuatu pemerhatian.
tersebut.
2 • Terdapat tiga jenis pemboleh ubah:
❖ Pemboleh ubah dimanipulasikan – Kuantiti fizik yang
• Hipotesis ini perlu diuji secara saintifik untuk
perlu ditetapkan nilainya sebelum eksperimen dijalankan.
mengenal pasti kebenarannya.
❖ Pemboleh ubah bergerak balas – Kuantiti fizik yang
bergantung kepada pemboleh ubah dimanipulasikan.
❖ Pemboleh ubah dimalarkan – Kuantiti fizik lain yang
ditetapkan sepanjang eksperimen dijalankan.
23





01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 23 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik


4 Merancang eksperimen
• Merancang kaedah penyiasatan termasuk
T
T
i
i
bahan dan radas yang sesuai serta prosedur
n
n
g
g
Kadar konduksi haba rod-rod eksperimen.
k
k
boleh ditentukan melalui
a
a
t
t
urutan kacang jatuh.
a
a
n
1
n
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
5 Menjalankan eksperimen
• Eksperimen dijalankan seperti yang dirancang
untuk menguji hipotesis.
• Semasa menjalankan eksperimen, kemahiran
manipulatif yang betul perlu diamalkan untuk
mengumpulkan data yang lebih tepat dan jitu.
• Langkah-langkah keselamatan juga mesti
dipatuhi bagi mengelakkan kecederaan dan
kemalangan.

Kacang pada rod 6 Mengumpul data
• Maklumat atau data yang diperoleh melalui pemerhatian secara
besi jatuh terlebih kualitatif dan kuantitatif direkod dengan sistematik, tepat dan
dahulu diikuti
dengan rod kayu jujur.
dan akhirnya rod • Pengumpulan data kuantitatif perlu dilakukan dengan berhati-
plastik.
hati dengan menggunakan alat pengukur yang sesuai dengan
mengambil kira sebarang ralat yang mungkin berlaku.
• Ukuran diulang beberapa kali untuk mendapatkan nilai purata
yang lebih tepat dan jitu.






7 Menganalisis dan mentafsir data
• Menganalisis data dengan bentuk
komunikasi yang lebih berkesan Rod Urutan kacang
seperti jadual dan graf yang dapat jatuh
membantu kita untuk mentafsir data Kayu 2
dengan lebih mudah. Plastik 3
Besi 1










24






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 24 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik




8 Membuat kesimpulan T T
i
i
n
n
• Kesimpulan dibuat berdasarkan keputusan
g
g
k
k
eksperimen untuk menentukan sama ada a
a
t
t
hipotesis diterima atau ditolak. n n
a
a
• Jika ditolak, hipotesis baharu perlu dibuat dan 1
eksperimen dilakukan semula.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Eksperimen ini membuktikan bahawa
hipotesis kita diterima.
9 Menulis laporan
• Laporan yang lengkap mesti ditulis berdasarkan penemuan dalam eksperimen.
• Format laporan mesti merangkumi:
– Pernyataan masalah – Prosedur / Kaedah
– Hipotesis – Pemerhatian / Keputusan
– Tujuan / Objektif – Analisis dan tafsiran data / Perbincangan
– Pemboleh ubah – Kesimpulan
– Bahan dan radas
Praktis Formatif 1.6

Apakah yang perlu dilakukan jika anda mempunyai pernyataan masalah tambahan apabila melakukan satu
penyiasatan saintifik?



1.7 Sikap Saintifik dan Nilai Murni dalam Menjalankan Penyiasatan Saintifik


1. Kita mesti mengamalkan sikap dan nilai positif seperti yang ditunjukkan di bawah semasa
menjalankan penyiasatan saintifik.

Menyedari bahawa Bertanggungjawab ke Menghargai dan Rajin dan tabah dalam
sains merupakan atas keselamatan diri mengamalkan kehidupan menjalankan atau
salah satu cara untuk dan rakan-rakan serta yang bersih dan sihat. menceburi sesuatu
memahami alam. alam sekitar. perkara.

Mensyukuri nikmat Minat dan sifat ingin Bekerjasama. Ikram.
yang dikurniakan tahu tentang alam
Tuhan. sekitar.

Luwes dan berfikiran Sistematik, yakin dan Praktis Formatif 1.7
terbuka. beretika.
Aishah mendapati bahawa keputusan
eksperimennya adalah berbeza dengan rakan-
Jujur dan tepat dalam
Menghargai sumbangan rakannya. Maka, dia mengubah keputusan
sains dan teknologi. merekod dan dalam laporan eksperimennya. Adakah tindakan
mengesahkan data.
Aishah wajar? Terangkan.


25






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 25 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

Praktis PT3 1

T
T
i
i
n
n
BAHAGIAN A Apakah nilai ralat sifar ini?
g
g
k
k
A 0.00 mm C + 0.03 mm
a
a
t
t
1. Antara yang berikut, yang manakah merupakan B + 0.02 mm D - 0.03 mm
a
a
n
n
1 fenomena semula jadi? 4. Rajah 3 menunjukkan satu aktiviti untuk
Pencemaran air sungai
I
II Kejadian pelangi menentukan jisim seketul batu dengan ketumpatan
1.6 g cm .
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
-3
III Pertumbuhan anak benih kepada pokok
dewasa
IV Penciptaan internet
A I dan II C II dan III 3 50 cm 3
B III dan IV D I dan IV 30 cm Air
2. Rajah 1 menunjukkan simbol amaran yang dapat Batu
dilihat dalam makmal.
Awal Akhir
Rajah 3
Jisim
Ketumpatan = Isi padu
Rajah 1
Apakah jisim batu itu?
Apakah maksud simbol ini? A 18.4 g C 31.3 g
A Toksik atau beracun B 20.0 g D 32.0 g
B Bahan radioaktif 5. Antara susunan berikut, yang manakah betul
C Mudah meletup
D Mengakis mengenai langkah-langkah dalam penyiasatan
saintifik?
3. Rajah 2 merupakan satu tolok skru mikrometer
yang menunjukkan ralat sifar positif. P – Mengumpul data
Q – Mengenal pasti masalah
R – Menjalankan eksperimen
5
0 S – Membuat hipotesis
mm
A P → Q → R → S
0
Garis datum B Q → R → P → S
Rajah 2 C Q → S → R → P
D R → P → Q → S
BAHAGIAN B
1. (a) Rajah di bawah menunjukkan dua jenis radas makmal, P dan Q. Namakan radas P dan Q dengan
perkataan-perkataan di bawah.
Kelalang kon Corong turas Bikar Tabung uji
(i) (ii)




P Q


[2 markah]

26






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 26 14/12/2021 2:54 PM

Sains PT3 Bab 1 Pengenalan kepada Penyiasatan Saintifik

(b) Tuliskan fungsi alat-alat radas makmal dalam jadual di bawah.
Alat radas makmal Fungsi T T
i
i
n
n
g
g
k
k
a
a
t
t
a
a
n
n
1
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.


[2 markah]

BAHAGIAN C

1. Rajah 1.1 menunjukkan susunan radas untuk menentukan isi padu sebiji batu.

100
80 90 100
100
80 90
70 70 90 80 80
60 60 70
50 60
40 50
40 Air
P 30 30
20
20
10 10 Batu

Rajah 1.1
(a) (i) Apakah radas P? [1 markah]
(ii) Nyatakan fungsi radas P. [1 markah]
(iii) Nyatakan isi padu batu itu. [1 markah]
(iv) Namakan radas lain yang mempunyai fungsi yang sama seperti radas P. [1 markah]
(v) Namakan kaedah yang digunakan dalam aktiviti ini. [1 markah]
(b) Rajah 1.2 menunjukkan seketul jongkong emas dan sekeping kaca.









Jisim: 20 g Jisim: 2 g

Rajah 1.2
(i) Tuliskan rumus ketumpatan. [1 markah]
(ii) Sekiranya isi padu kedua-dua bahan ialah 1 cm , kirakan ketumpatan emas dan kaca. [2 markah]
3
(iii) Nyatakan bahan yang manakah lebih tumpat. [1 markah]
(iv) Nyatakan sebab bagi jawapan anda di (b)(iii). [1 markah]


27






01 Focus PT3 Sains Tg1.indd 27 14/12/2021 2:54 PM

Bab Tema 3: Tenaga dan Kelestarian Hidup
Tingkatan 2
7 Keelektrikan dan Kemagnetan











Peta Konsep
Peta Konsep
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.


Tenaga Magnet


Sifat-sifat magnet
Kepentingan tenaga
Corak dan arah medan
Jenis tenaga magnet

Keelektrikan Kegunaan magnet dalam
Sumber tenaga kehidupan
dan
Kemagnetan

Kemagnetan


Keelektrikan
Elektromagnet


Elektrostatik Litar elektrik Hukum Ohm Corak dan arah medan
magnet

Kewujudan cas Kekuatan medan magnet
elektrik
Litar bersiri Litar selari
Contoh Kegunaan elektromagnet
dalam kehidupan
elektrostatik
dalam
kehidupan
harian
Arus Voltan Rintangan
Penyelesaian
masalah harian
















274






07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 274 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

7.1 Keelektrikan Tenaga ialah keupayaan untuk melakukan
kerja.

Tenaga
4. Unit bagi tenaga ialah joule (J).
1. Tenaga memainkan peranan penting dalam
kehidupan kerana semua benda hidup
INFO SAINS
memerlukan tenaga untuk melakukan kerja. INFO
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
2. Tenaga membolehkan tumbuhan melakukan
fotosintesis dengan menggunakan tenaga Tenaga tidak boleh dicipta dan dimusnahkan.
Tenaga boleh berubah dari satu bentuk ke bentuk
cahaya daripada Matahari.
yang lain.
3. Tenaga juga diperlukan bagi sesuatu benda
bukan hidup seperti kereta memerlukan
tenaga bahan api untuk bergerak.



Pelbagai Bentuk Tenaga


Tenaga kinetik Tenaga elektrik Tenaga haba

Tenaga yang dipunyai oleh Tenaga elektrik ialah tenaga Tenaga haba ialah tenaga yang T
objek yang bergerak. yang dihasilkan oleh aliran cas tersimpan dalam objek panas. i
T
i
n
n
Bergantung kepada jisim dan elektrik. g g
kelajuan. k k
a
a
t
t
a
a
n
n
2
Tenaga keupayaan Tenaga nuklear
Tenaga yang disimpan dalam sesuatu objek Tenaga nuklear ialah tenaga yang tersimpan dalam
disebabkan oleh kedudukan atau keadaannya. nukleus atom.
Tenaga keupayaan terbahagi kepada dua: tenaga
keupayaan graviti dan tenaga keupayaan Pembelahan nukleus
elastik.
+ Tenaga

Pelakuran nukleus


+ Tenaga
Tenaga keupayaan Tenaga keupayaan
graviti elastik










275





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 275 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan


Tenaga bunyi Tenaga kimia Tenaga cahaya
Tenaga bunyi ialah tenaga Tenaga kimia ialah tenaga yang Tenaga cahaya ialah tenaga
yang dihasilkan oleh objek yang tersimpan di dalam bahan- yang dipancarkan oleh objek
bergetar. Gelombang bunyi bahan yang boleh mengalami yang bercahaya atau bersinar.
tidak boleh merambat melalui perubahan kimia.
vakum.



Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.




Rajah 7.1 Bentuk-bentuk tenaga

Pelbagai Sumber Tenaga
1. Terdapat pelbagai sumber tenaga yang boleh dijumpai secara semula jadi di Bumi.
2. Rajah 7.2 menunjukkan sumber tenaga yang boleh diperolehi daripada bumi.



Air Angin
Sumber tenaga air digunakan Angin ialah udara yang
bagi menggerakkan turbin bergerak. Digunakan untuk
yang disambung dengan menggerakkan bilah-
T
T
i
i
n
n
generator sehingga boleh bilah kincir angin untuk
g
g
menghasilkan tenaga elektrik. menghasilkan tenaga elektrik.
k
k
a
a
t
t
a
a
n
2 n
Matahari Sumber tenaga utama bumi. Ombak
Tenaga daripada Matahari Gerakan ombak yang turun
dikenal sebagai tenaga suria. naik dengan cepat digunakan
Sel suria digunakan untuk untuk menggerakkan turbin
menukarkan tenaga suria bagi menjana tenaga elektrik.
kepada tenaga elektrik.
Biojisim Tenaga yang diperoleh Bahan api fosil Terbentuk daripada sisa
daripada reputan benda-
benda hidup seperti tumbuhan dan haiwan mati
tumbuhan dan haiwan yang tertanam di dalam bumi.
termasuk bahan buangan Terdapat dalam tiga bentuk,
terbiodegradasikan, melalui iaitu arang batu, gas dan
proses pembakaran. petroleum.
Geoterma Tenaga yang dijana daripada Bahan radioaktif
haba yang berasal dari dalam Bahan radioaktif digunakan
Bumi yang dialirkan hampir untuk menghasilkan tenaga
ke permukaan oleh mata air nuklear.
panas. Stim yang terhasil
memutarkan turbin untuk
menghasilkan tenaga elektrik.
Rajah 7.2 Sumber-sumber tenaga



276





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 276 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan
Cas Elektrostatik 3. Cas elektrik dapat dihasilkan apabila dua
bahan penebat yang berlainan jenis digosok
Elektrostatik ialah kajian mengenai cas- bersama.
cas elektrik yang tidak bergerak (pegun).
4. Terdapat dua jenis cas elektrik:
(a) Cas positif (+) : Cas yang mengandungi
1. Cas-cas elektrik terhasil melalui geseran proton.
antara dua objek. (b) Cas negatif (–) : Cas yang mengandungi
elektron.
2. Terdapat beberapa fenomena yang mana
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
bahan-bahan menarik antara satu sama lain 5. Apabila dua objek digosok bersama,
selepas mengalami geseran. Contohnya: elektron akan berpindah dari satu objek ke
(a) Rambut akan tertarik ke bahagian sikat objek yang lain.
selepas disikat menggunakan sikat 6. Rod politena, jalur selulosa asetat dan belon
plastik. merupakan bahan yang mudah dicaskan
(b) Pakaian nilon yang telah digosok apabila digosok dengan kain bulu.
menggunakan seterika akan tertarik
kepada alas seterika semasa diangkat. 7. Cebisan kertas (Rajah 7.3) dan aliran air
(c) Apabila anda keluar daripada kereta, tertarik kepada objek bercas kerana cas-cas
anda akan terasa sedikit renjatan lemah pada kertas dan aliran air teraruh apabila
apabila tangan menyentuh bahagian didekatkan kepada objek bercas. Cas-cas
logam pintu kereta. berlainan menarik cebisan kertas dan aliran
air.
Rod politena
Rod politena T T
i
i
n
n
Kain g g
k
k
a
a
bulu a n
t
t
a
n
Cebisan kertas 2
Rajah 7.3
8. Apabila dua bahan berlainan digosok 9. Jadual 7.1 menunjukkan jadual jenis bahan
bersama, pemindahan elektron berlaku. dan jenis cas yang dihasilkan apabila bahan
Salah satu bahan akan menerima elektron digosokkan antara satu sama lain.
(cas negatif) dan bahan lagi satu akan Jadual 7.1
kehilangan elektron (cas positif).
Bahan dicas positif Bahan dicas negatif
+
Cas negatif – + – Kaca Kain sutera
+ +
–
+
– – – + + + + Selulosa asetat Kain sutera, kain bulu
– –
– – – + – – + –
+ – –
– –
–
– – + – Kain sutera Getah keras
Belon Nilon
Jalur politena mendapat elektron tambahan Kain bulu Belon, politena
daripada kain bulu
–
Cas positif – + – – 10. Objek-objek dengan cas yang sama jenis
– – + menolak satu sama lain. Objek-objek
+ + – + dengan cas berlainan jenis menarik antara
–
–
–
–
+
+ + –
–
– + + + + – – – satu sama lain.
+ + +
11. Tarikan dan tolakan objek-objek
Jalur asetat kehilangan elektron menghasilkan sejenis daya, iaitu daya
elektrostatik.
Rajah 7.4 Perpindahan elektron dari satu
objek ke objek lain
277
07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 277 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

16. Apabila rod yang bercas positif atau
bercas negatif didekatkan pada ceper
logam elektroskop, kerajang emas akan
+ + + – mencapah.
Tolakan Tarikan
+
+
Rajah 7.5 Tarikan dan tolakan antara cas-cas – – – – – – – – + + + + + +
12. Apabila belon digosok dengan kain bulu, + + + + ––––
belon menerima elektron daripada kain
bulu tersebut dan akan bercas negatif. – – + +
13. Rajah 7.6 menunjukkan helaian rambut – – + +
yang tertarik kepada belon. Apabila belon
digosok pada rambut, belon menjadi bercas Rajah 7.8 Pencapahan kerajang emas apabila rod
disebabkan oleh elektron daripada rambut bercas didekatkan kepadanya
berpindah ke belon. Rambut kehilangan 17. Hal ini kerana rod yang bercas mengaruhkan
elektron, maka rambut bercas positif. cas pada ceper logam, rod logam dan juga
Wujudnya daya tarikan antara cas-cas kerajang emas. Saling menolak antara cas-
positif pada rambut dengan cas-cas negatif cas yang sama menyebabkan kerajang emas
pada belon menyebabkan rambut tertarik mencapah.
kepada belon.
Koleksi Tip
Hanya elektron atau cas negatif sahaja yang akan
bergerak dari satu objek ke objek yang lain apabila
T
T
i
i
digosok. Proton atau cas positif tidak bergerak.
n
n
g
g
k
k
a
a
t
t
a
a
n
n
2 Tingkap Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Rajah 7.6
– + – – + +
14. Cas-cas elektrik boleh dikesan menggunakan
Cas berlainan –
alat elektroskop. Elektroskop yang biasa Objek MENARIK Cas yang sama –
Objek MENOLAK
digunakan ialah elektroskop kerajang emas.
Elektroskop digunakan untuk mengesan
kehadiran cas elektrik dan juga menyukat
magnitud cas. Praktis Formatif 1 1
15. Elektroskop kerajang emas terdiri daripada Rajah 7.9 menunjukkan seorang murid perempuan
ceper logam, kerajang emas, rod logam dan menyentuh kubah penjana Van de Graaff.
penebat. Mengapakah fenomena tersebut berlaku?
Ceper
loyang Penebat
Dinding logam
dibumikan
kaca
Rod logam
Kerajang
emas
Rajah 7.9
Rajah 7.7 Struktur sebuah elektroskop

278





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 278 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan
Contoh Elektrostatik dalam 2. Untuk keselamatan diri semasa kilat, kita
Kehidupan Harian hendaklah menghindarkan diri daripada
berada:
1. Kilat merupakan contoh fenomena harian (i) di tempat lapang seperti padang.
yang berkaitan dengan elektrostatik.
(ii) di bawah pokok.
2. Awan dicas negatif apabila terdapat geseran (iii) di atas kenderaan terbuka seperti
antara awan dan udara atau angin. motosikal dan basikal.
3. Kilat terjadi kerana terdapat daya tarikan 3. Kereta merupakan salah satu tempat yang
antara cas positif pada permukaan bumi selamat untuk berlindung daripada kilat
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
dengan cas negatif yang terkumpul di kerana kereta merupakan sangkar faraday
bawah awan. yang mana medan elektromagnet tidak
+
+
– + – + + – – – + – – + – Awan – + – + + – – – + – – + – dapat masuk ke dalam kereta.
4. Cas-cas elektrostatik boleh terhasil pada
badan lori tangki minyak apabila terdapat
Kilat geseran antara tangki tersebut dengan
udara pada hari panas. Cas yang terkumpul
ini boleh menghasilkan percikan api dan
+ – + + + – + Bumi + – + – + + +
menyebabkan kebakaran. Oleh itu, rantai
Rajah 7.10 Fenomena kilat logam dipasang di belakang lori tangki
untuk mengalirkan cas-cas ke bumi.
INFO
INFO SAINS
i
i
Rajah 7.11 menunjukkan simulasi kejadian kilat T T
n
n
menggunakan penjana kuasa Van de Graaff. k k
g
g
Apabila suis penjana Van de Graaff dihidupkan, a a
t
t
cas positif akan terhasil pada kubahnya. Apabila n n
a
a
satu sfera logam yang bercas negatif didekatkan 2
kepada kubah, satu percikan bunga api terhasil. Rajah 7.13 Rantai logam di belakang tangki
minyak
5. Pemakaian fabrik jenis sintetik seperti
poliester pada hari yang kering akan
menyebabkan fabrik melekat pada badan.
Apabila fabrik dan kulit bergeser, cas
elektrostatik terhasil. Kulit akan menjadi
Rajah 7.11 Struktur sebuah penjana Van de Graaff positif dan fabrik menjadi negatif. Perbezaan
cas ini menyebabkan fabrik melekat pada
badan.
Penyelesaian Masalah Harian
Berkaitan Elektrostatik
1. Konduktor kilat dipasang pada bahagian Harian
atas bangunan membolehkan elektron-
elektron bergerak masuk ke bumi tanpa Mengapakah anda merasa renjatan
merosakkan bangunan. elektrik apabila menyentuh tombol
pintu?
Awan bercas

Konduktor
kilat



Rajah 7.12 Konduktor kilat


279





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 279 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan


INFO INFO
INFO SAINS
INFO SAINS
Sangkar faraday ialah kawasan tertutup yang Arah pengaliran arus
diperbuat daripada konduktor yang menghalang
medan elektromagnet masuk ke dalamnya. Arus elektrik mengalir dari terminal positif ke
Contoh sangkar faraday ialah lif dan kereta. terminal negatif. Manakala, elektron mengalir
daripada terminal negatif ke terminal positif.
Rajah 7.15 menunjukkan arah arus dan
pengaliran elektron.
Arus Elektrik
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Pengaliran
1. Tenaga elektrik boleh dijana daripada + – elektron
sumber-sumber seperti penjana elektrik,
bateri dan sel-sel suria.
Arah arus yang
konvensional
Arus elektrik ialah kadar pengaliran cas
elektrik yang melalui satu titik dalam suatu
konduktor.

Rajah 7.15 Pengaliran arus
2. Pengaliran arus elektrik boleh diukur
menggunakan ammeter yang disambungkan
secara sesiri.
Voltan
T
T
3. Unit S.I. bagi arus ialah ampere, A.
i
i
n
n
Voltan ialah beza keupayaan di antara dua
g
g
k
k
4. Penghasilan arus elektrik boleh diperhatikan titik dalam litar.
a
a
t
t
dengan menggunakan penjana Van de
a
a
n
n
2 Graaff. 1. Voltan yang merentasi sesuatu konduktor
diukur menggunakan voltmeter.
5. Galvanometer digunakan untuk mengesan
pengaliran cas atau arus elektrik. Arus 2. Voltmeter disambung secara selari
elektrik merupakan satu pengaliran cas merentasi komponen elektrik.
elektrik. 3. Unit S.I. bagi voltan ialah volt, V.
Kubah Rintangan
Dawai penyambung
Elektroskop
Klip Rintangan ialah keupayaan sesuatu
buaya konduktor untuk menentang arus elektrik
melaluinya.
Penjana Van Galvanometer Bumi
de Graaff
1. Unit bagi rintangan ialah ohm, Ω.
Rajah 7.14 Susunan radas
2. Apabila rintangan dalam suatu litar semakin
tinggi, pengaliran arus dalam litar tersebut
INFO semakin kecil.
INFO SAINS
3. Rintangan sesuatu konduktor bergantung
Penjana Van de Graaff merupakan suatu alat kepada beberapa aspek:
yang menghasilkan cas elektrostatik atau
cas elektrik dengan voltan yang tinggi pada (a) Jenis bahan : Setiap bahan mempunyai
kubahnya. rintangan yang berbeza.
(b) Panjang konduktor: Semakin panjang
konduktor, semakin tinggi rintangannya.
280


07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 280 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

(c) Diameter: Semakin kecil diameter 8. Bacaan ammeter (Rajah 7.16) menunjukkan
konduktor, semakin tinggi rintangannya. jumlah arus yang mengalir melalui
(d) Suhu: Konduktor pada suhu yang tinggi mentol dan bacaan voltmeter (Rajah 7.17)
mempunyai rintangan yang tinggi. menunjukkan jumlah voltan yang merentasi
4. Konduktor yang lemah mempunyai mentol.
rintangan yang besar dan hanya 9. Bacaan ammeter meningkat apabila
membenarkan arus yang kecil mengalir bilangan sel kering bertambah. Hal ini
melaluinya. menunjukkan arus yang mengalir dalam
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
5. Konduktor yang baik mempunyai rintangan litar meningkat.
yang kecil dan membenarkan arus yang 10. Mentol menjadi lebih cerah apabila bilangan
besar mengalir melaluinya. sel kering bertambah.
6. Perintang merupakan komponen elektrik 11. Kecerahan mentol semakin bertambah
yang menghalang pengaliran arus dalam apabila jumlah arus semakin bertambah
litar. dalam litar. Hal ini menunjukkan voltan
yang merentasi mentol juga meningkat.
7. Terdapat dua jenis perintang:
(a) Perintang tetap: Mempunyai rintangan 12. Ammeter yang mengukur arus elektrik
yang tetap dan tidak boleh diubah. dipasang secara sesiri manakala voltmeter
(b) Perintang boleh ubah (reostat): yang mengukur voltan yang merentasi
Mempunyai rintangan yang boleh mentol dipasang secara selari dalam litar.
diubah.
Ammeter Hubungan antara Arus, Voltan dan
Rintangan i i
0 T T
A
n
Suis – + 1. Arus, voltan dan rintangan merupakan g
n
g
k
k
kuantiti fizik yang berkait rapat antara satu a
a
t
t
sama lain. a n
a
n
Mentol 2. Perubahan magnitud pada salah satu 2
kuantiti, akan menyebabkan magnitud
Sel kering
kuantiti-kuantiti yang lain berubah.
Rajah 7.16 Pemasangan ammeter dalam litar elektrik
3. Apabila rintangan dalam litar berubah,
Voltmeter
kuantiti arus dan voltan juga berubah.
0
V
4. Walau bagaimanapun, apabila jumlah voltan
Suis – + berubah, hanya kuantiti arus yang berubah
jika rintangan dalam litar ditetapkan.
Mentol
Sel kering
Rajah 7.17 Pemasangan voltmeter dalam litar elektrik
Eksperimen 7.1
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
Tujuan: Mengkaji kesan perubahan rintangan dan voltan terhadap arus.
A Mengkaji kesan perubahan rintangan terhadap arus
Pernyataan masalah: Bagaimana perubahan rintangan memberi kesan terhadap arus dalam litar?
Hipotesis: Semakin bertambah rintangan, semakin berkurang arus yang mengalir dalam litar.




281





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 281 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

Pemboleh ubah dimanipulasikan: Panjang dawai konstantan
Pemboleh ubah bergerak balas: Bacaan ammeter

Pemboleh ubah dimalarkan: Jumlah sel kering
Bahan dan radas: Dawai konstantan yang panjangnya 100 cm, sel kering, dawai penyambung, mentol,
pemegang sel, ammeter, klip buaya dan joki.

Prosedur:
1. Litar disambung seperti Rajah 7.18. 0 A Ammeter Bateri
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
2. Hujung joki diletakkan pada kedudukan panjang, dawai – +
konstantan, l = 10 cm.
Perintang Suis
3. Suis dihidupkan dan bacaan ammeter direkodkan.
4. Langkah 1 – 3 diulang dengan panjang dawai, l = 20 cm, Joki
30 cm, 40 cm, 50 cm dan 60 cm. 0 cm 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
5. Keputusan direkodkan dalam jadual dan graf arus melawan Pembaris meter Dawai konstantan
panjang dawai diplotkan.
Rajah 7.18 Susunan radas
Pemerhatian:
Panjang dawai Bacaan ammeter, I
konstantan, l (cm) (A) Graf arus (l) melawan panjang
dawai konstantan (l)
10 0.8 I / A
T
T
i
i
0.8
n
n
20 0.7 0.7
g
g
k
k
0.6
a
a
30 0.6 0.5
t
t
a
a
n
n
2 40 0.5 0.4
0.3
0.2
50 0.4 0.1
0 10 20 30 40 50 60 70 l / cm
60 0.3
Perbincangan:
1. Apabila panjang dawai konstantan bertambah, arus yang mengalir dalam litar berkurang.
2. Arus semakin berkurang kerana rintangan semakin bertambah.
Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Semakin bertambah rintangan, semakin berkurang arus yang mengalir dalam litar.
B Mengkaji kesan perubahan voltan terhadap arus
Pernyataan masalah: Bagaimanakah perubahan voltan memberi kesan terhadap arus dalam litar?
Hipotesis: Semakin bertambah voltan, semakin bertambah arus yang mengalir dalam litar.
Pemboleh ubah dimanipulasikan: Beza keupayaan
Pemboleh ubah bergerak balas: Bacaan ammeter
Pemboleh ubah dimalarkan: Jenis mentol
Bahan dan radas: Sel kering, dawai penyambung, mentol, pemegang sel, ammeter, klip buaya dan voltmeter.





282





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 282 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

Prosedur:
0 V
1. Litar disambung seperti Rajah 7.19 menggunakan satu sel Voltmeter
kering. Ammeter – +
Mentol
2. Suis dihidupkan dan bacaan ammeter serta voltmeter A
0
direkodkan. – +
3. Langkah 1-2 diulang dengan menggunakan dua, tiga dan
empat sel kering. Suis
4. Keputusan direkodkan dalam jadual dan graf arus melawan Sel kering
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
voltan diplotkan.
Rajah 7.19 Susunan radas
Pemerhatian:
Bacaan Bacaan Graf arus (l) melawan voltan (V)
Jumlah sel ammeter, voltmeter,
kering I / A
I (A) V (V) 1.4
1.2
1 0.3 1.2 1.0
0.8
2 0.7 2.5 0.6
0.4
3 1.0 3.8 0.2
0 V / V
4 1.3 5.0 1 2 3 4 5 6
Perbincangan:
1. Apabila bilangan sel kering dalam litar bertambah, arus yang mengalir dalam litar bertambah. T T
i
i
n
n
2. Arus semakin bertambah kerana voltan yang merentasi konduktor bertambah. g g
k
k
a
a
Kesimpulan: t n
t
a
a
Hipotesis diterima. Semakin bertambah voltan, semakin bertambah arus yang mengalir dalam litar.
n
2
Hukum Ohm
1. Hukum yang mengaitkan arus, voltan dan 2. Hukum Ohm boleh dinyatakan dalam
rintangan ialah hukum Ohm. bentuk formula seperti berikut:
Hukum Ohm menyatakan bahawa arus V = IR
yang mengalir dalam litar adalah berkadar
terus dengan voltan yang merentasi dua 3. Hukum Ohm digunakan untuk menghitung
hujung konduktor dengan syarat suhu dan nilai arus, voltan dan rintangan dalam litar.
keadaan fizik adalah tetap.
Contoh 1 Contoh 2
Sebuah mentol mempunyai rintangan 5 Ω menerima Satu litar terdapat satu sel kering dengan voltan
voltan sebanyak 1.5 V. Hitungkan nilai arus yang 9 V dan sebuah mentol. Jika arus yang mengalir
mengalir melalui mentol tersebut. melalui mentol tersebut ialah 0.5 A, berapakah nilai
rintangan mentol tersebut?
Penyelesaian
V Penyelesaian
I =
R R = V
1.5 V I
I =
5 Ω R = 9 V
I = 0.3 A 0.5 A
R = 18 Ω


283





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 283 14/12/2021 5:07 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

Contoh 3 Praktis Formatif 7.1

Arus yang mengalir melalui sebuah mentol di reban 1. Berikan dua sumber tenaga yang boleh
ayam ialah 0.3 A. Hitungkan voltan merentasi mentol menjana tenaga elektrik.
tersebut jika rintangannya adalah 6 Ω.
2. Mengapakah rantai logam dipasang di
Penyelesaian belakang lori minyak?
V = I × R
V = 0.3 A × 6 Ω 3. Jika rintangan 40 cm bagi satu konduktor ialah
V = 1.8 V 2 Ω, berapakah rintangan pada kepanjangan
100 cm bagi konduktor yang sama?
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
4. Jika satu litar yang disambung dengan sebiji
mentol dibekalkan voltan sebanyak 3 V, kirakan
nilai arus yang mengalir melalui litar tersebut
jika diberi rintangan bagi satu mentol ialah
Koleksi Tip 6 Ω.

• Ammeter disambungkan secara sesiri dalam litar
manakala voltmeter disambung secara selari.
• Anda boleh menggunakan rumus segi tiga 7.2 Pengaliran Arus Elektrik dalam
untuk menghitung arus, voltan dan rintangan. Litar Bersiri dan Litar Selari
Contohnya, untuk menghitung V, tutup V
menggunakan jari dan V = I × R dan seterusnya. Komponen Litar Elektrik
1. Litar elektrik terdiri daripada komponen-
V V = I × R
I R komponen elektrik yang disambung kepada
litar.
T
T
i
i
V
n
n
V I =  2. Komponen-komponen elektrik boleh
g
g
k
k
I R R diwakili dengan simbol elektrik bagi
a
a
t
t
a
a
memudahkan rajah litar dilukis.
V
n
n
2 V R =  3. Rajah litar ialah litar elektrik yang dilukis
I R I menggunakan simbol.
4. Jadual 7.2 menunjukkan komponen-
komponen elektrik yang diwakili dengan
simbol.
Jadual 7.2 Simbol-simbol bagi komponen elektrik
Mentol Voltmeter V
Suis Perintang
Sel kering Galvanometer G


Perintang boleh ubah/
Ammeter A Reostat







284





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 284 14/12/2021 5:08 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

5. Litar elektrik seperti Rajah 7.20 boleh 2. Arus yang mengalir dalam litar melalui
diwakili dengan melukis rajah litar seperti setiap komponen elektrik adalah sama.
Rajah 7.21.
I = I = I
A Sel kering 1 2
B
Reostat 3. Jumlah voltan yang merentasi setiap
Ammeter komponen elektrik adalah sama dengan
V
A
Voltmeter _ + jumlah voltan yang dibekalkan oleh sel
+
_
kering atau bateri.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Mentol
V = V + V
Rajah 7.20 1 2
A 4. Rintangan berkesan, R dalam litar bersiri
adalah merupakan hasil tambah setiap
rintangan komponen elektrik dalam litar.
R = R + R
1 2

5. Jumlah rintangan akan bertambah apabila
lebih banyak mentol atau komponen
V
elektrik disambung dalam litar. Arus yang
Rajah 7.21 mengalir akan berkurang dan akibatnya T
T
kecerahan mentol juga berkurang. i
i
n
n
Litar Bersiri dan Litar Selari g g
k
k
V a a
t
t
1. Litar elektrik ialah suatu laluan yang a n
a
n
lengkap yang membenarkan arus elektrik 2
mengalir melaluinya. I
A
2. Terdapat dua jenis litar elektrik iaitu litar I 1 I 2
bersiri dan litar selari. A A
Litar Bersiri V 1 V 2
1. Dalam litar bersiri, semua komponen
elektrik disambung dalam satu lintasan.
Komponen-komponen elektrik disambung Rajah 7.23
dari satu hujung ke hujung dengan satu 6. Jika satu mentol ditanggalkan daripada litar,
laluan untuk arus elektrik mengalir.
mentol yang lain tidak menyala kerana litar
menjadi tidak lengkap.
+ +







Rajah 7.22








285





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 285 14/12/2021 5:08 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan
Kelebihan dan Kekurangan Litar Bersiri
Jadual 7.3
Litar bersiri
Kelebihan Kelemahan
• Arus yang mengalir dalam setiap komponen elektrik • Jika satu komponen rosak, komponen yang lain
adalah sama dan tidak dipengaruhi rintangan. tidak berfungsi.
• Semua komponen dikawal menggunakan satu suis. • Apabila komponen elektrik bertambah, rintangan
• Penambahan voltan meningkatkan arus yang bertambah menyebabkan arus yang mengalir
mengalir melalui litar. dalam litar berkurang.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
• Menjimatkan penggunaan wayar. • Setiap komponen elektrik tidak boleh dikawal
berasingan.



Litar Selari 3. Voltan yang merentasi setiap komponen
1. Dalam litar selari, komponen elektrik elektrik adalah sama dengan voltan yang
disambung dalam lintasan bercabang. dibekalkan oleh sel kering atau bateri.
Komponen-komponen elektrik disambung V = V = V
dari satu hujung ke hujung dengan lebih 1 2
dari satu laluan untuk arus elektrik mengalir.
4. Rintangan berkesan, R dalam litar selari
+ + adalah kurang daripada rintangan bagi
setiap mentol.
T
T
1 1 1
i
i
n
n
R = R + R
g
g
1 2
k
k
a
a
t
t
Rajah 7.24
a
a
n
n
2 2. Jumlah arus yang mengalir dalam litar V I
adalah sama dengan hasil tambah arus yang I A
mengalir melalui setiap komponen elektrik. 1 A
I = I + I V
1 2 1
I 2
A
V
2
Rajah 7.25
Kelebihan dan Kekurangan Litar Selari
Jadual 7.4
Litar selari
Kelebihan Kelemahan
• Komponen elektrik boleh dikawal berasingan. • Menggunakan wayar yang lebih banyak.
• Jika satu komponen rosak, komponen yang lain masih • Kuasa sel yang digunakan lebih cepat
boleh berfungsi. berkurang, jika banyak komponen
• Penambahan komponen elektrik tidak menjejaskan fungsi disambungkan dalam litar tersebut.
komponen yang lain.
• Voltan yang merentasi setiap komponen adalah sama
dengan voltan yang dibekalkan.


286





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 286 14/12/2021 5:08 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan
Perbandingan Litar Bersiri dan Litar Selari




Mempunyai Mempunyai
satu lintasan Litar tertutup lebih dari satu
dan lengkap lintasan


Apabila satu Apabila satu
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
mentol rosak, mentol rosak,
mentol yang lain mentol yang lain
tidak menyala masih menyala

Litar Litar
Bersiri Selari

Kecerahan Kecerahan
mentol berkurang, mentol
apabila semakin sama, walaupun
banyak mentol banyak mentol
dipasangkan dipasangkan
I = I + I + I
3
2
1
I = I = I = I Mempunyai V = V = V = V
3
1
2
2
1
3
V = V + V + V bekalan kuasa 1 = 1 + 1 T T
2
3
1
i
i
R = R + R + R R R R n n
1 2 3 1 2 g g
+ 1 a a
k
k
R t t
3 a n
a
n
2
Rajah 7.26 Perbandingan antara litar bersiri dan litar selari
Masalah Numerikal Berkaitan Arus, Voltan dan Rintangan dalam Litar Bersiri
dan Litar Selari
1. Rajah 7.27 menunjukkan dua mentol A dan B dengan rintangan 2 Ω dan 5 Ω masing-masing,
disambungkan secara bersiri.
3 V
A B
Rajah 7.27
Kirakan:
(a) Jumlah rintangan berkesan.
(b) Jumlah arus dalam litar.
(c) Voltan merentasi mentol A.







287





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 287 14/12/2021 5:08 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan
Penyelesaian Pendawaian Elektrik di Rumah

(a) R = R + R (c) V = I × R 1. Pendawaian elektrik merupakan satu
A B sistem rangkaian pengalir elektrik bagi
R = 2 Ω + 5 Ω V = 0.43 × 2
R = 7 Ω V = 0.86 V mengagihkan arus elektrik ke peralatan
elektrik yang digunakan di dalam rumah
(b) V = I × R kediaman.
3
I = 2. Sistem pendawaian elektrik di dalam rumah
7 disambung secara selari.
I = 0.43 A
TPenerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
3. Semua lampu di dalam rumah disambung
2. Rajah 7.28 menunjukkan dua mentol A dan secara selari untuk memastikan lampu
B dengan rintangan 2 Ω dan 5 Ω masing- menerima voltan yang penuh daripada
masing, disambungkan secara selari. bekalan kuasa utama.
4. Pendawaian elektrik di rumah dikawal oleh
papan agihan. Papan agihan mengawal arus
yang mengalir dari bekalan arus utama ke
3 V A B litar masing-masing.


INFO SAINS
INFO
Rajah 7.28
Di Malaysia, sistem pendawaian elektrik adalah
Kir iakan: tertakluk kepada peraturan yang ditetapkan
T
T
i
(a) g Jumlah rintangan berkesan. oleh Suruhanjaya Tenaga Malaysia.
n
n
g
(b) Jumlah arus dalam litar.
k
k
a
a
(c) a Voltan merentasi mentol A.
t
t
a
n
n
2 Penyelesaian Praktis Formatif 7.2
(a) 1 = 1 + 1 1. Rajah 7.29 menunjukkan dua mentol yang
serupa disambung secara bersiri.
R R R
A B
1 1 1
= +
R 2 5
1 7
=
R 10
R = 1.43 Ω
P Q
V V
(b) I = I =
A R B R
3 3 Rajah 7.29
I = I =
A 2 B 5 Apabila suis ditutup:
I = 1.5 A I = 0.6 A (a) Bandingkan kecerahan mentol P dan Q.
A B
(b) Apakah kemungkinan yang berlaku pada
I = I + I mentol P, jika mentol Q ditanggalkan?
A B Jelaskan.
I = 1.5 A + 0.6 A
T 2. Satu litar mempunyai tiga mentol yang
I = 2.1 A
T serupa dengan rintangan 2 Ω disambungkan
secara selari. Jika sel kering yang digunakan
(c) V = 3 V (mentol A dan B adalah selari, mempunyai voltan 3 V, kirakan
voltan kedua-duanya adalah sama (a) jumlah rintangan dalam litar,
iaitu, 3 V) (b) jumlah arus dalam litar,
(c) arus yang mengalir dalam setiap mentol.

288
07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 288 14/12/2021 5:08 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

7.3 Kemagnetan (d) Kutub yang sama akan menolak, kutub
berlainan menarik antara satu sama
lain.
1. Magnet ialah bahan yang boleh
menghasilkan medan magnet dan menarik Medan magnet ialah kawasan yang mana
bahan-bahan seperti nikel, besi dan kobalt. daya magnet bertindak ke atas magnet lain
2. Bahan yang boleh ditarik oleh magnet atau bahan magnet.
dikenal sebagai bahan magnet.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
3. Magnet boleh wujud dalam bentuk batu
INFO
magnet. Manakala magnet buatan manusia INFO SAINS
diperbuat daripada bahan seperti nikel,
besi, keluli dan kobalt. Jika bar magnet digantung pada tali, bar magnet
4. Antara sifat-sifat magnet ialah: akan berputar dengan bebas dan kemudian
(a) Menarik bahan magnet. berhenti. Kutub utara magnet akan menunjuk
(b) Mempunyai kutub utara dan selatan. ke arah kutub utara Bumi dan kutub selatan
magnet akan selalu menunjuk ke arah kutub
(c) Menunjukkan arah utara-selatan selatan Bumi.
apabila digantung bebas dengan tali.



Aktiviti 7.1
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
Tujuan: Mengkaji corak medan magnet. T T
i
i
n
n
Bahan dan radas: Serbuk besi, kertas lukisan, kepingan perspek, pensel, bar Serbuk besi g Kepingan g
perspek
k
k
magnet, magnet ladam kuda, magnet magnadur dan kompas. a a
t
t
N a S a
Prosedur: n n
1. Sekeping perspek nipis diletakkan di atas bar magnet. Bar magnet di bawah perspek 2
2. Serbuk besi ditabur di atas kepingan perspek nipis seperti Rajah 7.30. Rajah 7.30 Susunan radas
3. Perspek diketuk perlahan-lahan sehingga corak medan magnet terbentuk. Magnet
Corak tersebut dilukis. bar Kompas
4. Empat kompas dan bar magnet disusun di atas kertas lukisan seperti
Rajah 7.31. U S
5. Arah medan magnet ditanda pada corak yang dilukis dalam langkah 3.
6. Langkah 1 – 5 diulang dengan menggantikan bar magnet dengan magnet
ladam kuda dan magnet magnadur. Rajah 7.31
Pemerhatian:

Magnet bar Magnet ladam kuda Magnet magnadur




U

U S
U S
S







289





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 289 14/12/2021 5:08 PM

Sains PT3 Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan
Perbincangan:
1. Garisan medan magnet lebih rapat pada bahagian kutub utara dan kutub selatan.
2. Jarum kompas menunjukkan arah medan magnet. Garisan medan magnet mengarah dari kutub utara
ke kutub selatan.
3. Medan magnet paling kuat ialah pada kawasan yang mana garisan medan magnet lebih rapat antara satu
sama lain.
Kesimpulan:
Medan magnet lebih kuat pada bahagian yang dekat dengan magnet dan corak dilukis dengan garisan yang
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
lebih rapat. Arah medan magnet adalah daripada kutub utara ke kutub selatan.


5. Berdasarkan Aktiviti 7.1, garisan medan magnet mempunyai ciri-ciri seperti berikut:



Garisan medan magnet
mengarah dari kutub utara
ke kutub selatan magnet. Garisan-garisan medan
magnet tidak akan
bersilang.


U S
T
T
i
i
Semakin kuat medan Magnet
n
n
g
g
magnet, semakin rapat
k
k
a
a
garisan medan magnet. INFO
t
t
a
a
n
n
2 Rajah 7.32
6. Kutub-kutub magnet yang sama akan 8. Titik X ialah suatu ruang kosong yang
menolak antara satu sama lain, begitu juga tidak mempunyai medan magnet dikenal
medan magnet. sebagai titik neutral.
7. Rajah 7.33 menunjukkan beberapa contoh
corak medan magnet bagi susunan magnet TIMSS 1
yang berbeza.
Rajah di bawah menunjukkan sebatang magnet yang
terbelah dua apabila jatuh ke lantai. Tentukan kutub
magnet bagi batang magnet tersebut.
U S
U S
X X X
U S S U
U S

S U
U X U

Rajah 7.33




290





07 Fokus KSSM SC Tg2.indd 290 14/12/2021 5:08 PM