การศึกษาลวดลายเครื่องปั้นดินเผาเกาะเกร็ด

รายงานการวิจยั

การศกึ ษาลวดลายเครือ่ งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวดั นนทบุรี
A Study of Design of Koh-Kred Pottery , Nonthaburi Province

โดย
จิรดา แพรใบศรี

แหลง่ ทุน
วทิ ยาลัยเทคโนโลยีอตุ สาหกรรม
มหาวิทยาลยั เทคโนโลยพี ระจอมเกล้าพระนครเหนือ

พ.ศ. 2553

ก

ชอื่ โครงการ การศึกษาลวดลายเครอื่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวดั นนทบุรี
ช่ือผวู้ ิจัย จริ ดา แพรใบศรี
หนว่ ยงานท่ีสังกดั ภาควิชาเทคโนโลยีศิลปอุตสาหกรรม
คณะสถาปัตยกรรมและการออกแบบ
ได้รบั ทนุ อุดหนนุ การวจิ ยั ประเภท เงนิ งบประมาณประจาปี 2553 วทิ ยาลัยเทคโนโลยอี ตุ สาหกรรม
จานวนเงิน 40,000 บาท

บทคดั ยอ่

การวจิ ยั นีม้ ีวตั ถปุ ระสงค์เพ่อื ศกึ ษาการใช้ลวดลายและเทคนคิ กรรมวิธตี า่ งๆในการสรา้ งลวดลาย ที่
ปรากฏบนเครือ่ งป้นั ดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบุรี การวิจยั นเ้ี ป็นการวจิ ัยเชงิ คุณภาพ(Qualitative
Research) ด้วยการศึกษาภาพถา่ ยและเอกสาร การลงพน้ื ทภ่ี าคสนามสมั ภาษณแ์ บบเจาะลกึ (Indepth
Interview) จากกลุ่มเปา้ หมายท่ีเป็นผู้ให้ข้อมลู หลกั (Key Informant)

ผลการวจิ ัย พบว่า เคร่ืองป้ันดนิ เผาทป่ี รากฏการตกแตง่ ลวดลาย ไดแ้ ก่ ประเภทเครือ่ งใช้ คอื โอ่งสลัก
และประเภทสวยงาม คอื หม้อน้าลายวจิ ติ ร ลักษณะของลวดลายมี 2 ประเภท ได้แก่ ประเภทลายธรรมชาติ
เช่น ลายดอกไมก้ ลม ลายพวงดอกไม้ ลายเทพพนม ลายหน้าสงิ ห์ เปน็ ต้น และประเภทลายประดิษฐ์ เชน่
ลายบัวควา่ ลายบวั หงาย ลายพูมะยม ลายสายสร้อย ลายเครอื เถา ลายกลบี บัว เป็นตน้

การจัดวางโครงสรา้ งลาย ประกอบด้วยลวดลายหลักและลวดลายประกอบ พบวา่ สว่ นใหญ่ใช้ลวดลาย
ทเี่ ขา้ ชุดกันทัง้ ส่วนฝา สว่ นบ่า ส่วนเชงิ ฐาน สว่ นขอบ ลวดลายมีความกลมกลืนกนั ของเส้น รูปร่าง รูปทรง และ
ขนาดของลวดลาย โดยประเภทเครือ่ งใช้ จัดวางลวดลายหลักไว้ทสี่ ่วนฝา ส่วนขอบและสว่ นบ่า จดั วาง
ลวดลายประกอบไว้ท่สี ่วนฝาและส่วนบา่ และประเภทสวยงาม จัดวางลวดลายหลกั ไว้ทสี่ ่วนฝา สว่ นบ่า และ
ส่วนเชงิ ฐาน จัดวางลวดลายประกอบไวท้ ี่สว่ นยอดของฝา ส่วนขอบและส่วนคอ

การจดั สัดสว่ นลวดลาย พบว่า สว่ นฝาและสว่ นเชิงฐานสว่ นใหญไ่ ม่เวน้ ทีว่ า่ ง ลวดลายสว่ นตวั โอ่งหรอื
หม้อน้านิยมทาท่ขี อบ บา่ และฐาน ไม่นยิ มทาลวดลายเตม็ พื้นท่ี แตจ่ ะเวน้ พน้ื ทว่ี ่างส่วนตรงกลางบริเวณตัวโอง่
หรอื หม้อน้า หรือทาเป็นลายขดี แบ่งช่องเพ่อื ลดพืน้ ท่ีว่าง

เทคนิควธิ ีการตกแต่งลวดลาย พบวา่ ใชเ้ ทคนคิ วิธกี ารการแกะสลกั การขีดขดู ลาย การกดลาย การ
แปะตดิ ลาย การฉลุ การทาเสน้ ลวด และการปัน้

ข

Project Title A Study of design of Koh-Kred Pottery , Nonthaburi Province
Researcher Miss Jirada Praebaisri
Organization Department of Industrial Art Technology
Faculty of Architecture and Design
Invester Budget Year 2010 College of Industrial Technology
Budget 40,000 Bath

Abstract

The main propose of this research is to study about the design and the technical
processes for designing the patterns on Koh-Kred pottery , Nonthaburi Province. Qualitative
data were collected from documents and in-depth interviews with various key Informants.

The results of research reveal that the types of pottery are able to be separated into
2 types as follows (1) utensil type and (2) decoration pattern. The designs of the pottery are
able to be separated into 2 patterns as follows (1) natural pattern and (2) decorative pattern
such as Lai Dokmaiklom, Lai Poungdokmai , Lai Thepphanom , Lai Nah-singh , Lai Bua-kwum ,
Lai Bua-ngwai , Lai Poomayom , Lai Saisoi , and Lai Kruethao.

The elements of design include 2 patterns which are main pattern and sub pattern.
It is found that pattern of each part of pottery were matched each other. The utensil
patterns were designed to have main patterns on their lids, edges, shoulder and sub patterns
on edge and shoulder. The decorative patterns have main patterns on lids, shoulder and
base, and sub pattern on top of lid and neck.

The proportion of pattern on lid and base of most potteries have no empty space.
Patterns on body of jar or pot are usually appeared at the edge, shoulder and base part.

The techniques that are used for decorating are patterns: carving, scraping, collage,
perforating the utensil pattern making, and molding.

ค

กิตตกิ รรมประกาศ
การวจิ ยั เรอื่ ง การศกึ ษาลวดลายเคร่อื งปั้นดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวัดนนทบุรี เป็นงานวิจัยท่ีได้รบั ทนุ
สนับสนุนจากวิทยาลยั เทคโนโลยีอุตสาหกรรม มหาวทิ ยาลัยเทคโนโลยพี ระจอมเกลา้ พระนครเหนือ ประจาปี
งบประมาณ 2553 ซึ่งตอ้ งขอขอบพระคุณทใ่ี ห้โอกาสผวู้ จิ ัยทยี่ งั ขาดประสบการณใ์ นการทาวิจัย
ขอขอบพระคุณ คณุ ลงุ พิศาล บญุ ผกู ที่กรุณาให้ขอ้ มูลท่ีเก่ียวข้องกบั การทาเคร่อื งปนั้ ดินเผาอยา่ ง
ละเอยี ด ตลอดจนขอ้ มลู เกีย่ วกบั ศิลปวัฒนธรรมมอญ อนั เป็นองคค์ วามรูท้ เี่ ป็นประโยชน์ ทส่ี ามารถนามา
เชอื่ มโยงกับงานวิจัยได้
ขอขอบพระคุณ ทุกท่านทเ่ี กีย่ วขอ้ ง ท่ีกรุณาใหค้ วามร่วมมือเปน็ อย่างดใี นระหว่างทผ่ี ูว้ ิจัยเกบ็ ข้อมลู
ภาคสนาม

จิรดา แพรใบศรี

สารบญั ง

บทคดั ยอ่ ภาษาไทย หน้า
บทคัดยอ่ ภาษาอังกฤษ ก
กติ ตกิ รรมประกาศ ข
สารบญั ค
สารบญั ตาราง ง
สารบัญภาพ จ
บทท่ี ฉ

1 บทนา 1
ความสาคญั และท่มี าของปญั หา 1
วตั ถุประสงค์ของการวิจัย 2
ประโยชนท์ ค่ี าดว่าจะไดร้ บั 2
ขอบเขตการวจิ ยั 2
วธิ ีดาเนนิ การวจิ ัย 3
นยิ ามศพั ทเ์ ฉพาะ 3

2 ทฤษฎีและงานวจิ ัยทเี่ กีย่ วข้อง 4
ความเปน็ มาของเครอื่ งป้ันดินเผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบรุ ี 4
ลกั ษณะเฉพาะเฉพาะของเครื่องปน้ั ดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบรุ ี 10
กระบวนการผลิตเครือ่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบรุ ี 13
งานวิจัยทเ่ี กีย่ วข้อง 17

3 วิธีดาเนนิ การวิจัย 18
การเลือกพนื้ ท่ีศกึ ษา 18
เครอื่ งมอื ท่ีใช้ในการวจิ ยั 18
การรวบรวมขอ้ มลู 18
การวเิ คราะห์ข้อมลู 19

4 ผลการวเิ คราะหข์ ้อมูล 20

5 สรุปผล อภิปรายผล และขอ้ เสนอแนะ 56
สรปุ ผลการวิจัย 56
อภิปรายผล 58
ข้อเสนอแนะ 61
62
บรรณานกุ รม 63
ภาคผนวก 65
ประวัตผิ ู้วจิ ัย

สารบัญตาราง จ

ตาราง หน้า
4.1 ลกั ษณะของลวดลายที่ใชต้ กแตง่ เครื่องปนั้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบรุ ี 24
25
ประเภทเครือ่ งใช้ 31
4.2 ลักษณะของลวดลายที่ใช้ตกแตง่ เครื่องปนั้ ดินเผาเกาะเกรด็ จังหวัดนนทบรุ ี 32
39
ประเภทสวยงาม 39
4.3 การจดั วางโครงสรา้ งลายบนเครื่องปน้ั ดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบรุ ี 46
47
ประเภทเครือ่ งใช้
4.4 การจดั วางโครงสรา้ งลายบนเคร่ืองป้นั ดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี

ประเภทสวยงาม
4.5 การจดั สัดส่วนลายบนเครื่องปัน้ ดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบุรี

ประเภทเครอ่ื งใช้
4.6 การจัดสดั ส่วนลายบนเครอื่ งป้ันดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี

ประเภทสวยงาม
4.7 เทคนิควธิ ีการสร้างลวดลายบนเครอื่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบรุ ี

ประเภทเครอื่ งใช้
4.8 เทคนิควิธกี ารสรา้ งลวดลายบนเครอื่ งปั้นดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวัดนนทบุรี

ประเภทสวยงาม

สารบญั ภาพ ฉ

ภาพประกอบ หน้า
2.1 รูปทรงโอง่ ที่ผลติ ในอดีต 7
2.2 รูปทรงอา่ งท่ีผลิตในอดตี 8
2.3 รปู ทรงครกชนิดต่างๆ 8
2.4 รปู แบบเครอ่ื งปั้นดนิ เผาเกาะเกร็ดประเภทสวยงามทีผ่ ลิตในอดีต 8
2.5 เคร่ืองปั้นดนิ เผาเกาะเกรด็ ในปจั จบุ ัน 10
2.6 สว่ นประกอบของหมอ้ น้า 12
2.7 การตกแต่งลวดลายทบี่ รเิ วณขอบโอง่ 12
2.8 แม่พมิ พ์จากหนามทองหลางปา่ 15
2.9 ลายกระแหนะและลายฉลุโปรง่ 16
4.1 เคร่ืองปัน้ ดินเผาเกาะเกร็ดประเภทเครอ่ื งใช้ 21
4.2 การแบ่งสว่ นของโอ่งสลกั 21
4.3 เครือ่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกรด็ ประเภทสวยงาม 21
4.4 การแบ่งส่วนของหม้อน้าลายวจิ ิตร 22
4.5 ประเภทลายธรรมชาติ 23
4.6 ประเภทลายประดิษฐ์ 23
4.7 วิธีการแกะสลกั 44
4.8 วธิ ีการขีดขดู ลาย 44
4.9 วธิ ีการประทับลายหรอื กดลาย 44
4.10 วธิ ีการแปะติดลาย 45
4.11 วิธีการฉลุ 45
4.12 วธิ ีการทาเส้นลวด 45
4.13 วิธีการป้นั 45
ก.1 การลงพื้นทเี่ ก็บข้อมลู สัมภาษณผ์ ู้ให้ขอ้ มูลหลกั 64
ก.2 พพิ ิธภณั ฑว์ ดั ปรมัยยิกาวาส ต.เกาะเกรด็ จ.นนทบุรี 64

1

บทที่ 1
บทนำ

1.1 ควำมเปน็ มำและควำมสำคญั ของปัญหำ

สงิ่ สะท้อนถงึ ภมู ปิ ัญญา ความคิด ความเชอ่ื และสภาพชีวติ ความเปน็ อยู่ของชุมชนได้อยา่ งชัดเจนก็คอื

งานศิลปหัตถกรรม ท่ีสรา้ งข้ึนเพ่ือนาใช้ไปในการดาเนนิ ชีวติ ประจาวนั เกยี่ วกับการตอบสนองความต้องการ

พ้นื ฐานทางดา้ นรา่ งกายและจิตใจ ซึง่ มลี กั ษณะเฉพาะของตนเอง สืบทอดต่อเนื่องกันมาอย่างยาวนาน

ประเทศไทยเป็นแหลง่ ท่ีต้งั หนึ่งทมี่ ีคนเชือ้ สายมอญตัง้ ถน่ิ ฐานอยูห่ ลายแหง่ และการตงั้ ถิ่นฐานเหล่านี้

มมี าแต่คร้ังโบราณซงึ่ ไดก้ ระจายอยูใ่ นพนื้ ที่ตา่ งๆ การเกดิ สงครามเปน็ เหตุใหช้ าวมอญตอ้ งอพยพเขา้ มาอาศัย

ในประเทศไทยหลายครั้งนบั ตัง้ แต่สมยั อยุธยา และไดร้ บั พระมหากรุณาธิคุณจากพระมหากษัตริย์ของไทย ให้

ชาวมอญรับสญั ชาติไทยและอาศัยอยู่ในแผน่ ดินไทยเรือ่ ยมาจนถงึ ปจั จุบัน โดยบรเิ วณที่จัดใหเ้ ป็นทีอ่ ยขู่ องชาว

มอญสว่ นใหญจ่ ะอย่รู ิมแมน่ ้าแถบชานพระนคร ดังนัน้ บรเิ วณท่ีมชี าวมอญอยเู่ ปน็ จานวนมากคอื ปากเกรด็

จังหวัดนนทบุรี,สามโคก จังหวดั ปทุมธานี และพระประแดง จงั หวดั สมทุ รปราการ จากลกั ษณะพื้นท่ีการตัง้ ถ่ิน

ฐานบา้ นเรือนทาให้ทราบไดว้ า่ อาชพี สาคญั ของชาวมอญคอื การทานา ทาสวน และการทาอตุ สาหกรรมใน

ครัวเรอื นประเภทเคร่ืองป้นั ดินเผา เช่น ตุ่ม หม้อ ไห โอ่ง ซึ่งเปน็ อาชีพหลกั และเปน็ อาชพี ท่มี ีมาแตโ่ บราณ

อยา่ งหนึ่งของชาวมอญนนทบุรี อันมเี กาะเกรด็ เปน็ ตาบลหน่งึ ที่เป็นแหลง่ ทาเครอื่ งป้นั ดนิ เผาที่สืบทอดกันมา

หลายชว่ งอายคุ น(พศิ าล บญุ ผกู . 2550 : คานา) เมื่อชาวมอญอพยพมาตง้ั ถน่ิ ฐานอยู่ในเมืองไทย กไ็ ดเ้ ริ่มทา

เครื่องปัน้ ดินเผาเพื่อเป็นอาชีพซ่งึ สบื เน่ืองมาจากอาชีพดัง้ เดิมท่เี คยทาทเี่ มืองมอญมาก่อน และไดส้ บื ทอดตอ่ มา

จนถึงปัจจุบัน

เคร่ืองป้นั ดินเผาของชาวมอญเกาะเกรด็ จาแนกเป็น 2 ประเภท คือ ประเภทเครอ่ื งใช้ในชวี ิตประจาวัน

ไดแ้ ก่ โอง่ อ่าง ครก กระถาง และประเภทสวยงาม ไดแ้ ก่ หมอ้ นา้ ลายวิจิตร มีลกั ษณะพเิ ศษสวยงาม

แตกต่างจากศิลปะของชนชาติอืน่ อย่างเห็นได้ชดั ถือไดว้ า่ เป็นเอกลักษณ์ของศลิ ปะเครื่องป้ันดนิ เผามอญเกาะ

เกร็ด หมอ้ น้าลายวิจติ ร ซึ่งมวี ตั ถปุ ระสงคห์ ลกั ในการจัดทาข้ึนเพ่ือถวายแด่พระสงฆ์ วดั เจ้าเมือง ซึง่ ช่างจะ

ป้ันโดยใชเ้ วลาวา่ งท่ีเหลอื จากการป้ันเป็นสินค้าทจี่ ะขายทว่ั ไป(สเุ วทย์ อวยจินดา.2543 : 79) อาจกลา่ วไดว้ ่า

เป็นงานศลิ ปะทสี่ ะทอ้ นให้เหน็ ถงึ ความเปน็ มาในอดีต บอกถึงวัฒนธรรมของกลมุ่ ชน ทีแ่ สดงออกมาในรปู แบบ

ดา้ นศิลปกรรม เทคนิคการผลติ และความนิยม ซึง่ งานเครื่องปน้ั ดนิ เผาของชาวมอญ เกาะเกร็ด แมอ้ าจมีผู้

ทาการศกึ ษาค้นควา้ เปน็ จานวนมากแล้วในเชงิ มานุษวทิ ยา แต่กย็ ังมอี ีกหลายประเด็นทยี่ ังมไิ ดม้ ีผู้ทาการศึกษา

คน้ คว้าอย่างแทจ้ รงิ โดยเฉพาะในเชิงศลิ ปะ เชน่ ด้านการใช้ลวดลายบนรูปทรงต่างๆ ซึง่ ยงั มีการศกึ ษา

คน้ คว้าคอ่ นข้างนอ้ ย

ชมุ ชนเกาะเกรด็ กาลังประสบปัญหาเรื่องช่างปัน้ ซ่งึ มีจานวนนอ้ ยลงไปเรือ่ ยๆ เพราะสภาพชวี ิต

เศรษฐกจิ และสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป(ณัฐประวีณ ศรที รัพย์.2537 : 58) ในปัจจุบันการสืบทอดอาชีพการปน้ั

ต่อจากร่นุ พ่อแมล่ ดนอ้ ยลง ความรทู้ ชี่ า่ งปนั้ ถา่ ยทอดสืบต่อกนั มานน้ั ไม่มีการเก็บรวบรวมขอ้ มูลไวเ้ ปน็ หมวดหมู่

รปู แบบทมี่ ีในปัจจบุ นั ไดเ้ ปลี่ยนไปทีละเล็กละน้อย ช่างปั้นและผูร้ ูท้ บ่ี นั ทกึ ความรูไ้ วใ้ นอดตี ดว้ ยวธิ กี ารต่างๆเริม่

จะลืมเลือนและสูญหายไปตามกาลเวลา เนื่องดว้ ยกระแสโลกในปัจจบุ นั ทม่ี ีวัฒนธรรมด้านอื่นหลั่งไหลเขา้ มา

มาก ไม่เวน้ แมก้ ระทงั่ การรุกล้าเขา้ มาของเคร่ืองใชส้ มัยใหม่ เช่น พลาสตกิ จึงทาให้เครอ่ื งปนั้ ดินเผาเกาะเกรด็

ท่ีมีเอกลกั ษณ์ดั้งเดมิ หมดความสาคัญลง อีกท้ังคนรุ่นใหมก่ ไ็ ม่ค่อยมีใครคดิ จะสบื สานวชิ าการทา

เคร่ืองปนั้ ดินเผาต่อจากคนรนุ่ กอ่ น อันมสี าเหตุจากสภาพสงั คมและวิถีชวี ิตท่ีเปลี่ยนแปลงไป

ปจั จุบันแม้ว่าเครอ่ื งปั้นดินเผาจะไดร้ บั ความนยิ มจากตลาด แตล่ ายด้ังเดิมกลบั เร่มิ ทีจ่ ะสูญหายไป

เน่อื งจาก มีการพฒั นาลายและรูปทรงใหม่ๆใหท้ ันสมัย เพอื่ สนองต่อกระแสความต้องการของตลาด การทา

2

เครอ่ื งปน้ั ดนิ เผาที่ต้องใชฝ้ ีมอื และความละเอยี ดอ่อน กเ็ ปลี่ยนเปน็ การรบั จา้ งปน้ั เพ่ือผลติ ให้ทนั ตอ่ ความ
ตอ้ งการของผู้ซอ้ื คนทม่ี ีความรู้เรื่องลายดั้งเดิม สามารถป้ันและแกะสลักลวดลายได้กเ็ หลือเพียงไมก่ ค่ี น ทาให้

นับวนั เอกลกั ษณ์เครอ่ื งปนั้ ดินเผาเกาะเกรด็ เรม่ิ เลือนหายไปเรื่อยๆ
งานหัตถกรรมมีแนวโนม้ ที่เปลยี่ นแปลงมากขึน้ เรื่อยๆ โดยมจี ดุ ประสงค์ในการผลิตทีม่ ีระบบตลาดเข้า

มาเกี่ยวข้อง อันเปน็ การลดทอนคุณคา่ ตามนิยามของความเปน็ หตั ถกรรมไปมากกวา่ เดิม การนาวฒั นธรรมมา
หาประโยชน์ทางด้านเศรษฐกิจการค้ามากเกินไป อาจทาใหเ้ กิดการบดิ เบอื น ก่อให้เกิดความเสียหายตอ่
วัฒนธรรมอยา่ งมากเช่นกัน ซงึ่ มาโนช กงกะนนั ทน(์ 2537 : 47-48) กลา่ วไว้วา่ การอนุรกั ษร์ ปู แบบด้งั เดิม

เอาไว้นั้นเป็นสิง่ จาเปน็ ทคี่ วรจะกระทาอยา่ งตอ่ เนือ่ ง
ดงั น้นั ผูว้ จิ ัยจึงเห็นความสาคญั ของเคร่ืองปัน้ ดนิ เผาของชาวมอญ เกาะเกรด็ ที่มมี ายาวนาน แตก่ าลัง

จะสูญเนื่องจากขาดช่างสืบทอดตอ่ เพราะเป็นชา่ งรุ่นใหม่หรอื ชา่ งจากแหลง่ อน่ื ท่ียงั อาจขาดการศึกษาอย่าง
จริงจงั ถงึ เอกลักษณ์ของเครือ่ งปั้นดนิ เผาเกาะเกร็ดเปน็ อยา่ งไร โดยเฉพาะเรอื่ งของลวดลายท่ีนับวันจะกลืน
หายไปไมเ่ ปน็ เอกลักษณ์ของเกาะเกรด็ จงึ นา่ จะมกี ารศกึ ษารวบรวมใหเ้ ห็นถงึ การใช้ลวดลายบนรปู ทรง

เคร่อื งปน้ั ดนิ เผาในลักษณะต่างๆ ก่อนที่หลกั ฐานเหลา่ นีจ้ ะถูกทาลายและสญู หายไป เพื่อเปน็ การสง่ เสริมใหม้ ี
การนาศิลปะและภูมิปญั ญาของชาวมอญ มาเผยแพร่ใหเ้ ปน็ ที่รูจ้ ักกวา้ งขวาง โดยผูว้ จิ ยั หวังว่างานวจิ ัยนี้จะเอ้อื

ประโยชนต์ อ่ สงั คม ในฐานะเปน็ ข้อมูลทางวิชาการด้านศิลปกรรมท่มี ีคุณคา่ ไว้สาหรบั ผู้ที่สนใจ และอาจกระตุน้
เตอื นให้สังคมตระหนักถึงความสาคญั ของการสืบทอด และรักษาศิลปวัฒนธรรมของชาวมอญให้คงอย่ตู อ่ ไป

1.2 วตั ถุประสงคก์ ำรวิจยั
1. เพ่อื ศึกษาการใช้ลวดลายท่ปี รากฏบนเครื่องป้นั ดินเผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบุรี
2. เพื่อศึกษาเทคนคิ และกรรมวิธีต่างๆ ในการสร้างลวดลายบนบนเครอ่ื งปั้นดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวดั

นนทบรุ ี

1.3 ไทย-มอญ
1.3

1.3.2
1.3

1.4 ขอบเขตของกำรวิจัย
การศึกษาวจิ ยั คร้งั น้ี ผู้วิจยั มุง่ ศกึ ษาการใช้ลวดลายบนเคร่อื งปั้นดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวดั นนทบรุ ี

ประเภทสวยงาม เป็นงานทมี่ ีหลักฐานอา้ งอิงวา่ ถกู สร้างขนึ้ โดยชาวมอญ ซ่งึ ผูว้ จิ ยั ได้กาหนดขอบเขตของการ
วิจยั ดังน้ี

1.4.1 ดำ้ นพน้ื ที่ แหล่งรวบรวบหลักฐานทางลวดลายเครอ่ื งปนั้ ดินเผาเกาะเกรด็ ศนู ยก์ ลางที่สาคัญ
ของชุมชน พิพิธภณั ฑท์ ัง้ ของภาครฐั และภาคเอกชน ตาบลเกาะเกร็ด อาเภอปากเกรด็ จังหวดั นนทบรุ ี

1.4.2 ด้ำนข้อมูล ลักษณะทางกายภาพของเครื่องปน้ั ดินเผาเกาะเกร็ด จงั หวดั นนทบรุ ี ท่มี รี ปู ทรง
และลวดลายด้งั เดิม โดยมีส่วนประกอบครอบคลุมเป็นตัวแทนในการอธบิ ายรปู แบบเคร่ืองป้ันดินเผาเกาะเกร็ด

ท่ีมีอยูไ่ ด้ โดยศึกษาในด้านต่างๆ ดงั นี้

3

1.4.2.1 ด้านรูปลักษณะได้แก่ ลักษณะของลวดลายที่ใช้ตกแต่ง การจดั วางโครงสรา้ งลาย
การจัดสดั ส่วนลวดลาย

1.4.2.2 ดา้ นเทคนคิ และวธิ ีการ ไดแ้ ก่ วธิ กี ารตกแตง่ ลวดลาย

1.5 วธิ ีกำรดำเนินกำรวิจัย

การวจิ ัยในครง้ั น้ี แบ่งแหล่งการศึกษาขอ้ มูล ดงั น้ี

1.5.1 ศึกษาขอ้ มลู ทุตยิ ภมู ทิ เี่ ก่ยี วขอ้ งกบั ความเป็นมาของเครอื่ งป้ันดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบรุ ี

โดยการเก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารและงานวิจยั ภาพถ่าย ส่ืออิเล็คทรอนคิ ส(์ Internet)

1.5.2 ศึกษาข้อมูลปฐมภมู ิ โดยเก็บรวบรวมขอ้ มูลทไ่ี ด้จากการลงพ้ืนที่ภาคสนาม ได้แก่

1.5.2.1 การสารวจสภาพทางกายภาพดว้ ยการถ่ายภาพ ในการใช้ลวดลายบน

เครื่องปนั้ ดินเผาเกาะเกรด็ จังหวัดนนทบุรี รปู ทรงตา่ งๆท่ีเปน็ ทรงด้งั เดิม โดยศกึ ษาในดา้ นรูปลกั ษณะ ด้าน

เทคนคิ และวธิ ีการ

1.5.2.2 การสมั ภาษณ์แบบเจาะลกึ (Indept Interview) จากผ้ใู ห้ขอ้ มูลหลัก(Key

Informant) ที่สามารถให้ขอ้ มูลเกยี่ วกับลกั ษณะและเทคนิควิธกี ารท่ปี รากฎได้

1.5.3 วเิ คราะห์ลกั ษณะทางกายภาพของเครือ่ งปนั้ ดินเผาเกาะเกร็ด จงั หวดั นนทบรุ ี โดยใช้หลกั ใน

การวเิ คราะห์องค์ประกอบทางศิลปะ ไดแ้ ก่ ลักษณะของลวดลาย การจัดวางโครงสรา้ งลาย การจดั สดั ส่วน

ลวดลาย

1.5.4 วเิ คราะหเ์ ทคนิควิธีการตกแต่งลวดลาย

1.5.5 สรุปผลการวิเคราะห์ลวดลายเครื่องปน้ั ดินเผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบรุ ี

1.6 นิยำมศัพท์ หมายถึง
1.6.1 เครื่องป้นั ดินเผำลำยวิจติ ร
โ

1.6.2 ล ล เชน่

1.6.3 มอญ

1.6.4 มอ ล สว่ นเชงิ ฐาน
สาหรับ

ส่วน ส่วน

1.6.5 โอ่งสลกั หมายถึง ภาชนะสาหรับใส่น้า สว่ น และสว่ น เน้นการใช้สอย มี

การตกแตง่ ลวดลายในบางสว่ น

1.6.6 ได้รับการสืบทอดการ

4

บทท่ี 2
ทฤษฎแี ละงำนวจิ ยั ท่เี กี่ยวข้อง

ในการศกึ ษาลวดลายเครอื่ งปั้นดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบรุ ี ตามวัตถปุ ระสงคข์ องการวจิ ัย คือ
ศึกษาการใช้ลวดลายบนเครือ่ งปน้ั ดินเผา โดยผู้วจิ ัยไดศ้ ึกษาแนวคิด ทฤษฎี และงานวจิ ยั ท่ีเกยี่ วข้องกบั
การศกึ ษา ดังนี้

2.1 ความเปน็ มาของเครื่องป้นั ดินเผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบรุ ี
2.2 ลกั ษณะเฉพาะของเครื่องปน้ั ดินเผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบุรี
2.3 กระบวนการผลิตเครอ่ื งปั้นดินเผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบุรี
2.4 งานวจิ ัยทเ่ี ก่ยี วขอ้ ง

2.1 ควำมเปน็ มำของเคร่อื งป้นั ดินเผำเกำะเกร็ด จงั หวัดนนทบุรี
2.1.1 ควำมเป็นมำของชำวมอญ
นนทบรุ ี เป็นจังหวัดหน่ึงท่ีมกี ารรวมตวั ของชาวมอญอยา่ งหนาแน่น โดยเฉพาะชาวมอญทเ่ี กาะเกรด็

ซึ่งเปน็ เกาะขนาดใหญ่ต้ังอย่กู ลางแม่นา้ เจา้ พระยา มสี ถานะเป็นตาบล อยูใ่ นเขตอาเภอปากเกร็ด จงั หวดั
นนทบุรี เกาะเกรด็ มีประวัติความเป็นมายาวนาน ประชาชนทีอ่ าศยั อยบู่ นเกาะเกรด็ ส่วนใหญ่มีเชอื้ สายมอญ
หรือรามัญ ซึ่งเปน็ ชนชาตเิ ก่าแก่ทมี่ ีความสัมพนั ธก์ บั คนไทยมาชา้ นาน ตง้ั แตส่ มัยสโุ ขทยั เป็นต้นมาจนถงึ สมัย
อยธุ ยา ธนบุรี และรัตนโกสนิ ทร์ (สภุ รณ์ โอเจรญิ .2519 :12)

ในสมยั สมเด็จพระเพทราชา ประมาณปี พ.ศ.2233 ได้มีชาวตา่ งชาติเขยี นแผนที่ถงึ บ้านปากเตร็จ
นอ้ ยซงึ่ หมายถงึ ปากเกรด็ ในปจั จบุ นั ดว้ ยการเป็นที่ตงั้ ของด่านขนอน ซ่งึ เป็นสถานที่สาคญั ของบ้านเมืองครง้ั
กรงุ ศรีอยธุ ยาเป็นราชธานี เพราะเป็นที่สะสมอานาจทางการคลังของกรงุ ศรีอยุธยา และเปน็ ที่ปอ้ งกนั ตรวจ
ตราก่อนผา่ นเข้าไปยังกรุงศรอี ยุธยา และกลา่ วอีกวา่ การทช่ี ุมชนต้งั อยใู่ นชัยภูมทิ ่เี ปน็ เสน้ ทางคมนาคมท่ีสาคัญ
สามารถติดต่อกันไดส้ ะดวกจากกรุงศรีอยุธยาถงึ ปากน้าเจ้าพระยา ชมุ ชนนจ้ี งึ ไดพ้ ัฒนาเปน็ ด่านขนอนของกรงุ
ศรีอยุธยา เปน็ ด่านขนอนปากเตร็จน้อย และยงิ่ ทวีความสาคญั มากขน้ึ เมื่อมีการขุดคลองลดั เกรด็ (พิศาล บญุ
ผกู .2550:3-4) ในปพี .ศ.2265 พระเจ้าอยู่หัวทา้ ยสระทรงโปรดเกล้าใหข้ ดุ คลองลัด เพื่อยน่ ระยะทางการ
เดินเรือ ตอ่ มานา้ กัดเซาะจนคลองลดกว้างใหญก่ วา่ แม่น้า แผ่นดินท่ีอยรู่ ะหวา่ งแมน่ ้าจึงกลายเปน็ เกาะ (สุนยี ์
ศรณรงค์.2537:13) จนถึงคร้งั ศึกพม่าเขา้ ตกี รงุ ศรอี ยธุ ยาในปพี .ศ.2307-2310 ชาวปากเกร็ดถูกกวาดตอ้ นไป
เป็นเชลยและถกู พมา่ ฆ่าตาย ส่วนหน่งึ ตอ้ งหลบหนีทงิ้ บา้ นเรอื นและวัดวาอารามให้รกรา้ ง เม่อื มีการสถาปนา
กรงุ ธนบรุ ีและกรุงรัตนโกสนิ ทรข์ ้ึน จงึ มีคนมอญทสี่ มเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราชทรงโปรดเกล้าฯให้มาอยู่ท่ี
ปากเกร็ดเพือ่ ทาหน้าทน่ี ายด่าน(พศิ าล บญุ ผกู .2550:4)

ในสมัยกรงุ ธนบรุ นี นั้ มีชาวมอญจากเมอื งพะสมิ ประเทศพม่ากลมุ่ หน่งึ อพยพเข้ามาพง่ึ พระบรมโพธิ
สมภารสมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชหรอื พระเจ้ากรงุ ธนบรุ ี พระองคจ์ ึงพระราชทานท่ดี นิ บรเิ วณ “บา้ นตลาด
ขวัญ” ใหเ้ ปน็ ท่อี ยูอ่ าศยั และทามาหากิน ต่อมาชุมชนนี้เจรญิ ขึ้นจึงยกฐานะเป็น “เมอื งนนทบุร”ี และโปรด
เกลา้ ให้ขุดคลองลดั คงุ้ นา้ ของแมน่ า้ เจา้ พระยา เรียกวา่ “คลองลัดเกรด็ น้อย” หรือ “คลองเกรด็ น้อย” ตอ่ มา
คลองน้ไี ดข้ ยายใหญ่จนทาใหท้ ีด่ ินท่เี ปน็ ค้งุ นา้ เดมิ กลายเป็นเกาะระหว่างแม่น้าเจา้ พระยา และคลองลดั เกร็ด
น้อย แต่เดมิ เกาะน้ีเรยี กวา่ “เกาะศาลากุล” ภายหลงั เมื่อตัง้ อาเภอเกาะเกร็ดขน้ึ มา ชาวบา้ นจงึ เรยี ก “เกาะ
เกร็ด” มาจนถึงทุกวนั น้ี(สุภรณ์ โอเจรญิ .2519 :12)

เกาะเกร็ดเปน็ ชมุ ชนทม่ี ีผอู้ ยู่อาศัยมาต้ังแตส่ มัยอยุธยา ประชากรทตี่ ้งั ถน่ิ ฐานอย่บู นเกาะเกร็ดมหี ลาย
เชอ้ื ชาติ ได้แก่ เชื้อชาตไิ ทย เช้ือชาตจิ ีน เชือ้ ชาติมอญ และพวกทีน่ บั ถอื ศาสนาอิสลาม ซึ่งสว่ นใหญ่จะเปน็

5

เชือ้ ชาติมอญ เอด๊ ภิรมย์(2542 : 19) ไดก้ ลา่ วว่า สมยั กอ่ นท่ีทางราชการจะแบง่ เขตการปกครองออกเป็น

ตาบลและหมบู่ ้านนั้น ชาวมอญรนุ่ แรกท่อี พยพมาอยู่อาศัยในเกาะเกร็ด ปลูกบ้านเรือนอยู่เรียงรายกันไปตาม

แนวลานา้ และแบ่งหมู่บ้านของตนเองออกเป็น 5 หม่คู อื กวานฮาโม(บา้ นล่าง) จากวดั ฉิมพลีถึงท่าเรอื กลาง

เกาะเกร็ด(โปะ๊ นายตรวจช่นื ) ซ่ึงปจั จบุ นั อยใู่ นพืน้ ท่หี มู่ที่ 1 , กวานฮาตาว(บ้านบน)จากท่าเรือกลางเกาะเกร็ด

(โป๊ะนายตรวจชื่น)ถงึ วัดปรมยั ยกิ าวาส ปัจจบุ นั อยู่ในพนื้ ที่หมทู่ ่ี 1,กวานอามา่ นจากวดั ปรมัยยกิ าวาสถงึ วัดไผ่

ลอ้ ม ปัจจุบนั คือหม่ทู ่ี 7,กวานโต้ จากวดั ไผ่ล้อมถึงวดั เสาธงทอง ปัจจบุ นั คอื หมู่ที่ 6 และกวานอะลา้ ด จากวัด

เสาธงทองถงึ วัดมะขามทอง ปัจจุบันคือหมทู่ ่ี 5 ท้งั 5 ช่ือ เปน็ ช่ือหมู่บ้านทตี่ ดิ มาจากเมืองมอญ เมอื่ มาต้งั

บา้ นเรือนในเมืองไทยกน็ าชอื่ ด้ังเดิมมาเรียกหมบู่ า้ นของตน และทกุ “กวาน”(หมบู่ า้ น)ล้วนเป็นหม่บู ้าน

เครื่องป้นั ดินเผามาแต่เดิมทงั้ ส้ิน

วฒั นธรรม คอื วิถีชวี ติ ของคนที่เกิดจากกระบวนการดดู ซบั ความซับซ้อนทางสงั คมหรอื กลุม่ ชน

โดยรวมเอามติ ิทางด้านจิตใจ วตั ถุ ภูมิปญั ญาและอารมณ์ขันเขา้ ไวด้ ้วยกนั จนเกดิ เปน็ เอกลักษณเ์ ฉพาะของ

สังคมนัน้ เป็นสิง่ ทสี่ ะทอ้ นให้เหน็ ถึงวถิ ชี ีวิตทช่ี ุมชนและท้องถ่นิ ตา่ งๆได้พฒั นาและสร้างสรรค์ขึน้ เพ่ือใช้เป็น

เครือ่ งมอื ในการดาเนินชวี ติ โดยถ่ายทอดออกมาในรูปแบบและวิธกี ารท่ีหลากหลาย ทั้งในรปู แบบของวถิ ชี ีวติ

ขนบธรรมเนยี มประเพณี ศิลปะ การแสดง และความเชื่อตา่ งๆ

มอญเปน็ ชนชาติดงั้ เดมิ ชนชาตหิ น่ึงท่มี ีความเจริญรุ่งเรอื งทางวฒั นธรรมมาต้ังแตพ่ ทุ ธศตวรรษที่ 12 ซึ่ง

เปน็ ทนี่ า่ เสยี ดายย่งิ ทีแ่ หลง่ ท่ีต้งั ของชนชาติมอญไมส่ ามารถปรากฎให้เห็นไดอ้ ยา่ งเป็นทางการในแผนท่ีปัจจุบัน

ดว้ ยอทิ ธิพลจากระบบของการเมือง ท้งั ๆทีค่ นมอญยงั มตี วั ตนทสี่ ัมผัสได้ และกระจายตวั อยูต่ ามพื้นท่ีต่างๆท่ี

ใกลเ้ คียงกบั พื้นที่เดมิ ซ่งึ ประเทศไทยเป็นแหล่งทตี่ ้งั หน่งึ ท่มี คี นเช้ือสายมอญตง้ั ถิ่นฐานอยู่หลายแห่งนบั ตั้งแต่

สมัยอยธุ ยา โดยได้รับพระมหากรณุ าธคิ ุณจากพระมหากษัตรยิ ข์ องไทย โดยบริเวณที่จัดใหเ้ ปน็ ที่อยขู่ องชาว

มอญส่วนใหญจ่ ะอยู่ริมแม่นา้ แถบชานพระนคร ดังนั้นบริเวณท่มี ชี าวมอญอยู่เปน็ จานวนมากคอื ปากเกรด็

จังหวัดนนทบรุ ,ี สามโคก จังหวัดปทมุ ธานี และพระประแดง จงั หวัดสมุทรปราการ จากลักษณะพื้นทก่ี ารตั้งถนิ่

ฐานบา้ นเรือนทาให้ทราบได้ว่า อาชีพสาคัญของชาวมอญคือ การทานา ทาสวน และการทาอตุ สาหกรรมใน

ครัวเรือนประเภทเครอื่ งปัน้ ดินเผา เชน่ ตมุ่ หม้อ ไห โอ่ง ซึ่งเปน็ อาชพี หลกั และเป็นอาชพี ทม่ี ีมาแตโ่ บราณ

อยา่ งหนง่ึ ของชาวมอญนนทบุรี อันมีเกาะเกรด็ เป็นตาบลหนึ่งที่เป็นแหลง่ ทาเคร่ืองปัน้ ดินเผาท่ีสืบทอดกนั มา

หลายชว่ งอายคุ น (พิศาล บญุ ผูก. 2550 : คานา) เม่อื ชาวมอญอพยพมาตง้ั ถิ่นฐานอยใู่ นเมืองไทย กไ็ ดเ้ รม่ิ ทา

เครื่องปั้นดินเผาเพื่อเปน็ อาชพี ซง่ึ สืบเนอื่ งมาจากอาชีพดัง้ เดิมท่ีเคยทาทีเ่ มอื งมอญมาก่อน และไดส้ บื ทอดตอ่ มา

จนถึงปัจจุบัน โดยในยุคแรกท่เี ริม่ ทาคงผลิตเพยี งเพ่ือเปน็ ของใชป้ ระจาวัน เป็นการทาภาชนะใช้สอยภายใน

ชมุ ชนเท่านน้ั ซ่ึงทาโดยคนมอญทีห่ นภี ัยจากการรุกรานของพมา่ เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารในพระ

ราชอาณาจกั รไทย โดยเปน็ ช่างป้ันจากบา้ นกวานเล่ียะมา่ นหรอื กวานอาม่าน เมืองเมาะละแหมง่ และจาก

เมอื งหงสาวดี เมืองพะสิม เมอื งเมาะตะมะ (พศิ าล บญุ ผกู .2553 : 8-9)

เครื่องปน้ั ดินเผาของชาวมอญเกาะเกรด็ จาแนกเป็น 2 ประเภท คอื ประเภทเครื่องใช้ในชีวิตประจาวนั

ได้แก่ โอง่ อ่าง ครก กระถาง และประเภทสวยงาม ได้แก่ หม้อน้าลายวจิ ิตร(สเุ วทย์ อวยจนิ ดา.2543 : 79)

ซง่ึ เปน็ เคร่อื งป้นั ดินเผาแบบไม่เคลือบ(earthernware)เนือ้ ดนิ แดงธรรมดา แหล่งผลิตเครอ่ื งป้ันประเภทน้มี ี

ท่ัวไปในประเทศไทย แตม่ ีเพยี งแห่งเดยี วทีม่ ีการสลักลายสวยงามและมีขารองท่ที าด้วยดินเผา เป็นเอกลักษณ์

เฉพาะของเครือ่ งปั้นดินเผาเกาะเกรด็ ซ่งึ เครอื่ งป้นั ดินเผาประเภทสวยงามน้ี ช่างปั้นมไิ ด้ทาด้วยการค้า แตท่ า

ด้วยใจรกั และมกั จะทาใหผ้ ู้ทตี่ นเคารพนบั ถือ เช่น นาไปถวายพระ หรือนาไปมอบใหผ้ ู้ใหญท่ ี่เคารพนับถือ

ซงึ่ เมือ่ ครง้ั ทมี่ อญมีพระราชอาณาจักรมอญนั้น เคร่ืองปั้นดนิ เผาประเภทนถี้ กู ใช้ในราชสานักมอญในกลมุ่

พระสงฆม์ อญและขุนนางเปน็ ส่วนใหญ่ ซง่ึ มีตัวอยา่ งของเครอ่ื งปั้นท่ปี รากฎอย่ใู นพิพธิ ภณั ฑ์มอญเมืองเมาะละ

6

แหม่ง(พิศาล บญุ ผูก.2553 : 2-25) โดยเครอื่ งป้ันดินเผาประเภทสวยงามนี้ เปน็ ท่กี ลา่ วขวัญของบุคคล
ท่วั ไป ทางราชการจึงได้นารปู หมอ้ นา้ สลักลายวิจิตรของบา้ นเกาะเกรด็ มาทาเป็นตราสัญลกั ษณ์ประจาจังหวัด

นนทบุรีตั้งแตป่ พี .ศ.2482 (พิศาล บญุ ผูก.2553 : 212) จึงอาจกล่าวไดว้ ่าเครอ่ื งป้นั ดินเผาเกาะเกร็ดเปน็ งาน
ศิลปะที่สะท้อนใหเ้ ห็นถึงความเปน็ มาในอดีต บอกถึงวัฒนธรรมของกลุม่ ชนทแี่ สดงออกมาในรูปแบบด้าน

ศลิ ปกรรม เทคนคิ การผลิตและความนิยม ซง่ึ เครือ่ งปนั้ ดินเผาของชา่ งสกลุ เกาะเกรด็ ได้รบั ความนิยมในหม่คู น
ทวั่ ไปอย่างสูง เพราะหลกั การทางด้านสนุ ทรีย์ทป่ี รากฎให้เห็นจากงานน้ัน ไมไ่ ด้แตกตา่ งไปจากงานประณีต
ศิลป์ท่ีสกลุ ชา่ งไทยทาอยู่เลย(สุเวทย์ อวยจนิ ดา.2543 : 79)

2.1.2 ภูมิปญั ญำกำรทำเคร่ืองปน้ั ดินเผำ

ชาวมอญทตี่ ัง้ ถิ่นฐานอยบู่ นเกาะเกร็ดแต่เดมิ มอี าชีพทานาทาสวน ตอ่ มามผี นู้ าดนิ บนเกาะเกรด็ มาทา

เครอื่ งปน้ั ดนิ เผาได้ผลดี จงึ ทาให้ชาวบ้านบนเกาะเกรด็ หนั มาประกอบอาชีพทาเครอื่ งปัน้ ดินเผากันอย่าง

แพร่หลาย เนือ่ งจากชาวมอญหรอื รามญั มีฝีมอื ในการทาเครอ่ื งปนั้ ดินเผามาแต่โบราณ บรรพบรุ ษุ ของชาว

มอญเหลา่ น้ีสนั นษิ ฐานวา่ คงจะมีอาชีพทาเคร่ืองป้ันดินเผามาตงั้ แต่อยู่ในเมอื งมอญกอ่ นอพยพเข้ามาในประเทศ

ไทย ฉะนัน้ เม่ือชาวมอญไดร้ ับพระบรมราชานญุ าตให้ต้ังบ้านเรือนบรเิ วณปากเกร็ด ซง่ึ เปน็ บริเวณที่สภาพดนิ

เหมาะสมในการทาเครอ่ื งปนั้ ดนิ เผามาก โดยเฉพาะบริเวณเกาะเกร็ด จงึ ได้ตง้ั หลกั แหล่งสร้างบ้านเรือนทอ่ี ยู่

อาศยั และผลิตเครือ่ งปนั้ ดนิ เผาเปน็ อาชีพตง้ั แตน่ น้ั เปน็ ต้นมา(สายสมร ศรีสวัสด์ิ.2546 : 14)

ในสมัยแรกเรม่ิ ที่อพยพเขา้ มาน้ัน การทาเครอ่ื งปน้ั ดนิ เผาเป็นไปในลักษณะการทาเพือ่ การยังชพี

หรอื เพือ่ ใช้สอยเปน็ สาคญั (ณัฐประวณี ศรีทรัพย.์ 2537 : 85) จนมชี อื่ เสียงเปน็ ที่รู้จักยอมรับกนั ทวั่ มาแต่อดีต

ว่างดงาม เหมาะแก่ประโยชน์ใชส้ อย ทนทาน สมบรู ณ์ด้วยคุณภาพดี (สายสมร ศรสี วสั ดิ์.2546 : 14) มี

ลักษณะเฉพาะของชาวมอญ เชน่ การตกแตง่ การแกะสลกั ลวดลาย(ณัฐประวีณ ศรที รัพย.์ 2537 : 35) ซ่ึง

เครอ่ื งปนั้ ดนิ เผามีชือ่ เสยี งคู่กบั เกาะเกร็ดมายาวนาน แตใ่ นช่วงสงครามโลกครง้ั ท่ี 2 การทาเคร่อื งป้นั ดนิ เผาได้

ขาดหายไป เน่ืองจากเปน็ ยุคท่ีพลาสตกิ เข้ามามีบทบาท และมภี าชนะสาเรจ็ รปู ซ่งึ หาซอ้ื ได้งา่ ยกวา่ เขา้ มา

แทนท่ี จนเมือ่ ประมาณ พ.ศ. 2528 การทาเครื่องป้ันดนิ เผาของเกาะเกร็ดไดถ้ กู ฟนื้ ฟูข้นึ มาอีกครง้ั เน่ืองด้วย

คุณพศิ าล บุญผูก คนดัง้ เดิมของหมู่บา้ นไดร้ วบรวมเครอ่ื งป้นั ดนิ เผาและคนที่มคี วามรู้เร่ืองการทา

เครื่องปน้ั ดินเผา ให้มารวมตวั กันเพอื่ ทาเครอื่ งป้นั ดนิ เผาวิธีการแบบด้ังเดมิ เพ่ือใหค้ นรุ่นหลังได้ร้จู กั

เครื่องป้นั ดนิ เผาและวิธกี ารทาเคร่ืองปั้นดินเผาแบบด้งั เดมิ ซงึ่ ตอ่ มาจึงไดม้ ีการรวมกลุ่มกัน โดยไดร้ บั การ

ส่งเสรมิ สนับสนนุ จากทางราชการและหนว่ ยงานต่างๆ เรื่อยมา(เสาวภา เชาวนศ์ ลิ ป.์ 2537 : 30)

ณฐั ประวีณ ศรที รพั ย์(2537 : 85) ได้กล่าวว่า เคร่อื งปน้ั ดินเผาท่มี ีการผลิตบนเกาะเกร็ดในช่วงแรกจะ

มี 3 ชนดิ ได้แก่ โอง่ นา้ ซง่ึ แยกออกเป็นโอ่งธรรมดาและโอง่ สลกั มีขนาดตา่ งๆกัน ต้งั แต่ขนาดเลก็ ไปจนถึง

ขนาดใหญ่ โดยจะมีความบรรจนุ ้าต่างกันไปตั้งแต่ 4-10 ปี๊บ หรอื ตงั้ แต่ 10-200 ลิตร จนถงึ ขนาดเลก็ ที่สุด ซึง่

ทาเป็นกระปุกใสน่ ้าตาล นอกจากนี้ยังมอี า่ งขนาดต่างๆเพ่อื ใช้บรรจสุ งิ่ ของ และโดยมากขนาดของอ่างจะมี

ความสัมพนั ธก์ ับขนาดของโอง่ ทั้งนีเ้ พราะจะใชอ้ า่ งเพื่อปดิ โอง่ อกี ทหี นึ่ง นอกจากโอ่งและอา่ งแลว้ ชาวมอญ

เกาะเกร็ดในอดีตยังปั้นครกตาพรกิ หรือครกเทา้ ช้าง ซง่ึ มีขนาดต่างกนั 5 ขนาด โดยที่ขนาดใหญส่ ุดมี

เสน้ ผา่ ศูนย์กลางประมาณ 10 นิ้ว เครื่องปัน้ ทงั้ 3 ชนิดน้คี ือเคร่อื งปั้นดนิ เผาท่ีมีการผลิตกนั เปน็ หลัก และถอื

วา่ เปน็ สนิ คา้ สาคญั ของเกาะเกรด็ นอกจากนี้ชาวมอญเกาะเกร็ดยังมกี ารผลิตเครอ่ื งปั้นดินเผาประเภทเครอ่ื งใช้

ในครัวเรอื นไดแ้ ก่ หม้อ ไห จาน ชาม และนอกจากจะทาเพ่อื ใชส้ อยกันเองในครัวเรอื นแลว้ ยังมี

เครื่องป้นั ดนิ เผาอีกชนดิ หน่ึงทผี่ ลิตบนเกาะเกรด็ ในอดีต ได้แก่ หม้อน้าลายวิจิตร หรอื ท่ีชาวมอญเรยี กกันวา่

“เน่ิง” โดยจะใชเ้ วลาในยามว่างหรอื ยามทเี่ ลกิ จากการปัน้ โอ่ง อ่าง ครก ซึ่งสอดคลอ้ งกับ พิศาล บญุ ผกู

(2550:8-9) ที่แบง่ การทาเครอ่ื งปนั้ ดินเผาเกาะเกร็ดเปน็ 2 ประเภท คอื

7

1.เครอ่ื งปน้ั ดนิ เผาประเภทเคร่อื งใช้ ที่มกี ารผลติ จานวนมากและมหี ลายขนาด การทา
เครอ่ื งปน้ั ดินเผาประเภทน้ี ส่วนใหญ่จะปน้ั ให้มีรูปทรง ความงาม หรอื คุณลกั ษณะอ่ืนๆให้เหมาะสมกบั
วตั ถปุ ระสงคท์ จี่ ะใช้สอย ไมเ่ นน้ การตกแต่งลวดลายแตม่ รี ูปทรงสวยงามประณตี ขัดแต่งผวิ ให้เรียบรอ้ ย ถ้า
จะสลกั ลายจะสลกั เป็นลายงา่ ยๆไม่มลี วดลายซับซอ้ น เครือ่ งปนั้ ดินเผาประเภทน้มี หี ลายชนดิ หลายขนาด
ได้แก่

1.1 โอง่ เป็นเคร่อื งปน้ั ที่มีขนาดใหญก่ ว่าเครอื่ งป้ันอ่ืนๆและมโี อง่ ขนาดรองอีกหลาย
ขนาด โอง่ เหล่านีส้ าหรบั ใสน่ ้าดืม่ น้าใช้ ซงึ่ มขี นาดต่างๆ ขอบโอ่งกลมเรียบแบบคร่งึ วงกลมหรอื ไม่ไผก่ ลมผ่า
คร่ึงซีก ไมม่ ฝี า ใชอ้ า่ งขนาดใหญ่ปดิ ครอบแทนฝา ไม่สลกั ลาย และโอง่ สลกั คอื มีรปู ทรงอ้วนป้อม ไมส่ งู
เพรยี ว ไหล่กวา้ ง ขอบโอ่งทาเป็นเส้นขดดนิ เล็กๆยาวแนบตลอดขอบ เพือ่ รองรับฝาโอ่งไมใ่ ห้เคล่ือน ขอบโอง่
จงึ มลี ้นิ รองรับฝาโอง่ ท่ีขอบโอ่งมีการแต่งเปน็ ปล้องหรอื เปน็ ขอ้ ดว้ ยการประทับแม่พมิ พท์ ี่ทาจากไมท้ องหลาง
ป่า ลายสลักบรเิ วณไหลข่ องโอง่ เปน็ ลายง่ายๆ ส่วนใหญจ่ ะเปน็ ลายกลบี บัวแบบบัวหงาย โอ่งสลักมีฝาโอง่ ปดิ
ฝากลมคล้ายจาน มีจกุ ดินเผาด้านบนเปน็ จกุ แบนใช้วางขนั น้าบนจุกฝาโอ่งนีไ้ ด้ ฝาสลักลายงา่ ยๆ สว่ นมาก
เป็นลายบวั หงายเช่นเดยี วกับที่ตวั โอง่

1.2 อา่ ง เปน็ เครื่องป้ันทม่ี ีรปู ทรงกลม ปากกวา้ งไม่สงู มาก ก้นสอบจากขอบอ่าง
กน้ ตดั แบน ขอบแบนไมก่ ลมเหมอื นขอบโอ่ง ขอบอ่างบ้านเกาะเกรด็ ช่างป้ันจะปั้นเปน็ เสน้ ดินกลมยาวแนบตดิ
บนขอบตลอดรอบขอบอา่ ง ทาให้ขอบอ่างสวยงาม อา่ งท่ีผลิตเป็นการค้ามีหลายขนาด อา่ งขนาดใหญ่ ใช้
สาหรับยีแปง้ ขนมจนี หรือถวายวัดเพือ่ ใช้ในงานวดั ใชค้ รอบโอ่งแทนฝาโอง่ หรือมักใช้หมกั ปลาสาหรบั ทาปลา
ร้า

1.3 ครก รูปทรงทีน่ ยิ มมี 2 แบบ คอื ครกตนี ช้าง เปน็ ครกทมี่ รี ูปทรงกระบอกหนา
ปากผายตวั ครกสอบลงทก่ี น้ ขอบหนา เอวใหญ่ ก้นหนาใหญ่กว่าก้นครกทว่ั ไป และครกทรงระฆงั มีรูปทรง
เพรียว ขอบหนา ตวั ครกมีรูปคลา้ ยระฆงั เอวคอด กน้ เล็กกวา่ กน้ ครกตีนช้าง ซ่งึ ครกทผี่ ลิตเพื่อการคา้ ส่วน
ใหญเ่ ปน็ ครกทรงระฆงั มชี นดิ ต่างๆ ไดแ้ ก่ครกหนาใหญ่ ครกหนากลาง ครกย่วั ครกโลด ครกเรือจา้ ง ครก
ตาหมากใหญ่ ครกตาหมากเล็ก ครกใหญพ่ ิเศษ ซ่งึ ครกแต่ละชนิดจะมีความต่างกนั ทข่ี นาด ทปี่ น้ั ขนึ้ มาให้
ตรงกบั การใช้งาน

2. เครือ่ งปนั้ ดินเผาประเภทสวยงาม ได้แก่ หม้อนา้ ลายวิจิตร ชาวมอญเรียกวา่ “เนิง่ ” เปน็
เครอื่ งปนั้ ทใ่ี ชเ้ ปน็ เครือ่ งบรรณาการ สว่ นมากจะมีขนาดไม่ใหญ่ แตม่ ีรูปทรงและสลกั ลวดลายท่ีสวยงาม
ประณตี พิเศษ ส่วนใหญ่จะเป็นโอ่งใสน่ า้ ซง่ึ มหี ลายรูปแบบ

ภำพที่ 2.1 รูปทรงโอง่ ทีผ่ ลติ ในอดตี
(ทมี่ า : พศิ าล บุญผกู .2553 : 14 )

8

ภำพที่ 2.2 รปู ทรงอ่างทผ่ี ลิตในอดีต
(ที่มา : พศิ าล บุญผูก.2553 : 18 )

ภำพท่ี 2.3 รูปทรงครกชนิดตา่ งๆ
(ทมี่ า : พิศาล บญุ ผูก.2553 : 21 )

ภำพที่ 2.4 รปู แบบเครื่องปน้ั ดินเผาเกาะเกร็ดประเภทสวยงามทผี่ ลติ ในอดีต
(ทม่ี า : จิรดา แพรใบศรี ถา่ ยเมื่อ พ.ศ. 2548 )

9

2.1.3 ควำมเปลีย่ นแปลงกำรทำเคร่ืองปนั้ ดนิ เผำเกำะเกรด็

การทาเครือ่ งป้ันดินเผาของชาวมอญในระยะแรกนั้น ได้มีการทาเคร่ืองปน้ั ดินเผาในครัวเรอื นเพ่อื การ

ใช้สอย และต่อมากไ็ ดท้ าเป็นอาชพี หลกั และทาเป็นการค้า วถิ ชี วี ิตของชาวมอญเกี่ยวข้องกบั การทา

เครอื่ งปน้ั ดนิ เผามาโดยตลอด(โสภี อยูท่ รพั ย์.2533 : 21) โดยในอดีตนนั้ จะใชแ้ รงงานท่ีเป็นสมาชิกใน

ครัวเรอื นเป็นสาคญั โดยจะมีการแบ่งแยกหน้าท่ีในการทาเคร่ืองป้นั ดนิ เผา หรอื บางคร้งั ถา้ มกี ารปัน้ เปน็

จานวนมากจะมีการให้ญาติพน่ี ้องหรอื เพ่อื นบ้านมาช่วยในการปัน้ โดยไมค่ ดิ ค่าตอบแทน ต่อมาเมอ่ื ระบบ

เศรษฐกจิ เริ่มเปล่ยี นแปลงไปเป็นระบบเพือ่ การค้ามากขน้ึ การผลิตต้องทาเปน็ จานวนมาก เพื่อให้เพยี งพอตอ่

ความต้องการของตลาด ทาให้เกดิ การเปลีย่ นแปลงในการผลิตและการจาหนา่ ยสนิ ค้า(ณัฐประวีณ ศรี

ทรพั ย์.2537 : 86-87) จึงทาให้งานเครอ่ื งปน้ั ดินเผาของเกาะเกรด็ กลายเป็นแหล่งผลิตเครือ่ งปนั้ ดินเผาหลาย

ชนิด ท่ใี ชใ้ นชวี ติ ประจาวันปอ้ นใหก้ บั ผู้ใชอ้ ย่างแพรห่ ลาย โดยเฉพาะจงั หวดั ต่างๆในภาคกลาง

ในระยะหลังชมุ ชนเกาะเกร็ดประสบปัญหาเร่อื งชา่ งปั้นซึง่ มีจานวนลดน้อยลงไปเรื่อยๆ เพราะสภาพ

ชวี ิตเศรษฐกิจและสงั คมทีเ่ ปลี่ยนแปลงไป คนรนุ่ ใหม่จานวนมากสนใจท่ีจะประกอบอาชีพอนื่ นอกบา้ น

(ณัฐประวณี ศรที รัพย.์ 2537:58) ในอดีตเมอื่ จบการศกึ ษาชน้ั ประถมศกึ ษาปีท่ี 4 แลว้ ออกจากโรงเรยี นมาชว่ ย

ครอบครวั ทาเคร่อื งปั้นดินเผา ต่อมามีโอกาสศกึ ษาสงู ขน้ึ มากกวา่ แต่ก่อน สามารถเลอื กอาชพี อน่ื ทม่ี เี กยี รติ มี

ศกั ดิ์ศรี มีเงินเดือนประจา จึงไม่ต้องการกลับมาประกอบอาชีพปัน้ หม้ออกี จงึ ทาให้อาชพี นล้ี ดลง(โสภี อยู่

ทรพั ย์.2533 : 14) ประกอบกบั นบั แตย่ คุ ท่ีสนิ ค้าอุตสาหกรรมเข้ามาตตี ลาด ทาใหอ้ าชพี ทาโอง่ ทาอ่าง ประสบ

ภาวะถดถอยปดิ ตวั ลง ชาวบ้านทม่ี ีอาชพี เก่ียวเนือ่ งไดร้ ับผลกระทบประสบความลาบากเลกิ ลากันไปไมน่ ้อย

(สายสมร ศรสี วัสด์.ิ 2546 : 15)

ในราวปี พ.ศ.2528 คุณพิศาล บุญผกู ไดเ้ ร่มิ เข้ามามีสว่ นในการอนรุ ักษ์การทาเครอ่ื งปน้ั แบบโบราณ

อยา่ งจริงจัง โดยการเกบ็ รวบรวมของเก่าเทา่ ที่พอจะหาไดจ้ ากชมุ ชนมอญตามท่ีตา่ งๆ เพอื่ ท่ีจะนามาศึกษา

รปู แบบของรปู ทรงและลวดลายท่ปี รากฏลงบนพืน้ ผิวของภาชนะ ตลอดจนการศกึ ษาจากภาพถ่ายเกา่ ๆท่ีมเี ก็บ

ไว้ นอกจากนยี้ ังไดต้ ามหาช่างฝีมือทีย่ ังมีชวี ิตอยู่เพ่อื รอื้ ฟนื้ การทาภาชะแบบวธิ ีโบราณ และการแกะลวดลาย

ตามอยา่ งโบราณ(เสาวภา เชาวนศ์ ลิ ป์.2537:30) อาชพี เครือ่ งปนั้ ดนิ เผากระเต้ืองฟ้นื ตัวขึน้ มาอกี ความ

ตอ้ งการกระถางดินเผามีมาก ช่างปั้นและโรงป้ันหนั มาทากระถางดินเผากันพอเล้ยี งตวั ไดอ้ ย่รู ะยะหนึ่ง พอเข้า

หน้านา้ ปีพ.ศ.2538เกิดน้าทว่ มใหญ่ น้าขังยาวนาน ชาวบ้านได้รบั ความเดอื ดรอ้ นอยา่ งหนกั กันถว้ นหนา้

โรงงานเครือ่ งปนั้ ดนิ เผากป็ ระสบชะตากรรมไมแ่ ตกตา่ งกนั เขา้ สปู่ ีพ.ศ.2539-2540 ส่ิงท่ีตามตดิ อุทกภยั มาคือ

ยคุ ฟองสบ่แู ตก กาลังซอื้ และความต้องการของตลาดหมดไป เป็นเหตุใหโ้ รงงานกระถางปิดตวั เกอื บหมด

(สายสมร ศรีสวัสดิ์.2546:15)

เกาะเกรด็ ยุคฝ่ากระแสวิกฤติเศรษฐกจิ เริม่ ต้นข้ึนเม่ือ นายอาเภอวชั รินทร์ โรจนพาณิช เข้ามารับ

ตาแหนง่ ในปลายปี พ.ศ.2539 โครงการพฒั นาเกาะเกร็ดท้ังดา้ นวฒั นธรรม ดา้ นเศรษฐกิจ รวมท้ังการพฒั นา

ทางสังคมใหเ้ ป็นแหลง่ ทอ่ งเท่ยี วเชงิ นิเวศจงึ เร่ิมตน้ ข้นึ (เอ๊ด ภริ มย.์ 2542 : 8-9) กระท่งั ปี พ.ศ.2541-2542 เปน็

ปีอเมซิง่ ไทยแลนด์ จงั หวดั นนทบุรีได้มกี ารสง่ เสริมใหเ้ กาะเกร็ดเปน็ แหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรม มกี าร

สง่ เสรมิ ฟื้นฟวู ฒั นธรรมประเพณีต่างๆ รวมท้งั การทาเครอื่ งป้นั ดินเผาลายวิจิตรของชาวมอญเกาะเกรด็ ทา

ใหช้ าวมอญส่วนหน่งึ หนั กลบั มาผลิตเครื่องปนั้ ดินเผาลวดลายวิจิตรเพ่ือขายแกน่ ักทอ่ งเท่ียว โดย

เครอ่ื งปน้ั ดนิ เผาท่ขี ายส่วนใหญ่ เป็นเครอื่ งปั้นดินเผาประเภทของทร่ี ะลึกและของตกแตง่ จึงทาให้ชาวมอญ

เกาะเกร็ดมามีรายได้จากการทาเคร่ืองป้นั ดนิ เผาอีกครัง้ การผลิตเคร่อื งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกรด็ ทเ่ี คยขาดความ

พร้อมทั้งผผู้ ลติ ก็เร่มิ ได้มกี ารฟ้ืนฟชู ่วยเหลือจากหน่วยงานราชการมากขึน้ จนกลายเปน็ แหล่งทอ่ งเทยี่ วทาง

วัฒนธรรมและจาหนา่ ยสนิ ค้าหัตถกรรมพ้ืนบ้าน ความเปลย่ี นแปลงในการผลติ เครื่องปน้ั ดินเผาที่ทาขนึ้ มาเพ่ือ

10

ใช้สอยในครัวเรือน จงึ ต้องเปลยี่ นรูปแบบไป(จิรดา แพรใบศร.ี 2548 : 34) เนน้ ผลติ งานประเภทของทีร่ ะลกึ
และของตกแตง่ ภายในและภายนอกท่ีพกั อาศยั เป็นสว่ นใหญ่ เนอื่ งจากเป็นที่ตอ้ งการของตลาดปัจจบุ ัน

ภำพท่ี 2.5 เครื่องป้นั ดินเผาเกาะเกร็ดในปจั จบุ ัน
(ท่ีมา : จริ ดา แพรใบศร.ี 2548:34)

ทรงพันธ์ วรรณมาศ(2532 : 3) ได้กลา่ วถึงเรือ่ งเครือ่ งป้ันดินเผาวา่ เปน็ ส่งิ ทีบ่ ่งบอกถึงประวตั ิศาสตร์
วัฒนธรรม ความเป็นอยขู่ องชาวมอญได้เป็นอยา่ งดี เปน็ ส่งิ ที่นา่ คน้ คว้าและน่าตดิ ตามทีน่ บั วันจะสูญหายไป
ตามกาลเวลา ซง่ึ จากงานวจิ ัยของ อภชิ าติ งามนิยม(2544 : 73) พบวา่ ไมม่ กี ารบันทกึ ความร้เู ป็นลาย
ลกั ษณอ์ กั ษร เปน็ ความรู้คตู่ ัวบคุ คล ถา้ บุคคลถึงอายุขัย ความรนู้ น้ั กจ็ ะหายไปดว้ ย ทาให้เกิดปัญหาในการ
สืบค้นอ้างอิง การบนั ทึกขอ้ มูลเป็นเอกสารน้อยมาก ส่วนใหญ่มีแต่การบนั ทึกดว้ ยการจา ทาให้รปู แบบ
รูปทรงในการปั้นนน้ั เรมิ่ ผดิ เพี้ยนจากเดมิ

จากความเปลีย่ นแปลงท่ีเกิดข้นึ อนั มผี ลต่อรูปแบบเครือ่ งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด ท่ีผูผ้ ลิตหรอื ผู้เขา้ มา
พฒั นา พยายามทาใหเ้ คร่อื งป้ันดนิ เผาลายวจิ ติ รเกาะเกรด็ สามารถดารงอย่ไู ด้ ใหเ้ ปน็ ท่ยี อมรับของตลาด โดย
การสรา้ งสรรคใ์ ห้เกิดรูปแบบใหม่ จงึ สง่ ผลใหเ้ กิดการเปล่ยี นแปลงในด้านรปู ทรง ขนาด และลวดลายท่ีใช้ใน
การตกแต่ง

2.2 ลักษณะเฉพำะของเครอ่ื งป้นั ดินเผำลำยวิจิตร เกำะเกร็ด จงั หวัดนนทบุรี

งานหตั ถกรรมในแตล่ ะท้องทีม่ เี อกลกั ษณเ์ ฉพาะตัวแตกต่างกันไป ตลอดจนความประณตี และความ

ชานาญท่สี บื ทอดและฝึกฝน เครื่องป้ันดินเผาสามารถเปน็ สง่ิ สะทอ้ นให้เห็นทัง้ ในด้านประวตั ศิ าสตร์

ศลิ ปวัฒนธรรม เศรษฐกิจชุมชน ตลอดถึงภมู ิปัญญาของคนในชุมชนแหลง่ เครอ่ื งปั้นดินเผานั้นได้เปน็ อย่างดี

ตาบลเกาะเกร็ด จงั หวดั นนทบรุ ี เป็นแหลง่ ผลิตเครอื่ งปัน้ ดินเผาที่สาคญั แหง่ หน่ึงในสมยั อยุธยาตอนปลาย

ตอ่ เนอ่ื งมาจนถงึ สมยั กรุงธนบรุ แี ละกรุงรตั นโกสนิ ทรจ์ นถึงปัจจบุ ัน(พศิ าล บุญผกู .2550 : 1) ซ่ึงจัดว่าเปน็

เคร่ืองปนั้ ดนิ เผาทม่ี ีคุณภาพดีและมีชือ่ เสียงมากท้ังในดา้ นความงามของรปู ทรง การตกแต่งลวดลาย ความ

ทนทาน และความชานาญของช่างป้นั เกาะเกร็ดจงึ เปน็ แหล่งผลิเครื่องป้ันดนิ เผาท่ีมีช่อื เสียงมาแตโ่ บราณ

และเปน็ ทรี ู้จกั ทง้ั ชาวไทยและชาวต่างประเทศ (สุเวทย์ อวยจินดา.2543 : 24)

11

จากงานวจิ ยั ของสายสมร ศรีสวัสด(ิ์ 2546 : 64) ศกึ ษาลักษณะของหมอ้ น้าลายวจิ ิตร ได้กล่าววา่
เครือ่ งป้นั ดนิ เผาเกาะเกรด็ เปน็ แบบไม่เคลือบ(earthenware) เนอ้ื ดนิ แดงธรรมดา มลี ักษณะเดน่ คือมีลวดลายท่ี
เป็นเอกลกั ษณ์ของชาวมอญ มีความแขง็ แกร่ง ทนทานไฟระดับหนึง่ เปน็ สีท่ีเกดิ จากธรรมชาติ ไมม่ สี ารเคมี
หมอ้ น้าลายวจิ ิตรเป็นหมอ้ ดนิ ที่มีรูปทรงสวยงาม โดยวตั ถุประสงคใ์ นการทาหมอ้ น้าลายวจิ ติ ร เพื่อต้องการให้
เปน็ หม้อนา้ ดนิ เผาสาหรับใส่นา้ ดืม่ ซงึ่ เป็นของใชข้ องเจ้าอาวาส พระภิกษสุ งฆ์ และคหบดีท่ีมีสถานภาพทาง
สงั คมสูง โดยได้พัฒนาใหม้ รี ูปแบบพเิ ศษและตกแต่งลวดลายมีความประณีตงดงาม เพ่ือใหเ้ กิดความแตกตา่ ง
จากหม้อน้าดมื่ ที่ชาวบ้านใช้กนั ทั่วไป ซ่งึ สอดคล้องกบั เสาวภา เชาวน์ศิลป์(2537 : 22-24) ทกี่ ลา่ วถงึ การ
ประดิษฐ์ลวดลายอยา่ งสวยงาม โดยเฉพาะโอ่งน้า หม้อนา้ หมอ้ ขา้ วแช่(สาหรบั ใสข่ ้าวแชถ่ วายพระในวนั
สงกรานต)์ ช่างปั้นจะแกะสลักลวดลายและทารูปทรงวิจิตรงดงามมากจนเปน็ ทย่ี อมรับของทางราชการ ซ่งึ
ภายหลังได้นารปู หมอ้ น้าลายวจิ ติ รนีม้ าทาเป็นตราประจาจังหวัดนนทบุรี

รปู ทรงของหมอ้ น้าลายวิจติ รประกอบดว้ ย 3 สว่ น ได้แก่ สว่ นฝาหม้อ ส่วนตวั หม้อ และส่วนเชงิ ฐาน
หรอื ฐานรองหม้อ จากงานวจิ ัยของ เสาวภา เชาวนศ์ ิลป์(2537:24) ได้แบ่งรปู ทรงส่วนตัวหม้อนา้ ออกดังน้ี
ทรงกลมมี 2 ลักษณะ คอื ทรงกลมคอสงู และทรงกลมคอส้ัน นอกจากนีย้ ังมที รงขวด ทรงโถพลู และทรง
ตรง ในภาษมอญใช้คาวา่ “โปด๊ ฮะมาย” สว่ นของฝาหมอ้ น้าลายวจิ ิตรนนั้ จะมลี ักษณะเป็นกรวย โดย 1 ใน 4
สว่ นตง้ั แต่ฐานฝาหม้อข้ึนไปจะมลี กั ษณะคลา้ ยระฆงั คว่า มกี ารตกแต่งลวดลายตา่ งๆทีบ่ รเิ วณน้ี และ 3 ใน 4
ส่วนขน้ึ ไปจากฐานฝาหมอ้ จะมีลักษณะเปน็ ชัน้ ๆคลา้ ยฉัตรลดหลัน่ กันขึน้ ไปจนถึงปลายยอดของฝาหมอ้ นา้
ส่วนเชงิ ฐานหรือฐานรองหมอ้ น้าจะมลี กั ษณะคล้ายจานกนิ ขา้ วทมี่ กี น้ แตค่ วา่ ปากลง พศิ าล บุญผูก(2550 :
49) ได้แบ่งรปู ทรงนยิ มของเครอ่ื งปั้นดินเผาสลักลายวจิ ติ รไว้ ได้แก่ ทรงหมอ้ น้าลายวจิ ิตรหรือ เนงิ่ (กน้ กลม คอ
สูง) ทรงกน้ กลมคอสั้น ทรงโอ่งสลักเอวใหญ่ ทรงโอง่ สลกั เอวคอด ทรงโอง่ สลักทรงสูง เอวคอด(หรือโอ่ง
ก๊อกเพราะนิยมนาก๊อกนา้ มาติดไวใ้ นภายหลัง) ทรงขวดโหล ทรงฟักทองคอสั้น ทรงฟักทองคอสงู ทรงมะยม
ทรงกระบอก ทรงตลกอ่ืนๆ และทรงกลมเป็นรูปสตั ว์ เชน่ โอง่ ไก่ โอ่งนก

ลักษณะพเิ ศษของเครื่องปน้ั ดนิ เผาสกลุ ช่างมอญเกาะเกร็ด ซ่งึ เสาวภา เชาวนศ์ ิลป์(2537 : 22-24)
กลา่ วว่า ขอบปากจะตอ้ งกลมกลึงราวกระบอกไม้ไผ่ผา่ และควรจะมกี ารตกแตง่ ให้สวยงาม ไหล่หรอื บา่
จะต้องผายออก และเป็นเส้นโคง้ ลาดลงมา ถ้ายิ่งเปน็ หม้อนา้ ดว้ ยแล้วยิง่ เน้นไหล่มากขึ้นอกี ภาชนะท่ีมีกน้ ตดั
จะเป็นส่วนไหลแ่ ละฐาน บางทีอาจไม่มีขารองกไ็ ด้ เพราะสามารถตั้งอยไู่ ด้ด้วยตวั เอง ตา่ งจากภาชนะ
ประเภทกน้ กลม ท่ีจาเปน็ ต้องมขี ารองอีกชั้นหนึ่ง นอกจากฝารองแล้ว ตวั ฝายังนิยมทาเป็นยอดแหลมเรียกวา่
ทรงเครื่องยอด มีการสลกั ลวดลายสวยงามเข้าชุดกนั ท้งั ใบ พิศาล บญุ ผูก(2550 : 51-52)กล่าวถงึ ลักษณะ
พเิ ศษของเครือ่ งปน้ั ดนิ เผาลายวจิ ติ ร ดังนี้

1.นิยมทาขารองโอง่ นา้ ขารองนที้ าด้วยดินเผาเช่นเดยี วกัน สลกั ลายงดงามเปน็
ส่วนประกอบของตัวโอ่งน้า ดังนนั้ โอง่ น้าเกาะเกรด็ จงึ นยิ มทาเปน็ 3 ส่วน คอื ส่วนท่เี ป็นตัวโอ่ง สว่ นท่เี ปน็
ฝา และส่วนทเ่ี ป็นขารอง

2. การตกแตง่ ลวดลายทน่ี ยิ มทาเปน็ ลายฉลุโปร่งที่ขารอง นอกจากจะเพิ่มความสวยงาม
ให้แก่เคร่อื งปนั้ แลว้ ยังนบั ว่าเป็นความฉลาดของชา่ งปน้ั โบราณ เพราะประโยชน์ของขารองเช่นนม้ี มี าก ชว่ ย
ทาให้มีการระบายอากาศใตโ้ อ่งน้า เพ่ิมความเย็นใหน้ ้าในโอง่ นั้นเป็นอยา่ งดี และไม่ให้เกดิ ความช้ืนที่พน้ื เมอ่ื
วางโอ่งน้าบนพน้ื บ้านที่เปน็ พื้นไม้ ป้องกนั มิให้พื้นบ้านผไุ ด้อีกดว้ ย เปน็ ภมู ิปญั ญาของชา่ งป้นั ทงั้ ดา้ นศลิ ปะและ
ด้านวทิ ยาศาสตร์

3. ลกั ษณะของฝาโอ่งนอกจากจะทาลวดลายสวยงามเช่นเดียวกันแลว้ ฝาโอง่ นิยมทาทรง
ยอดแหลมสูง แต่ฝาโอ่งธรรมดาท่วั ไปจะทาจกุ กลมแบน เพอื่ ใชว้ างขนั ตกั น้าบนฝาโอ่งได้

12

4. ลักษณะเด่นในการทาขอบหรือปากของเครื่องปัน้ มกี ารทาเป็นเส้นลวดบนขอบอกี ชัน้ หนงึ่
และตามส่วนต่างๆของเคร่ืองป้ันบางแหง่ เช่น ตามขอบล่าง ตามไหล่ มีการทาเปน็ เสน้ ลวดเพ่ือความ
สวยงามดว้ ย แมเ้ ป็นเครอ่ื งปน้ั ธรรมดา เชน่ อ่าง ครก ก็ทาขอบอ่าง ขอบครกเช่นนี้ด้วย ซึ่งทาใหข้ อบ
เคร่อื งปัน้ ดูสวยงามเปน็ พิเศษกวา่ เคร่ืองปัน้ แหล่งอ่ืนๆในประเทศไทย ยง่ิ ถ้าเปน็ เครือ่ งปัน้ ประเภทสวยงามแล้ว
จะมีการทาลวดลายท่ขี อบสวยงามยิ่งขนึ้ การทาเสน้ ลวดทาโดยการใช้ผา้ ชุบน้าจบั ท่ีขอบ หรอื ตรงบริเวณท่จี ะ
ทาเปน็ เส้น ใช้ปลายนว้ิ หวั แม่มอื ทัง้ สองกดลงบนผา้ ดว้ ยปลายเล็บทง้ั สอง ใหเ้ ล็บท้งั สองเกอื บชนกัน กดปลาย
เล็บทง้ั สองบนผา้ ขณะแป้นหมนุ จะเกดิ เปน็ เสน้ นูนขึ้น เส้นลวดมขี นาดเล็กหรอื ใหญ่อยทู่ กี่ ารวางน้าหนัก และ
ระยะของปลายเล็บท้ังสอง

ส่วนฝาหม้อน้า

ส่วนตัวหม้อน้า

ส่วนเชิงฐาน

ภำพที่ 2.6 ส่วนประกอบของหม้อนา้

ภำพท่ี 2.7 การตกแตง่ ลวดลายท่บี ริเวณขอบโอ่ง
(ทม่ี า : จริ ดา แพรใบศรี ถา่ ยเมือ่ มนี าคม 2554)

13

2.3 กระบวนกำรผลิตเครือ่ งปนั้ ดินเผำเกำะเกร็ด
เทคโนโลยีการผลติ เครอ่ื งป้นั ดนิ ของเกาะเกรด็ ทใ่ี ช้แตเ่ ดิมคือ เครอ่ื งมอื ที่ประดิษฐข์ ึ้นเองใช้แรงคนใน

การปั้น เตาเผาจะกอ่ ด้วยอฐิ มอญซงึ่ เป็นอิฐท่ีชาวบ้านทาขน้ึ เอง อุปกรณเ์ ครื่องมอื ท่ใี ช้ในการทาลวดลายส่วน
ใหญ่จะประดิษฐ์ด้วยตนเอง โดยใช้วสั ดุทมี่ อี ยู่ในท้องถิ่น พิศาล บญุ ผกู (2550 : 24-31) ได้กล่าวถึงขั้นตอนใน
การผลิตเคร่อื งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกรด็ ดังนี้

2.3.1 วตั ถุดิบท่ีใช้ในกำรปัน้
วตั ถดุ ิบท่ีสาคญั ในการผลิตหัตถกรรมเครื่องปน้ั ดนิ เผาเกาะเกรด็ มดี ังนี้

1. ดินเหนยี ว ต้องเป็นดินท่ีไม่มวี ัชพชื หรือกรวดทรายปน ดินทีเ่ หมาะสมคือดนิ ที่ขุดจาก
บริเวณเกาะเกร็ด ลักษณะดนิ เหนียวท่ดี ีคอื มีความเหนียวเมอ่ื นามาผสมกับน้าอย่างพอเหมาะแลว้ สามารถ
นามาปัน้ หรอื ข้ึนรปู ตามต้องการได้ โดยธรรมชาติดินทมี่ ีความเหนยี วมากสงั เกตไดจ้ ากเนอ้ื ดนิ ที่มักละเอียด
เม่อื จับตอ้ งจะนุ่มมอื และเมอ่ื ถกู น้าจะลืน่ มือ มสี ดี าหรอื มสี นี วลปนเหลอื ง เนื้อดนิ จับกันเป็นก้อนแนน่ ไม่รว่ น
ซุย ไมม่ ีเศษวัชพืช กรวดทราย เม่ือเผาแล้วจะมีสีแดงเน่อื งจากในเน้อื ดนิ มธี าตุเหล็กผสมอยเู่ ลก็ นอ้ ย แตถ่ ้า
เผาในอณุ หภมู สิ ูงแรเ่ หล็กในดินจะหลอมละลายเป็นนา้ เคลอื บ(iron oxide) โดยจะเคลือบเครือ่ งป้ันทเี่ ผาใหม้ ีสี
เขม้

2. ทราย สาหรบั ผสมเนอ้ื ดิน เป็นสว่ นประกอบสรา้ งความแขง็ แกร่งให้กบั เคร่ืองปัน้ ลดการ
หดตัวของดนิ ซงึ่ ทรายที่ดีจะต้องเป็นทรายละเอียด เวลาใชต้ ้องร่อนเอาเศษผง กรวดต่างๆออกให้หมด โดย
ทรายทีใ่ ชเ้ ป็นทรายแม่น้าเจ้าพระยาบริเวณตาบลบางพดู อาเภอปากเกรด็ จงั หวัดนนทบรุ ี

3. ฟนื ในอดตี เช้อื เพลิงในการเผาเครื่องปน้ั จะเป็นฟืนทชี่ า่ งปน้ั สามารถหาไดต้ ามสวนใน
ทอ้ งถน่ิ ของตนเอง และเมื่อตอ้ งการให้ไฟแรงจะใช้ไมต้ าตุ่ม ไม้กระบนู และไมแ้ สมซง่ึ เป็นไมช้ ายเลน มีมาก
แถบชายทะเลจงั หวัดสมุทรสาคร และบ้านบางกระด่ี เขตบางขนุ เทียน กรุงเทพมหานคร

2.3.2 เครอ่ื งมอื อุปกรณ์ท่ีใช้ในกำรปั้น
สิ่งท่ีช่วยในการข้นึ รปู และตกแต่งเครอื่ งปนั้ ดินเผาเกาะเกร็ดมดี งั นี้

1. แป้นหมุน ชาวมอญเรยี กวา่ “เปงิ โม” ในสมยั กอ่ นจะใช้แป้นหมุนที่ทาจากทอ่ นไมข้ นาด
ใหญ่ แตง่ เปน็ รปู ครงึ่ วงกลม รูปรา่ งคล้ายลกู ขา่ ง ด้านบนตดั แบนราบ มีไมแ้ ผ่นกลมแบนเส้นผ่าศูนยก์ ลาง
ประมาณ 50-60 เซนตเิ มตรอยู่ด้านบน ด้านล่างคว้านเป็นรกู ลม เส้นผา่ ศูนยก์ ลางประมาณ 10 เซนตเิ มตร
ลกึ ประมาณ 30-40 เซนตเิ มตร โดยใช้กาลงั คนถีบหรือสาวเปน็ กาลงั หมุน และเพอื่ ให้หมนุ ได้ลน่ื กจ็ ะใชไ้ ขววั
ในการหล่อลื่น

การตั้งแป้นหมนุ ต้องขดุ ดินเปน็ หลุมใหม้ ขี นาดใหญก่ ว่าตวั แป้นเล็กนอ้ ย ตรงกลางหลุมมหี ลักไม้ท่ีทา
จากไมเ้ น้ือแข็งปักแน่นอยู่ในดนิ โดยต้องปกั ให้ตงั้ ตรงท่ีสดุ ให้ฝงั แน่นอย่ใู นกลางหลุมท่ขี ดุ เมือ่ นาแป้นมาสวม
ในหลกั แล้วหมนุ ไดค้ ล่องตัวสมดลุ ไม่ส่ายคลอน เม่อื สวมได้ท่ีแลว้ ตัวแปน้ ทง้ั หมดจะลอยตัวอยใู่ นหลมุ แป้นนัน้
เวลาหมุนแปน้ จะไม่ครดู ส่วนใดส่วนหนึ่งของหลุม ขอบด้านบนของแป้นจะลอยตวั สูงกวา่ ระดบั พนื้ ดินประมาณ
ฝา่ มอื

2. กระดานรองป้นั ชาวมอญเรยี กวา่ “ฮ๊ะตา” มีขนาดตา่ งๆกัน สมยั กอ่ นมกี ารปัน้ โอ่งมากก็
จะใช้ไม้กระดานแผ่นใหญ่สาหรับวางโอง่ ที่ปั้นเสร็จแลว้ แต่ในปจั จุบันชาวมอญไมน่ ยิ มปัน้ โอง่ แล้ว ก็จะใชไ้ ม้
กระดานเลก็ ๆในการวางเคร่อื งปนั้ ดนิ เผา

3. ภาชนะสาหรบั ใสน่ ้าเพอ่ื ชบุ มอื

14

4. ผ้าดบิ ใช้ชบุ น้าเพื่อใช้ในการตกแต่งผวิ ให้เรยี บ และใช้ในการจบั ปากเคร่ืองปน้ั ใหเ้ ปน็
รปู รา่ ง

5. ไม้วง หรือวงแหวนกลม ทาด้วยไม้ไผเ่ หลาบางแล้วขดเปน็ วงกลม ใช้ในการขูดแตง่ ผิว
ให้ไดร้ ปู รา่ ง ปัจจุบันไมว้ งที่จะใช้ในการปัน้ ครกนนั้ ทาจากวัสดุแบบเดิมไม่เปล่ยี นแปลง

6. ไมจ้ ้ี หรือแท่งไมก้ ลมขนาดเส้นผา่ ศูนยก์ ลาง 1 นิว้ มปี ลายข้างหนึง่ แหลม ใช้ในการขนึ้ รูป
เหมือนปจั จบุ นั ไม่เปล่ียนแปลง

2.3.3 กรรมวิธกี ำรผลิต
การเตรยี มดนิ น้นั เริม่ จากนาดนิ หมาดหรอื ดินแห้งเป็นกอ้ นทร่ี ับซือ้ นามากรอง โดยแช่ไว้ในนา้ ให้ยยุ่
อาจทง้ิ คา้ งคนื แล้วคอยกวนให้เนอื้ ดนิ สลายตวั สง่ิ สกปรก เช่น ใบไม้ ก่ิงไม้ จะลอยเหนือผิวนา้ ส่วนสิง่
สกปรกที่มนี ้าหนักจะตกตะกอนลงอยูส่ ่วนลา่ งของภาชนะ ใช้สายยางดดู เอาดินที่อยู่ส่วนกลางออกไปกรองอีก
ครั้ง แล้วเกรอะบนกระบะปูนปลาสเตอร์ ทง้ิ ไวใ้ ห้เนอื้ ดินแห้งแล้วเกบ็ ไวใ้ ช้ เมอ่ื จะใช้ให้นาเนอ้ื ดินทผ่ี า่ นการ
กรองแล้วมาผสมน้าแลว้ หมกั ทิ้งไว้ 1 คนื แลว้ นามานวด พรมน้า แลว้ นวดจนเนือ้ ดินนมิ่ เก็บเนื้อดินน้ันไว้
สาหรบั พรอ้ มใช้ จากนน้ั เมื่อจะใชแ้ บง่ เนื้อดินออกมานวดก่อนใชแ้ ลว้ จึงนาไปปนั้ ข้ึนรูป
ในส่วนของเทคนคิ วิธีการและขั้นตอนกรรมวิธกี ารผลติ เครือ่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกรด็ น้ัน เร่ิมจากนาเนื้อ
ดินที่หมาด และผ่านการนวดจนเนื้อดินมีความเนียนนมุ่ คงรูปอย่ดู ้วยตนเอง มาขนึ้ รปู ดว้ ยมือ โดยอาศัย
แป้นหมนุ หากต้องการขนึ้ รปู ชิ้นงานทมี่ ีขนาดเลก็ จะใชล้ กู ตาลหรือกอ้ นดนิ ท่ีมลี ักษณะแบนกลม เอามายดึ เปน็
ฐานไว้บนแปน้ หมุน นาเนือ้ ดนิ มาตั้งให้ไดศ้ นู ยบ์ นลกู ตาล แล้วจับเปน็ ขอบดงึ เน้ือดินขน้ึ ให้เป็นรปู ร่างตา่ งๆ
ส่วนการขึ้นรูปช้นิ งานท่ีมขี นาดกลางไปจนถึงขนาดใหญ่ จะนาเน้ือดนิ มากดบนแปน้ หมนุ ใหไ้ ด้ศนู ย์ แล้วดึงเนือ้
ดินขน้ึ เปน็ รูปร่างตา่ งๆได้เลย ในการปั้นข้ึนรูปชิ้นงานทมี่ ขี นาดใหญม่ ากจะใช้วธิ ีทาพิมพ์ไว้กอ่ น เมื่อทอ่ นล่าง
แห้งดแี ลว้ จงึ ตอ่ ดว้ ยทอ่ นบน ดว้ ยการนาดินเส้นยาวท่เี รยี กวา่ กลอน มาขดใหเ้ ปน็ วงต่อขึน้ ไปบนพมิ พ์เดิมท่ที า
ไว้ หลังจากนนั้ จึงรดี ดนิ ให้เป็นรปู ตามความตอ้ งการ แล้วจึงตกแต่งด้วยการใช้ไม้วง สาหรับการเกลีย่ ผวิ ดนิ
ดา้ นนอกใหเ้ รียบ และจะใช้เปลอื กหอยสาหรับอัดเน้อื ดินดา้ นในใหแ้ นน่ บางทกี ใ็ ชไ้ ม้ปลายแหลมสาหรับแตง่
กน้ ภาชนะดว้ ย
เมอื่ ขึน้ รปู ชิ้นงานได้รปู ทรงตามความตอ้ งการแล้ว จะนาชนิ้ งานนน้ั ไปผ่งึ แดดให้แห้งพอหมาด แล้ว
นาไปสขู่ น้ั ตอนการตกแต่งชิ้นงาน โดยการตกแต่งช้ินงานเครือ่ งปนั้ ดนิ เผามี 3 วิธีคอื การกดดว้ ยแมพ่ ิมพ์ การ
แกะสลกั ลวดลาย และการใช้แมพ่ มิ พอ์ ัดเนอ้ื ดินใหเ้ ปน็ ช้ินลาย แล้วติดลงบนชิน้ งานดว้ ยน้าดิน
เมือ่ ตกแตง่ ลวดลายบนชิ้นงานด้วยวธิ กี ารตา่ งๆดังกลา่ วแล้ว ช่างจะใชอ้ ปุ กรณ์ คอื หนิ หรอื วัสดุทีม่ ี
ผวิ มนั เรียบ ขัดตกแต่งผวิ ชน้ิ งานอีกครง้ั เพ่อื ให้ผวิ ชิน้ งานเรยี บ เพราะถา้ ไม่ขดู ขัด ตกแตง่ ผิวชิน้ งานจะออกมา
มลี กั ษณะหยาบ และเมือ่ ขูด ขดั ผิวช้ินงานเรียบรอ้ ยแล้ว จะต้องใช้ฟองนา้ เชด็ ลูบชนิ้ งาน เพอื่ ทาความสะอาด
ช้ินงานอกี ครงั้ จะทาใหล้ ายคมชัดยงิ่ ข้นึ แลว้ นาไปตากให้แห้ง จนชนิ้ งานเปลยี่ นเป็นสีฝา้ ขาวก่อนนาไปเผา
การเผาช้ินงานในปจั จบุ ันยงั คงเปน็ เตาฟืนอยู่ แตจ่ ะมขี นาดเลก็ ลงไม่ใหญ่โตอย่างเตาเผาในสมัยก่อน
ความเสี่ยงท่ีชิน้ งานจะเสียหายก็นอ้ ยลง จานวนวันท่ชี นิ้ งานอยู่ในเตาก็ไม่กนิ เวลานานเหมือนแต่ก่อน เมือ่ วาง
เรยี งช้นิ งานเข้าเตาเผาเรยี บรอ้ ยแลว้ จากน้นั จะนาฟืนใส่จนไฟแลบไปถึงด้านท้ายของเตาเผา จะมคี นคอย
สบั เปลี่ยนกนั ใส่ฟนื และคอยดรู ะวงั ไม่ให้ไฟแรงหรอื อ่อนจนเกินไป เผาท้งิ ไว้เปน็ เวลา 2-3 วนั จนไฟมอด ท้งิ ไว้
จนช้ินงานเย็นจึงนาช้ินงานออกจากเตาเผา เป็นอันเสรจ็ สน้ิ กรรมวิธผี ลติ
การเผาชน้ิ งานเปน็ เตาฟืน ขนาดใหญ่โต ท่ีต้องรอเผาร่วมกันนับหมื่นชิน้ ความเสี่ยงทชี่ ้นิ งานจะ
เสียหายก็ลดลง ระยะเวลาในการเผากล็ ดลง โดยในการเผาจะเรม่ิ จากนาช้ินงานมาวางลงในเตาเบีย่ งๆ ชดุ
แรกท่เี ป็นฐานจะวางตรง ชดุ ท่ีสองจะวางใหเ้ อยี งไปอกี ทางหนง่ึ ใบลา่ งจะหงาย ใบบนจะควา่ สลับกนั ไป

15

จนกระทงั่ สงู จรดเพดานเตา การวางอยา่ งน้ีจะทาใหช้ นิ้ งานไม่คลอนจะเกาะกนั แน่น ทาให้สามารถรับนา้ หนกั
ไดม้ าก และทาให้ความรอ้ นและไฟกระจายไดท้ ่วั ถงึ สีของชนิ้ งานจะมีความสม่าเสมอ สว่ นชิ้นงานขนาดเล็ก
จะเรียงไวใ้ นกระถางหรือชน้ิ งานทว่ี ่างอยู่ เมื่อวางเรยี งชิ้นงานเขา้ เตาเผาเรียบร้อยแล้วจากน้ันจะนาฟืนใส่จนไฟ
แลบไปถงึ ดา้ นท้ายของเตา ซึง่ จะมีคนคอยใสฟ่ นื และคอยดรู ะวงั ไม่ให้ไฟแรงหรืออ่อนจนเกนิ ไป โดยการเผาจะ
ใช้เวลา 2 วัน 3 คืน จนไฟมอดแลว้ ท้ิงไวอ้ ีก 2 วันให้เยน็ ตวั จึงนาชิน้ งานออกจากเตาได้ เรยี กวา่ “ออกเตา”

2.3.4 กำรตกแต่งลวดลำย
การตกแตง่ ลวดลาย จากงานวิจยั ของ สายสมร ศรีสวสั ด์ิ(2546:46) ไดศ้ กึ ษาลกั ษณะของหมอ้ นา้ ลาย
วิจิตรของเกาะเกรด็ พบวา่ การตกแตง่ ลวดลายส่วนมากจะเนน้ ตกแต่งทส่ี ว่ นฝาหม้อนา้ ตวั หม้อทบ่ี รเิ วณไหล่
หม้อจนถึงปากหมอ้ และฐานรองหม้อนา้ โดยลวดลายท่ีใชต้ กแตง่ มักเปน็ ลายซ้าๆกนั เชน่ ลายกระจัง ลาย
ประจายาม ลายดอกลาย ลายเชิง เปน็ ต้น ส่วนลายวิจิตรท่ีเรยี กกนั น้ัน เกดิ จากการนาลายต่างๆมา
ผสมผสานกันหลายๆลายเรียงอยา่ งสวยงาม จนเกิดเป็นลายวิจติ ร
เสาวภา เชาวนศ์ ลิ ป(์ 2537 : 22-24)กล่าวว่า ลกั ษณะทส่ี าคัญ คือ ตวั ลายจะตอ้ งลอยข้ึนมาเหนือผวิ
ภาชนะ ลายทนี่ ยิ มมาแกะมกั จะเป็นลวดลายดอกไม้ เชน่ ดอกบวั และลวดลายพรรณพฤกษา ในการทา
ลวดลายจะมีลายแม่ทเ่ี กดิ จากการกดนมทองหลาง(หนามทองหลาง)ท่แี กะเปน็ รปู แลว้ มกี ารใช้มีดแกะสลกั
และไม้เขียนลายขนาดต่างๆทาเปน็ ลายประกอบ ซึง่ ลว้ นแตต่ ้องอาศัยความชานาญ ทั้งการผกู ลายและการกะ
ช่วงของลายแตล่ ะดอกอยา่ งแม่นยา ตวั ลายจะต้องมีความคมชัด และจะตอ้ งผูกลายแบบเดียวกันท้งั ฝา
ไหล่ และสว่ นฐาน รปู ทรงและลวดลายจะต้องส่งเสริมซึง่ กนั และกัน จึงจะถือได้วา่ ชิ้นงานนั้นงามอยา่ งแทจ้ รงิ
ซึ่งพิศาล บุญผกู (2550:46) ไดก้ ลา่ วถงึ วิธีการการตกแต่งลวดลายต่างๆบนเคร่อื งปน้ั ดนิ เผาประเภทสวยงาม
ดงั นี้

1. การสลกั ด้วยไมส้ กั
2. การตกแต่งลายด้วยมดี ปลายแหลม
3. การทาลวดลายด้วยแม่พมิ พไ์ มห้ นามทองหลางปา่ ซ่ึงให้ลายนนู เดน่ ชัด
4. การตีลายหรือกดลายลงบนเนื้อดนิ
5. การแปะติดลายต่างๆหรือ การกระแหนะ
6. การตัดดินให้ลายเดน่ ชัดข้ึนด้วยมดี แตไ่ ม่ฉลุโปร่ง
7. การตดั ดนิ ให้ลายเดน่ ชัดขนึ้ ดว้ ยมดี และฉลโุ ปร่ง

ภำพที่ 2.8 แมพ่ ิมพจ์ ากหนามทองหลางปา่
(ทมี่ า : พิศาล บญุ ผกู .2550 : 30)

16

ภำพที่ 2.9 ลายกระแหนะและลายฉลโุ ปรง่
(ทม่ี า : พศิ าล บุญผูก .2550 : 47)

ดังนัน้ สามารถสรปุ ลกั ษณะเฉพาะของเครอ่ื งปนั้ ดินเผาลายวิจิตรไดว้ า่ มี 2 ลักษณะคอื โอ่ง และ
หม้อน้า ซึง่ จดั เป็นเครอ่ื งป้ันดนิ เผาท่ีอยู่ในประเภทสวยงาม ผลติ ขน้ึ สาหรบั ใชใ้ นวาระโอกาสพเิ ศษ ที่มีการ
ตกแตง่ ลวดลายใกล้เคยี งกนั

2.4 งำนวจิ ัยทเี่ กยี่ วข้อง
การศกึ ษางานวจิ ยั ที่มแี นวการศึกษาเอกลักษณศ์ ลิ ปหตั ถกรรมพน้ื บ้านในเชงิ อนรุ กั ษ์ มีดังนี้
โสภี อย่ทู รัพย(์ 2533 : 50-56) พบวา่ ในอดีตชุมชนชาวมอญเกาะเกร็ดเปน็ ชุมชนขนาดเลก็ ชีวิตความ

เป็นอยเู่ ป็นแบบสังคมหมู่บ้าน ชาวบ้านจะปัน้ หม้อไว้ใช้ในครัวเรอื น เคร่ืองปั้นดนิ เผาทีป่ ั้นน้ันจะเป็นหม้อดนิ
อ่าง โอ่ง ครก กระปกุ ใส่ถา่ น ใส่นา้ ตาล ทส่ี าหรบั สอยใช้ในชีวิตประจาวนั โดยมีการแลกเปลีย่ นสิ่งของกับ
เครอ่ื งปนั้ ดินเผา ซึ่งนบั เปน็ การแลกเปลยี่ นทางเศรษฐกจิ แบบพงึ่ พากนั ในชมุ ชน ต่อมาไดพ้ ัฒนาเปน็ การซอื้
ขายโดยใช้เงิน โดยนาลงเรอื ไปขายตามลานา้ เจ้าพระยา หรอื อาจมพี อ่ คา้ มารับซื้อถงึ ที่ และนอกจากจะทา
เครือ่ งปั้นดินเผาไว้เพอื่ การคา้ แลว้ บทบาทสาคัญอีกอยา่ งหนง่ึ คือ ใชเ้ ปน็ ภาชนะสาหรบั ใสส่ ่งิ ของไปทาบญุ ที่
วดั ในงานเทศกาลบุญ เช่น ใสข่ ้าวแช่ หุงขา้ วแช่ ซึง่ หม้อท่หี ุงจะตอ้ งเป็นหม้อท่ีปัน้ ใหม่ และเมอื่ ไม่มีเทศกาล
บุญตา่ งๆ ชาวบ้านกจ็ ะนาภาชนะเคร่อื งป้ันดนิ เผาไปถวายทว่ี ดั เพอื่ ให้พระสงฆ์ได้ใช้สอย

สายสมร ศรีสวสั ด์ิ (2546 : 46-64) ศกึ ษาลกั ษณะของหม้อน้าลายวิจิตร ไดก้ ล่าววา่
เคร่อื งปนั้ ดินเผาเกาะเกรด็ เปน็ แบบไมเ่ คลอื บ เน้อื ดนิ แดงธรรมดา เปน็ สีท่ีเกิดจากธรรมชาติ ไมม่ สี ารเคมี มี
ลักษณะเดน่ คือมลี วดลายและรูปทรงสวยงาม โดยวตั ถุประสงคใ์ นการทาหมอ้ น้าลายวจิ ิตร เพื่อตอ้ งการให้
เป็นหม้อน้าดนิ เผาสาหรบั ใส่นา้ ดืม่ ซึ่งเปน็ ของใชข้ องเจา้ อาวาส พระภิกษุสงฆ์ และคหบดีทีม่ ีสถานภาพทาง
สงั คมสูง โดยพัฒนาใหม้ รี ปู แบบพเิ ศษและตกแต่งลวดลายประณีตงดงาม เพือ่ ให้เกิดความแตกตา่ งจากหม้อ
น้าดมื่ ท่ชี าวบ้านใช้กนั ท่วั ไป โดยการตกแต่งลวดลาย พบว่า ส่วนมากจะเนน้ ตกแตง่ ทส่ี ่วนฝาหม้อน้า ตัวหมอ้ ที่
บริเวณไหล่หม้อจนถงึ ปากหมอ้ และฐานรองหม้อนา้ โดยลวดลายท่ีใช้ตกแตง่ มกั เป็นลายซ้าๆกัน เชน่ ลาย
กระจัง ลายประจายาม ลายดอกลาย ลายเชิง เป็นต้น สว่ นลายวิจติ รท่เี รยี กกนั น้นั เกดิ จากการนาลาย
ตา่ งๆมาผสมผสานกันหลายๆลายเรียงอยา่ งสวยงาม จนเกดิ เป็นลายวิจิตร

อภชิ าติ งามนิยม(2544 : 73) พบว่า การสบื ทอดการทาเครอ่ื งปน้ั ดนิ เผาของเกาะเกรด็ นั้น ไม่มกี าร
บันทึกความร้เู ปน็ ลายลักษณอ์ ักษร เปน็ ความรคู้ ู่ตัวบคุ คล ถา้ บุคคลถงึ อายขุ ยั ความรู้นน้ั กจ็ ะหายไปด้วย ทา
ให้เกดิ ปัญหาในการสืบค้นอา้ งอิง การบนั ทกึ ข้อมลู เป็นเอกสารนอ้ ยมาก สว่ นใหญ่มีแตก่ ารบันทึกดว้ ยการจา
ทาใหร้ ูปแบบ รปู ทรงในการป้ันน้นั เร่มิ ผดิ เพยี้ นจากรูปแบบเดิม

17

มณแทน ตนั บญุ ตอ่ (2535:บทคดั ย่อ) ศกึ ษาถึงลกั ษณะรูปแบบและลวดลายทใ่ี ช้ตกแต่ง
เครอื่ งป้ันดนิ เผา การจาแนกรปู แบบและการกาหนดอายุ รวมทัง้ ยงั ได้ศกึ ษาถึงคตคิ วามเช่ือที่เกย่ี วข้องกับ
ลักษณะรูปทรงและลวดลายตลอดจนการใช้สอย โดยศึกษาเครือ่ งปัน้ ดนิ เผาแบบเขมรท่ไี ดน้ ามารวบรวมไวท้ ี่
พพิ ิธภณั ฑศ์ นู ยว์ ฒั นธรรมทอ้ งถน่ิ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ วดั มหาชยั จงั หวัดมหาสารคาม โดยแบ่งตาม
ลกั ษณะรปู แบบออกได้เปน็ 12 ประเภท คือ ไหขนาดใหญ่ ไหทรงกลมรปู ไข่ ไหทรงโกศ กระปุก ขวด โถตลับ
คณโท คณฑี ชาม ชน้ิ ส่วนประกอบสถาปตั ยกรรม และประตมิ ากรรมรูปสตั ว์ขนาดเล็ก ส่วนการวิเคราะห์ถงึ
คตคิ วามเช่อื พบวา่ เครอ่ื งปน้ั ดินเผาเหล่านสี้ ว่ นใหญ่มลี ักษณะรูปทรงและลวดลายทม่ี ีความหมายแสดงถึงความ
เป็นสริ ิมงคล โดยเฉพาะเปน็ การสรา้ งสรรค์ขึ้นตามความเช่ือท่ีเกี่ยวกับภาชนะแห่งความอุดมสมบรู ณห์ รือที่
เรยี กวา่ "หม้อปูรณฆฏะ"เปน็ ประการสาคญั ทางด้านการใช้สอยนัน้ มแี นวโน้มวา่ สว่ นใหญ่เปน็ เคร่อื งป้ันดนิ เผาที่
ทาขึ้นเพื่อนาไปใช้ในการประกอบพิธกี รรม หรือใชเ้ นือ่ งในกจิ พิธีทางศาสนาตามศาสนสถาน ท้ังในพทุ ธศาสนา
และศาสนาพราหมณ์ แตท่ ั้งนี้ก็ยงั มกี ารนาเครอ่ื งปัน้ ดินเผาบางประเภทไปใช้ในชีวิตประจาวนั ดว้ ย โดยเฉพาะ
การนาไปใช้เป็นภาชนะใส่เครอ่ื งอปุ โภคและบรโิ ภคต่างๆในครัวเรอื น

ปรียาพร บุษบา(2547 : บทคัดย่อ) ได้ศึกษาพัฒนาการของรปู แบบและลวดลายของโอ่งมงั กร
จังหวัด ราชบรุ ี ซง่ึ พบว่า ลวดลายโอ่งมังกรสามารถจาแนกได้ 2 ลกั ษณะ คือ แบง่ ตาม กรรมวธิ ีการทามี 5
ลาย ได้แก่ ลายกดประทับ ลายขดู ขดี ลายเรยี บ ลายพิมพ์ และลายนนู และแบ่งตามลักษณะของลวดลายมี 6
ลาย คอื ลายรปู สัตว์ ลายพนั ธพ์ุ ฤกษา ลายศิลปะจีน ลายศิลปะไทย ลายช่องเหล่ียม และลายเบ็ดเตล็ด ผล
การวเิ คราะหล์ วดลายตามองคป์ ระกอบศิลปม์ คี วามกลมกลนื กนั ของเสน้ สี รปู รา่ ง รูปทรง และขนาดของ
ลวดลาย

จากการทบทวนงานวจิ ัยทเี่ กีย่ วขอ้ งกบั ลวดลายเครอ่ื งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวดั นนทบุรี แสดงให้
เห็นถงึ จดุ มุง่ หมายของการผลติ เครื่องปน้ั ดินเผาลวดลายวิจิตรที่ถูกสรา้ งขนึ้ มา เพือ่ เจตนาทแี่ ตกตา่ งจากยคุ
สมยั ปจั จุบันที่มงุ่ เนน้ ทาเพื่อการค้า ซง่ึ ส่งผลต่อการเลอื กใชร้ ปู ทรงและลวดลายทีต่ ่างกัน โดยเฉพาะการ
ประดษิ ฐล์ วดลายที่มคี วามหลากหลายและสะทอ้ นถงึ ภมู ปิ ัญญาของช่างในท้องถิ่น ทีพ่ ยายามสร้างสรรคเ์ พื่อให้
ไดส้ ง่ิ ประณตี สวยงามตามเจตนาของผสู้ ร้าง

อนั เปน็ แนวทางทน่ี ักวจิ ยั สนใจเก่ียวกับการศกึ ษาเอกลักษณศ์ ิลปหัตถกรรมพื้นบ้านในเชิงอนุรกั ษ์ ซ่งึ
ผูว้ จิ ัยสามารถนามาใชเ้ ปน็ แนวทางในการศกึ ษาและวเิ คราะห์ข้อมูลได้

18

บทท่ี 3
วธิ ีดำเนินกำรวิจัย

ในการวิจยั ครัง้ นีเ้ ปน็ การศกึ ษาการใชล้ วดลายบนเครอ่ื งปั้นดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวัดนนทบรุ ี เปน็
การศึกษาทใี่ ชร้ ะเบียบวธิ ีวจิ ัยเชิงคุณภาพ(Qualilative Research) เป็นแนวทางในการค้นหาคาตอบท่เี ปน็ จรงิ
ตามปรากฏ ดังนน้ั ผู้วิจัยได้เก็บรวบรวมขอ้ มลู โดยใช้วิธกี ารสังเกตแบบมสี ่วนรว่ มและการสมั ภาษณ์เปน็ หลกั
วิเคราะห์ขอ้ มูลเชิงพรรณนาพร้อมภาพประกอบ โดยมีขนั้ ตอนในการดาเนินงานตามวัตถุประสงค์ ดังนี้

3.1 กำรเลือกพ้ืนทศ่ี ึกษำ
เครอ่ื งปัน้ ดินเผาจากตาบลเกาะเกรด็ อาเภอปากเกรด็ จงั หวดั นนทบุรี มีรปู รา่ งลวดลายทจี่ ดั เปน็

ศลิ ปะสกุลชา่ งมอญด้งั เดิม เปน็ งานท่มี หี ลกั ฐานอ้างอิงว่าถูกสร้างข้ึนโดยชาวมอญ ทีม่ ีเอกสารกล่าวถึงหรือ
ได้รบั การยืนยนั จากผรู้ ู้ ดั้งน้นั ผู้วจิ ัยจงึ กาหนดพืน้ ท่แี บบเจาะจง(Purposive Sampling) เน่ืองจากได้สารวจ
พบเคร่ืองปน้ั ดินเผาท่มี ีลักษณะโดดเด่น แตกต่างจากเครอื่ งป้ันดินเผาท่ีพบและใชอ้ ยูใ่ นปจั จุบนั จึงเลือกศกึ ษา
เครอ่ื งปั้นดนิ เผาซง่ึ ยังเก็บรกั ษาไว้ตามรายละเอียด ดังน้ี

1.พิพธิ ภัณฑก์ วานอามา่ น ตาบลเกาะเกรด็ อาเภอปากเกร็ด จังหวดั นนทบุรี
2.พิพธิ ภณั ฑว์ ดั ปรมัยยิกาวาส ตาบลเกาะเกรด็ อาเภอปากเกร็ด จังหวดั นนทบรุ ี
3.พิพิธภัณฑ์เคร่ืองปน้ั ดนิ เผานนทบุรี อาเภอเมือง จังหวดั นนทบรุ ี

3.2 เครื่องมือที่ใชใ้ นกำรวจิ ัย
ผวู้ ิจัยไดใ้ ชเ้ ครอื่ งมอื ในการเกบ็ ข้อมูล ดังน้ี
3.2.1 แบบบนั ทึกการสัมภาษณ์ ท่ีไดจ้ ากแบบสัมภาษณ์อยา่ งไมม่ โี ครงสร้าง(Informal

Interview) ผู้วิจัยเนน้ การสมั ภาษณท์ พี่ ยายามศึกษาความจรงิ จากผู้ถกู สมั ภาษณ์ในแตล่ ะกล่มุ บุคคล ที่
เกี่ยวขอ้ งกับการทาเคร่อื งป้ันดินเผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบุรี

3.2.2 กล้องถ่ายภาพ เพื่อบนั ทึกภาพประกอบ
3.2.3 สมุดบันทกึ ขอ้ มูล
3.2.4 สมดุ วาดภาพพร้อมอปุ กรณ์ในการวาดภาพลายเสน้

3.3 กำรเก็บรวบรวมข้อมลู
เนอ่ื งจากการศกึ ษาครั้งน้ี มจี ดุ มุ่งหมายเพื่อศึกษาเกย่ี วกับสภาพทางกายภาพของเครื่องป้ันดินเผาเกาะ

เกรด็ จังหวัดนนทบุรี โดยข้อมูลทจ่ี าเปน็ อย่างยิง่ คือการสารวจตามสภาพที่ปรากฏให้เห็น ดังน้ันการเก็บ
รวบรวมขอ้ มูลในการวจิ ัยแยกออกเป็น 2 ประเภท ดังน้ี

3.3.1 ข้อมูลเอกสาร เปน็ การศึกษาให้ทราบถึงความเป็นมาของเครอื่ งป้นั ดนิ เผาเกาะเกรด็
จงั หวัดนนทบุรี โดยศกึ ษาในด้านรปู ทรง ลวดลาย

3.3.2 ข้อมูลภาคสนาม เปน็ การศึกษาการใช้ลวดลายบนเคร่อื งป้ันดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวดั
นนทบุรี รูปทรงต่างๆทีเ่ ปน็ ทรงด้ังเดิม โดยศึกษาในด้านรูปลักษณะ(รปู ทรง ลวดลาย) ด้านเทคนคิ และ
วิธีการ ในประเดน็ ลักษณะของลวดลาย การจดั วางโครงสรา้ งลาย การจัดสัดส่วนลวดลาย โดยวธิ กี าร ดงั นี้

3.3.2.1 การบันทึกข้อมลู ด้วยการถ่ายภาพ
3.3.2.2 การสมั ภาษณแ์ บบเจาะลกึ (Indept Interview)จากผ้ใู ห้ขอ้ มลู หลัก(Key
Informant) จากผเู้ ก่ียวขอ้ งกับการทาเครื่องปน้ั ดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบุรี ทส่ี ามารถใหข้ ้อมลู เกยี่ วกับ

19

ลักษณะลวดลายตลอดจนเทคนคิ วิธกี ารทีป่ รากฎ จานวน 1 ท่าน ไดแ้ ก่ นายพิศาล บุญผูก ซ่ึงเป็นผู้กอ่ ตง้ั
พพิ ธิ ภณั ฑก์ วานอามา่ น และริเร่ิมงานอนรุ กั ษก์ ารทาเคร่อื งป้นั ดนิ เผาเกาะเกร็ด

3.4 กำรวิเครำะห์ขอ้ มูล
ผ้วู ิจัยนาขอ้ มลู ทไ่ี ดใ้ นแต่ละครั้งมาทาการสรปุ และจัดหมวดหมู่ของคาตอบตามแนวประเด็นทีต่ ัง้ ไว้

โดยจะนามาบันทกึ ในลักษณะบรรยาย เพื่อนามาวเิ คราะหส์ รปุ การใชล้ วดลายบนเครอื่ งป้นั ดนิ เผาไทย-มอญ
เกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบรุ ี โดยผู้วจิ ยั ดาเนินการตามลาดับดังน้ี

3.4.1นาขอ้ มลู จากการสมั ภาษณ์มาวเิ คราะห์ ทาการสรปุ และจดั หมวดหมู่ของคาตอบตาม
แนวประเด็นท่ีตง้ั ไว้ โดยจะนามาบันทึกในเชิงพรรณนาวเิ คราะห์

3.4.2 วิเคราะห์การใช้ลวดลายทป่ี รากฎบนเครื่องป้นั ดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ใน
ประเด็น ลกั ษณะของลวดลายทใี่ ช้ตกแต่ง การจดั วางโครงสร้างลาย การจดั สัดส่วนลวดลาย

3.4.3 วิเคราะหเ์ ทคนิคและกรรมวธิ กี ารตกแตง่ ลวดลายบนเคร่ืองปั้นดนิ เผาเกาะเกรด็
จังหวดั นนทบรุ ี

3.4.5 สรปุ ผลการวเิ คราะห์ข้อมูลโดยการบรรยายประกอบตารางและภาพ

20

บทที่ 4
กำรวเิ ครำะหข์ ้อมลู

การศึกษาลวดลายบนเครอ่ื งป้ันดินเผาเกาะเกร็ด จังหวดั นนทบุรี ผู้วิจัยได้ดาเนินการวิจัยตามขั้นตอน
ท่สี อดคล้องกับวัตถปุ ระสงค์ ประกอบด้วย ขั้นตอนที่ 1 เพ่ือศึกษาการใช้ลวดลายท่ปี รากฏบนเคร่อื งป้ันดินเผา
เกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ข้ันตอนท่ี 2 เพ่ือศึกษาเทคนิคและกรรมวิธีต่างๆ ในการสร้างลวดลายบน
เครื่องป้นั ดินเผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบุรี โดยผลการวเิ คราะห์ตามขนั้ ตอนทส่ี อดคล้องกบั วตั ถปุ ระสงค์ ดงั น้ี

4.1 ผลกำรวิเครำะห์กำรใชล้ วดลำยที่ปรำกฏบนเคร่อื งป้ันดินเผำเกำะเกร็ด จงั หวัดนนทบุรี
เกาะเกรด็ เปน็ ตาบลหนึง่ ทเ่ี ปน็ แหลง่ ทาเคร่อื งปน้ั ดนิ เผาที่สบื ทอดกันมาหลายช่วงอายุคน ทีเ่ กดิ จาก

การทชี่ าวมอญอพยพมาต้ังถน่ิ ฐานอยใู่ นประเทศไทย แล้วไดเ้ ร่ิมทาเคร่อื งปนั้ ดนิ เผาเพื่อเปน็ อาชีพ ท่ีสืบ
เนื่องมาจากอาชีพด้งั เดมิ ท่ีเคยทาทเ่ี มอื งมอญมาก่อน โดยการทาเครอ่ื งป้ันดนิ เผาของเกาะเกร็ด จังหวดั
นนทบรุ ี มี 2 ประเภท คือ ทาขึน้ มาสาหรบั ใช้ในชีวติ ประจาวนั จะไม่เน้นความสวยงาม เช่น โอ่ง อา่ ง ครก
เป็นต้น และทาข้นึ มาสาหรับมอบให้กบั บคุ ลท่ีเคารพนบั ถอื เป็นเครือ่ งบรรณาการ จะเน้นความสวยงาม
ไดแ้ ก่ หม้อนา้ ลายวิจติ ร มกี ารสลกั ลายสวยงามและมีขารองท่ีทาดว้ ยดินเผา เป็นเอกลักษณ์เฉพาะของ
เคร่อื งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกร็ด ซ่ึงเครอ่ื งปนั้ ดินเผาประเภทสวยงามน้ี ช่างปน้ั มไิ ดท้ าด้วยการค้าแต่ทาด้วยใจรัก
จากการศกึ ษาการใชล้ วดลายบนเคร่อื งปนั้ ดินเผา พบวา่ มีปรากฎการใช้ลวดลายบนเคร่ืองปัน้ ดินเผา 2
ประเภท ไดแ้ ก่ ประเภทเครือ่ งใช้ และประเภทสวยงาม

ประเภทเครือ่ งใช้ ไดแ้ ก่ โอ่งสลัก เป็นโอ่งสาหรบั ใสน่ ้า มีหลายขนาด อาจแยกเป็นขนาดใหญ่
ขนาดกลาง และขนาดเลก็ ดงั ภาพท่ี 4.1 โดยมีลักษณะที่สาคัญประกอบดว้ ย 2 สว่ น ได้แก่ สว่ นฝา และ
สว่ นตวั โอง่ ได้แก่

1.ส่วนฝา พบวา่ เป็นแบบจุกแบน สาหรบั วางขันนา้
2.สว่ นตัวโอง่ แบ่งออกไดเ้ ป็น สว่ นปากหรือขอบ คือ ส่วนนอกสุดของโอง่ ที่ต่อกบั ตอ่ กบั คอ
หรือตัวโอ่ง สว่ นคอ คือ ส่วนของโอง่ ทอ่ี ยูร่ ะหวา่ งปากกับลาตวั ส่วนบา่ หรือไหล่ คือ ส่วนท่อี ย่สู ่วนบนของ
ลาตวั โอ่ง ส่วนลาตัว คือ สว่ นที่อยู่ระหวา่ งใตไ้ หล่หรือบ่าลงมาจนถงึ เหนือสว่ นฐาน ส่วนฐานหรือก้น คือ
สว่ นลา่ งสดุ ของโอง่
ประเภทสวยงาม ไดแ้ ก่ หมอ้ น้าลายวจิ ิตร เป็นเครอ่ื งบรรณาการ โดยพบว่ามีรูปทรงกน้ กลมคอสงู
ทรงก้นกลมคอสนั้ ทรงโอ่งสลักเอวใหญ่ ทรงโอ่งสลกั เอวคอด ทรงโอ่งสลักทรงสงู เอวคอดหรือโอ่งก๊อก ทรง
ขวดโหล ทรงฟักทองคอส้นั ทรงฟกั ทองคอสูง ทรงมะยม ทรงกระบอก ดังภาพท่ี 4.2 โดยมีลกั ษณะที่สาคญั
ประกอบดว้ ย 3 สว่ น ได้แก่
1.สว่ นฝา พบว่า เปน็ แบบยอดแหลม มีลกั ษณะเปน็ กรวย โดย 1 ใน 4 สว่ นต้งั แตฐ่ านฝา
หมอ้ ขน้ึ ไปจะมีลักษณะคล้ายระฆังคว่า และ 3 ใน 4 ส่วนข้ึนไปจากฐานฝาหม้อ จะมีลกั ษณะเปน็ ชนั้ ๆ คลา้ ย
ฉตั รลดหล่นั กนั ขึ้นไปจนถึงปลายยอดของฝาหม้อน้า
2.สว่ นตัวหมอ้ น้า แบง่ ออกได้เป็น ส่วนปาก หรอื ขอบ คอื ส่วนนอกสดุ ของหม้อน้า ทตี่ ่อกับ
คอหรอื ตัวหม้อนา้ สว่ นคอ คอื สว่ นของหม้อนา้ ท่ีอยู่ระหว่างปากกับลาตัว ส่วนบ่าหรอื ไหล่ คือ ส่วนทอี่ ยู่
ส่วนบนของลาตัวหม้อนา้ ส่วนลาตวั คอื ส่วนที่อยรู่ ะหว่างใต้ไหลห่ รือบา่ ลงมาจนถงึ เหนือส่วนฐาน ส่วน
ฐานหรอื ก้น คือ สว่ นล่างสุดของโอง่ มที ัง้ แบบก้นตดั และก้นกลม
3.ส่วนเชิงฐานหรอื ฐานรองหมอ้ นา้ มลี กั ษณะคล้ายจานกินขา้ วที่มกี น้ แต่คว่าปากลง

21

ภำพท่ี 4.1 เครอื่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกร็ดประเภทเครอื่ งใช้

ส่วนฝำ
สว่ นตัวโอ่งหรือหมอ้ น้ำ

ภำพท่ี 4.2 การแบ่งสว่ นของโอ่งสลัก

ภำพที่ 4.3 เครื่องปนั้ ดนิ เผาเกาะเกร็ดประเภทสวยงาม

22

ส่วนฝำ
สว่ นตวั โอ่งหรือหมอ้ น้ำ

สว่ นเชงิ ฐำน

ภำพท่ี 4.4 การแบ่งส่วนของหมอ้ นา้ ลายวิจิตร

ดังนัน้ การใช้ลวดลายที่ปรากฏบนเครือ่ งป้นั ดินเผาเกาะเกรด็ จังหวัดนนทบรุ ี จงึ เปน็ ไปตามลักษณะที่
สาคญั ของเครอ่ื งปน้ั ท้งั ประเภท สว่ นประกอบ และรปู ทรง ซง่ึ สามารถวิเคราะหไ์ ด้ตามประเด็นต่างๆ ดังนี้

4.1.1 ลกั ษณะของลวดลำยที่ใชต้ กแตง่
การแบง่ ประเภทลวดลายที่ใชต้ กแตง่ เคร่ืองป้นั ดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบรุ ี พบว่า มี 2 ประเภท
ไดแ้ ก่ ประเภทลายธรรมชาติ ลกั ษณะเป็นลายดอกไม้ ใบไม้ เครอื เถา บุคคล สัตว์ เชน่ ลายเครอื เถาหรอื
ลายพรรณพฤกษา ลายดอกไม้ ลายใบไม้ ลายพวงมาลยั ลายพวงดอกไม้ ลายเทพพนม ลายรปู สตั ว์ เปน็
ต้น ดงั ภาพท่ี 4.5 และประเภทลายประดิษฐ์ ลักษณะเป็นลายขดู ขดี ลายนนู ลายไทย เช่น ลายสร้อยคอ
ลายไข่ปลา ลายพมู ะยม ลายกากบาท ลายวงกลม ลายขดี แบ่งพืน้ ท่ี ลายกา้ งปลา ลายบัว ลายกรวยเชิง
หรอื ลายอุบะ เป็นตน้ ดังภาพที่ 4.6 เมอื่ พจิ ารณาลักษณะของลวดลายท่ใี ช้ตกแตง่ จาแนกตามประเภท
เครื่องปนั้ ดนิ เผา พบว่า ประเภทเคร่ืองใช้และประเภทสวยงาม มีการตกแตง่ ทแ่ี ตกตา่ งกนั ตามส่วนประกอบ
ของเคร่อื งป้นั ดนิ เผาแต่ละประเภท ได้แก่
ประเภทเครื่องใช้ ลักษณะของลวดลายที่ใช้ตกแต่งตามส่วนประกอบท่ีสาคัญ ได้แก่ ส่วนฝา แบ่ง
ออกเป็น 2 ส่วน คือ ส่วนฝาล่างและส่วนจุก เช่น ลายบัวคว่า ลายบัวหงาย ลายบัวคร่ึงซีก และส่วนฝาจุก
เชน่ ลายพมู ะยม หรอื ไมม่ ลี วดลาย เป็นตน้ ส่วนตัวโอ่ง แบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ ส่วนขอบ เช่น ลายพูมะยม
ลายพวงมาลัย และส่วนบ่า เช่น ลายบัวคว่า ลายบัวหงาย ลายบัวครึ่งซีก ลายดอกไม้กลม ลายสายสร้อย
ลายขดี เป็นตน้ ดงั ตารางที่ 4.2
ประเภทสวยงาม ลกั ษณะของลวดลายที่ใช้ตกแต่งตามสว่ นประกอบทสี่ าคญั ได้แก่ สว่ นฝา แบ่ง
ออกเปน็ 2 สว่ น คือ ส่วนฝาล่าง เช่น ลายบัวควา่ ลายบวั หงาย ลายดอกไม้กลม ลายเครอื เถา และสว่ นยอด
เช่น ลายกลีบบวั ลายดอกไมก้ ลม เป็นต้น สว่ นตัวหม้อนา้ แบ่งออกเป็น 2 สว่ น คอื ส่วนขอบ เชน่ ลายพู
มะยม ลายพวงมาลัย เป็นตน้ และส่วนบา่ เช่น ลายบวั ควา่ ลายบัวหงาย ลายสายสร้อย ลายดอกไมก้ ลม
ลายพวงดอกไม้ ลายเครือเถา เป็นต้น ส่วนเชงิ ฐาน แบง่ ออกเปน็ 2 สว่ น คอื ส่วนขอบ เช่น ลายพูมะยม
ลายพวงมาลยั และสว่ นฐาน เช่น ลายบัวคว่า ลายสายสรอ้ ย ลายหน้าสงิ ห์ ลายขาสงิ ห์ ทัง้ น้ปี ระเภท
สวยงามมรี ปู ทรงหลากหลาย การตกแตง่ จงึ ขน้ึ อยู่กบั แตล่ ะรูปทรง ดังตารางท่ี 4.3

23

ภำพท่ี 4.5 ประเภทลายธรรมชาติ

ภำพที่ 4.6 ประเภทลายประดษิ ฐ์

24

ตำรำงท่ี 4.1 ลักษณะของลวดลายที่ใช้ตกแต่งเครือ่ งปน้ั ดินเผาเกาะเกรด็ จังหวดั นนทบรุ ี ประเภทเครือ่ งใช้

ลักษณะ ลักษณะของลวดลำยที่ใชต้ กแต่ง
ส่วนฝำ ส่วนตัว
โอ่งสลัก

ลายพมู ะยม ลายสายสร้อย ลายบวั คว่า ลาย
ดอกไม้ ลายพูมะยม ลายดอกไม้กลม ลายบัวคว่า

โอง่ สลัก

ลายเสน้ ขีด ลายพวงมาลัย ลายสายสรอ้ ย ลายดอกไม้

โอ่งสลกั

ลายบวั ควา่

โอ่งสลกั

ลายพวงมาลัย ลายสายสร้อย ลายเส้นขีด
แบ่ง 2 ห้อง ด้านล่างตัดรูปคร่ึงวงกลมห้อง
ละ 2 วง

โอง่ สลกั

ลายบัวคว่า

25

ตำรำงท่ี 4.1(ตอ่ ) ลกั ษณะของลวดลายท่ีใช้ตกแต่งเครอื่ งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบุรี ประเภทเครอื่ งใช้

ลกั ษณะ ลักษณะของลวดลำยทีใ่ ช้ตกแต่ง
ส่วนฝำ สว่ นตัว
โอ่งสลัก

ลายพวงมาลัย ลายสายสรอ้ ย ลายเส้นขีดรูป
บัวคร่ึงซกี

ตำรำงท่ี 4.2 ลักษณะของลวดลายท่ีใชต้ กแต่งเครื่องปัน้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวดั นนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

ลกั ษณะ ลักษณะของลวดลำยท่ีใชต้ กแต่ง

ทรงโอง่ สลักทรงสูงเอวคอด สว่ นฝำ สว่ นตวั ส่วนฐำน

ลายบัวควา่ ลายพูมะยม

ลายกลีบบัว ลายบัวคว่า ลาย ลายบัวคว่า ลายบัวหงาย

ดอกไม้กลม ลายพูมะยม

ทรงโอง่ สลกั ทรงสงู เอวคอด

ลายพมู ะยม ลายพวงดอก
ไม้ ลายกลบี บัว ลายบวั คว่า

ลายกลีบบัว ลายบัวคว่า ลาย ลายพวงมาลยั ลายอบุ ะ
ลายดอกไมก้ ลม ลาย
ดอกไมก้ ลม
สายสรอ้ ย ลายบัวควา่

ลายขดี แบ่งชอ่ ง ลายบัว

หงาย

26

ตำรำงท่ี 4.2(ต่อ) ลักษณะของลวดลายที่ใช้ตกแต่งเครอื่ งป้นั ดินเผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบุรี ประเภทสวยงาม

ลักษณะ ลักษณะของลวดลำยทีใ่ ช้ตกแต่ง

ทรงโอ่งสลกั ทรงสงู เอวคอด ส่วนฝำ สว่ นตวั ส่วนฐำน

ลายเสน้ ขดี บัวควา่ ล า ย เ ส้ น ขี ด ค ล้ า ย บั ว ค ว่ า
ลายพูมะยม

ลายสร้อยคอ ลายเส้นขีด
คลา้ ยบัวคว่า ลายพูมะยม

ทรงโอง่ สลกั ทรงสูงเอวคอด

ลายพวงดอกไม้ ลายบัวคว่า ล า ย ส า ย ส ร้ อ ย ล า ย
สามเหลี่ยม ลายบัว ลาย
พรรณพฤกษา ลายนก

ลายบัวหงาย ลายพวงมาลยั

ทรงขวดโหล

ลายพวงมาลัย ลายกลีบบัว
ลายบัวคว่า ลายหน้าสิงห์
ลายฐานสิงห์

ลายพวงมาลัย ลายพวงดอก
ไม้ ลายบวั ควา่ ลายเส้นนูน
ลายกลีบบัว ลายพวงดอกไม้ ลายบวั หงาย
ลายบวั คว่า ลายพวงมาลยั

27

ตำรำงท่ี 4.2(ต่อ) ลักษณะของลวดลายท่ีใช้ตกแต่งเครือ่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวดั นนทบุรี ประเภทสวยงาม

ลกั ษณะ ลกั ษณะของลวดลำยท่ใี ช้ตกแต่ง

ทรงโอง่ สลกั เอวใหญ่ สว่ นฝำ สว่ นตัว ส่วนฐำน

ลายพวงมาลยั ลายสาย

สรอ้ ย ลายบวั คว่า

ลายกลีบบัว ลายบัวคว่า ลาย ลายพวงมาลัย ลายดอกไม้
พวงมาลัย
ลายบัวคว่า

ทรงโอ่งสลักเอวใหญ่

ลายกลีบบวั ลายพวงดอกไม้ ลายพวงมาลยั ลายบวั ควา่
ลายบวั ควา่
ล า ย ด อ ก ไ ม้ ก ล ม ล า ย
พวงดอกไม้ ลายบัวคว่า
ลายบวั หงาย

ทรงโอง่ สลักเอวใหญ่

ลายไขป่ ลา ลายบวั ควา่ ลาย
ลายดอกไม้กลม ลายดอกพกิ ุล สายสร้อย

ทรงโกศ

ลายเครอื เถา

ลายกลบี บวั ลายพวงมาลัย ลายสายสร้อย ลายบวั หงาย
ลายบวั ควา่ ลายพวงมาลยั

28

ตำรำงท่ี 4.2(ต่อ) ลักษณะของลวดลายที่ใช้ตกแต่งเครอื่ งปั้นดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

ลักษณะ ลักษณะของลวดลำยท่ใี ช้ตกแต่ง

ทรงกน้ กลมคอสูง ส่วนฝำ ส่วนตวั ส่วนฐำน

ลายเครอื เถา ลายบวั คว่า

ทรงกน้ กลมคอสูง ลายบวั หงาย ลายกลีบบัว
ลายสายสรอ้ ย ลายเครอื เถา
ลายกรุยเชิง

ลายพูมะยม ลายเทพพนม
ฐานสงิ ห์

ลายเทพพนม ลายพวงมาลยั ลายดอกไม้
กลม ลายสายสร้อย ลาย
ทรงก้นกลมคอสูง เทพพนมบัวควา่

ลายพูมะยม ลายบวั คว่า

ลายกลีบบวั ลายพวงดอกไม้ ลายพูมะยม ลายสายสร้อย
ลายบัวคว่า ลายพวงดอกไม้ ลายกลีบบัว
ลายดอกไม้กลม ลายบัวคว่า
ลายอบุ ะ

ทรงก้นกลมคอสงู

ลายกลีบบัว ลายดอกไมก้ ลม ลายพมู ะยม ลายบวั ควา่
ลายบวั ควา่
ลายพมู ะยม ลายสายสร้อย
ลายดอกไม้ ลายบวั ควา่

29

ตำรำงท่ี 4.2(ตอ่ ) ลักษณะของลวดลายที่ใช้ตกแต่งเครอื่ งปน้ั ดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ประเภทสวยงาม

ลกั ษณะ ลักษณะของลวดลำยท่ีใชต้ กแต่ง

ทรงก้นกลมคอสูง สว่ นฝำ สว่ นตัว ส่วนฐำน

ลายเครือเถา

ลายกลบี บัว ลายเครอื เถา ลายเครอื เถา ลายขดี แบ่ง
ชอ่ ง

ทรงก้นกลมคอสงู

ลายพูมะยม ลายสายสร้อย ลายพูมะยม ลายเส้นขีด
ลายดอกไม้กลม ลายบวั คลา้ ยบวั คว่า ลายวงกลม
หงาย

ทรงกน้ กลมคอสน้ั

ลายดอกพิกุล ลายบัวควา่
ลายดอกพกิ ุล ลายบัวคว่า

ลายบัวคว่า ลายดอกพกิ ลุ

ทรงฟักทองคอสั้น

ลายขีดแบ่งช่องพฟู ักทอง ลายสายสร้อย ลายขดี แบ่ง
ช่องพฟู กั ทอง

30

ตำรำงท่ี 4.2(ต่อ) ลักษณะของลวดลายท่ีใช้ตกแต่งเครือ่ งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

ลกั ษณะ ลกั ษณะของลวดลำยที่ใชต้ กแต่ง

ทรงฟักทองคอสูง ส่วนฝำ สว่ นตวั ส่วนฐำน

ลายบัวควา่ ลายพวงมาลยั

ลายบวั หงาย ลายพวงมาลัย ลายพวงมาลยั ลายบัวหงาย
ลายบัวควา่ ลายสายสร้อย ลายบัวคว่า

ลายบัวหงาย

ทรงกระบอก

ลายบัวควา่

ลายบัวหงาย

4.1.2 กำรจัดวำงโครงสรำ้ งลำย
เครื่องปน้ั ดนิ เผาประเภทเครอ่ื งใชแ้ ละประเภทสวยงาม พบว่า เป็นการใช้ลวดลายที่เข้าชุดกัน การ
จัดวางโครงสร้างลายเป็นแบบสมดุลซ้ายขวาเท่ากันของรูปทรง การใช้ลายซ้าวางลายแบบต่อเนื่องและแบบ
วางลอยเว้นช่วงห่าง ในลักษณะหน้ากระดานแนวนอน แตล่ ะช้นั ของลายจะวางสลับขั้นระหว่างลายหลักและ
ลายประกอบ ซงึ่ ลายประกอบจะมรี ปู รา่ งโครงสรา้ งของลวดลาย ขนาด และความละเอียดของรูปลายที่ต่างกับ
ลายหลัก โดยการจัดวางโครงสร้างลายบนเคร่ืองปั้นดินเผาแต่ละประเภท พบว่า ประเภทเคร่ืองใช้ วาง
โครงสร้างลายหลักทสี่ ่วนฝา สว่ นบา่ ส่วนขอบ และวางโครงสร้างลายประกอบที่ส่วนฝาและส่วนบ่า ดังตาราง
ที่ 4.4 ประเภทสวยงาม วางโครงสร้างลายหลักที่ส่วนฝาล่าง ส่วนบ่า ส่วนเชิงฐาน และวางโครงสร้างลาย
ประกอบทส่ี ว่ นยอดฝา สว่ นขอบ สว่ นคอ และส่วนฐาน ดังตารางที่ 4.5

31

ตำรำงท่ี 4.3 การจดั วางโครงสรา้ งลายบนเครอ่ื งปั้นดินเผาเกาะเกรด็ จังหวดั นนทบรุ ี ประเภทเครื่องใช้

รูปแบบ กำรจัดวำงโครงสร้ำงลำย ลำยประกอบ
ลำยหลัก
โอ่งสลัก

-ส่วนฝาเน้นที่ลายขอบฝาและขอบจุก -ส่วนฝาใช้ลายขีดคล้ายกลีบบัวและลาย

เพอ่ื ใหเ้ ข้าชุดกับลายขอบของตัวโอ่ง ใช้ลาย ดอกไม้ท่บี ริเวณรอบจกุ ฝาโอ่ง

พมู ะยม -ส่วนตัวโอ่งใช้ลายดอกไม้วางค่ันระหว่าง

-ส่วนตัวโอ่งเน้นที่ลายขอบ ลายบ่า และ ลายขอบกบั ลายบ่า

ลายฐานโอ่ง โดยลายที่บ่าจะเป็นลายชุด

เดยี วกบั ลายฐานโอง่ ใชล้ ายบวั

โอ่งสลกั

-สว่ นฝาเนน้ ทีล่ ายรอบจุกฝาโอง่ ใชล้ ายขีด -สว่ นตัวโอง่ ใช้ลายดอกพกิ ุลบรเิ วณบ่า
-ส่วนตวั โอ่งเน้นทีล่ ายขอบ ใชล้ ายพวงมาลัย

โอง่ สลกั

-ส่วนบา่ ใช้ลายบัวควา่ กลบี ซอ้ น

โอ่งสลัก

-ส่วนขอบ ใชล้ ายพวงมาลัย -สว่ นบ่า ใชล้ ายสายสร้อย วางสลับขั้น
-ส่วนบา่ ใชล้ ายขดี แบ่งชอ่ งและลายครง่ึ ระหว่างลายสว่ นขอบกับส่วนบ่า
วงกลม

32

ตำรำงท่ี 4.3 (ต่อ)การจัดวางโครงสร้างลายบนเคร่ืองปนั้ ดินเผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบรุ ี ประเภทเคร่ืองใช้

รูปแบบ กำรจัดวำงโครงสรำ้ งลำย ลำยประกอบ
ลำยหลัก
โอ่งสลกั

-ส่วนบา่ ใช้ลายบวั หงายกลบี ซอ้ น

โอง่ สลกั

-สว่ นขอบ ใช้ลายพวงมาลยั -ส่วนบา่ ใช้ลายสายสรอ้ ย วางสลบั ข้นั
-ส่วนบ่า ใช้ลายขดี คล้ายบัวควา่ ครึ่งซีก ระหวา่ งลายสว่ นขอบกบั สว่ นบา่

ตำรำงท่ี 4.4 การจดั วางโครงสร้างลายบนเครื่องป้ันดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบุรี ประเภทสวยงาม

รูปแบบ กำรจดั วำงโครงสรำ้ งลำย ลำยประกอบ
ลำยหลัก
ทรงโอง่ สลักทรงสงู เอวคอด

-ส่วนฝาล่าง ส่วนตัวหม้อน้า และส่วนเชิง -ส่วนยอดฝา ใชล้ ายกลีบบวั และสว่ นฝา
ฐาน ใชล้ ายบัวควา่ กลีบซ้อน ลายบวั หงาย ล่าง ใชล้ ายดอกไม้กลมวางสลับขน้ั กับ

ลายหลกั
-ส่วนขอบส่วนขอบของตัวหมอ้ นา้ และ
ขอบเชิงฐาน ใช้ลายพมู ะยม
-สว่ นตัวหม้อนา้ ใช้ลายดอกไม้ วางสลบั
ขั้นกับลายหลกั

33

ตำรำงท่ี 4.4(ต่อ) การจัดวางโครงสร้างลายบนเครื่องปนั้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวดั นนทบุรี ประเภทสวยงาม

รูปแบบ กำรจัดวำงโครงสรำ้ งลำย ลำยประกอบ
ลำยหลกั
ทรงโอ่งสลกั ทรงสูงเอวคอด

-ส่วนฝาล่าง ส่วนตัวหม้อน้า และส่วนเชิง -สว่ นยอดฝา ใชล้ ายกลีบบวั และส่วนฝา

ฐาน ใช้ลายบัวคว่ากลีบซ้อน ลายบัวหงาย ลา่ ง ใชล้ ายดอกไม้กลมวางสลบั ขั้นกบั

กลีบซ้อน ลายหลกั

-สว่ นขอบของตวั หม้อน้าและขอบเชงิ ฐาน

ใชล้ ายพมู ะยม

-ส่วนตัวหมอ้ น้า ใชล้ ายดอกไม้ วางสลับ

ข้นั กบั ลายหลกั

ทรงโอ่งสลักทรงสูงเอวคอด

-ส่วนตัวหม้อน้าและส่วนเชิงฐาน ใช้ลายบัว -ส่วนตัวหมอ้ น้า ใช้ลายสายสร้อย

หงาย ลายบัวควา่ -สว่ นเชงิ ฐานใชล้ ายสายสร้อย วางสลับขนั้

กบั ลายหลกั และสว่ นขอบใชล้ ายพมู ะยม

ทรงโอง่ สลักทรงสงู เอวคอด

-สว่ นตวั หมอ้ น้า ใช้ลายบวั หงาย ลายบวั คว่า -ส่วนตวั หม้อน้า ใช้ลายพวงดอกไม้
-ส่วนเชงิ ฐาน ใช้ลายเครอื เถา -ส่วนเชิงฐานใชล้ ายสายสร้อย ลาย
สามเหล่ียม ลายบัววางสลับขน้ั กับลาย
หลัก และสว่ นขอบใช้ลายพูมะยม

34

ตำรำงท่ี 4.4(ต่อ) การจดั วางโครงสรา้ งลายบนเครื่องปน้ั ดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวดั นนทบุรี ประเภทสวยงาม

รปู แบบ กำรจดั วำงโครงสรำ้ งลำย ลำยประกอบ
ลำยหลกั
ทรงขวดโหล

-สว่ นฝา ใชล้ ายบัวคว่า -ส่วนฝา ใชล้ ายกลบี บวั ลายพวงดอกไม้
-ส่วนตวั หมอ้ น้า ใชล้ ายบวั หงาย ลายบัวควา่ -ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายพวงมาลัย ลาย
-สว่ นเชิงฐาน ใช้ลายบัวควา่ พวงดอกไม้ ลายเส้นขีด ลายเส้นลวด วาง
สลับกับลายหลกั
-ส่วนเชิงฐาน ใช้ลายกลีบบัว ลายหน้า
สงิ ห์
-ส่วนขอบของฝา ตัวหม้อน้าและส่วนเชิง
ฐาน ใชล้ ายพวงมาลยั

ทรงโอ่งสลักเอวใหญ่

-สว่ นฝา ส่วนตวั หม้อนา้ และสว่ นเชงิ ฐาน ใช้ -สว่ นฝา ใชล้ ายกลบี บัว

ลายบวั ควา่ -ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายพวงดอกไม้

ลายเส้นลวด

-ส่วนเชิงฐาน ใชล้ ายสายสร้อย

-ส่วนขอบของตัวหม้อน้าและส่วนเชิงฐาน

ใช้ลายพวงมาลยั

ทรงโอง่ สลกั เอวใหญ่

-สว่ นฝา ใช้ลายบวั คว่า -ส่วนฝา ใช้ลายกลีบบัว ลายพวงดอกไม้
-สว่ นตวั หมอ้ น้า ใชล้ ายบวั คว่าและบัวหงาย วางขน้ั กับลายหลกั
-ส่วนเชงิ ฐาน ฝา ใช้ลายบัวคว่า -ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายดอกไม้กลม วาง
ข้นั กับลายหลกั
-ลายขอบสว่ นตัวหม้อน้าและส่วนเชิงฐาน
ใชล้ ายลายพวงมาลัย

35

ตำรำงท่ี 4.4(ตอ่ ) การจดั วางโครงสร้างลายบนเคร่ืองปัน้ ดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

รูปแบบ กำรจดั วำงโครงสร้ำงลำย ลำยประกอบ
ลำยหลกั
ทรงโอง่ สลกั เอวใหญ่

-ส่วนตัวหมอ้ น้า ใช้ลายบวั คว่า -ส่วนฝา ใชล้ ายดอกพิกุล และลายดอกไม้
กลม
-ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายไข่ปลาและลาย
สายสรอ้ ยวางสลับกบั ลายหลัก

ทรงโกศ

-ส่วนฝา ใช้ลายบัวคว่า -ส่วนฝา ใช้ลายกลีบบวั ลายพวงมาลยั
-ส่วนตวั หม้อนา้ ใชล้ ายบวั หงาย -ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายสายสร้อย ลาย
-สว่ นเชิงฐาน ใชล้ ายเครือเถา พวงมาลัย

ทรงก้นกลมคอสงู

-สว่ นตัวหม้อนา้ ใช้ลายเครอื เถา - ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายกรุยเชงิ วางสลับ
-ส่วนคอของตัวหมอ้ นา้ ใช้ลายบัวหงาย ขน้ั กบั ลายหลัก
-สว่ นเชิงฐานใช้ลายบัวควา่

36

ตำรำงท่ี 4.4(ต่อ) การจดั วางโครงสรา้ งลายบนเคร่ืองปน้ั ดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวัดนนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

รูปแบบ กำรจดั วำงโครงสรำ้ งลำย ลำยประกอบ
ลำยหลัก
ทรงก้นกลมคอสงู

-ส่วนฝาและสว่ นเชงิ ฐาน ใช้ลายเทพนม -สว่ นตัวหม้อนา้ บรเิ วณบ่า ใชล้ ายดอกไม้

-ส่วนตัวหม้อน้า บริเวณบ่า ใช้ลายเทพพนม กลม วางสลบั ข้ันกับลายหลกั

ซ้อนบนกลีบบวั -ส่วนเชงิ ฐานให้ลายขาสิงห์

-สว่ นขอบของตวั หม้อน้าและขอบเชงิ ฐาน

ใชล้ ายพมู ะยม

ทรงกน้ กลมคอสงู

-ส่วนฝาล่าง ส่วนตัวหม้อน้า และส่วนเชิง -สว่ นยอดฝา ใช้ลายกลีบบวั

ฐาน ใช้ลายบัวคว่ากลบี ซ้อน -สว่ นขอบของตัวหมอ้ น้าและขอบเชิงฐาน

ใช้ลายพมู ะยม

-สว่ นตวั หมอ้ น้า ใช้ลายดอกไม้ ลายอบุ ะ

วางสลบั ข้ันกับลายหลัก

ทรงกน้ กลมคอสูง

-ส่วนฝาล่าง ส่วนตัวหม้อน้า และส่วนเชิง -สว่ นยอดฝา ใชล้ ายกลีบบัว

ฐาน ใช้ลายบวั คว่ากลบี ซอ้ น -สว่ นขอบของตวั หม้อน้าและขอบเชิงฐาน

ใชล้ ายพมู ะยม

-ส่วนตวั หมอ้ นา้ บรเิ วณคอและบ่า ใช้ลาย

ดอกไม้ ลายสายสร้อย ลายพวงมาลัย

วางสลับข้ันกบั ลายหลัก

37

ตำรำงท่ี 4.4(ตอ่ ) การจัดวางโครงสร้างลายบนเคร่ืองปั้นดนิ เผาเกาะเกร็ด จังหวดั นนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

รปู แบบ กำรจัดวำงโครงสร้ำงลำย ลำยประกอบ
ลำยหลัก
ทรงกน้ กลมคอสูง

-ส่วนฝาล่าง ส่วนตัวหม้อน้า และส่วนเชิง -ส่วนยอดฝา ใช้การฉลโุ ปรง่ ให้เข้ากับส่วน

ฐาน ใช้ลายเครอื เถา เชงิ ฐาน และลายขดี คล้ายกลบี บัว

-ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายขีดแบ่งช่อง และ

เสน้ ลวด วางสลบั ขัน้ กบั ลายหลัก

ทรงก้นกลมคอสูง

-ส่วนตวั หม้อน้า ใชล้ ายบัวหงาย -ส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลายสายสร้อย ลาย
-ส่วนเชิงฐานใช้ลายขีดคล้ายลายบัวคว่า
ดอกไม้กลม
-ส่วนเชงิ ฐาน ใชล้ ายวงกลม
-ลายขอบของส่วนตัวหม้อน้าและส่วนเชิง
ฐาน ใชล้ ายพมู ะยม

ทรงกน้ กลมคอส้นั

-ส่วนฝา ส่วนตัวหม้อน้า และส่วนเชิงฐาน -ส่วนฝา ส่วนตัวหม้อน้าและขอบเชิงฐาน

ใชล้ ายบัวคว่ากลบี ซ้อน ใช้ลายดอกพิกุล โดยวางสลับข้ันกับลาย

หลัก

38

ตำรำงท่ี 4.4(ต่อ) การจัดวางโครงสร้างลายบนเคร่ืองป้นั ดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ประเภทสวยงาม

รปู แบบ กำรจดั วำงโครงสรำ้ งลำย ลำยประกอบ
ลำยหลกั
ทรงฟกั ทองคอส้นั

-สว่ นฝาและสว่ นตัวหมอ้ น้า ใชล้ ายขีดเป็นพู -ส่วนฝาและส่วนตัวหม้อน้า ใช้ลาย
ฟักทอง
สายสร้อย ลายกลีบบัว วางสลับกับลาย

หลัก

ทรงฟักทองคอสงู

-ส่วนฝาล่าง สว่ นตวั หม้อนา้ บรเิ วณบา่ และ -ส่วนยอดฝา ใช้ลายพวงมาลยั
สว่ นเชิงฐาน ใช้ลายบัวควา่ -ส่วนตวั หม้อนา้ บริเวณคอ ใชล้ าย
-สว่ นตัวหม้อน้าบรเิ วณคอ ใชล้ ายบวั หงาย สายสร้อยวางข้นั กบั ลายหลัก
และพูฟกั ทอง -ลายขอบของส่วนฝาและส่วนเชงิ ฐาน ใช้
ลายพวงมาลยั

ทรงกระบอก

-สว่ นตวั หมอ้ นา้ ใช้ลายบวั ควา่ และบวั หงาย -ส่วนตวั หมอ้ น้า ใช้ลายเสน้ ลวด

4.1.3 กำรจัดสัดสว่ นลวดลำย
การจัดสัดส่วนลวดลายเครื่องปั้นดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ประเภทเครื่องใช้ พบว่า ส่วนตัว
โอง่ วางลวดลายจากขอบถึงบ่าประมาณ 1 ใน 5 ของตัวโอ่ง จากฐานข้ึนมาช่วงลาตัวประมาณ 1 ใน 5 ของตัว
โอง่ เวน้ ว่างส่วนขอบ เว้นว่างจากใตบ้ า่ ถงึ ฐาน และเว้นว่างช่วงกลางลาตัว ประมาณ 3 ใน 5 ของตัวโอ่ง ส่วน
ฝาวางลวดลายประมาณ 1 ใน 2 ของตัวฝา วางลวดลายเฉพาะขอบจุกฝาโอ่ง และเว้นว่างที่จุกฝาโอ่ง ดังตาราง
ท่ี 4.6 ประเภทสวยงาม พบว่า สว่ นตัวหมอ้ นา้ วางลวดลายจากขอบถงึ บ่า จากฐานข้ึนมาถึงช่วงเอว ประมาณ
1 ใน 4 หรอื 1 ใน 5 ของตัวหม้อนา้ จากใต้ขอบจนถงึ ลาตวั ประมาณ 1 ใน 4 ของตัวหม้อน้า จากใต้ขอบจนถึง
คอ จากใตค้ อจนถึงกลางลาตัวประมาณ 2 ใน 3 ของตัวหม้อน้า จากขอบจนถึงกลางลาตัวประมาณ 2 ใน 3

39

ของตวั หมอ้ นา้ กลางลาตัว ประมาณ 1 ใน 3 ของหม้อน้า หรือวางลวดลายเต็มพื้นท่ีของตัวหม้อน้า เว้น
วา่ งส่วนคอ เว้นวา่ งส่วนขอบ เว้นว่างช่วงกลางลาตัว เว้นว่างจากบ่าจนถึงฐาน เว้นว่างช่วงกลางลาตัวจนถึง

ฐาน สว่ นฝาหม้อน้าวางลวดลายเตม็ พน้ื ที่ วางลวดลายชว่ งช้นั ของยอดฝา วางลวดลายส่วนปลายยอดของฝา
วางลวดลายขอบฝา เว้นวา่ งสว่ นยอดฝา เว้นว่างส่วนปลายของยอดฝา ส่วนฐานวางลวดลายเตม็ พื้นท่ี เว้นว่าง

สว่ นขอบ เวน้ วา่ งจากใต้ขอบจนถึงกลางลาตัวประมาณ 1 ใน 3 ของสว่ นฐาน หรือเวน้ ว่างท้ังหมดของส่วนฐาน
ดังตารางท่ี 4.7

ตำรำงท่ี 4.5 การจดั สัดส่วนลายบนเครอ่ื งป้ันดนิ เผาเกาะเกรด็ จงั หวัดนนทบรุ ี ประเภทเครือ่ งใช้

รูปแบบ กำรจัดสัดส่วนลวดลำย

โอ่งสลัก(มีฝา) -ส่วนฝามลี วดลายเต็มพน้ื ที่ประมาณ 1 ใน 2 ของตวั ฝา
-ส่วนตัวโอ่งมีลวดลายจากขอบจนถึงบ่า และจากฐานขึ้นมาช่วง
เอวประมาณ 1 ใน 5 ของตัวโอ่ง โดยเว้นว่างช่วงกลางลาตัวของ
โอง่ น้า

-สว่ นฝามลี วดลายเต็มพ้นื ท่ีประมาณ 1 ใน 2 ของตัวฝา และเวน้
วา่ งลวดลายทีจ่ กุ ฝาโอ่ง
-ส่วนตัวโอง่ มีลวดลายจากขอบจนถึงบ่า โดยเวน้ ว่างจากใตข้ อบบ่า
จนถึงฐานโอ่ง

โอง่ สลัก -ส่วนขอบจนถึงบ่าของตัวโอ่งลวดลายเตม็ พน้ื ท่ี
-ส่วนตวั โอ่งมลี วดลายจากขอบจนถึงบา่ โดยเว้นว่างจากใตข้ อบบา่
จนถงึ ฐานโอ่ง

-สว่ นขอบของตวั โอง่ ไมม่ ลี วดลาย
-สว่ นตวั โอง่ มีลวดลายจากขอบจนถงึ บา่ โดยเว้นว่างจากใต้ขอบบ่า
จนถึงฐานโอ่ง

ตำรำงท่ี 4.6 การจดั สัดสว่ นลายบนเครื่องป้ันดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวดั นนทบุรี ประเภทสวยงาม

รูปแบบ กำรจดั สดั ส่วนลวดลำย

ทรงโอ่งสลกั ทรงสูงเอวคอด -สว่ นฝาลวดลายเต็มพ้ืนท่ี โดยเว้นว่างส่วนปลายยอดแหลมและ
ขอบของฝา
-ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายจากใต้ขอบจนถึงบ่า และจากฐานขึ้น
มาถึงช่วงเอว ประมาณ 1 ใน 4 ของตัวหม้อน้า โดยเว้นว่างช่วง
กลางลาตวั ของหม้อนา้
-ส่วนฐานลวดลายเตม็ พนื้ ที่

40

ตำรำงท่ี 4.6(ต่อ) การจดั สัดสว่ นลายบนเคร่อื งป้นั ดินเผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบุรี ประเภทสวยงาม

รูปแบบ กำรจัดสัดส่วนลวดลำย

ทรงโอ่งสลักทรงสงู เอวคอด(ตอ่ ) -สว่ นฝาลวดลายเตม็ พน้ื ที่ โดยเว้นว่างส่วนปลายยอดแหลมและ
ขอบของฝา
-สว่ นตวั หม้อนา้ และสว่ นฐานลวดลายเต็มพื้นท่ี

ทรงขวดโหล -สว่ นขอบเว้นว่างลวดลาย
ทรงโอง่ สลักเอวใหญ่ -ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายจากใต้ขอบจนถึงบ่า และจากฐานขึ้น
มาถึงช่วงเอว ประมาณ 1 ใน 4 ของตัวหม้อน้า โดยเว้นว่างช่วง
กลางลาตวั ของหม้อนา้
-สว่ นฐานลวดลายเต็มพื้นที่

-ส่วนตัวหมอ้ นา้ มลี วดลายจากปากจนถึงบ่า และจากฐานขึ้นมาถึง
ช่วงเอว ประมาณ 1 ใน 4 ของตัวหม้อน้า โดยเว้นว่างช่วงกลาง
ลาตัวของหมอ้ นา้
-ส่วนฐานลวดลายเตม็ พนื้ ท่ี

-ส่วนฝาลวดลายเตม็ พน้ื ที่ โดยเวน้ ว่างส่วนปลายยอดแหลมของฝา
-สว่ นตัวหม้อนา้ มีลวดลายเตม็ พืน้ ที่ โดยเวน้ วา่ งช่วงคอของหม้อนา้
-สว่ นฐานลวดลายเตม็ พืน้ ท่ี

-ส่วนฝาลวดลายเต็มพ้ืนท่ี โดยเว้นวา่ งส่วนปลายยอดแหลมของฝา
-สว่ นตวั หม้อนา้ มีลวดลายจากขอบจนถึงบ่า โดยเวน้ ว่างจากใต้ขอบ
บา่ จนถงึ ฐานหมอ้ นา้
-สว่ นฐานลวดลายเตม็ พืน้ ท่ี

41

ตำรำงท่ี 4.6(ตอ่ ) การจัดสัดสว่ นลายบนเครือ่ งปัน้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวดั นนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

รปู แบบ กำรจัดสดั ส่วนลวดลำย

ทรงโอ่งสลักเอวใหญ่(ต่อ) -ส่วนฝาลวดลายเต็มพน้ื ที่ โดยเวน้ วา่ งสว่ นยอดของฝา
-สว่ นตัวหม้อนา้ มลี วดลายจากคอจนถงึ บา่ โดยเว้นวา่ งส่วนขอบ
และจากใตข้ อบบา่ จนถึงฐานหมอ้ นา้
-ส่วนฐานเว้นว่าง

-สว่ นฝาลวดลายเต็มพนื้ ที่ โดยเวน้ ว่างสว่ นปลายยอดแหลมของฝา
-สว่ นตัวหม้อน้ามีลวดลายจากใต้ขอบจนถึงลาตัวประมาณ 1 ใน 4
ของตัวหมอ้ น้า และจากฐานข้ึนมาช่วงเอว ประมาณ 1 ใน 5 ของ
ตัวหม้อน้า โดยเว้นว่างช่วงกลางลาตัวประมาณ 3 ใน 5 ของหม้อ
น้า
-ส่วนฐานลวดลายเต็มพืน้ ที่

ทรงโกศ -ส่วนฝาลวดลายเต็มพืน้ ที่ โดยเวน้ ว่างส่วนปลายยอดแหลมของฝา
-ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายจากฐานข้ึนมาช่วงเอว ประมาณ 1 ใน 5
ของตวั หมอ้ นา้ โดยเวน้ วา่ งจนถงึ สว่ นปากขงหม้อนา้
-สว่ นฐานลวดลายเตม็ พื้นท่ี

ทรงก้นกลมคอสงู -สว่ นฝาลวดลายเต็มพ้นื ท่ี โดยเวน้ วา่ งส่วนยอดของฝา
-ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายจากใต้ขอบจนถึงคอ จากใต้คอจนถึง
กลางลาตัวประมาณ 2 ใน 3 ของตัวหม้อน้า โดยเว้นว่างช่วง
กลางลาตวั จนถึงฐานหม้อนา้
-สว่ นฐานลวดลายเตม็ พ้นื ที่ โดยเวน้ ว่างส่วนขอบ

-สว่ นฝาลวดลายเต็มพ้นื ท่ี โดยเว้นวา่ งส่วนยอดของฝา
-ส่วนตัวหมอ้ น้ามีลวดลายท่ขี อบจน และจากใต้คอจนถึงกลางลาตัว
ประมาณ 1 ใน 3 ของตัวหม้อน้า โดยเว้นว่างช่วงคอและช่วง
กลางลาตวั จนถงึ ฐานหมอ้ นา้
-ส่วนฐานลวดลายเต็มพนื้ ท่ี

42

ตำรำงท่ี 4.6(ตอ่ ) การจดั สัดสว่ นลายบนเคร่อื งปนั้ ดนิ เผาเกาะเกร็ด จงั หวัดนนทบุรี ประเภทสวยงาม

รูปแบบ กำรจดั สัดส่วนลวดลำย

ทรงกน้ กลมคอสูง(ต่อ) -ส่วนฝาลวดลายเตม็ พ้ืนท่ี โดยเวน้ วา่ งสว่ นยอดของฝา
-ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายเต็มพ้ืนที่จากขอบจนถึงกลางลาตัว
ประมาณ 2 ใน 3 ของตัวหม้อน้า โดยเว้นว่างช่วงกลางลาตัว
จนถงึ ฐานหม้อน้า
-สว่ นฐานลวดลายเตม็ พ้ืนท่ี

-ส่วนฝาลวดลายเต็มพน้ื ที่ โดยเว้นวา่ งสว่ นช่วงชัน้ ของยอดฝา
-สว่ นตัวหม้อน้ามีลวดลายเต็มพื้นที่จากใต้คอจนถึงฐานของตัวหม้อ
นา้ โดยเวน้ วา่ งจากสว่ นขอบจนถึงคอ

-ส่วนฐานลวดลายเต็มพ้ืนท่ี โดยเว้นวา่ งส่วนขอบ

ทรงกน้ กลมคอสน้ั -ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายที่ขอบ และจากใต้คอจนถึงใต้บ่าของตัว
หมอ้ นา้ โดยเวน้ วา่ งสว่ นคอและจากใตบ้ ่าจนถึงฐานหมอ้ นา้
-ส่วนฐานเวน้ วา่ งจากใตข้ อบจนถึงกลางลาตัวประมาณ 1 ใน 3 ของ
สว่ นฐาน

-สว่ นฝาลวดลายเต็มพน้ื ท่ี โดยเวน้ ว่างสว่ นยอดของฝา
-ส่วนตวั หม้อน้ามีลวดลายกลางลาตัว ประมาณ 1 ใน 3 ของหม้อน้า
-ส่วนฐานลวดลายเต็มพน้ื ท่ี โดยเว้นว่างส่วนขอบ

ทรงฟักทองคอส้ัน -ส่วนฝาลวดลายเต็มพืน้ ท่ี โดยเว้นว่างส่วนปลายยอดแหลมของฝา
ทรงฟกั ทองคอสูง -ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายเต็มพื้นที่ ซ่ึงพูนูนของรูปทรงจัดว่าเป็น
ลวดลายดว้ ยเช่นกนั โดยเวน้ วา่ งชว่ งคอของหม้อน้า
-สว่ นฐานเว้นว่าง

-สว่ นฝาลวดลายเตม็ พื้นที่ โดยเว้นวา่ งส่วนปลายยอดแหลมของฝา
-ส่วนตัวหม้อน้ามีลวดลายเต็มพ้ืนท่ี ซ่ึงพูนูนของรูปทรงจัดว่าเป็น
ลวดลายดว้ ยเชน่ กนั
-ส่วนฐานเว้นวา่ งขอบช่วงบน

43

ตำรำงท่ี 4.6(ต่อ) การจดั สดั ส่วนลายบนเครอื่ งปนั้ ดนิ เผาเกาะเกรด็ จังหวดั นนทบรุ ี ประเภทสวยงาม

รปู แบบ กำรจดั สดั ส่วนลวดลำย

ทรงกระบอก -ส่วนตัวหม้อน้าลวดลายส่วนบนและส่วนท้าย เว้นว่างช่วงกลาง
ลาตวั ประมาณ 1 ใน 3 ของหม้อนา้

4.2 ผลกำรวิเครำะหว์ เิ ครำะห์เทคนิคและกรรมวธิ กี ำรตกแตง่ ลวดลำยบนเครื่องป้ันดนิ เผำเกำะเกร็ด

จงั หวัดนนทบุรี
จากการศึกษาลวดลายท่ปี รากฏบนเคร่อื งป้นั ดินเผาเกาะเกรด็ จงั หวดั นนทบรุ ี พบว่า สามารถแบ่ง

ตามลกั ษณะเทคนิควธิ ีการสร้างลาย ไดแ้ ก่ การแกะสลกั การขดี ขูดลาย ประทับลายหรอื การกดลาย การ
แปะตดิ ลาย การฉลุ การทาเสน้ ลวด และการป้นั ซง่ึ มเี ทคนคิ วธิ ี ดงั น้ี

วิธีการแกะสลกั พบว่า เกดิ จากการขุด การตัดเนอื้ ดนิ ออกให้ผวิ มคี วามลึกตามต้องการ โดยการใช้

อุปกรณ์ เช่น มีด ไม้ เหล็ก หรอื อปุ กรณ์ตา่ งๆท่ีสามารถตัดเนอ้ื ดนิ ออกได้ ดงั ภาพท่ี 4.7
วิธีการขดี ขดู ลาย พบว่า เกดิ จากการรา่ งลาย การแบ่งพ้นื ทล่ี าย โดยการใช้อุปกรณ์ เช่น มดี ไม้

เหล็ก ดงั ภาพท่ี 4.8
วธิ ีการประทบั ลายหรอื กดลาย พบว่า เกดิ จากการนาวัตถุที่เปน็ ต้นลาย เช่น แมพ่ มิ พ์ หรืออุปกรณ์

ตา่ งๆ มาประทับหรอื กดบนผวิ ดนิ จนจมแลว้ เกดิ เป็นมิตลิ ายนน้ั ๆ ดงั ภาพท่ี 4.9

วธิ ีการแปะติดลาย พบวา่ เกิดจากการนาลายจากแม่พมิ พ์ เชน่ แม่พมิ พ์จากหนามทองหลางป่า หรอื
จากการปัน้ ให้มมี ติ ิแล้วนาลายเหลานัน้ มาติดที่เครื่องปัน้ ดังภาพที่ 4.10

วธิ ีการฉลุ พบวา่ เกิดจากการควา้ นเนื้อดนิ ในส่วนท่ไี มต่ ้องการออก เพ่อื ใหเ้ นื้อดินทะลุขาดเกดิ
ช่องว่างตามลวดลายทีก่ าหนด ดงั ภาพที่ 4.11

วิธีการทาเสน้ ลวด พบว่า เกดิ จากการทาให้เน้อื ดินมคี วามนูนข้ึน ด้วยการรูดดินเพื่อใหเ้ กิดมติ ิโคง้ มน

ดงั ภาพท่ี 4.12
วธิ ีการป้ัน พบวา่ เกิดจากการปั้นใหม้ ีมติ นิ นู สูง แลว้ นาลายเหลานั้นมาตดิ ทเี่ ครือ่ งปนั้ เช่น การปน้ั

หนา้ สงิ ห์ การป้นั พขู องทรงฟกั ทอง ดังภาพท่ี 4.13
จากการศึกษาเทคนิควิธีการท่ีปรากฏบนเครื่องป้ันดนิ เผาเกาะเกรด็ แต่ละประเภท พบว่า ประเภท

เคร่อื งใช้ ใช้เทคนคิ วิธกี ารการแกะสลกั การขีดขูดลาย การกดลาย และการแปะติดลาย ดงั ตารางท่ี 4.8

ประเภทสวยงาม ใช้เทคนิควิธีการการแกะสลัก การขีดขดู ลาย การกดลาย การแปะติดลาย การฉลุ การทา
เสน้ ลวด และการป้นั ดังตารางท่ี 4.9