๑ศตวรรษ รัตตัญญู บูชาคุณ อุบาสิกา สุดจิตต์ บุณยโสภณ

95 ว่่า “ถ้้าหากท่่านไปด้้วยความราบรื่่�น โยมน้้าก็็ไม่่ว่่าอะไร แต่่นี่่�ท่่านไปด้้วยความไม่่สบายใจ โยมน้้าก็็อดที่่�จะเป็็นห่่วงและสงสารไม่่ได้้” ตอนนี้้�สาระนาน ๆ จะพููดออกมาสัักครั้้�งหนึ่่�ง ปล่่อยให้้พระเพื่่�อนเป็็นองค์์สนทนา กัับคุุณโยมลิินนา และในขณะเดีียวกััน สาระได้้ขอให้้คุุณโยมลิินนาโทรศััพท์์ไปถึึงคุุณแม่่ จิิตตะด้้วย ซึ่่�งคุุณโยมลิินนาก็็ได้้ให้้สาระเป็็นผู้้ติิดต่่อเอง เวลาผ่่านไปประมาณ ๑ ชั่่�วโมง เศษ ข้้าพเจ้้าก็็ได้้เห็็นคุุณแม่่จิิตตะเดิินขึ้้�นไปบนบ้้านด้้วยใบหน้้าแสดงท่่าทีีที่่�พยายามจะให้้ เป็็นปกติิไว้้อย่่างเต็็มความสามารถ หลัังจากคุุณแม่่จิิตตะได้้กราบไหว้้พระตามธรรมเนีียม และทัักทายปราศรััยเสร็็จแล้้ว จึึงรีีบถามคุุณโยมลิินนาว่่า “เกิิดเรื่่�องอะไรขึ้้�น! ลิินนา?” โยมลิินนา: ให้้ท่่านสาระพููดให้้ฟัังดีีกว่่า จะได้้ละเอีียด คุุณแม่่จิิตตะจึึงหัันไปทางสาระ แล้้วถามว่่า “มีีอะไรลููกพระ เล่่ารายละเอีียดให้้ โยมแม่่ฟัังหน่่อยซิิ” สาระนิ่่�งเงีียบอยู่่เป็็นเวลานาน จึึงทำให้้คุุณแม่่จิิตตะพอจะเดาเรื่่�องได้้ว่่าคงจะเป็็น เรื่่�องที่่�ไม่่เป็็นมงคลแน่่ มาถึึงตอนนี้้�คุุณโยมลิินนานััยน์์ตาแดงกล่่ำ พููดออกมาคำสองคำว่่า “ท่่านจะจากพวกเราไปเสีียแล้้ว พี่่�จิิตต์์” เมื่่�อคุุณแม่่จิิตตะได้้ฟัังเช่่นนั้ ้� นก็็สุุดที่่�จะกลั้ ้�นน้้ำตาไว้้ได้้ จึึงได้้ปล่่อยให้้ไหลออกมา พร้้อมกัับความสะอื้้�น สาระได้้พููดปลอบใจโยมแม่่ว่่า “โยมแม่่จงพยายามทำใจให้้สบาย อย่่าคิิดอะไรมาก ทุุกสิ่่�งย่่อมเป็็นของไม่่เที่่�ยงแท้้แน่่นอน การอยู่่ร่่วมกัันย่่อมมีีการจาก กัันเป็็นธรรมดา แม้้ว่่าอาตมาจะยัังไม่่อยากจะจากโยมแม่่ไป แต่่เมื่่�อถึึงคราวจำเป็็นที่่�จะ ต้้องจาก ก็็ไม่่รู้้จะทำอย่่างไรได้้ ขอให้้โยมแม่่พยายามข่่มใจ อย่่าให้้ความโศกเศร้้าเสีียใจ พิิไรรำพัันครอบงำจิิตใจมากนััก จงหมั่่�นระลึึกนึึกถึึงคำสอนของพระพุุทธองค์์อยู่่เสมอว่่า ‘ที่่�ไหนมีีรััก ที่่�นั่่�นมีีทุุกข์์ รัักมากก็็ทุุกข์์มาก’ ขอให้้โยมแม่่พยายามทำใจให้้สบาย” หลัังจากนั้ ้� น สาระได้้เล่่าเรื่่�องต่่าง ๆ ซึ่่�งเป็็นเหตุุให้้เขาจำเป็็นต้้องไปหลายอย่่าง หลายประการ ซึ่่�งมัันเกี่่�ยวข้้องกัับคุุณแม่่จิิตตะและคุุณโยมลิินนาด้้วย ซึ่่�งก็็ยิ่่�งเพิ่่�มความ โทมนััสให้้แก่่คุุณแม่่จิิตตะมากขึ้้�น น้้ำตาของคุุณแม่่จิิตตะได้้ไหลออกมาดุุจสายธาร ซึ่่�งเป็็น ภาพที่่�บาดใจข้้าพเจ้้าเป็็นอย่่างยิ่่�ง ข้้าพเจ้้าเกืือบจะกลั้ ้�นน้้ำตาไว้้ไม่่ได้้หลายครั้้�ง เมื่่�อได้้รู้้ เรื่่�องต่่าง ๆ โดยตลอด ความสงสารและเห็็นใจสาระและคุุณแม่่จิิตตะได้้แล่่นเข้้าสู่่ส่่วนลึึก ของหััวใจข้้าพเจ้้าจนแน่่นไปหมด มองดููบรรยากาศรอบ ๆ ในขณะนั้ ้�นมีีแต่่ความเศร้้าซึึม และเงีียบ ไม่่มีีใครพููดอะไร คงได้้ยิินแต่่เสีียงสะอื้้�นของคุุณแม่่จิิตตะ ดัังออกมาเป็็นระยะ ๆ ซึ่่�งก็็ทำให้้คุุณโยมลิินนาพลอยน้้ำตาไหลไปด้้วย ในความรู้้สึึกคงจะเป็็นห่่วงพระลููกชายซึ่่�ง

96 อยู่่ ๆ ก็็จะมาจากไปเสีียแล้้ว อัันความรัักของแม่่นั้ ้� นเป็็นความรัักอัันแสนจะบริิสุุทธิ์์� ไม่่มีีอะไรจะเปรีียบปานได้้ แม่่ยอมพลีีทุุกสิ่่�งทุุกอย่่างเพื่่�อลููก แม้้ว่่าตััวจะทุุกข์์ยากลำบากสัักปานใด แต่่ถ้้าความยาก ลำบากนั้ ้� นจะนำมาซึ่่�งความสุุขของลููก แม่่ก็็ยอมได้้ทุุกอย่่าง แม่่ลำบาก ตรากตรำ ทุุกค่่ำเช้้า หนัักก็็เอา เบาก็็สู้้ ไม่่รู้้หนีี แม่่เหน็็ดเหนื่่�อย เมื่่�อยล้้า ทั้้�งตาปีี แม่่ยอมพลีี ชีีวิิต อีีกจิิตใจ ก็็เพื่่�อลููก ผููกพััน กระสัันรััก แม้้ดวงตา ก็็จััก ควัักให้้ได้้ ยามลููกโศก แม่่เล่่า ยิ่่�งเศร้้าใจ ทั่่�วแดนไตร ไม่่มีี ใครดีีเกิิน คำกลอนนี้้�ได้้ปรากฏออกมาจากความทรงจำของข้้าพเจ้้าอย่่างรวดเร็็ว ซึ่่�งทำให้้ ข้้าพเจ้้าหวนระลึึกนึึกถึึงอดีีต สมััยข้้าพเจ้้ายัังเป็็นเด็็กหนุ่่ม ครั้้�งหนึ่่�งแม่่ได้้มอบงานให้้ข้้าพเจ้้าทำ แต่่ข้้าพเจ้้าไปเที่่�ยวกัับเพื่่�อนเสีียจนเพลิิน เลยลืืมงานที่่�แม่่มอบให้้ ข้้าพเจ้้าเที่่�ยวเพลิินเสีียจนเย็็นจึึงได้้กลัับบ้้านด้้วยความอ่่อนเพลีีย และหิิวโหย ในขณะเดีียวกัันก็็นึึกถึึงงานที่่�แม่่มอบให้้ด้้วยความตกใจกลััวแม่่จะด่่า จึึงตั้้�งใจ ไว้้ว่่าเมื่่�อทานข้้าวทานปลาเสร็็จจะรีีบทำ... แต่่พอข้้าพเจ้้าก้้าวขาขึ้้�นบัันไดยัังไม่่ทัันจะพ้้น ขั้ ้� นสุุดท้้ายดีีข้้าพเจ้้ารู้้สึึกตกใจเมื่่�อได้้ยิินเสีียงแม่่ตวาดออกมาอย่่างแรง ข้้าพเจ้้ามองซ้้าย แลขวานึึกว่่าจะมีีใครอยู่่ในที่่�นั้ ้� นที่่�ทำให้้แม่่โกรธ แต่่ก็็ไม่่มีีใคร จึึงได้้รู้้ว่่าแม่่กำลัังด่่าข้้าพเจ้้า นั่่น�เอง พอจัับใจความได้ปร้ ะโยคหนึ่่�งว่่า “มัันเอาแต่่เที่่ยว�เตร่่เฮฮา ไม่่สนใจเอาใจใส่่ในการ งานที่่พ่�่อแม่่มอบให้้” ข้้าพเจ้้ายืนืตกตะลึึง แม่่เห็น็ ได้ทีีก็้ ็โหมด่่าข้้าพเจ้้าหนััก จนข้้าพเจ้้าลืืม นึึกถึึงความรัักที่่�แม่่เคยให้้เกืือบจะหมด ในขณะนั้ ้� นความเหนื่่�อยหายไป ความหิิวหายไป ความไม่่พอใจและความโกรธเข้้ามาแทนที่่� เมื่่�อความโกรธเข้้าครอบงำจึึงทำให้้ข้้าพเจ้้าพููด โต้้ตอบแม่ออ่ กไปประโยคหนึ่่�งว่่า “แม่ก็่ดี็ีแต่บ่่ ่นนั่่�นแหละ” หลัังจากนั้น ้� เสีียงแม่่ได้ค่้อ่ยเบา ลงและเงีียบหายไปในที่่�สุุด ข้้าพเจ้้าไม่่ได้้สนใจว่่าแม่่กำลัังทำอะไร ข้้าพเจ้้ารีีบเข้้าไปในห้้อง รวบรวมเสื้้�อผ้้าที่่� ค่่อนข้้างเก่่าใส่่ลงในกระเป๋๋าไม่่ค่่อยจะใหม่่ ภายในใจก็็นึึกไปด้้วยว่่าเราไม่่อยู่่อีีกต่่อไปแล้้ว ไปตายเอาดาบหน้้าดีีกว่่า แต่่ใจหนึ่่�งก็็แย้้งขึ้้�นมาว่่าแล้้วเราจะไปยัังไง สตางค์์สัักแดงก็็ไม่่มีี

97 และก็็ไม่รู้้จ่ ะไปพึ่่�งใครที่่�ไหน แต่ก็่ช่็ ่างเถอะ ในเมื่่อ�แม่่ไม่รัั่กเราแล้้ว มัันจะเป็็นหมาข้้างถนน จนเป็็นขอทานก็็ให้้มัันรู้้ไปซิิ เสร็็จแล้้วข้้าพเจ้้าก็็หิ้้�วกระเป๋๋าอัันเก่่ากึึก ค่่อย ๆ เดิินออกมา จากห้้องด้้วยความเศร้้าซึึม ในขณะเดีียวกัันก็็พลัันนึึกถึึงผู้้เป็็นแม่่ และนึึกสั่่�งเสีียเพีียงในใจ ว่่า “แม่่จ๋๋า...วัันนี้้�ลููกจำใจต้้องขอลาแม่่ไปก่่อนแล้้วนะ ทั้้�ง ๆ ที่่�รัักและอาลััยแม่่เป็็นที่่�สุุด แต่่ในเมื่่�อแม่่ไม่่รัักลููกแล้้ว ลููกก็็ต้้องขอลาแม่่ไปตามยถากรรม” ในขณะที่่�ข้้าพเจ้้ากำลัังออกมาจากห้้องและนึึกสั่่�งเสีียแม่่แต่่เพีียงในใจอยู่่นั้้� น ทัันใด...ข้้าพเจ้้าก็็ตกตะลึึงเมื่่�อร่่างหนึ่่�งโผเข้้ามากอดข้้าพเจ้้าไว้้แน่่น พร้้อมกัับเอามืือลููบ ศีีรษะของข้้าพเจ้้าไปมาเหมืือนดัังคราที่่�ยัังเป็็นเด็็กไม่่มีีผิิด แม่่ได้้ถามข้้าพเจ้้าว่่า “จะหนีี แม่่ไปไหนลููก ลููกไม่่รัักแม่่แล้้วหรืือ” ข้้าพเจ้้าไม่่นึึกว่่าจะได้้ยิินคำเช่่นนี้้�จากแม่่ นััยน์์ตา ของข้้าพเจ้้าจ้้องมองไปยัังดวงตาของแม่่ทั้้�งคู่่ โดยไม่่ได้้พููดว่่ากระไร น้้ำตาแม่่เริ่่�มคลอและ ในที่่�สุุดก็็ไหลอาบลงมาบนแก้้มแม่่ทั้้�งสองข้้าง แม่่ขยัับแก้้มมาประชิิดกัับแก้้มของข้้าพเจ้้า มืืออีีกข้้างหนึ่่�งก็็ลููบศีีรษะของข้้าพเจ้้าไปมา พร้้อมกัับเปล่่งวาจาอัันไพเราะจัับใจออกมา ปะปนกัับเสีียงสะอื้้�นว่่า:- “ลููกโกรธแม่่หรืือลููก แม่่ต้้องขออภััยด้้วยที่่�ทำให้้ลููกไม่่สบายใจ ความจริิงแม่่รัักลููก มาก แม่่เตรีียมจััดอาหารไว้้ให้้ลููกแล้้ว กลััวลููกจะหิิว ไปอาบน้้ำอาบท่่าก่่อนซิิลููก แล้้วค่่อย มาทานข้้าวกัับแม่่นะลููกนะ” เมื่่�อได้้ยิินน้้ำคำของแม่่เช่่นนั้ ้� น ข้้าพเจ้้าก็็ไม่่สามารถที่่�จะกลั้ ้�นน้้ำตาไว้้ได้้ น้้ำตาของ ข้้าพเจ้้าได้้ไหลลงมาผสมผสานกัับน้้ำตาของแม่่เป็็นอัันหนึ่่�งอัันเดีียวกััน แม่่คงจะเข้้าใจดีีว่่า ในตอนนั้ ้� นข้้าพเจ้้ามีีความรู้้สึึกอย่่างไร แม่่ได้้หอมแก้้มข้้าพเจ้้าอีีกครั้้�งก่่อนที่่�จะพููดย้้ำอีีก ว่่า “ไปอาบน้้ำเถอะลููก เดี๋๋�ยวแม่่จะเอากระเป๋๋าไปเก็็บให้้ อาบน้้ำเสร็็จมาทานข้้าวกัับแม่่ นะลููกนะ” น้้ำใจแม่่ สะอาดแท้้กว่่าทุุกสิ่่�ง น้้ำใจแม่่ รัักลููกจริิง กว่่าสิ่่�งไหน น้้ำใจแม่่ รัักลููกเกิิน กว่่าสิ่่�งใด ทั่่�วแดนไตร หาน้้ำใจ ใครจะปาน ตั้้�งแต่วัันนั้ ่น ้� เป็็นต้น้มา ข้้าพเจ้้ารู้้สึึกซาบซึ้้�งในพระคุุณของแม่่เป็็นอย่่างมาก เพิ่่�งจะ รู้้ว่่าที่่�แม่่ดุุแม่่ด่่าหรืืออาจจะตีีบ้้างในบางครั้้�งบางคราว ทั้้�งนี้้�ด้้วยความรััก บางครั้้�งแม่่ต้้อง ฝืืนทำไปด้้วยน้้ำตา ด้้วยปรารถนาอยากจะให้้ลููกเป็็นคนดีี แม่่ไม่่เคยโกรธหรืือเกลีียดลููก แม้้ลููกจะชั่่�วช้้าสัักปานใดก็็ตาม ภาพเหล่่านี้้�มีีหลวงพ่่อเจ้้าคุุณรููปหนึ่่�งท่่านนำมาเล่่าให้้ฟััง

98 บ่่อย ๆ ท่่านบอกว่่า บรรดาแม่่ทั้้�งหลายพากัันหิ้้�วกล้้วยหิ้้�วขนมอะไรต่่อมิิอะไรเยอะแยะไป ที่่�เรืือนจำ ถามว่่ามาทำอะไรกัันล่่ะโยมเยอะแยะ ตอบว่่ามาเยี่่�ยมลููกค่่ะ ลููกเป็็นข้้าราชการ หรืือว่่ามาทำงานอะไรที่่�นี่่� เปล่่าค่่ะ! เป็็นนัักโทษ...! เราจะเห็็นได้้ว่่า น้้ำใจของแม่่นั้ ้�นประเสริิฐแท้้ขนาดไหน แม่่ยอมได้้ทุุกอย่่างแม้้จะ ถููกเขาตราหน้้าว่่าเป็็นมารดาของนัักโทษก็็ตาม ทั้้�งนี้้�ก็็เพราะความรัักลููก มิิฉะนั้ ้�นจึึงเป็็น สิ่่�งที่่�พวกเราทั้้�งหลายควรเทิิดทููนบููชา ไม่่ควรทำอะไรให้้เป็็นที่่�กระทบกระเทืือนใจของ แม่่ ด้้วยสิ่่�งนั้ ้� นไม่่ดีี ได้้ชื่่�อว่่าเป็็นบาป เพราะเท่่ากัับทำให้้แม่่ต้้องตกนรกทั้้�งเป็็น สำหรัับ ข้้าพเจ้้านั้ ้�นมีีความตั้้�งใจไว้้ว่่าจัักพยายามไม่่ทำสิ่่�งใดอัันจะทำให้้กระทบกระเทืือนใจแม่่เป็็น อัันขาด เว้้นไว้้แต่่ความพลั้้�งเผลอโดยมิิได้้เจตนา แต่่ถึึงกระนั้ ้� น ข้้าพเจ้้าก็็จะต้้องรีีบขอขมา โทษทัันทีีที่่�นึึกได้้ อัันนี้้�เป็็นมโนปณิิธานที่่�ข้้าพเจ้้าได้้ตั้้�งไว้้หลัังจากได้้ซาบซึ้้�งในน้้ำใจของแม่่ ตั้้�งแต่่วัันนั้้� นเป็็นต้้นมา ยิ่่�งได้้มาเห็็นภาพของคุุณแม่่จิิตตะและสาระ ยิ่่�งทำให้้ข้้าพเจ้้าเกิิดความรัักแม่่มาก ขึ้้�นเป็็นทวีีคููณ ข้้าพเจ้้านิ่่�งเงีียบไปกัับสาระด้้วย เพราะไม่่สามารถจะพููดอะไรออกมาได้้ น้้ำตาของข้้าพเจ้้าคลอ ทำท่่าจะหลุุดออกมาจากเบ้้าตาเป็็นหลายครั้้�ง แต่ด้่ ้วยความพยายาม บัังคัับไว้้ มัันจึึงตกในอย่่างไม่่รู้้สึึก และด้้วยความคิิดว่่าถ้้าปล่่อยให้้มัันไหลออกมาข้้างนอก มัันจะแสดงออกซึ่่�งความอ่อน่แอมากจนเกินิไป ข้้าพเจ้้าจึึงได้พ้ยายามระงัับมัันไว้ด้้ ้วยความ ลำบากยากเย็็นยิ่่�งนััก ข้้าพเจ้้าเห็็นว่่าบรรยากาศเงีียบเหงาเศร้้าซึึมเกิินไป จึึงได้้ช่่วยปลอบ ใจและให้้คำแนะนำ จึึงทำให้้คุุณแม่่จิิตตะพอจะระงัับยัับยั้้�งความโทมนััสลงได้้บ้้าง หลัังจากละครชีีวิิดฉากหนึ่่�งได้้จบลงด้้วยเวลามาบัังคัับ ข้้าพเจ้้าและเพื่่�อนอีีกองค์์ ก็็ได้้เตืือนสาระเพื่่�อร่่ำลาโยมทั้้�งสองเพราะเวลาเย็็นมากแล้้ว แต่่สาระก็็ไม่่ได้้ร่่ำลาแต่่อย่่าง ใด ได้้แต่่จ้้องมองดููคุุณแม่่จิิตตะ ดวงตาของคุุณแม่่จิิตตะได้้เพ่่งมองไปยัังสาระด้้วยความ เศร้้าซึึม และไม่่ยอมพููดอะไรเช่่นกััน ข้้าพเจ้้ารู้้ดีีว่่าจิิตใจของแม่่และลููกนั้ ้� นย่่อมเข้้าใจความ หมายกัันได้้ดีีโดยไม่่ต้้องเป็็นภาษาพููดก็็ได้้ หากจะให้้ข้้าพเจ้้าแปลออกมาเป็็นภาษาพููด ก็็ พอจะได้้ใจความว่่า “ลููกรัักของแม่่...ตั้้�งแต่่วัันนี้้�เป็็นต้้นไป แม่่คงจะไม่่ได้้พบลููกพระอีีกเป็็น เวลานาน เสีียแรงที่่�แม่่ตั้้�งใจไว้้ว่่า ต่่อไปนี้้�จะพยายามไปอยู่่ที่่�วััดเพื่่�อปฏิิบััติิธรรมอยู่่ใกล้้ ๆ กัับพระลููกชาย หากไม่่มีีความจำเป็็นจริิง ๆ แม่่ก็็จะไม่่กลัับบ้้าน แต่่ความหวัังของแม่่ได้้มา สิ้้�นสุุดลงแล้้วในวัันนี้้� แม่่สุุดแสนที่่�จะอาลััยและเป็็นห่่วงลููกสุุดที่่�จะประมาณได้้ ต่่อนี้้�ไปลููก พระของแม่่ไม่่รู้้ว่่าจะไปอยู่่ที่่�ไหน ถึึงเวลาเจ็็บไข้้ไม่่สบายก็็คงจะไม่่ได้้เห็็นหน้้าแม่่ และใคร เล่่าจะช่่วยอุุปถััมภ์์ ดวงใจแม่่คงจะแย่่ในคราวนี้้� ขอให้้ลููกจงรัับรู้้ไว้้ด้้วยว่่า จิิตใจของแม่่นั้้�น

99 จะตามลููกไปทุุกหนทุุกแห่่ง ความทุุกข์์ของลููกนั้้�นก็็คืือความทุุกข์์ของแม่่นั่่�นเอง ขอให้้ลููก พระของโยมแม่่จงเดิินทางด้้วยความสวััสดีี แม่่อยู่่ทางนี้้�จะสวดมนต์์ภาวนาส่่งใจไปถึึงลููก ทุุก ๆ วััน” จะหารััก อื่่�นใด ในโลกนี้้� ที่่�จะมีี ความรััก อัันศัักดิ์์�สิิทธิ์์� ที่่�ชุ่่มฉ่่ำ ดื่่�มด่่ำ อมฤต เหมืือนในจิิต ของแม่่ รัักแท้้จริิง คุุณโยมทั้้�งสองได้้เดิินตามมาส่่งข้้าพเจ้้าและสาระจนถึึงที่่�รถจอดรออยู่่ ซึ่่�งเป็็น รถแท็็กซี่่�ที่่�คุุณโยมลิินนาสั่่�งให้้มารัับพวกข้้าพเจ้้า น้้ำตาของคุุณโยมทั้้�งสองได้้นองหน้้าอีีก ครั้้�งหนึ่่�ง ก่่อนที่่�รถจะพาพวกเราเคลื่่�อนตััวออกจากบ้้านคุุณโยมลิินนา เพื่่�อมุ่่งหน้้าเข้้าสู่่ กรุุงเทพฯ ภายในความรู้้สึึกนึึกถึึงคำสอนของพระพุุทธองค์์ที่่�ทรงตรััสว่่า “ความทุุกข์์ย่่อม เกิดิแต่่สิ่่�งที่่�เป็็นที่่รั�ัก รัักมากทุุกข์์มาก ความรัักและความไม่่พอใจทั้้�งหมดล้ว้นเกิดิมาแต่่ อุุปาทาน ด้้วยอำนาจยึึดถืือว่่าสิ่่�งนั้้�นเป็็นเรา สิ่่�งนั้้�นเป็็นของของเรา บััณทิิตพึึงทราบว่่า แม้้ตััวเรายัังไม่่ใช่่ของเรา แล้้วบุุตรธิิดาจะมีีมาแต่่ไหน เพิิกถอนอุุปาทานเสีียได้้ ทุุกข์์ ทั้้�งหมดย่่อมดัับไป” หลัังจากร่่ำลากัันเสร็็จแล้้ว พวกเราก็็ได้้เดิินทางเข้้าสู่่กรุุงเทพฯ คืืนนั้ ้� นจำได้้ว่่าพััก ที่่�วััดอิินทาราม (ธนบุุรีี) ๑ คืืน เย็็นวัันต่่อมาโยมพี่่�ของสาระซึ่่�งสมััยนั้ ้� นเป็็นอาจารย์์สอน อยู่่ที่่�สวนสุุนัันทา เมื่่�อได้้ทราบว่่าข้้าพเจ้้าและสาระจะลงไปใต้้ก็็ได้้จััดแจงซื้้�อตั๋๋�วรถไฟให้้ เป็็นที่่�เรีียบร้้อย และในเย็็นวัันนั้้� นคุุณแม่่จิิตตะ พี่ ่� สาว และน้้องสาวของสาระที่่�ทำงานอยู่่ที่่� ธนาคารกรุุงเทพ สาขาสีีลม ก็็อุุตส่่าห์์ตามไปส่่งที่่�สถานีีด้้วยและอำนวยความสะดวกให้้ทุุก อย่่าง ข้้าพเจ้้าก็็พึ่่�งได้้ไปรถนอนกัับเขาครั้้�งนี้้�เป็็นครั้้�งแรก ก็็ทำให้้ได้้ความรู้้อะไรบางอย่่าง ขึ้้�นมาบ้้างเหมืือนกััน มัันสะดวกสบายจริิงสำหรัับโยม แต่่ถ้้าเป็็นพระเณรถ้้าไปแต่่ลำพััง องค์์เดีียวก็็รู้้สึึกว่่าจะไม่่เหมาะเท่่าไหร่่นััก การเดิินทางในครั้้�งนี้้� ผิิดกัันมากกัับสมััยที่่�ข้้าพเจ้้าและสาระออกธุุดงค์์เมื่่�อครั้้�ง ก่่อนโน้้น เพราะครั้้�งนั้ ้� นเราไปกัันด้้วยความสมััครใจ ซึ่่�งก็็ได้้ประสบกัับประสบการณ์์ หลาย ๆ อย่่าง มีีทั้้�งสุุขและทุุกข์์ ทั้้�งสนุุกทั้้�งขำตามสมณะวิสััิย ข้้าพเจ้้ายัังจำได้้ครั้้�งหนึ่่�งเมื่่อ� เดิินธุุดงค์์ไปทางจัังหวััดพััทลุุง มีีเรื่่�องชวนให้้ขำอยู่่ว่่า เมื่่�อข้้าพเจ้้าและเพื่่�อนเดิินทางไปถึึง ตำบลลำปำ น้้ำในกระติิกเกิิดหมด ตั้้�งใจไว้้ว่่าเมื่่�อถึึงหมู่่บ้้านข้้างหน้้าค่่อยขออาศััยโยม แต่่ เมื่่�อไปถึึงหมู่่บ้้านก็็มีีเรื่่�องชวนให้้ขัันสิ้้�นดีีคืือมีีโยมคนหนึ่่�งแกเป็็นถึึงกำนัันอยู่่ในตลาด ไม่่

100 ไกลจากทะเลสาบสงขลานััก ที่่�ว่่าน่่าขำก็็คืือแกเป็็นคนทำเป็็นรู้้เรื่่�องพระมากเกิินไป จน เป็็นเหตุุให้้พวกข้้าพเจ้้าเกืือบจะไม่่ให้้ฉัันแม้้กระทั่่�งน้้ำเปล่่า ๆ เพราะมีีโยมคนหนึ่่�งเขามา ถามพระว่่า ผมอยากจะถวายน้้ำปานะท่่านฉัันได้้ไหมครัับ? พระยัังไม่ทัันจ ่ะตอบ กำนัันคน นั้ ้�นดัันตอบแทนพระไปเสีียก่่อนว่่า “ไม่่ได้้...พระฉัันไม่่ได้้! พระธุุดงค์์ท่่านฉัันครั้้�งเดีียวหลััง จากนั้้�นแล้้วท่่านก็็ไม่่ฉัันอะไรอีีกเลย” แหม...เล่่นเอากิิเลสพระร้้อนไปตาม ๆ กััน เพราะ กำลัังเหนื่่�อยและหิิวกระหาย แต่่เราก็็ไม่่ได้้พููดอะไร เพราะกำนัันคนนั้ ้� นแกเป็็นคนบรรยาย เสร็็จ (คนประเภทนี้้�พระองค์์ไหนอย่่าเข้้าไปใกล้้เป็็นอัันขาด เพราะถ้้าขืืนคบคนประเภทนี้้� มีีหวัังเป็็นโรคผอมเหลืืองอดตายแน่่ ๆ) แต่่ว่่าโยมคนที่่�จะถวายน้้ำปานะแกเป็็นคนฉลาด เมื่่�อได้้ยิินอีีตากำนัันพููดเช่่นนั้ ้� น แกก็็ไม่่ได้้พููดว่่ากระไรเช่่นเดีียวกัับพระ คล้้าย ๆ กัับว่่าแก รู้้ใจพระและรู้้เรื่่�องของพระได้้ดีีพอสมควร เพราะตอนเย็็นแกยัังอุุตส่่าห์์ไปหาพระในที่่�เรา ปัักกลดกััน และแกคงจะมีีความมั่่�นใจอยู่่บ้้างว่่าพระต้้องฉัันน้้ำปานะได้้ แกจึึงเอาติิดตััวไป ด้้วย แต่่เพื่่�อความมั่่�นใจ แกจึึงถามพระดููอีีกทีีถึึงตอนนี้้�ค่่อยถููกกิิเลสพระหน่่อย มัันก็็ทำให้้ข้้าพเจ้้าได้้รัับความรู้้เพิ่่�มเติิมขึ้้�นมาอีีกอย่่างว่่า คนเรา...ถ้้าหากรู้้อะไร ไม่่ตลอดจริิง ๆ แล้้วก็็ไม่่สมควรที่่�จะไปอวดรู้้ เพราะมัันจะเป็็นเหตุุนำทุุกข์์มาสู่่ตนเองและ คนอื่่�น ข้้าพเจ้้ายัังรู้้สึึกนึึกขอบคุุณโยมกำนัันคนนั้ ้�นอยู่่ที่่�ทำให้้ข้้าพเจ้้าได้้รัับความรู้้เพิ่่�มเติิม ขึ้้�นมาอีีก และเรื่่�องทำนองเดีียวกััน มีีอีีกครั้้�งหนึ่่�ง เมื่่�อข้้าพเจ้้าและสาระเดิินกลัับจากธุุดงค์์ ผ่่านมาทางจัังหวััดกาญจนบุุรีีเพื่่�อมุ่่งหน้้าไปถึึงจัังหวััดชลบุุรีี ตอนนั้ ้� นเดิินกัันทั้้�งกลาง วัันและกลางคืืน ที่่�เดิินกลางคืืนก็็เพราะว่่ากลางวัันเดิินไม่่ได้้มาก แดดร้้อนจััด มีีวัันหนึ่่�ง เดิินจากจัังหวััดสุุพรรณบุุรีีตั้้�งแต่่ฉัันเสร็็จจนกระทั่่�งบ่่ายร่่วม ๔ โมง เพราะต้้องการจะให้้ ถึึงจัังหวััดอยุุธยาเร็็วหน่่อย ต้้องการจะแวะพัักที่่�วััดบึึงท่่าลาน ระหว่่างทางผ่่านจัังหวััด อ่่างทองและหมู่่บ้้านใหญ่่เล็็กหลายหมู่่บ้้าน เมื่่�อมาถึึงหมู่่บ้้านแห่่งหนึ่่�งซึ่่�งอยู่่ในเขตจัังหวััด อ่่างทอง สาระได้้พาข้้าพเจ้้าแวะพัักที่่�ร่่มไม้้ข้้างทางเพื่่�อพัักผ่่อนเพราะแดดกำลัังร้้อนจััด เป็็นธรรมดาเมื่่�อญาติิโยมเห็็นพระธุุดงค์์ เขาถืือกัันว่่าเป็็นลาภอย่่างหนึ่่�ง จึึงพากัันเอาน้้ำ ดื่่�มน้้ำฉัันไปถวาย เพื่่�อหวัังบุุญหวัังกุุศลกััน แต่่บางคนก็็หวัังเพื่่�อจะได้้ของดีีจากพระ เช่่น เครื่่�องรางของขลัังอะไรต่่อมิิอะไรเยอะแยะ บางคนก็็ขอหวยขอเบอร์์ บอกว่่าขอให้้เจอเลข เด็็ดจะแกงเผ็็ดปลาไหลมาถวายท่่านอาจารย์์ แลเป็็นที่่�น่่ารำคาญไปหมด สาระจึึงอดที่่�จะ เทศน์์ไม่่ได้้ จึึงได้้บรรยายให้้เขาเข้้าใจว่่าอะไรดีีอะไรไม่่ดีีอะไรเป็็นบุุญอะไรเป็็นบาป อะไร เป็็นคุุณอะไรเป็็นโทษ ประโยชน์์และไม่่ใช่่ประโยชน์์ ตามหลัักพระพุุทธศาสนา ซึ่่�งบางคน

101 ก็็คงจะเข้้าใจ บางคนคงไม่่เข้้าใจตามอุุปนิิสััยลึึกตื้้�นหนาบางของแต่่ละคน ในจำนวนนั้ ้� น มีีโยมคนหนึ่่�งเกิิดศรััทธาเลื่่�อมใสอยากจะถวายปััจจััย (เงิิน) จำนวนหนึ่่�งแต่่เราไม่่รัับ ยิ่่�ง ทำให้้เขาเกิิคศรััทธามากขึ้้�น และได้้ถามพระว่่า “ท่่านจะเดิินทางไปจุุดไหน โยมจะช่่วย ส่่งค่่ารถให้้ได้้ไหม?” นัับว่่าถึึงคราวซวยของพระธุุดงค์์อีีก เพราะมีีโยมคนหนึ่่�งทำเป็็นรู้้ดีี ตอบแทนพระไปเสีียก่อนว่่ ่า “ไม่่ได้้ พระธุุดงค์ท่์ ่านไม่ขี่่่รถ�ท่่านสมาทานเดิินด้วย้เท้้า” เล่น่ เอาข้้าพเจ้้าและสาระพููดไม่่ออกอีีกเช่่นเคย เราก็็เลยต้้องเดิินกัันต่่อไป (ไม่่รู้้ว่่าใครได้้บุุญได้้ บาป) ได้้แต่่ปลงสัังเวชตััวเองไปตามทาง จะเป็็นเพราะเทวดาท่่านสงสารหรืือว่่าบัังเอิิญก็็ไม่่ทราบ เพราะพอเดิินไปอีีกไม่่ นานเท่่าไร ก็็มีีโยมใจบุุญอีีกคนหนึ่่�งส่่งเสีียค่่ารถให้้ เลยสบายไป จึึงทำให้้ข้้าพเจ้้าได้้ข้้อคิิด ขึ้้�นมาอีีกว่่า คนบางคนประกอบด้้วยศรััทธาอย่่างแรงกล้้าต้้องการจะทำบุุญ ทั้้�ง ๆ ที่่�ปััจจััย ก็็มีีพร้้อมเฉพาะหน้้า บุุคคลผู้้จะรัับทาน (พระสงฆ์์ที่่�ตนศรััทธา) ก็็อยู่่พร้้อมเฉพาะหน้้า มารก็็ยัังมาขััดขวางจนได้้ อย่่างนี้้�จะเรีียกว่่าอย่่างไร ก็็ขอให้้ผู้้อ่่านนำไปขบคิิดพิิจารณาดูู เอาเองเถิิด การไปของข้้าพเจ้้าและสาระในคราวนั้ ้� น แม้้จะทุุกข์์ทางร่่างกายอยู่่บ้้างแต่่กำลััง ใจก็็รู้้สึึกว่่าดีีผิิดกัับคราวนี้้�มาก คราวนี้้�เราเดิินทางกัันด้้วยความสะดวกสบายทางกาย แต่่จิิตใจไม่่สู้้สบายนัักเพราะเรายัังไม่่มีีจุุดหมายปลายทางว่่าจะไปไหนกัันแน่่ และสิ่่�งที่่� ข้้าพเจ้้าเป็็นห่่วงและสงสารมากที่่�สุุดก็็คืือสาระและคุุณแม่่จิิตตะว่่า ป่่านนี้้�คุุณแม่่จิิตตะไม่่ ทราบว่่าจะเป็็นอย่่างไร คงจะคิิดถึึงพระลููกชายแย่่แล้้วก็็ไม่่รู้้ และสาระก็็คงจะคิิดถึึงและ เป็็นห่่วงโยมแม่่แย่่เช่่นกััน ข้้าพเจ้้าก็็คิิดไปตามประสาเพราะความรัักเพื่่�อน เพราะตลอด ระยะเวลาที่่�เราเดิินทางเราไม่่ได้้คุุยกัันเลย จนกระทั่่�งรถไฟไปถึึงอำเภอทุ่่งสง ซึ่่�งเป็็นจุุด แรกที่่�เราจะลงกััน พระเพื่่�อนอีีกองค์์จึึงได้้มาเตืือนให้้เตรีียมบริิขารลงจากรถได้้ และวััน นั้ ้� น เราไปพัักกัันที่่�ถ้้ำใหญ่่ ในเขตอำเภอฉวาง จัังหวััดนครศรีีธรรมราช เป็็นถ้้ำที่่�น่่าอยู่่มาก แต่่ลำบากในการติิดต่่อไปมาหาสู่่กัันสาระจึึงไม่่อยากจะอยู่่ และที่่�รู้้ ๆ บุุคคลในถิ่่�นนั้ ้� นก็็ ไม่่ค่่อยจะสััปปายะนััก และประกอบกัับระยะนั้ ้� นสาระกำลัังเป็็นห่่วงโยมแม่่มาก จึึงอยาก จะพัักอยู่่ในที่่�ที่่�มีีการติิดต่่อกัันง่่ายหน่่อย ดัังนั้ ้� นเราจึึงพัักอยู่่ที่่�ถ้้ำนั้ ้� นเพีียง ๓ คืืน หลัังจาก นั้ ้� นเลยพากัันไปเกาะแตน เราไปขึ้้�นเรืือเฟอร์์รี่ ่�กัันที่่�ท่่าขนอม ในระหว่่างนั่่�งอยู่่บนเรืือใหญ่่ เฟอร์์รี่่�โบทนั้ ้� น สาระได้้เล่่าถึึงอดีีตให้้พระเพื่่�อนอีีกองค์์ฟัังว่่า ครั้้�งหนึ่่�งเราได้้เดิินทางด้้วยเรืือลำนี้้�แล้้ว ซึ่่�งตอนนั้ ้� นเราเดิินทางกัันเป็็นคณะ ประมาณ ๒ รถตู้้ เพื่่�อไปทำบุุญที่่�เกาะแตน ซึ่่�งตอนนั้ ้�นมีีข้้าพเจ้้ารวมอยู่่ด้้วยและมีีท่่าน

102 อุาจิารั้ย์มหาที่ินึ่เป็็นึ่ผู้นึ่ำ สิารั้ะได้เล่าต่อุไป็ด้วยใบูหนึ่้าไม่ค่อุยจิะแช่มชื�นึ่นึ่้กว่า ในึ่ครั้าว นึ่้�นึ่ม่ญาติโยมหลายคนึ่ รั้วมที่้�งโยมแม่ก็รั้่วมเดินึ่ที่างไป็ด้วย แม้เรั้าจิะเดินึ่ที่างก้นึ่อุย่าง ทีุ่ล้กทีุ่เลแต่เรั้าก็ม่ความสิุขก้นึ่ ผิดก้บูครั้าวนึ่่�มากเพิรั้าะม่แต่ความว้าเหว่ไม่ม่ช่วิตช่วา เหมือุนึ่ครั้้�งกรั้ะโนึ่้นึ่ ผู้เข่ยนึ่ (ข้าพิเจิ้า) ย้งจิำได้ว่า ในึ่การั้เดินึ่ที่างไป็ที่ำบูุญที่่�เกาะแตนึ่ในึ่ครั้้�งนึ่้�นึ่ม่คุณ แม่จิิตตะ คุณโยมลินึ่นึ่า คุณโยมเกสิรั้า รั้่วมเดินึ่ที่างไป็ด้วย ซึ่่�งที่้�งสิามที่่านึ่นึ่่�ข้าพิเจิ้าคุ้นึ่ เคยและสินึ่ิที่สินึ่มด่ เพิรั้าะที่้�งสิามที่่านึ่นึ่่�เก่�ยวข้อุงก้บูสิารั้ะในึ่ฐานึ่ะเป็็นึ่โยมแม่และโยมนึ่้า ซึ่่�งโยมที่้�ง ๓ ก็ได้ให้ความอุุป็ถื้มภ์ข้าพิเจิ้าด้วยด่ตลอุดมา แต่สิำหรั้้บูญาติโยมคนึ่อุื�นึ่ สิ่วนึ่ มากก็ล้วนึ่แต่คุ้นึ่เคยก้นึ่ที่้�งนึ่้�นึ่เช่นึ่ก้นึ่ แต่ไม่ได้สินึ่ิที่สินึ่มก้นึ่นึ่้ก ข้าพิเจิ้าชอุบูเรั้่ยกเพิื�อุจิำ ง่ายว่าชาวคณะหนึ่อุงมนึ่ ชลบูุรั้่ ศรั้่รั้าชา ซึ่่�งเป็็นึ่ชาวคณะที่่�เรั้าได้ไป็รั้่วมที่ำบูุญก้นึ่บู่อุย ที่่�สิุด จิ่งเป็็นึ่ที่่�คุ้นึ่เคยและรัู้้จิ้กก้นึ่ด่ หล้งจิากเรั้ือุใหญ่ได้พิาพิวกเรั้าไป็ถื่งเกาะสิมุยแล้ว เรั้าก็ไป็ต่อุเรั้ือุเล็กเพิื�อุไป็เกาะ แตนึ่ต่อุไป็ ในึ่ขณะนึ่้�งเรั้ือุเล็กเพิื�อุข้ามไป็ย้งเกาะแตนึ่นึ่้�นึ่ ข้าพิเจิ้าก็อุดที่่�จิะนึ่่กถื่งอุด่ตไม่ ได้ เมื�อุครั้้�งเรั้าเดินึ่ที่างไป็ก้นึ่เป็็นึ่คณะใหญ่ในึ่ครั้าวนึ่้�นึ่ซึ่่�งม่ผู้ต้อุนึ่รั้้บูโอุภาป็รั้าศรั้้ย เป็็นึ่ที่่� นึ่่ารั้ื�นึ่เรั้ิงบู้นึ่เที่ิงใจิ ข้าพิเจิ้าย้งนึ่่กได้ว่าตอุนึ่นึ่้�นึ่ม่ผู้ใหญ่ที่ว่เป็็นึ่ผู้จิ้ดแจิงหาเรั้ือุลำใหญ่มา คอุยรั้้บูพิวกเรั้า ถื่งเวลาจิะข่�นึ่ฝุ่ั�งต้อุงต่อุเรั้ือุเล็กอุ่กที่่ เพิรั้าะเรั้ือุใหญ่ไม่สิามารั้ถืจิะสิ่งพิวก เรั้าให้ถื่งฝุ่ั�งได้ (เกยตื�นึ่เสิ่ยก่อุนึ่) จิ่งจิำเป็็นึ่ต้อุงถื่ายลงเรั้ือุเล็ก ถื่งตอุนึ่นึ่่�สินึุ่กก็สินึุ่ก กล้ว ก็กล้ว ข้าพิเจิ้าเป็็นึ่ห่วงแต่คนึ่แก่ กล้วจิะเมาคลื�นึ่ ที่้�งกล้วจิะพิลาดหล่นึ่ลงไป็ในึ่ที่ะเล แต่ เรั้าก็ผ่านึ่พิ้นึ่อุุป็สิรั้รั้คไป็ได้ ด้วยช่วยก้นึ่คนึ่ละไม้ละมือุ คนึ่หนึุ่่มคนึ่สิาวก็ช่วยป็รั้ะคอุงคนึ่ เฒ่่าคนึ่แก่ แต่คนึ่แก่บูางคนึ่ก็ไม่ยอุมเกาะใครั้ คงอุยากจิะแสิดงบู้างว่า “ถึึงข้้าจะแก่แต้่ก็

103 ยัังแน่่เหมืือนกัันนา” แต่่พอเอาเข้้าจริิง ๆ ก็็ล้้มลุุกคลุุกคลาน ไม่่พ้้นมืือคนหนุ่่มคนสาวต้้อง รีีบเข้้าไปประคองอีีกเช่่นกััน ข้้าพเจ้้าก็็ได้้แต่่ยืืนมอง และร้้องบอกเบา ๆ ให้้พากัันระวััง ใจ หนึ่่�งก็็อยากจะเข้้าไปช่่วยประคองคนแก่่ให้้พ้้นอัันตรายไปไว ๆ คิิดว่่าถ้้าทำได้้คงจะได้้บุุญ แยะทีีเดีียว เมื่่อ�เห็นส็ภาพคนแก่่แล้้วก็อ็ดนึึกถึึงคำสอนของพระพุทุธองค์์ไม่่ได้ว่้่า “อนิจจิา วะตะ สัังขารา” สัังขารทั้้�งหลายไม่่เที่ ่� ยงหนอ เมื่่�อก่่อนเคยเป็็นหนุ่่�มสาวก็็มััวเพลิินลืืม นึึกถึึงคนเฒ่่าคนแก่่ มาบััดนี้้�ความจริิงได้้ปรากฏขึ้้�นมาแล้้วว่่า หููตาเคยสว่่างฟัังได้้ชััด ก็็ถึึงซึ่่�งความมืืดมััว บางคนหููก็็หนวกบวกกัับตา เคยมีีกำลัังวัังชาไปมาแคล่่วคล่่อง มา บััดนี้้�ลุุกก็็โอย นอนก็็โอย ข้้าพเจ้้ายัังนึึกขำคำโคลงบทหนึ่่�งที่่�สาระเขาแต่่งล้้อโยมแม่่ของ เขาเองว่่า แม่่เอยก่่อนนั้ ้� นเคย เฉิิดฉาย มาบััดนี้้�ใยกลัับกลาย เปลี่่�ยนสิ้้�น ก่่อนนั้ ้� น ยืืนเดิินนั่่�ง ดัังติิด ปีีกบิิน มาบััดนี้้� อ่่อนล้้า นี่่�แล้้ อนิิจจััง “เมาตััวลืืมตาย เมากายลืืมแก่่ เมาคู่่ครองลืืมพ่่อแม่่ เมาสมบััติิเมาอำนาจลืืม ศาสนา” ในตอนนั้ ้� นข้้าพเจ้้าได้้แต่่พููดเล่่นกัับสาระว่่า “ถ้้าสมมุุติิว่่าเกิิดคนแก่่ตกลงไปใน ทะเล คุุณจะทำอย่่างไร สาระ?” สาระหัันมามองข้้าพเจ้้าและพููดออกมาอย่่างดุุ ๆ (แต่่ไม่่ น่่ากลััว) ว่่า “คุุณนี่่�...ก็็สมมุุติิอะไรไม่่เข้้าเรื่่�อง” ข้้าพเจ้้ารู้้ดีีว่่าสาระเป็็นห่่วงคนแก่่ไม่่แพ้้ข้้าพเจ้้าเช่่นกััน และดููท่่าทีีจะเป็็นห่่วงเอา มาก ๆ ด้้วย เพราะตลอดเวลาเขาคอยเตืือนคนแก่่อยู่่เสมอว่่า “ระวััง! นะโยมนะ” พึ่่�งมา รู้้เอาตอนที่่�เราขึ้้�นฝั่่�งกัันหมดแล้้วว่่า สาระเขาก็็มีีความรู้้สึึกอย่่างข้้าพเจ้้าคิิดเช่่นกััน โดย เฉพาะโยมแม่่ของเขา สาระเล่่าให้้ข้้าพเจ้้าฟัังว่่า เขาเคยถููกโยมแม่่ตั้้�งคำถามเมื่่�อถึึงฝั่่�งแล้้ว เช่่นกัันว่่า “ถ้้าสมมุุติิว่่าโยมแม่่ตกลงไปในทะเล ตอนนั้้�นลููกจะทำอย่่างไร” สาระเล่่าว่่า รู้้ดีีว่่าที่่�โยมแม่่ถามเช่่นนั้ ้� น ก็็เพราะต้้องการความรัักความเป็็นห่่วง จากลููกเราจึึงตอบไปว่่า “ก็็ลงไปช่่วยสิิโยมแม่่” คุุณแม่่จิิตตะ: “ถ้้าเกิิดช่่วยแม่่ไม่่ได้้ละ จะไม่่จมน้้ำตายทั้้�งแม่่และลููกเรอะ” สาระ: “ก็็จะเป็็นไรไปโยมแม่่” เพีียงสาระพููดมาถึึงตอนนี้้� ข้้าพเจ้้าก็็พอจะรู้้ว่่าผู้้เป็็นแม่่จะชื่่�นใจขนาดไหน เพราะ ธรรมดาคนแก่่ไม่่ผิิดอะไรกัับเด็็ก ย่่อมต้้องการความเอาอกเอาใจจากบรรดาลููก ๆ ดัังนั้ ้� น

104 คนแก่่คนใดที่่�ถููกลููกทอดทิ้้�งจึึงเป็็นผู้้ที่่�น่่าสงสารเป็็นอย่่างยิ่่�ง เพราะจะต้้องทนทุุกข์์ทรมาน ทั้้�งทางร่่างกายและจิิตใจ เมื่่�อพููดถึึงคนแก่่ ก็็ทำให้้ข้้าพเจ้้านึึกถึึงเมื่่�อหลายปีีมาแล้้ว ข่่าวว่่าทางประเทศขั้้�ว โลกเหนืือมีีคนแก่่นอนตายแข็็งอยู่่ในบ้้านเพีียงคนเดีียว ท่่ามกลางหิิมะเป็็นเวลาถึึง ๗ วััน จึึงมีีคนไปพบ ถ้้าหากอากาศร้้อนอย่่างบ้้านเราก็็เรีียกว่่า เน่่าดัับเบิ้้�ลเน่่าเอาเลยทีีเดีียวล่่ะ ดัังได้้สดัับมาพวกฝรั่่�งมัังค่่า (แต่่ไม่่ได้้ว่่าทุุกคน) ส่่วนมากเขาไม่่ค่่อยจะสนใจหรืือเอาใจใส่่ คนแก่่เท่่าไรนััก แม้จ้ะมีีลููกหลานมากมายก็็ไม่มีี่ ใครสนใจ เห็นว่็ ่าปีีใหม่่หรือืคริสต์ิ ์มาสจึึงจะ มีีลููกหลานไปเยี่่�ยมเสีียทีีหนึ่่�ง แต่่ก็็ไม่่ได้้ทำให้้คนแก่่ได้้ชื่่�นอกชื่่�นใจอะไร เพีียงเอาดอกไม้้ไป ให้้พอเป็็นพิิธีีก็็รีีบหนีีไปเที่่�ยวตามประสาคนที่่�หลงตััวว่่าจะไม่่แก่่ต่่อไป ปล่่อยคนแก่่ทิ้้�งไว้้ ให้้เป็็นไปตามยถากรรมตามเคย มีีนัักศึึกษาสาวคนหนึ่่�งซึ่่�งเป็็นคนสนใจในการปฏิิบััติิธรรม ได้้นำข้้อมููลเกี่่�ยวกัับเรื่่�องนี้้�มาเล่่าให้้ข้้าพเจ้้าฟัังว่่า เมื่่�อคราวเขาไปศึึกษาอยู่่ที่่�เมืืองเพิิร์์ธ ประเทศออสเตรเลีีย วัันหนึ่่�งเขาไปที่่�โรงพยาบาลเพื่่�อศึึกษาหาประสบการณ์์ด้้วย พบคนไข้้ ก็็ทัักทายปราศรััยตามธรรมเนีียมคนไทย พบหญิิงแก่่คนหนึ่่�งกำลัังนอนป่่วยหายใจระรวย อยู่่เพีียงคนเดีียว เมื่่�อเธอเข้้าไปใกล้้ก็็จัับไม้้จัับมืือมาประคองไว้้แล้้วทัักทายปราศรััย ถาม ว่่า “ลููกหลานไม่่มีีหรืือไงยาย ไม่่เห็็นใครมาดููแล” แกบอกว่่า “มีี! แต่่ประเพณีีบ้้านฉัันมััน พรรณนี่่�แหละ! (อย่่างนี้้�เอง)” นัักศึึกษาสาวได้้ฟัังดัังนั้ ้� นบอกว่่านึึกสงสารจัับใจ จึึงพยายาม ไปเยี่่�ยมแกทุุกวััน แกรู้้สึึกดีีใจมากจนน้้ำตาไหล บอกว่่าคนไทยช่่างใจดีีจริิง ๆ ฉัันรู้้สึึกรััก หนููเหมืือนลููกของฉัันจริิง ๆ นัักศึึกษาไทยเล่่าว่่า นัับเป็็นจำนวนหลายวัันที่่�ดิิฉัันไปเยี่่�ยม ยายแก แต่่ก็็ไม่่เคยเห็็นลููกหลานแกมาเยี่่�ยมบ้้างเลย และคนอื่่�น ๆ ก็็เคยเล่่าให้้ข้้าพเจ้้า ฟัังเช่่นกัันว่่า ประเพณีีฝรั่่�งนั้ ้� นพอเลี้้�ยงลููกโตต่่างคนก็็ต่่างไป เหลืือแต่่สองตายายเฝ้้าบ้้าน อยู่่ไป ๆ สัังขารชัักไม่่ไหว ก็็ขายบ้้านไปฮอลิิเดย์์ เดิินโซซััดโซเซเงิินหมดกระเป๋๋า ก็็เดิินเข้้า หมู่่บ้้านคนชรา คอยวัันตาย จริิงหรืือเท็็จประการใด ข้้าพเจ้้าก็็ได้้ฟัังมาอย่่างนี้้� พวกเรานัับว่่าเป็็นผู้้มีีบุุญมากที่่�ได้้เกิิดมาเป็็นคนไทยและอยู่่ในประเทศไทย ซึ่่�ง เป็็นเมือืงพระพุทุธศาสนา ธรรมเนีียมประเพณีีอัันดีีงามของคนไทยล้้วนได้้มาจากพระพุทุธ ศาสนาแทบทั้้�งสิ้้�น พระพุุทธศาสนาสอนให้้เราเป็็นคนกตััญญููกตเวทีีต่่อผู้้มีีพระคุุณ เช่่น พ่่อแม่่ ครููบาอาจารย์์ เป็็นต้้น ดัังนั้ ้� นคนแก่่จึึงได้้รัับการดููแลและเอาใจใส่่จากลููกหลานเป็็น อย่่างดีีทั้้�งนี้้�ถ้้าเราจะมองไปถึึงกฎแห่่งกรรมตามหลัักพระพุุทธศาสนาแล้้ว ก็็จะเห็็นได้้ ชััดเจนว่่าทุุกสิ่่�งย่่อมเกิิดมาจากการกระทำของเราเอง แม้้คนแก่่ที่่�ได้้รัับการดููแลและเอาใจ ใส่จ่ากลููกหลานเป็็นอย่่างดีีทั้้�งนี้้ก็� ็เป็็นเพราะผลบุุญหรือวิืบิากที่่�ท่่านได้ท้ ำไว้้ในวััยที่่�ท่่านยััง

105 เป็็นหนุ่่มเป็็นสาวอยู่่ต่่อผู้้มีีพระคุุณคืือบิิดามารดาเป็็นต้้น จึึงเป็็นผลให้้ท่่านไม่่ต้้องถููกทอด ทิ้้�งเหมืือนหญิิงแก่่ฝรั่่�งดัังได้้กล่่าวมา ดัังนั้ ้� นในที่่�นี้้� ข้้าพเจ้้าจึึงอยากจะขอเตืือนผู้้ที่่�ยัังอยู่่ในวััยหนุ่่มวััยสาว โปรดอย่่าได้้ ประมาท เห็็นคนแก่่คนเฒ่่าอย่่าเมิินเฉย หรืือหััวเราะเยาะเย้้ยเป็็นอัันขาด จงรีีบช่่วยเหลืือ เมื่่�อพอที่่�จะช่่วยได้้ อัันจะเป็็นบุุญกุุศลแก่่เราเอง เพราะเราทุุกคนที่่�ว่่ายัังหนุ่่มยัังสาว อีีกไม่่ นานก็็จะกลายเป็็นคนเฒ่่าคนแก่่เหมืือนกัันทุุกคน ดัังนั้ ้� น ในเมื่่�อเรายัังมีีกำลัังวัังชาดีีพอที่่� จะสงเคราะห์์หรืออนุืุเคราะห์์คนแก่่ได้้ ก็จ็งรีีบทำเสีีย เพราะจะเป็็นปัจจััยให้้เราได้รัับ้ความ สุุข ไม่่ต้้องกลััวว้้าเหว่่ในเมื่่�อเข้้าสู่่วััยชรา เมื่่�อเขีียนมาถึึงตอนนี้้�ก็็ทำให้้ข้้าพเจ้้าระลึึกนึึกถึึง ภาพหนึ่่�งซึ่่�งทำให้้ติิดตาติิดใจของข้้าพเจ้้าอยู่่เสมอ สมควรจะลงไว้้ในที่่�นี้้�ด้้วย เผื่่�อจะเป็็น ประโยชน์์บ้้าง คืือครั้้�งหนึ่่�งซึ่่�งความจริิงก็็คืือครั้้�งไปทำบุุญที่่�เกาะแตนนั่่�นเอง ขณะที่่�เรายััง อยู่่ในกรุุงเทพฯ รถได้้ผ่่านย่่านชุุมชนถนนใหญ่่แห่่งหนึ่่�ง ขณะนั้ ้�นมีีคนแก่่อายุุรุ่่นราวคราว คุุณย่่าของข้้าพเจ้้าคนหนึ่่�ง คิิดคร่่าว ๆ ก็็ราว ๘๐ ปีี มีีไม้้เท้้าในมืือพยายามจะข้้ามถนน คนแก่่ก็็อย่่างว่่า...พอได้้ท่่าก็็พยายามจะข้้ามให้้พ้้น แต่่ก็็ยัังไม่่พ้้นเพราะรถมัันเยอะ แถม คนขัับก็็ไม่่มีีน้้ำใจด้้วย คนแก่่เลยยืืนงงอยู่่กลางถนน จะไปข้้างหน้้าก็็ไม่่ได้้ จะถอยหลัังก็็ ลำบาก เพราะรถมัันมากแถมวิ่่�งมาแรง แซงกัันตะพึึด ไม่่มีีโชเฟอร์์คนใดที่่�จะมีีน้้ำใจยอม เสีียเวลาหยุุดรถให้้คุุณย่่าข้้ามไปเลย ในขณะที่่�ข้้าพเจ้้าและท่่านอาจารย์์มหาทิินที่่�นั่่�งคู่่ไป ด้้วยกำลัังคิิดว่่าจะช่่วยแกยัังไงดีีก็็เกิิดมีีเด็็กนัักเรีียนผู้้หญิิงคนหนึ่่�ง ดููท่่าทางเป็็นเด็็กฉลาด เพราะสัังเกตกิิริิยามารยาทเรีียบร้้อย วิ่่�งไปหาคุุณย่่าคนนั้ ้� น ยกมืือไหว้้แล้้วช่่วยประคอง ร่่างยายแก่่คนนั้ ้� นข้้ามถนนไป ข้้าพเจ้้าเห็็นแล้้วก็็อดที่่�จะซาบซึ้้�งในน้้ำใจของคุุณหนููคนนั้ ้� น ไม่่ได้้ และสัังเกตดููคุุณย่่าคนนั้ ้� นแกคงจะดีีใจ เห็็นเอามืือตบหลัังหนููคนนั้ ้� นเบา ๆ เด็็กคน นั้ ้� นทำชี้้�โน่่นชี้้�นี่่� คงจะแนะนำอะไรให้้ยายแก่่ไม่่ทราบ และหลัังจากนั้ ้� นก็็ยกมืือไหว้้อีีกทีี ก่่อนที่่�จะจากไป ไม่่ทราบว่่าหนููคนนั้ ้� นเป็็นลููกหลานของใคร ช่่างได้้รัับการอบรมบ่่มนิิสััย มาดีีแท้้ และยายแก่่คนนั้ ้� นก็็ไม่่ทราบว่่าเป็็นย่่าของใคร ทำไมถึึงปล่่อยให้้ไปคนเดีียวในที่่�ไม่่ ควรไปเช่่นนั้ ้� นก็็ไม่่รู้้สรุุปแล้้วก็็คงจะเป็็นเพราะกรรมดัังได้้กล่่าวมา เพราะแม้้แต่่ข้้าพเจ้้า และสาระเองก็็คงจะตกอยู่่ในภายใต้้กฎแห่่งกรรมนี่่�กระมััง จึึงต้้องระหกระเหิินไปด้้วย ความจำใจ เรือืเล็็ก (เรือืหาง) ได้พ้าข้้าพเจ้้ากัับสาระและพระเพื่่อนอีี�กองค์์ ล่อ่งทะเลโต้กัับ้คลื่่น� เล็็กคลื่่�นน้้อยและคลื่่�นใหญ่่ไปเรื่่�อย ๆ ในขณะที่่�ข้้าพเจ้้านั่่�งหลัับตาพรรณนาถึึงภาพอดีีตดััง ที่่�ได้้บรรยายมา พอลืืมตาขึ้้�นมาอีีกทีีก็็พอดีีเรืือกำลัังจะเข้้าสู่่ฝั่่�งที่่�ชื่่�อว่่า เกาะแตน แล้้ว

106 ถึึงเกาะแตน แดนโล- กุุตระ เป็็นถิ่่�นพระ บำเพ็็ญเพีียร เรีียนมนต์์ขลััง ปฏิิบััติิเพื่่�อให้้ถึึง ซึ่่�งอนิิจจััง มุ่่งไปยััง ที่่�สููงสุุด โลกุุต...ดร (โลกุุตระ) “เกาะแตนแดนโลกุุตระ” เป็็นคำที่่�หลวงพ่อท่่ ่านเจ้้าอาวาสแห่่ง สำนัักสงฆ์์เกาะแตนท่่านขนานนาม ไว้้ แต่่ก็็เป็็นที่่�น่่าเสีียดายที่่�ข้้าพเจ้้า และสาระไม่่สามารถจะพัักอยู่่ได้้ ทั้้�งนี้้�ไม่่ใช่่ว่่าสถานที่่�ไม่่ดีีสถานที่่�นั้ ้� น ดีี แต่่ตอนนั้ ้� นทั้้�งพระและแม่่ชีีมีีมาก ไปหน่่อย เลยไม่่ค่่อยจะสะดวกนััก เลยเป็็นเหตุุให้้ข้้าพเจ้้าและสาระพััก อยู่่นานไม่่ได้้ เพราะเกรงใจหลวงพ่่อ ท่่านเจ้้าอาวาส ประกอบกัับฐานะ ความเป็็นอยู่่ของญาติิโยมในที่่�นั้ ้� น ก็็ไม่่ค่่อยจะดีีนััก หากมีีพระพัักอยู่่ มากองค์์ก็็คงจะลำบากอยู่่เหมืือนกััน เพราะจะเป็็นการเบีียดเบีียนศรััทธา ญาติิโยมมากเกิินไป ความจริิงหลวง พ่่อท่่านก็็อยากจะให้้พวกข้้าพเจ้้าพััก อยู่่ด้้วย แต่่พวกเราก็็เกรงใจท่่าน ใน ที่่�สุุดก็็ได้้ปรึึกษาหารืือกัันว่่าจะเอา อย่่างไร จะไปหรืือจะอยู่่ ผลสุุดท้้าย

107

108 ก็ลงมติก้นึ่เป็็นึ่เอุกฉั้นึ่ที่์ว่าควรั้จิะไป็ แต่ก็ย้งไม่ม่จิุดหมายอุ่กเช่นึ่เคย เผอุิญใกล้ว้นึ่จิะอุอุก เดินึ่ที่าง หลวงพิ่อุที่่านึ่เจิ้าอุาวาสิรัู้้เข้า ที่่านึ่เลยอุยากจิะให้พิวกเรั้าเอุาพิรั้ะใหม่ไป็ฝุ่ึกให้ ที่่านึ่ด้วย พิรั้ะเพิื�อุนึ่อุ่กอุงค์ก็เลยตกลงรั้้บูป็ากที่่านึ่ว่าจิะพิาไป็ฝุ่ากครัู้บูาอุาจิารั้ย์ที่างภาค อุ่สิานึ่ให้ และพิอุจิะถื่งว้นึ่เดินึ่ที่างจิรั้ิง ๆ ก็ม่อุ่กอุงค์ที่่านึ่ป็รั้ะสิงค์จิะไป็ก้บูเรั้าด้วย เลยเป็็นึ่ อุ้นึ่ว่าได้หมู่คณะเพิิ�มข่�นึ่อุ่กหลายอุงค์ ที่่�นึ่่�พิอุม่มากอุงค์เข้า ก็ที่ำให้การั้เดินึ่ที่างขลุกขล้ก บู้างเป็็นึ่ธรั้รั้มดา จิ่งเกิดม่ป็ัญหาข่�นึ่ แต่เรั้าก็พิยายามช่วยก้นึ่แก้จินึ่มาถื่งจิ้งหว้ดเพิชรั้บูุรั้่ และม่ป็ัญหาว่าจิะไป็ไหนึ่ก้นึ่ต่อุ... ข้าพิเจิ้าก็ไม่รัู้้จิะพิูดอุย่างไรั้ เพิรั้าะอุ่อุนึ่ใจิเต็มที่่�แล้ว เหนึ่ื�อุยก็เหนึ่ื�อุยแถืมตอุนึ่เช้าข้าวก็ไม่พิอุฉั้นึ่ ม้นึ่เลยงงไป็หมด แต่แล้วพิรั้ะเพิื�อุนึ่อุ่กอุงค์ก็ ต้ดสิินึ่ใจิว่าจิะไป็อุุบูลรั้าชธานึ่่ ซึ่่�งทีุ่กอุงค์ก็เห็นึ่ด่ด้วย ม่แต่สิารั้ะอุงค์เด่ยวเที่่านึ่้�นึ่ว่าจิะย้ง ไม่ไป็ สิารั้ะบูอุกว่า “ถึ้าเพื่่�อนต้้องการัจะข้ึ�นไปทีางอุบื่ล้รัาชธุานีก็ข้อนิมนต้์ต้ามสบื่ายันะ คุรัับื่ ส่วันผมจะยัังไม่ไปก่อน” เลยเดือุดรั้้อุนึ่ถื่งผู้เข่ยนึ่อุ่ก เพิรั้าะถื้าจิะที่ิ�งเพิื�อุนึ่ไป็ก็กรั้ะไรั้ อุยู่ แม้ว่าข้าพิเจิ้าอุยากจิะข่�นึ่ไป็ที่างอุุบูลรั้าชธานึ่่ก้บูพิรั้ะเพิื�อุนึ่อุ่กกลุ่มหนึ่่�ง แต่ก็ต้อุงต้ดใจิ เพิรั้าะสิงสิารั้สิารั้ะ และอุ่กป็รั้ะการั้หนึ่่�ง ถื้าเกิดคุณแม่จิิตตะรัู้้เข้าว่าข้าพิเจิ้าที่ิ�งสิารั้ะไป็ ก็คงจิะเสิ่ยใจิและโกรั้ธข้าพิเจิ้าเป็็นึ่แนึ่่แที่้ ข้าพิเจิ้ารัู้้ด่ว่าสิารั้ะก็คงอุยากจิะให้ข้าพิเจิ้าอุยู่ เป็็นึ่เพิื�อุนึ่เช่นึ่ก้นึ่ แต่ด้วยความม่นึ่�ำใจิในึ่ฐานึ่ะเพิื�อุนึ่รั้้ก เขาก็ให้ข้าพิเจิ้าเป็็นึ่ผู้ต้ดสิินึ่ใจิเอุา เอุงซึ่่�งข้าพิเจิ้าก็ต้ดสิินึ่ใจิอุยู่เป็็นึ่เพิื�อุนึ่สิารั้ะ ว้นึ่นึ่้�นึ่ก็เป็็นึ่อุ้นึ่ว่าเรั้าแยกที่างก้นึ่เป็็นึ่ ๒ พิวก

109 หลัังจากพระเพื่่�อนกลุ่่มที่่�จะไปอุุบลราชธานีีได้้ไปกัันแล้้วไม่่นาน สาระได้้หัันมา ถามข้้าพเจ้้าคล้้าย ๆ จะแกล้้งหรืืออย่่างไรไม่่ทราบว่่า “ทำไมคุุณไม่่ไปอุุบลกัับเขาล่่ะ” ข้้าพเจ้้าชัักฉุุนเหมืือนกััน แต่่ก็็พอรู้้ทัันว่่าเข้้าโทสะและความไม่่พอใจกำลัังจะเข้้าครอบงำ แล้้ว เลยแกล้้งทำเฉยทำเป็็นไม่่รู้้ไม่่ชี้้�ก็็มีีในกาลนั้ ้� น อัันว่่าธรรมดาของ ๒ สิ่่�ง เมื่่ออยู่่�ใกล้กัันก็ ้ มีีอัันจ ็ะกระทบกัันบ้้าง เหมือนอย่ื ่างกำไล มืือที่่�เราสวมไว้้ในข้้อมืือข้้างเดีียว ๒ อััน โอกาสที่่�มัันจะกระทบกัันนั้้� นก็็ไม่่ต้้องกล่่าวถึึง จึึง เป็็นเรื่่�องธรรมดา บางครั้้�งแม้้แต่่นััยน์์ตาของเราสองข้้างมัันยัังทะเลาะกัันได้้ (ท่่านผู้้อ่่าน อาจจะสงสััยว่่า เอ๊๊ะ! ตาสองข้้างมัันทะเลาะกัันได้้อย่่างไร ไม่่เคยได้้ยิิน) อุุปมาเหมืือนนายช่่างศรดััดลููกศร หรืือช่่างไม้้ดััดไม้้เพื่่�อจะให้้ตรง เมื่่�อเขาประสงค์์ อยากจะรู้้ว่่าตรงหรืือไม่่ตรงประการใด เขาย่่อมเล็็งแลไปด้้วยตาข้้างเดีียว จึึงจะรู้้ว่่าตรง หรืือไม่่ตรงฉัันนั้้� น อุุปมานี้้�ฉัันใด จะนัับประสาอะไรกัับปุุถุุชนคนหนาไปด้้วยกิิเลสอย่่าง เรา ๆ ท่่าน ๆ วััน ๆ ไม่่รู้้ว่่าทะเลาะกัันกี่่�หน ช่่างสมกัับคำว่่าปุุถุุชนจริิง ๆ ไม่่เลืือกว่่าเด็็ก หรือผู้้ ื ใหญ่่ ผู้้หญิิงหรือผู้้ ืชายก็็คล้้ายกัันทั้้�งนั้น ้� แหละ มิฉิะนั้นท่ ้� ่านถึึงกล่่าวว่่า “อยู่สอง่ครอง คู่่ เป็็นสุุขอยู่่แต่่ไม่่สบาย อยู่่เดีียวเปลี่่�ยวกายแสนสบายแต่่ไม่่มีีคู่่” เมื่่�อแสวงหามิิตรที่่�ดีีไม่่ ได้้ จงเที่่�ยวไปคนเดีียวเหมืือนนอแรด คนเราก็็อย่่างว่่าล่่ะ อยู่่คนเดีียวก็็ว่่าไม่่สบาย อยากจะได้้เพื่่�อน พอได้้มาอยู่่ด้้วยกััน ไม่่กี่ ่�วัันก็็ทะเลาะกัันแล้้ว วัันหนึ่่�ง ข้้าพเจ้้ากัับสาระกำลัังเดินิเที่่�ยวบิิณฑบาตผ่่านไปหน้้าบ้้านหนึ่่�ง ซึ่่�งข้้าพเจ้้า สัังเกตดููคงจะมีีคนอยู่่เพีียง ๒ คน คืือ สามีีกัับภรรยา พิิจารณาดููท่่าทีีคงจะพึ่่�งแต่่งงานกััน ไม่่นานนััก แต่่ทำไมเขาจึึงแสดงบทรัักด้้วยการเตะการต่่อยกัันต่่อหน้้าพระก็็ไม่่รู้้จนทำให้้ พระต้้องตกตะลึึง สาระหัันมามองข้้าพเจ้้า ข้้าพเจ้้าก็็ไม่่รู้้จะพููดว่่ากระไร นึึกสงสารโยมผู้้ หญิิงคนนั้ ้� น คงจะเจ็็บไม่่ใช่่น้้อยจนพููดอะไรไม่่ออกได้้แต่่ร้้องไห้้ และในขณะเดีียวกัันก็็ได้้ ยิินเสีียงโยมผู้้ชายด่่ากระแทกเพื่่�อให้้เจ็็บช้้ำน้้ำใจเพิ่่�มเข้้าไปอีีกว่่า “สมน้้ำหน้้าไหมล่่ะ มึึง อยากจะปากดีีนััก” เมื่่�อได้้ยิินโยมผู้้ชายพููดเช่่นนั้ ้� น ข้้าพเจ้้าก็็พอจะเดาเหตุุการณ์์ได้้ว่่าโยม ผู้้หญิิงก็็คงจะเป็็นคนปากจััดอยู่่พอสมควร แต่่ถึึงกระนั้ ้�นผู้้ชายเราก็็ไม่่น่่าจะเอาเปรีียบผู้้ หญิิง โดยการใช้้กำลัังเข้้าประหััตประหารกัันให้้รุุนแรงถึึงขนาดนั้ ้� นเลย ทั้้�ง ๆ ที่่�รู้้อยู่่ว่่าเขา ไม่่มีีทางสู้้ดูู ๆ ข้้าพเจ้้าชัักไม่่พอใจโยมผู้้ชายคนนั้ ้�นอยู่่เหมืือนกััน แต่่จะเข้้าไปห้้ามก็็ไม่่ใช่่ ที่่�เพราะเรื่่�องของสามีีภรรยาเขา ขืืนไปห้้ามเกิิดลามปามมาถึึงตััวเราเผาจีีวรพระเข้้าให้้ จะ ไม่ยุ่่ ่งกัันใหญ่่หรือื เมื่่อนึึ�กได้้เช่นนี้้ ่ก็�มีี็แต่่อุุเบกขาอย่่างเดีียว ก็พอดีีส ็าระพาข้้าพเจ้้าก้้าวเท้้า

110 ต่่อไป แต่่ในขณะเดีียวกัันโยมทั้้�งสองนั้ ้� นก็็หัันมาเจอพระเข้้าพอดีี เมื่่�อเห็็นพระในลัักษณะ ที่่�ตััวเองกำลัังประพฤติิตััวไม่่ดีีเช่่นนั้ ้� น ความสำนึึกรู้้สึึกละอายก็็ย่่อมมีีเป็็นธรรมดา โดย เฉพาะโยมผู้้ชายรีีบเดิินหายเข้้าไปในบ้้านทัันทีีส่่วนโยมผู้้หญิิงยัังร้้องไห้้สะอึึกสะอื้้�น เมื่่�อ เห็็นพระมายืืนอยู่่เช่่นนั้ ้� น เธอก็็พลัันนั่่�งลงกราบตามนิิสััยของสตรีีผู้้มีีกิิริิยามารยาท แต่่เธอ ไม่่อาจกลั้ ้� นความโทมนััสไว้้ได้้ จึึงปล่่อยโฮขึ้้�นมามากกว่่าเก่่า ทำเอาสาระและข้้าพเจ้้า จำเป็็นต้้องรีีบเดิินให้้ผ่่านไปไว ๆ เพราะไม่่สามารถจะทนดููได้้ เมื่่�อบิิณฑบาตได้้อาหารพอขบพอฉัันแล้้ว พวกเราก็็กลัับไปยัังที่่�พัักปัักกลด แต่่ก็็ ทำให้้อดที่่�จะนึึกถึึงเหตุุการณ์์ที่่�ผ่่านมาไม่่ได้้ จึึงทำให้้ข้้าพเจ้้าและสาระต้้องธรรมสากััจฉา กัันเป็็นเวลานานพอสมควร วัันนั้น ้� หลัังจากฉัันเสร็จ็ (ซึ่่�งตามปกติจิะไม่มีี่ ใครไปรบกวน) เรา ก็็ทำกิิจส่่วนตััวของใครของมััน แต่่วัันนั้้� นกลัับมีีแขกพิิเศษไปเยี่่�ยม ที่่�ว่่าแขกพิิเศษความ จริิงก็็คืือโยมคนที่่�ทะเลาะกัับภรรยาของเขาในตอนเช้้านั่่�นเอง สาระเป็็นผู้้ออกไปต้้อนรัับ และตามธรรมเนีียมข้้าพเจ้้าก็็ต้้องออกไปนั่่�งเป็็นเพื่่�อนด้้วยทุุกครั้้�งไป เมื่่�อโยมผู้้ชายคนนั้ ้� น เข้้าไปถึึงก็็กราบพระด้้วยความเรีียบร้้อย และดููท่่าทางคงจะไม่่สบายใจนััก ประโยคแรกที่่� โยมผู้้ชายคนนั้นพู ้� ูดก็คื็อื “กระผมต้้องกราบขออภััยท่่านอาจารย์ทั้้์ �งสองด้วยค้ รัับ ที่่�เมื่่�อเช้้า นี้้�ผมได้้ทำอะไรต่่อหน้้าพระรุุนแรงไปหน่่อย ความจริิงกระผมก็็ไม่่น่่าจะทำอะไรรุุนแรงแก่่ เธอถึึงขนาดนั้้�น เพราะเราก็็พึ่่�งจะแต่่งงานกัันมาไม่่นานนััก แต่่เพราะความโมโหจึึงทำให้้ ผมทำอะไรเกิินขอบเขตไปหน่่อย หวัังว่่าท่่านอาจารย์์คงให้้อภััยนะครัับ” สาระและข้้าพเจ้้านั่่�งนิ่่�ง ไม่่ได้พูู้ดว่่ากระไร ปล่อ่ ยให้้แกระบายความในใจของแกไป คนเดีียว โยมผู้้ชาย: ผมรู้้ว่่าผมเป็็นคนผิิด (แกเล่่าต่่อ) และรู้้สึึกเสียีใจมากเพราะต้้องทำให้ภรรย้า ต้้องเดืือดร้้อน ตอนนี้้�เธอก็็ไปพัักอยู่่ที่่�บ้้านเพื่่�อน ผมพยายามตามไปขอโทษ และขอให้้เธอกลัับบ้้าน แต่่เธอไม่่สนใจและไม่่ยอมพููดกัับผมเลย แถมไม่่สู้้ หน้้าด้้วย ผมกลุ้้มใจจริิง ๆ ครัับท่่านอาจารย์์ ผมอยากให้้เธอกลัับบ้้าน เพราะที่่�บ้้านไม่่มีีใครดููแล ขาดแม่่บ้้านแล้้วมัันยุ่่งไปหมดครัับ ท่่านอาจารย์์ มีีอะไรพอจะช่่วยผมได้้ เพีียงให้้เธอกลัับมา ผมก็็จะขอปวารณารัับใช้้ท่่าน อาจารย์์ตลอดชีีวิิตครัับ ที่่�เขาว่่าเมตตามหานิิยมนั้้�นน่่ะ ท่่านอาจารย์์มีีไหม ครัับ นึึกว่่าช่่วยสงเคราะห์์ผมสัักครั้้�งเถอะครัับ พอมาถึึงตอนนี้้�นัับว่่าเป็็นทีีของพระ ซึ่่�งท่่านสาระถนััดอยู่่แล้้วในเรื่่�องอย่่างนี้้� ท่่าน สาระจึึงได้้ตอบโยมไปว่่า “เมตตามหานิิยมอาตมามีี แต่่เห็็นทีีจะให้้โยมไม่่ได้้...”

111 “ทำไมล่่ะครัับ?” โยมคนนั้ ้� นถามด้้วยความตกใจ สาระ: เพราะอาตมากลััวว่่าโยมจะรัักษาไม่่ได้้ เพราะของอาตมาไม่่ชอบอยู่่กัับคน มัักโกรธ เดี๋๋�ยวพอให้้ไปใช้้ไม่่ได้้ผล จะกลัับมาโทษของอาตมาว่่าไม่่ดีี ด้้วย เหตุุนี้้�อาตมาจึึงจะยัังไม่่ให้้ หรืือโยมมั่่�นใจว่่าจะรัักษาได้้ โยมผู้้ชาย: ผมจะพยายามครัับท่่านอาจารย์์ สาระ: โยมมั่่�นใจนะว่่าจะปฏิิบััติิได้้ โยมผู้้ชาย: ครัับ! ผมจะพยายาม สาระ: เอาล่่ะ! ถ้้ายัังนั้้�นพรุ่่งนี้้�เช้้าโยมค่่อยมาเอานะ โยมผู้้ชาย: ให้้ผมวัันนี้้�เลยไม่่ได้้หรืือครัับท่่านอาจารย์์ เพราะผมต้้องการอยากจะให้้ ภรรยาผมกลัับมาวัันนี้้�เลย สาระ: โยมใจเย็็น ๆ ไว้้ เพราะของอาตมาก่่อนที่่�จะให้้ใครไปจำเป็็นจะต้้องทำพิิธีี ปลุุกเสก ลงเลขลงยัันต์์ทดลองก่่อน ๑ คืืนเป็็นอย่่างน้้อยว่่าจะได้้ผลไหม ถ้้า ได้้ผลก็็จะให้้ไป ถ้้าทดลองแล้้วไม่่ได้้ผลก็็จะไม่่ให้้ เพราะจะไม่่เกิิดประโยชน์์ อะไร โยมผู้้ชายรู้้สึึกชอบใจและบอกว่่า “ถ้้าอย่่างนั้้�นพรุ่่งนี้้�ผมจะกลัับมาใหม่่ ขอให้้ท่่าน อาจารย์์ทำให้้ผมให้้ได้้นะครัับ” หลัังจากโยมผู้้ชายคนนั้น ้� กลัับไปแล้้วไม่น่าน ประมาณบ่่าย ๔ โมง โยมนิิล (ซึ่่�งเป็็น โยมที่่�นิิมนต์์ให้ข้้้าพเจ้้าและสาระพัักอยู่่ที่่�นั่่น� ) ก็็เอาน้้ำมาถวายและได้สนทน้ากัับท่่านสาระ มีีตอนหนึ่่�งสาระได้้ถามถึึงสามีีภรรยาคู่่นั้้� นว่่าเป็็นอย่่างไรบ้้าง ซึ่่�งทำให้้โยมนิิลรู้้สึึกสะดุ้้ง หน่่อยหนึ่่�ง แล้้วถามว่่า “ทำไมท่่านอาจารย์์ถึึงรู้้ละครัับ!” สาระ: ทำไมจะไม่่รู้้ล่่ะโยม! ก็็เมื่่�อเช้้านี้้�อาตมาออกไปบิิณฑบาตพบเข้้าพอดีี โยมนิิล: ครัับ! ก็็น่่าสงสาร เด็็กมัันทำอะไรไม่่ยั้้�งคิิด อีีหนููคนนั้้�นตอนนี้้�มัันก็็มาพัักอยู่่ ที่่�บ้้านผมเองครัับ เพราะมัันเป็็นเพื่่�อนกัับลููกสาวของผม ผมก็็พยายามพููด ให้้มัันคืืนดีีกััน แต่่อีีหนููมัันไม่่ยอม แม้้ว่่าสามีีของมัันจะยอมขอโทษทุุกอย่่าง มัันก็็ไม่่ยอมคืืนดีี สงสััยมัันจะกลััวถููกตีีอีีกก็็ไม่่รู้้ แต่่เห็็นมัันชวนลููกสาวของ ผมว่่าเย็็นนี้้�จะมากราบท่่านอาจารย์์ ก็็ขอให้้ท่่านอาจารย์์ช่่วยสงเคราะห์์ ให้้ มัันคืืนดีีกัันหน่่อยนะครัับ นึึกว่่าสงสารเด็็กมััน สาระ: ก็็ดีีแล้้วโยม เพราะอาตมาก็็กำลัังจะสั่่�งให้้เธอมาอยู่่เหมืือนกััน

112 หลัังจากโอภาปราศรััยกัันพอสมควรแล้้ว โยมนิิลก็็ลากลัับ และเย็็นวัันเดีียวกัันก็็ มีีโยมผู้้หญิิง ๒ คน ไปหาข้้าพเจ้้าและสาระเหมืือนดัังโยมนิิลบอกไว้้ทุุกประการ คนหนึ่่�ง ข้้าพเจ้้าไม่่รู้้จััก (คิิดว่่าคงเป็็นลููกโยมนิิล) แต่่อีีกคนพอจำได้้ว่่าเป็็นโยมผู้้หญิิงที่่�ทะเลาะ กัับสามีีในตอนเช้้านั่่�นเอง หลัังจากโยมทั้้�งสองกราบพระและนั่่�งเรีียบร้้อยแล้้ว สาระจึึงได้้ กล่่าวปฏิิสัันถารก่่อนว่่า “เจริิญพรโยม สบายดีีไหม?” โยมผู้้หญิิง: ค่่ะ...ท่่านอาจารย์์ ดิิฉัันรู้้ดีีว่่าท่่านอาจารย์์ย่่อมประจัักษ์์ดีีอยู่่แล้้วเมื่่�อเช้้านี้้� ท่่านอาจารย์์คะ...ถ้้าสมมุุติิว่่าผู้้หญิิงอยากจะบวช จะบวชได้้อย่่างไรคะ? สาระ: ทำไมล่่ะโยม โยมผู้้หญิิง: คืือดิิฉัันคิิดว่่าอยู่่อย่่างพระคงจะสบาย ไม่่ต้้องไปทะเลาะวิิวาทกัับใคร ดิิฉััน เบื่่�อการครองชีีวิิต จึึงคิิดอยากจะบวชค่่ะ สาระ: โยมจงคิิดให้้ดีี ๆ การบวชทางกายมัันเป็็นของไม่่ยาก แต่่มัันยากที่่�จะปฏิิบััติิ เพราะถ้้าบวชเข้้ามาแล้้วจิิตใจก็็ยัังวุ่่นวายไม่่สงบก็็ยัังเป็็นพระไม่่สมบููรณ์์ ฉะนั้้�นจะบวชหรืือไม่่บวช ถ้้ารู้้จัักอุุบายทำจิิตใจให้้สงบระงัับได้้ ก็็ได้้ชื่่�อว่่า เป็็นพระเช่่นกััน ดัังพระองค์์ตรััสว่่า “ผู้้ใดปฏิิบััติิดีี ปฏิิบััติิชอบ ปฏิิบััติิตรง นั่่�นแหละคืือสงฆ์์สาวกของพระผู้้มีีพระภาคเจ้้า” และอีีกประการหนึ่่�ง การ ที่่�บุุคคลจะบวชได้้ ก็็จำต้้องได้้รัับอนุุญาตจากผู้้ปกครองเสีียก่่อน เช่่น พ่่อ แม่่ หรืือสามีี ภรรยา เป็็นต้้น เพราะถ้้ามิิเช่่นนั้้�น ท่่านก็็ไม่่สามารถจะบวช ให้้ได้้ อย่่างโยมนี้้�ก็็ได้้ชื่่�อว่่ามีีผู้้ปกครอง โดยเฉพาะสามีีของโยมคงจะไม่่ยอม ให้้โยมบวชแน่่ ๆ อาตมาคิิดว่่าอย่่างนั้้�น โยมผู้้หญิิง: ทำไมล่่ะคะ ก็็เราไม่่สามารถจะอยู่่ร่่วมกัันได้้แล้้วนี่่�คะ สาระ: โยมอย่่าพึ่่�งด่่วนตััดสิินใจอย่่างนั้้�น เพราะอัันนี้้�มัันเป็็นเพีียงความคิิดชั่่�วขณะ หนึ่่�งของจิิตเท่่านั้้�น อีีกหน่่อยโยมอาจจะนึึกสงสารโยมผู้้ชายก็็ได้้ โยมผู้้หญิิง: ค่่ะ! บางครั้้�งดิิฉัันก็็นึึกสงสารเขาเช่่นกััน แต่่พอนึึกถึึงการกระทำของเขาแล้้ว ดิิฉัันก็็คิิดว่่าคงจะอยู่่ด้้วยกัันไม่่ได้้อีีกต่่อไปค่่ะ สาระ: โยม! ถ้้าสมมุติุว่ิ่าโยมผู้้ชายเขาจะเลิิกการประพฤติตัิวัเช่่นนั้้�นแล้้วขอคืืนดีกัีบั โยม โยมจะยอมคืืนดีีกัับเขาไหม? โยมผู้้หญิิง: คงเป็็นไปไม่่ได้้กระมัังคะ ท่่านอาจารย์์ เพราะมัันเป็็นนิิสััยติิดตััวของเขามา นานแล้้ว เราทะเลาะกัันมาไม่่รู้้กี่่�ครั้้�งแล้้วค่่ะ และก็็เป็็นเช่่นวัันนี้้�เกืือบทุุก ครั้้�ง จึึงทำให้้ดิิฉัันคิิดว่่าต่่อไปยิ่่�งจะรุุนแรงกว่่านี้้�ค่่ะ..

113 สาระ: โยม... ถ้้าหากไม่่เป็็นการหนัักใจ โยมพอจะเล่่าให้้อาตมาฟัังได้้ไหมว่่าเรื่่�อง มัันเกิิดขึ้้�นจากอะไรเป็็นส่่วนมาก แต่่ถ้้าหากเป็็นการหนัักใจก็็ไม่่เป็็นไร เพราะที่่�อาตมาอยากทราบ ก็็เผื่่�อว่่าจะมีีทางใดที่่�พอจะช่่วยได้้ก็็จะช่่วย โยมผู้้หญิิง: ขอบพระคุุณท่่านอาจารย์์มากค่่ะ สำหรัับท่่านอาจารย์์ ดิิฉัันไม่่มีีอะไร หนัักใจ พอจะเล่่าให้้ท่่านอาจารย์์ฟัังได้้ค่่ะ คืือส่่วนมากเราจะเริ่่�มมีีปากมีี เสีียงกัันก่่อน สาเหตุุก็็เพราะโยมผู้้ชายกลัับจากทำงานดึึกดื่่�นแทบทุุกวัันค่่ะ ดิิฉัันเลยอดต่่อว่่าเขาไม่่ได้้ เพราะมีีที่่�ไหนงานเลิิกห้้าโมงเย็็น กว่่าจะกลัับ บ้้านก็็ ๔ ทุ่่ม ๕ ทุ่่ม บางวัันก็็เที่่�ยงคืืน เมื่่�อเป็็นเช่่นนี้้� ดิิฉัันก็็อดที่่�จะต่่อว่่าเขา ไม่่ได้้ ซึ่่�งความจริิงเขาก็็ไม่่น่่าจะโกรธเลยใช่่ไหมคะ เพราะเป็็นฝ่่ายผิิดเอง สาระ: เอาล่่ะโยม! อาตมาพอจะเข้้าใจ ที่่�นี้้�อาตมาอยากจะขอถามโยมสัักหน่่อยว่่า ตามความเข้้าใจของโยมคิิดว่่า โยมผู้้ชายเป็็นฝ่่ายผิิดใช่่ไหม? โยมผู้้หญิิง: ก็็น่่าจะเป็็นเช่่นนั้้�นค่่ะ สาระ: แต่่สำหรัับอาตมามีีความเห็็นว่่า ถ้้าจะพููดในส่่วนที่่�ผิิดและถููก โยมก็็ผิิดด้้วย กัันทั้้�งคู่่ และก็็ถููกด้้วยกัันทั้้�งคู่่ แค่่ว่่ามัันไม่่ถููกอยู่่อย่่าง? โยมผู้้หญิิง: หมายความว่่าอย่่างไรคะ? ดิิฉัันยัังไม่่เข้้าใจ สาระ: หมายความว่่า มัันถููกของโยมที่่�ว่่าเขากลัับมาดึึกดื่่�น แต่่มัันก็็ผิิดที่่�โยมไปใช้้ วาจาทุุภาษิิตอัันไม่่เป็็นที่่�รื่่�นหููเขาเช่่นนั้้�น และอีีกอย่่างเราก็็ยัังไม่่รู้้เลยว่่าที่่� เขากลัับมาช้้าหรืือผิิดเวลาเช่่นนั้้�นบางทีีเขาอาจจะมีีธุุระและเหตุุผลของเขา แค่่เรายัังไม่่เข้้าใจก็็ด่่วนไปต่่อว่่าต่่อขานเขาก่่อน เลยเป็็นการชิิงสุุกก่่อนห่่าม ผลที่่�ตามมาก็็คืือการทะเลาะเบาะแว้้ง เพื่่�อแข่่งเอาคำว่่าข้้าเป็็นฝ่่ายถููก แเก เป็็นฝ่่ายผิิด จึึงทำให้้เรื่่�องเพีียงนิิดกลัับกลายเป็็นเรื่่�องใหญ่่โตได้้ โยมผู้้หญิิง: แต่่...อ้้า!...? สาระ: จริิงอยู่่... โยมอาจจะคิิดเช่่นนี้้�ก็็ได้้ ว่่าแต่่ก็็ไม่่น่่าจะมีีธุุระอะไรจนแทบทุุก วััน แต่่โยมก็็อย่่าลืืมว่่า คนเราเมื่่�อเสร็็จจากภาระกิิจการงานแล้้วกลัับบ้้าน ด้้วยความอ่่อนเพลีีย แต่่เมื่่�อกลัับมาถึึงบ้้านแทนที่่�จะได้้รัับการต้้อนรัับด้้วย คำที่่�เป็็นสุุภาษิิตวาจาจากภรรยาอัันเป็็นที่่�รััก แต่่กลัับได้้ยิินแต่่คำว่่า ห่่า... ห่่า... เหี้้�ย... เหี้้�ย... ไม่่รู้้จัักห่่วงเมีียห่่วงบ้้าน ถ้้าลงแบบนี้้�ต่่อให้้มีีอาหารดีีเลิิศ ประเสริิฐสัักปานใด แต่่แม่่บ้้านไม่่มีีน้้ำใจเลย ทำให้้เขาจำใจต้้องออกไปกิิน นอกบ้้านอยู่่ดีีนั้้�นแหละโยม!

114 มาถึึงตอนนี้้� โยมรู้้สึึกหััวเราะชอบใจ สาระจึึงพรรณนาต่่อไปว่่า “และด้้วยเหตุุ นี้้� แทนที่่�โยมผู้้ชายเขาจะยอมทำตามความประสงค์์ของโยมด้้วยดีี แต่่กลัับเพิ่่�มให้้เขาเกิิด ความเบื่่�อหน่่ายในบ้้าน และกลัับจากที่่�ทำงานดึึกดื่่�นเรื่่�อยไป เขาอาจจะคิิดว่่าเมื่่�อคนใน บ้้านไม่่ดีี เลยแกล้้งหนีีเพื่่�อประชดเสีียเลยก็็อาจเป็็นได้้ ความจริิงถ้้าโยมเข้้าใจในเรื่่�องการ ดำเนิินชีีวิิต ปััญหาเช่่นนี้้�ก็็จะแก้้ไม่่ยาก ไม่่ลำบาก แต่่ที่่�สำคััญต้้องแก้้ที่่�ตััวเราเองก่่อน อย่่า ไปคิิดแก้้คนอื่่�นเพราะมัันไม่่ตรงเหตุุ พระพุุทธเจ้้าท่่านให้้ตรวจดููตััวเอง ว่่าเราบกพร่่องตรงไหน? ก็็ให้้รีีบแก้้ไขตรงนั้้�น ถ้้าเราเรีียบร้้อยดีีก็็ไม่่มีีอะไร เพราะเรื่่�องต่่าง ๆ มัันเกิิดขึ้้�นจากเราเอง ถ้้าเราดีีก็็มัักไม่่มีีเรื่่�อง แต่่ถ้้ายัังมีีเรื่่�องก็็แสดงว่่าเรายัังไม่่ดีี อาตมาจะขอแนะให้้ก็็ได้้ว่่า ถ้้าสมมุุติิว่่าโยมผู้้ชายกลัับบ้้านช้้า โยมอย่่าพึ่่�งไปต่่อว่่า เขา แม้้เราจะไม่่พอใจก็็จงเก็็บไว้้ข้้างในก่่อน รีีบออกไปต้้อนรัับและแสดงความเป็็นห่่วง ทัักทายด้้วยคำอ่่อนหวานว่่า พี่่�กลัับมาแล้้วหรืือคะ น้้องกำลัังคอยพี่่�อยู่่ด้้วยความเป็็นห่่วง และถ้้ามีีอะไรก็็ช่่วยหิ้้�วช่่วยถืือ นี่่�คืือเทคนิิคที่่�จะเอาชนะใจพ่่อบ้้านได้้ และทัักทายปราศรััย ด้้วยว่่า พี่่�คงจะมีีธุุระที่่�ไหนไม่่ทราบถึึงได้้กลัับบ้้านช้้า น้้องก็็ได้้แต่่คอยด้้วยความเป็็นห่่วง พี่่�คงจะเหน็็ดเหนื่่�อย ไปอาบน้้ำอาบท่่าให้้สบายก่่อนเถอะพี่่� มีีอะไรเราค่่อยคุุยกัันทีีหลัังนะ พี่่�นะ ไม่่ใช่่พอมาถึึงก็็ มึึง...มึึง...กูู...กูู... แล้้วจะอยู่่ด้้วยกัันไปได้้อย่่างไร มีีอะไรก็็ให้้เขาพััก ผ่่อน อาบน้้ำอาบท่่า กิินข้้าวกิินปลาเสร็็จเรีียบร้้อยค่่อยคุุยกัันมัันก็็จะได้้เรื่่�อง ถึึงกระนั้้�นก็็ ต้้องพููดเป็็นเหมืือนกัันหนา ต้้องรู้้จัักใช้ว้าจา อัันจะพาให้้เกิิดความรัักความเอ็็นดููซึ่่�งกัันและ กััน ตััวอย่่างเช่่น เราอยากจะรู้้ว่่าทำไมเขาถึึงกลัับบ้้านผิิดเวลา เราก็็ใช้้คำว่่า ขอโทษ! ขึ้้�น ก่่อน ดัังเช่่น:- ขอโทษนะพี่่�นะ ถ้้าหากไม่่เป็็นการหนัักใจพี่่� น้้องก็็อยากจะทราบหน่่อยหนึ่่�ง ว่่า วัันนี้้�ทำไมพี่่�กลัับช้้าผิิดปรกติิล่่ะคะ น้้องก็็คอยด้้วยความเป็็นห่่วงกลััวว่่าจะมีีอะไรเกิิด ขึ้้�นกัับพี่่� หรืือหากว่่ามีีอะไรที่่�น้้องทำให้้พี่่�ไม่่สบายใจก็็ขอให้้พี่่�ตัักเตืือนน้้องได้้ค่่ะ เพีียงแค่่นี้้� ต่่อให้้ชายอกสี่่�ศอกหรืือขนาดไหนใจก็็อ่่อน ยอมแพ้้ และถ้้าหากเขา มีีอะไรเขาก็็จะจาระไนออกมาเอง และถ้้าสมมุุติิว่่าเขาผิิดจริิง ยิ่่�งจะทำให้้เขาเกรงใจใน ความดีีของโยมมากขึ้้�น อย่่างมากก็็แค่่ปกปิิดไว้้เพื่่�อแก้้ไขตััวเองในโอกาสต่่อไป พระพุุทธ องค์์ทรงตรััสไว้้ว่่า จงเอาชนะความชั่่�วด้้วยความดีี การที่่�เราจะเอาชนะใจคนอื่่�นได้้ ก็็ต้้อง เอาชนะใจตนเองได้้เสีียก่่อน ดัังคำกลอนที่่�ว่่า การชนะ คนอื่่�น หมื่่�นแสนหน เดี๋๋�ยวกลัับตน เป็็นแพ้้ ไม่่แน่่หนอ

115 ชนะตน จากชั่่�ว เท่่านั้้�นพอ ย่่อมเกิิดก่่อ สุุขแท้้แก่่ตนเอง แต่่ถ้้าสมมุุติิว่่า เขาแสดงความอึึดอััดใจไม่่อยากจะตอบ เราก็็อาจจะใช้้จิิตวิิทยา เสริิมคำพููดเข้้าไปอีีกหน่่อยหนึ่่�งก็็ได้้ว่่า ไม่่เป็็นไรคะพี่่� ถ้้าหากเป็็นการหนัักใจ พี่่�ไม่่ต้้องตอบ ก็็ได้้ค่่ะ เพราะที่่�น้้องถามเช่่นนั้้�นก็็ด้้วยความรััก ความเป็็นห่่วงพี่่�เท่่านั้้�นเอง ไม่่มีีอะไร” ดัังที่่�ผู้้เขีียนเคยบอกแล้้วว่่า ปรกติิสาระเป็็นพระเตมีีย์์ไม่่ค่่อยพููด แต่่ถ้้ามีีใครสนใจ ไปสนทนาธรรมด้้วยล่่ะก็็ เล่่นเอาคนฟัังนั่่�งจนลืืมปวดขาเอาเลยทีีเดีียวล่่ะ โยมทั้้�งสองฟัังกัันด้้วยความสนใจ และแสดงออกซึ่่�งความพออกพอใจในธรรม เทศนาของสาระ และในที่่�สุุดสาระได้้ขอให้้โยมคืืนดีีกัันกัับโยมผู้้ชายเสีีย เพื่่�อตั้้�งต้้นชีีวิิต ใหม่่ ซึ่่�งก็็ทำให้้โยมผู้้หญิิงอึึดอััดใจอยู่่บ้้างเล็็กน้้อย แต่่สาระก็็มีีเมตตาอธิิบายต่่ออีีกว่่า “อาตมาเชื่่�อเหลืือเกิินว่่า ถ้้าหากโยมพยายามปรัับปรุุงแก้้ไขในการดำเนิินชีีวิิตให้้ดีีดัังที่่� อาตมาได้้พููดมา อาตมาก็็เชื่่�อว่่าต่่อไปโยมจะอยู่่ด้้วยกัันอย่่างมีีความสุุข” โยมผู้้หญิิง: แต่่ดิิฉัันก็็ได้้บอกเลิิกกัับเขาไปแล้้วนะคะท่่านอาจารย์์ สาระ: อาตมาเข้้าใจ...โยม แต่่อาตมาคิิดว่่าโยมผู้้ชายเขาคงยัังไม่่คิิดจะเลิิกกัับโยม หรอก อาตมาขอถามโยมอีีกหน่่อยเถอะ...ว่่าถ้้าหากเขามาขอคืืนดีีกัับโยม อีีก และขอให้้โยมกลัับบ้้าน ตอนนี้้�โยมจะคิิดอย่่างไร โยมผู้้หญิิง: ถ้้าเป็็นไปเช่่นนั้้�นได้้ก็็ดีีค่่ะ เพราะดิิฉัันก็็อยากจะทดลองปฏิิบััติิตามที่่�ท่่าน อาจารย์์แนะนำดููอีีกครั้้�งค่่ะ เผื่่�อการดำเนิินชีีวิิตของเราจะดีีขึ้้�นบ้้าง และอีีก ประการหนึ่่�ง ดิิฉัันก็็ยัังรู้้สึึกเป็็นห่่วงบ้้านอยู่่เช่่นกััน เพราะมัันเป็็นมรดกที่่� คุุณพ่่อคุุณแม่่ของเราทั้้�งสองท่่านร่่วมทุุนกัันสร้้างให้้ ท่่านอาจารย์์คะ ท่่าน อาจารย์์จะมีีวิิธีีดีี ๆ อย่่างไรบ้้างคะ ที่่�จะให้้เราคืืนดีีกัันด้้วยความเรีียบร้้อย ค่่ะ เพื่่�อจะไม่่ให้้ฝ่่ายหนึ่่�งดููถููกอีีกฝ่่ายหนึ่่�งได้้คะ สาระ: คนเรา....ก็็อย่่างนี้้�แหละโยม! จะทำดีีก็็ยัังมีีการกลััวเขาดููถููก ความจริิงเขา ดููถููกนั้้�นดีีแล้้วดีีกว่่าเขาดููผิิด แต่่...เอาล่่ะ เพื่่�อความสบายใจของโยม อาตมา จะให้้โยมทั้้�งสองปรองดองกัันตรงนี้้�แหละจะได้้เอาพระเป็็นพยาน พระจะ ได้้เป็็นกัันชนให้้ โยมว่่าดีีไหม? โยมผู้้หญิิงรู้้สึึกขำนิิด ๆ แล้้วตอบว่่า “รู้้สึึกจะดีีเหมืือนกัันค่่ะ แล้้วจะให้้ดิิฉัันทำยััง ไงบ้้างคะ?” สาระ: พรุ่่งนี้้�ตอนเช้้าโยมมาหาอาตมาก็็แล้้วกััน วัันนี้้�เห็็นว่่าจะสมควรแก่่เวลาแล้้ว

116 เมื่่�อตกลงกัันเป็็นที่่�เรีียบร้้อยแล้้ว โยมทั้้�งสองก็็ลากลัับ และเช้้าวัันต่่อมาหลัังจาก ข้้าพเจ้้าและสาระกลัับจากบิิณฑบาตแล้้ว โยมผู้้หญิิงทั้้�งสองก็็ตามไปถวายอาหาร ข้้าพเจ้้า พึ่่�งทราบตอนนี้้�เองว่่า คนหนึ่่�งคืือลููกของโยมนิิลนั่่�นเอง เพราะเมื่่�อเขาถวายอาหารแล้้วเขา ก็็ขอตััวกลัับก่่อน ด้้วยอ้้างว่่ามีีธุุระจำเป็็นบางประการ แต่่ข้้าพเจ้้าคิิดว่่าแกคงไม่่อยากดูู พระเอกและนางเอกเขาจะคืืนดีีกัันเสีียมากกว่่า หลัังจากลููกโยมนิิลกลัับไปแล้้ว สัักครู่่ ข้้าพเจ้้าก็็มองเห็็นโยมผู้้ชายที่่�สาระนััดแนะ ไว้้แต่่เมื่่�อวานว่่าให้้มาเอา “เมตตามหานิิยม” ในวัันนี้้� ข้้าพเจ้้าคิิดว่่าแกคงจะดีีใจว่่าคง สมปรารถนาแน่่ในวัันนี้้� เห็็นแกหิ้้�วของมาด้้วยเสีียเยอะแยะเพื่่�อถวายพระ ข้้าพเจ้้านึึกใน ใจว่่า เขาคงยัังไม่่รู้้หรอกว่่าภรรยาของเขาอยู่่ที่่�นี่่� เมื่่�อเขาเดิินมาใกล้้จะถึึง ซึ่่�งในขณะนั้ ้� น สาระและโยมผู้้หญิิงกำลัังสนทนากัันอยู่่ เมื่่�อสาระมองเห็็นจึึงบอกโยมผู้้หญิิงว่่า “โน่่น...! โยมผู้้ชายมาแล้้วโยมไม่่ไปช่่วยรัับของบ้้างล่่ะ เห็็นหิ้้�วอะไรมาเยอะแยะ” เล่่นเอาโยมผู้้ หญิิง อุุทานออกมาโดยไม่่รู้้ตััวว่่า “อุ๊๊�ย! ตายจริิง!” สาระจึึงเตืือนอีีกว่่า “ไปสิิโยม ไปรัับเขา หน่่อย” โยมผู้้หญิิงรู้้สึึกอายนิิด ๆ แต่่ก็็เกรงใจพระ จึึงยอมทำตามที่่�สาระสั่่�ง เมื่่�อโยมผู้้ชาย เจอโยมผู้้หญิิงโดยมิิคาดคิิดมาก่่อน ก็็ตกตะลึึงจนหลุุดอุุทานออกมาเช่่นกัันว่่า “โอ! น้้อง นิิด” (นามสมมุุติิ) โยมผู้้หญิิง: สวััสดีีค่่ะ พี่่�แจ็็ค (นามสมมุุติิเช่่นกััน) โยมผู้้หญิิงทัักทายเล่่นเอาโยมผู้้ชายดีีใจจนลืืมอายพระ พููดออกมาด้้วยท่่าทีีที่่�ดีีใจ “น้้องนิิด ไม่่โกรธพี่่�แล้้วนะ พี่่�ดีีใจจริิง ๆ” โยมผู้้หญิิงไม่่พููดว่่ากระไร แล้้วทั้้�งสองก็็เข้้าไปหาพระ ตอนนี้้�โยมผู้้ชายรู้้สึึกจะ ขวยเขิินอยู่่หน่่อยหนึ่่�ง สาระจึึงถามขึ้้�นก่่อนว่่า “สบายดีีหรืือโยม! วัันนี้้�มาแต่่เช้้าเชีียว คงจะรีีบมาเอา...” เมื่่�อสาระพููดมาถึึงตอนนี้้� โยมที่่�ชื่่�อแจ็็คก็็รีีบพููดขััดจัังหวะสาระขึ้้�นทัันทีีว่่า “ไม่่เป็็นไรครัับท่่านอาจารย์์ ผมไม่่ต้้องการสิ่่�งนั้้�นแล้้วล่่ะครัับ ผมเข้้าใจแล้้วครัับ ขอ ขอบพระคุุณท่่านอาจารย์์มาก ๆ ด้้วยครัับ” สัังเกตดูกิูิริิยาของแก รู้้สึึกจะหงุุดหงิิดอยู่่พอสมควร คงจะกลััวว่่าพระจะพููดเรื่่�องที่่� เขามาขอเมตตามหานิิยมเมื่่�อวานนี้้�ให้้โยมผู้้หญิิงฟัังกระมััง เขาจึึงรีีบพููดตััดบทพระไปก่่อน เช่่นนั้ ้� น ซึ่่�งสาระก็็รู้้ดีีว่่าเขาคงจะอายโยมผู้้หญิิง เพราะในขณะเดีียวกัันโยมผู้้หญิิงก็็ทำท่่า จะไม่่เข้้าใจอยู่่เหมืือนกัันว่่าสาระและโยมผู้้ชายมารู้้จัักกัันเอาแต่่เมื่่�อไหร่่ จึึงทำให้้เธอมอง

117 ไปที่่�พระทีี มองไปที่่�โยมสามีีของเธอทีี คล้้าย ๆ อยากจะได้้คำตอบอะไรบางอย่่าง ซึ่่�งสาระ คงจะเข้้าใจจึึงได้้พููดออกไปว่่า “ไม่่มีีอะไรหรอกโยม อาตมารู้้จัักกัับโยมผู้้ชายตั้้�งแต่่เมื่่�อ วานนี้้�แล้้ว” เพีียงคำตอบสั้ ้� น ๆ ของสาระ สองสามีีภรรยาก็็พอจะอ่่านอะไรออกบ้้างแล้้วว่่า อะไรเป็็นอะไร โยมผู้้หญิิงได้้พููดออกไปก่่อนว่่า “นัับว่่าเป็็นพระคุุณอย่่างมากค่่ะ ที่่�ท่่าน อาจารย์์ได้้ให้้ความเมตตาต่่อพวกเรา ดิิฉัันจะไม่่ลืืมในพระคุุณที่่�ท่่านอาจารย์์มีีต่่อพวกเรา ในวัันนี้้�ไปจนตราบนานเท่่านานค่่ะ” สาระ: ไม่่เป็็นไรหรอกโยม ต่่อไปก็็ขอให้้พากัันพยายามเริ่่�มต้้นชีีวิิตใหม่่ ด้้วยการ รู้้จัักหน้้าที่่�ของกัันและกััน และรู้้จัักให้้อภััยกััน ส่่วนที่่�เป็็นอดีีตก็็ให้้มัันผ่่าน ไป อย่่าไปสนใจหรืือเก็็บเอามาพููดอีีก เพราะจะไม่่เกิิดประโยชน์์อะไร นอกจากจะไม่่เกิิดประโยชน์์แล้้วยัังจะให้้โทษอีีกด้้วย การอยู่่ร่่วมกััน ถ้้าเรารู้้จัักให้้อภััยกััน เรื่่�องมัันก็็ไม่่มีี เป็็นธรรมดาการอยู่่ ร่่วมกัันอาจจะมีีความไม่่พอใจหรืือขััดใจกัันบ้้าง แต่่ถ้้าเรามีีธรรมะ เห็็นโทษ ในการทะเลาะวิิวาท ก็็จะทำให้้เราสามารถมีีสติิยัับยั้้�งไว้้ได้้ และในที่่�สุุด อาตมาก็็ขออวยพรให้้โยมจงได้้รัับแต่่ความสุุขความเจริิญในชีีวิิตหน้้าที่่�การ งาน หากมีีปััญหาอะไร ก็็ให้้หมั่่�นระลึึกนึึกถึึงพระนะโยมนะ โดยเฉพาะวัันนี้้� ขอให้้โยมจงนึึกเอาเป็็นอนุุสติิ เพื่่�อไว้้เตืือนใจตััวเอง ในเมื่่�อเกิิดปััญหาอะไร ขึ้้�น ซึ่่�งจะเป็็นอุุบายให้้เรื่่�องต่่าง ๆ สงบระงัับไปด้้วยดีี และหลัังจากฉัันเสร็็จ วัันนี้้� อาตมาและพระเพื่่�อน (ข้้าพเจ้้า) ก็็จะขอถืือโอกาสลาญาติิโยมเพื่่�อ จาริิกไปสู่่สถานที่่�อื่่�นต่่อไป เมื่่�อสาระเสร็็จสิ้้�นการบรรยาย และทิ้้�งท้้ายด้้วยการร่่ำลา สองสามีีภรรยาก็็ให้้เกิิด ความรู้้สึึกอาลััยและคิิดถึึง จึึงพููดกัับท่่านสาระว่่า ความจริิงพวกเรายัังไม่่อยากให้้ท่่าน อาจารย์์จากพวกเราไปเลย เพราะท่่านอาจารย์์เป็็นที่่�พึ่่�งทางใจของพวกเรา แต่่ก็็ไม่่รู้้จะทำ อย่่างไร เพราะมัันเป็็นความประสงค์์ของท่่านอาจารย์์ ก็็ขอนิิมนต์์อาราธนาท่่านอาจารย์์ ไว้้ว่่า หากท่่านอาจารย์์มีีเวลาผ่่านมาทางนี้้�อีีก ก็็ขอนิิมนต์์มาแวะพวกเราด้้วย และขอ ปวารณาตนรัับใช้้ท่่านอาจารย์์ตลอดไป ข้้าพเจ้้าพรรณนาตามประสาความคิิด ในขณะที่่�จิิตเกิิดความไม่่พอใจในสาระมา เป็็นเวลานาน คงจะเป็็นที่่�น่่ารำคาญของท่่านผู้้อ่่านแล้้วก็็ไม่่รู้้ แต่่ข้้าพเจ้้าเห็็นว่่าคงจะเป็็น ประโยชน์์อยู่่จึึงได้้นำมากล่่าวไว้้ ณ ที่่�นี้้�ด้้วย เพราะในเมื่่�อเกิิดเรื่่�องทำนองนี้้�ขึ้้�นกัับใคร ก็็

118 จะได้้นำมาใช้้เพื่่�อเป็็นอุุบายให้้อารมณ์์ที่่�เศร้้าหมองกลัับผ่่องใสขึ้้�นมาได้้ ผู้้เขีียนก็็อาศััย การพิิจารณาเช่่นนี้้� ในเมื่่�อมีีอารมณ์์ที่่�ทำให้้ไม่่พอใจเกิิดขึ้้�นมา ก็็ทำให้้สร่่างซาลงได้้บ้้าง และอีีกประการหนึ่่�งที่่�ข้้าพเจ้้าไม่่ลืืมคืือ พระพุุทธภาษิิตที่ ่� ลิิขิิตไว้้ว่่าคนมัักโกรธมีีอยู่่�๓ ประเภท คืือ ๑. คนบางคนในโลกนี้้�เมื่่�อความโกรธเกิิดขึ้้�นก็็เก็็บความโกรธนั้้�นไว้้(ผููกโกรธ) ชั่่�วกาลนาน อุุปมาเหมืือนรอยขีีดบนแผ่่นหิิน (ย่่อมตั้้�งอยู่่�นาน) ๒. คนบางคนในโลกนี้้�เมื่่�อมีีความโกรธเกิิดขึ้้�น แม้้จะเก็็บไว้้แต่่ก็็ไม่่สู้้จะนานนััก เมื่่�อพิิจารณาเห็็นโทษความโกรธว่่าเหมืือนไฟเผาใจทั้้�งตััวเองและผู้้อื่่�น เมื่่�อเห็็นโทษ เช่่นนี้้�ก็็ไม่่เก็็บความโกรธนั้้�นไว้้ อุุปไมยเหมืือนรอยขีีดบนแผ่่นดิิน ถึึงจะปรากฏอยู่่�แต่่ก็็ ยัังพอมีีทางลบได้้ในเมื่่�อถููกลมฝน ๓. คนบางคนในโลกนี้้�เมื่่�อความโกรธเกิิดขึ้้�นก็็มีีสติิรู้้เท่่าทัันว่่ามัันเป็็นโทษ เห็็นความโกรธเหมืือนอสรพิิษจึึงไม่่ยอมให้้ติิดในใจได้้เหมืือนรอยไม้้ขีีดในน้้ำ จะมีีรอย ปรากฏให้้เห็็นได้้เพีียงชั่่�วพริิบตาเดีียวเท่่านั้้�น ก็็ถึึงซึ่่�งความดัับหรืืออัันตรธานหายไป ดูู ก่่อนภิิกษุุทั้้�งหลาย คนมัักโกรธมีีอยู่่�๓ ประเภท อย่่างนี้้�แล เมื่่�อข้้าพเจ้้านึึกถึึงพระพุุทธภาษิิตบทนี้้� โดยเฉพาะข้้อสุุดท้้าย ก็็สามารถคลาย จากอนิิฏฐารมณ์์ได้้ในทัันทีี ความไม่่พอใจในเพื่่�อนรัักที่่�มีีแต่่แรก ๆ ก็็สามารถดัับไป เราทั้้�ง สองก็หััน็มาปรองดองกัันด้้วยดีีดัังสามีีภรรยาที่่�ว่่ามาแล้้ว ข้้าพเจ้้าจึึงหัันไปถามสาระเพื่่อน� รัักว่่า “เราจะไปไหนกัันต่่อสาระ” ก็็ได้้รัับคำตอบว่่า “ความจริิงตอนนี้้�เราก็็มาอยู่่ใกล้้กรุุงเทพฯ แล้้ว เราจึึงคิิดว่่า อยากจะขึ้้�นไปกรุุงเทพฯ อีีกครั้้�งหนึ่่�งก่่อน เผื่่�อจะได้้ถามข่่าวคราวถึึงโยมแม่่บ้้าง” เมื่่�อสาระคิิดเช่่นนั้ ้� นข้้าพเจ้้าก็็เห็็นดีีด้้วย เพราะข้้าพเจ้้าก็็ให้้รู้้สึึกนึึกเป็็นห่่วงคุุณแม่่ จิิตตะอยู่่เช่่นกััน ป่่านนี้้�ไม่่รู้้ว่่าสุุขทุุกข์์ประการใด เลยตััดสิินใจมาแวะกรุุงเทพฯ กัันอีีกครั้้�ง หนึ่่�ง ซึ่่�งตอนนั้ ้� นญาติิของพระเพื่่�อนเป็็นคนส่่งเสีียค่่ารถให้้ วัันนั้้� นเลยค้้างที่่�กรุุงเทพฯ เมื่่�อคุุณแม่่จิิตตะได้้ทราบข่่าวว่่าพระลููกชายมาพัักอยู่่ที่่�กรุุงเทพฯ ก็็รีีบไปพบด้้วย ความเป็็นห่่วงและถามถึึงสุุขทุุกข์์ ตามประสาแม่่ลููก ความจริิงข้้าพเจ้้าเคยคิิดเหมืือนกััน ว่่าไหนๆ พระลููกชายก็็ได้้สละโลก อัันมนุุษย์์ทั้้�งหลายพากัันลุ่่มหลงมััวเมาเพลิิดเพลิิน เดิิน เข้้ามาครองผ้้ากาสาวพััสตร์์ในบวรพระพุุทธศาสนา ไม่่น่่าจะเป็็นห่่วง แต่่ก็็อย่่างว่่าล่่ะ ใคร ไม่่เคยมีีบุุตรก็็สุุดที่่�จะหยั่่�งรู้้จิิตใจของแม่่ได้้ จึึงไม่่ใช่่เรื่่�องที่่�ข้้าพเจ้้าจะเข้้าใจได้้เช่่นกััน โดยเฉพาะคุุณแม่่จิิตตะนั้ ้� น มีีความผููกพัันในสาระอย่่างเป็็นชีีวิิตจิิตใจ ยัังกัับว่่า

119 สาระเคยเป็็นบุุตรสุุดที่่�รัักมานานนัักหลายภพหลายชาติิ หลายกััปป์์หลายกััลป์์อย่่างนั้ ้� น แหละ มีีตอนหนึ่่�งคุุณแม่่จิิตตะถามว่่า “แล้้วพระเพื่่�อนอีีกองค์์ไปไหน ทำไมไม่่มาด้้วย กััน” สาระก็็ได้้ตอบว่่า “แยกทางกัันไปแล้้ว เพราะมีีเหตุุจำเป็็นบางประการ” และคุุณแม่่จิิตตะได้้ถามต่่อไปอีีกว่่า “แล้้วลููกพระจะพากัันไปที่่�ไหนต่่อ” สาระ: ก็็ยัังไม่่รู้้ว่่าจะไปยัังไงที่่�ไหน? ซึ่่�งยิ่่�งเพิ่่�มความเป็็นห่่วงให้้แก่่คุุณแม่่จิิตตะมากขึ้้�น จึึงปรึึกษาอยากจะหาลููกศิิษย์์ เพื่่�อติิดตามไปด้้วยสัักคน ความจริิงในตอนนั้ ้� นข้้าพเจ้้ามีีลููกศิิษย์์อยู่่ที่่�อำเภอศรีีราชา ๒ คน เขาพึ่่�งสึึกจากพระไปไม่่นานนััก คนหนึ่่�งเขามีีความประสงค์์อยากจะไปเที่่�ยวธุุดงค์์กัับ ข้้าพเจ้้าอยู่่เหมืือนกััน แต่่ตอนนั้ ้� นข้้าพเจ้้ายัังไม่่คิิดอยากจะไป เลยบอกให้้เขาคอยไปก่่อน เมื่่�อนึึกได้้เช่่นนี้้�ข้้าพเจ้้าจึึงแนะนำให้้คุุณแม่่จิิตตะว่่า น่่าจะติิดต่่อกัับลููกศิิษย์์คนนี้้�ดูู ซึ่่�งคุุณ แม่่จิิตตะก็็ตกลง และหลัังจากนั้น ้� เพีียงไม่กี่่ วััน่� ก็็ได้ทร้าบข่่าวว่่าลููกศิิษย์์คนนั้น ้� เขายินดีี ิและ เต็็มใจที่่�จะไปกัับข้้าพเจ้้า ซึ่่�งยัังความดีีใจให้้แก่่คุุณแม่่จิิตตะเป็็นอย่่างยิ่่�ง เพราะคิิดว่่าถ้้ามีี ลููกศิิษย์์ติิดตามไปด้้วย เผื่่�อสุุขทุุกข์์ประการใดก็็จะได้้รัับใช้้ (ตามความรู้้สึึกของคนขี้้�เป็็น ห่่วง) ก็็เป็็นอัันว่่าเราได้้ลููกศิิษย์์ติิดตามรัับใช้้เพิ่่�มมาอีีกหนึ่่�งคน เมื่่�อได้้ลููกศิิษย์์ติิดตามแล้้ว ก็็ทำให้้ข้้าพเจ้้าและสาระปรึึกษากัันอีีกว่่าจะไปที่่�ไหน ดีีข้้าพเจ้้านึึกขึ้้�นมาได้้ในขณะนั้ ้� นว่่า น่่าจะไปที่่�วััดแหลมกุ่่มดููอีีกทีี เพราะสถานที่่�ก็็จััดว่่า เหมาะแก่่การบำเพ็็ญภาวนาพอสมควร ซึ่่�งสาระก็็เห็็นดีีด้้วย จึึงได้้บอกให้้โยมแม่่สาระ ทราบ ซึ่่�งโยมก็็เห็็นดีีด้้วย เพราะเราเคยไปกัันมาแล้้วครั้้�งหนึ่่�งเมื่่�อสมััยไปทำบุุญที่่�เกาะ แตนนั่่�นเอง วัันต่่อมาคุุณแม่่จิิตตะเป็็นคนส่่งเสีียค่่ารถ และยัังฝากปััจจััยอีีกส่่วนหนึ่่�งให้้กัับ ลููกศิิษย์์ผู้้ติิดตามเพื่่�ออำนวยความสะดวกให้้แก่่ข้้าพเจ้้าและสาระ ก็็เป็็นอัันว่่าข้้าพเจ้้าและ สาระต้้องย้้อนลงไปทางใต้้กัันอีีกครั้้�งหนึ่่�ง และด้้วยความรัักและเป็็นห่่วงพระลููกชายจึึง ทำให้้คุุณแม่่จิิตตะตามไปส่่งอีีกเช่่นเคย ข้้าพเจ้้าแอบได้้ยิินคำหนึ่่�งที่่�คุุณแม่่จิิตตะได้้พููดสั่่�ง สาระก่่อนที่่�เราจะขึ้้�นรถว่่า “จิิตใจของแม่่ขอตามลููกไปทุุกหนทุุกแห่่ง ลููกอย่่าลืืมเอาแม่่ไป ด้้วยนะ” เมื่่�อร่่ำลากัันเสร็็จ เราก็็ขึ้้�นไปบนรถ ปล่่อยให้้โยมแม่่ของสาระยืืนเหม่่อลอย ดวงตาเพ่่งมองมายัังสาระและข้้าพเจ้้า จนกระทั่่�งรถเลื่่�อนออกไปช้้า ๆ และห่่างออกไป เรื่่�อย ๆ ซึ่่�งในขณะเดีียวกััน ภาพของคุุณแม่่จิิตตะยัังยืืนจ้้องมองอยู่่กัับที่่� จนรถหาย ลัับตาไปในที่่�สุุด ซึ่่�งข้้าพเจ้้าก็็ได้้แต่่สัังเวชใจในความรัักที่่�แม่่มีีต่่อลููก คงจะเป็็นเพราะเหตุุนี้้�

120 กระมัังจึึงทำให้้สาระแต่่งเป็็นบทกลอนสรรเสริิญคุุณของแม่่เสีียมากมาย แต่่ข้้าพเจ้้าจำได้้ ติิดปากเพีียงบทสองบทเท่่านั้ ้� นว่่า แม่่ท้้องเจ้้า เก้้าเดืือน นะลููกรััก แม้้จะหนััก แสนหนััก แม่่ทนไหว หนัักเพราะดวง- ใจแม่่ ไม่่เป็็นไร แม่่ทนได้้แม้้เก้้าเดืือน เหมืือนหนึ่่�งวััน น้้ำนมแม่่เหืือดหาย ไม่่เคยห่่วง ขอเพีียงดวง ใจแม่่ ได้้อิ่่�มหนำ แม้้สายเลืือด เหืือดหาย ผิิวกายจะดำ ลููกอิ่่�มหนำ แม่่เป็็นอื่่�น ก็็ชื่่�นใจ มดจะไต่่ ยุุงจะกััด แม่่ปััดป้้อง แดดจะต้้อง ลมจะถููก ลููกไม่่ได้้ แม่่คอยปก ป้้องกััน อัันตราย ลููกจึึงได้้ รอดพ้้น เป็็นคนมา แต่่เป็็นที่่�น่่าเสีียดาย คนสมััยนี้้�โดยเฉพาะผู้้ที่่�หลงอยู่่ในสัังคม ไม่่เคยเลี้้�ยงถููกด้้วย นมตััวเอง ให้้ลููกดื่่�มแต่่นมแพะนมโค ความอบอุ่่นทางจิิตระหว่่างแม่่และลููกจึึงมีีน้้อย พอ โตขึ้้�นมาหน่่อยก็็เริ่่�มเถีียงแม่่แล้้ว ผู้้เขีียนเป็็นคนบ้้านนอก ไม่่เคยโดนกรอกด้้วยน้้ำนมแพะนมโค โตขึ้้�นมาด้้วยน้้ำนม แม่่ ความสำนึึกในพระคุุณของแม่จึึ่งฝัังจิิตอย่่างลึึกซึ้้�งและไม่รู้้ลื่ ืม เพราะเหตุุแห่่งการดื่่�มน้้ำ อัันกลั่่�นกรองมาจากสายโลหิิตของแม่่นั่่�นเอง แม่่ยัังเคยสััพยอกกัับข้้าพเจ้้าด้้วยความเอ็็นดูู อยู่่บ่่อย ๆ ว่่า ข้้าพเจ้้าโตเป็็นหนุ่่มแล้้ว (หมายถึึงโตพอจะวิ่่�งได้้...อีีสาน) ยัังดื่่�มนมแม่่อยู่่ เลย บางครั้้�งแม่่บอกว่่ารำคาญต้้องฝืืนใจเอาบอระเพ็็ดมาทาก็็มีี เพื่่�อจะให้้เลิิกเพราะโต แล้้ว นี้้�ก็็แสดงว่่าน้้ำนมแม่่เต็็มไปด้้วยคุุณค่่าและมีีรสอร่่อย ถึึงเลิิกได้้ยาก คงจะเป็็นเพราะ เหตุุนี้้�ด้้วยกระมััง จึึงยัังไม่่อยากให้้ลููกดื่่�มนมตััวเอง เพราะกลััวหรืือเกรงว่่าลููกจะทำให้้ขาย หน้้าแขกเหรื่่�อเมื่่�อเขามาเยี่่�ยมเยืือน สำหรัับแม่่ในยุุคปััจจุุบััน แต่่ก่่อนนั้ ้� นไม่่เคยมีีดีีแต่่ว่่าผู้้ เขีียนเป็็นคนบ้้านนอก มิิเช่่นนั้ ้� นคงโดนกรอกนมแพะนมโค โตเป็็นคนครึ่่�งสััตว์์ไปแล้้ว ผู้้เขีียนต้้องขออภััยที่่�มิิได้้เจตนาจะว่่าใครคนใดคนหนึ่่�ง แต่่ความจริิงมีีอย่่างไรเลย พููดไปอย่่างนั้ ้� น เขีียนออกนอกเรื่่�อง เดี๋๋�ยวผู้้อ่่านเคืืองเข้้าให้้ เลยขอไว้้แค่่นี้้�ก่่อน ตอนนี้้�ก็็หััน มาว่่าสาระจิิตตานุุสรณ์์กัันต่่อไป

121 รถทััวร์์ บขส. พาพวกเราไปถึึงอำเภอทัับสะแกประมาณบ่่ายสี่่�โมง ต้้องเดิินเข้้าไป อีีกกว่่าจะถึึงวััดก็็ร่่วมหกโมงเย็็น ท่่านอาจารย์์ซึ่่�งเป็็นเจ้้าอาวาสในสมััยนั้ ้� นท่่านก็็ให้้การ ต้้อนรัับเป็็นอย่่างดีี และท่่านรู้้สึึกดีีใจในเมื่่�อรู้้ว่่าพวกเราเคยมาแล้้วครั้้�งหนึ่่�งเมื่่�อสมััยไป เกาะแตน ท่่านนิิมนต์์ให้้พวกเราพัักอยู่่ด้้วยนานๆ กิิจวััตรที่่�น่่าสนใจในตััวท่่าน ทุุกเย็็นของทุุกวัันท่่านจะพาพระเณรนั่่�งกรรมฐาน อย่่างน้้อยตั้้�งแต่่สามชั่่�วโมงขึ้้�นไป นั่่�งชนิิดไม่่พลิิกเท้้าเลย ถ้้าวัันไหนเป็็นวัันพระ ท่่านจะพา นั่่�งตลอดคืืน ถ้้าจะเปลี่่�ยนอิิริิยาบถก็็ตอนเที่่�ยงคืืนเพีียงครั้้�งเดีียว เมื่่�อข้้าพเจ้้าไปในวัันสอง วัันแรก ท่่านรู้้สึึกเป็็นห่่วง กลััวจะนั่่�งอย่่างท่่านไม่่ได้้ ความจริิงข้้าพเจ้้าและสาระได้้ผ่่าน การฝึึกมาแล้้วพอสมควรเช่่นกััน ดัังนั้ ้�นจึึงไม่่สู้้จะมีีปััญหาเท่่าไรนััก จะเป็็นห่่วงอยู่่บ้้างก็็แค่่ ลููกศิิษย์์ผู้้ติิดตาม เพราะทุุกวัันหลัังจากนั่่�งเสร็็จเขาจะมาระบายให้้ข้้าพเจ้้าฟัังเสมอว่่า “ไม่่ ไหวครัับ! ท่่านอาจารย์์ ขนาดผมพลิิกแล้้วพลิิกอีีกไม่่รู้้กี่่�ครั้้�ง มัันยัังจะทนไม่่ไหวเลย ไม่่รู้้ ท่่านนั่่�งได้้อย่่างไร” ข้้าพเจ้้า: ทุุกสิ่่�งย่่อมเกิิดมาจากการฝึึกหััด เป็็นสิ่่�งที่่�ทำได้้ถ้้ามีีความพยายาม พัักอยู่่ที่่�นั่่�น ก็็ทำให้้ข้้าพเจ้้าได้้รัับความรู้้อะไรเพิ่่�มเติิมขึ้้�นมาอีีกแยะ โดยเฉพาะ เรื่่�องการฉัันเจและฉัันเนื้้�อ คืือที่่�นั่่�นท่่านอาจารย์์ท่่านฉัันเจ ท่่านบอกว่่ามัันสบายท่่าน และ ท่่านก็็ไม่่ได้้รัังเกีียจผู้้ฉัันเนื้้�อ วัันหนึ่่�ง มีีพระอาคัันตุุกะมาพัักด้้วยเช่่นกััน แต่่ท่่านเหล่่านั้ ้�นรู้้สึึกจะพิิถีีพิิถัันใน เรื่่�องเจมากไปหน่่อย จนแสดงออกซึ่่�งความไม่่พอใจในพวกที่่�ฉัันเนื้้�อ ในเย็็นวัันนั้้� น ท่่าน อาจารย์์ได้้มาคุุยกัับพวกเราเกี่่�ยวกัับเรื่่อ�งนี้้ว่�่า “น่่ากลัวัจะมีปััญห ีาเสียีแล้้ว พวกคุุณมีควีาม คิิดเห็็นอย่่างไร ในเรื่่�องนี้้�” สาระ: ความจริิงเรื่่�องอย่่างนี้้�มัันเคยมีีปััญหาเถีียงกัันมามากต่่อมากแล้้วครัับท่่าน อาจารย์์ พวกกระผมจึึงไม่่ได้้คิิดอะไรมาก ท่่านอาจารย์์: นั่่�นสิิ! เมื่่�อเช้้านี้้�ผมก็็สัังเกตดููอยู่่ว่่า พระที่่�ฉัันเจที่่�นั่่�งถััดจากคุุณไปรู้้สึึกจะ รัังเกีียจพวกคุุณ ผมคิิดว่่าถ้้าเป็็นเช่่นนี้้�ต่่อไปจะต้้องมีีปััญหาแน่่ หรืือพวก คุุณมีีความเห็็นอย่่างไร? สาระ: ครัับ! เรื่่�องมีีปััญหามีีแน่่ เว้้นแต่่ท่่านอาจารย์์จะให้้ฉัันเจกัันหมดทั้้�งวััด แต่่ถึึง กระนั้้�นก็็คงจะยัังมีีปััญหาอยู่่ดีี ท่่านอาจารย์์: ผมก็็ว่่าอย่่างนั้้�น จะให้้ฉัันเจกัันหมดทั้้�งวััดก็็คงจะเป็็นไปได้้ยาก และอีีก ประการหนึ่่�งผมก็็ไม่่ได้้ยืืดมั่่�นถืือมั่่�นในเรื่่�องนี้้�เท่่าไรนััก แต่่ที่่�ผมฉัันเจก็็เพราะ

122 ว่่ามัันทำให้้ร่่างกายของผมสบายเท่่านั้้�นเอง แต่่เอาเถอะผมจะคอยดููต่่อไป ถ้้ายัังมีีปััญหาบางทีีผมอาจจะเลิิกก็็ได้้ เรื่่�องฉัันเจฉัันเนื้้�อนี้้�เคยเป็็นปััญหาถกเถีียงกัันมานาน สาระคงจะนึึกรำคาญกระมััง จึึงได้้แต่่งเป็็นกลอนอัันชวนให้้คิิดว่่า:- หากมััวเถีียง กัันเท่่าไร ไม่่มีีจบ เดี๋๋�ยวก็็รบ ตบตีีกััน มัันน่่าหััว คนกิินเจ กิินเนื้้�อ เมื่่�อรู้้ตััว จงข้้ามหััว ทั้้�งเจเนื้้�อ เพื่่�อเห็็นธรรม กิินอะไร หากว่่าใจ ไม่่รู้้ละ ทั้้�งโลภะ โทสะ และโมหัันธ์์ จะนัับว่่า บริิสุุทธิ์์� อย่่างไรกััน เพราะโมหัันธ์์ ยัังหลอกได้้ ในเรื่่�องกิิน ใครไม่่กิิน ทั้้�งเจ และทั้้�งเนื้้�อ จึึงอยู่่เหนืือ อุุปาทาน การยึึดถืือ กิินอะไร ก็็กิินได้้ ไม่่กระตืือ ไม่่ยึึดถืือ สิ่่�งใด ไปนิิพพาน เกี่่�ยวกัับเรื่่�องนี้้� เคยมีีโยมไปถามหลวงพ่่อชาเหมืือนกัันว่่า ต่่างกัันอย่่างไร? อย่่าง ไหนผิิดอย่่างไหนถููก? หลวงพ่่อชา: เหมืือนกัับคางคกกัับกบนั่่�นแหละ โยมว่่ากบกัับคางคกอย่่างไหนมัันดีีกว่่า กััน? ความจริิงนั้้�นพระพุุทธเจ้้าท่่านไม่่ได้้ฉัันอะไร ไม่่ได้้เป็็นอะไรในจิิตของ ท่่าน ไม่่มีีอะไรมีีอะไรเป็็นอีีกแล้้ว การบริิโภคอาหารเป็็นสัักแต่่ว่่าเป็็นเครื่่�อง หล่่อเลี้้ย�งร่่างกายพอให้ค้งอยู่ไ่ด้้ ท่่านไม่่ให้ติ้ิดในรสชาติขิองอาหาร ไม่่ให้ติ้ิด อยู่่ในทุุกสิ่่�งทุุกอย่่าง ให้้รู้้จัักประมาณในการบริิโภค ไม่่ให้้บริิโภคด้้วยตััณหา นี่่�เรีียกว่่าพระพุุทธเจ้้าท่่านไม่่ได้้ฉัันอะไร ไม่่มีีอะไรไม่่เป็็นอะไรอีีกแล้้ว ถ้้า คนกิินเนื้้�อไปติิดอยู่่ในรสชาติิของเนื้้�อ นั่่�นก็็เป็็นตััณหา ถ้้าคนไม่่กิินเนื้้�อเห็็น คนอื่่�นกิินเนื้้�อก็็รัังเกีียจและโกรธเขา ไปด่่าว่่านิินทาเขา เอาความชั่่�วของเขา มาไว้้ในใจตััวเอง นั่่�นก็็เป็็นคนโง่่กว่่าเขา ทำไปตามอำนาจของตััณหาเหมืือน กััน การที่่�เราไปโกรธเกลีียดเขานั้้�นมัันก็็คืือผีีที่่�สิิงอยู่่ในใจเรา เขากิินเนื้้�อเป็็น บาป เราโกรธเขากัันเป็็นผีี เป็็นบาปอีีกเหมืือนกััน มัันยัังเป็็นสััตว์์อยู่่ทั้้�งสอง

123 ฝ่่าย ยัังไม่่เป็็นธรรมะ อาตมาจึึงว่่าเหมืือนกบกัับคางคก แต่่ทางที่่�ถููกนั้้�นใครจะกิินอะไรก็็กิินไปแต่่ให้้มีีธรรมะ คนกิินเนื้้�อก็็อย่่าเห็็น แก่่ปากแก่่ท้้อง อย่่าเห็็นแก่่ความเอร็็ดอร่่อยจนเกิินไป อย่่าถึึงกัับฆ่่าเขากิิน ส่่วนคนกิินเจก็็ให้้เชื่่�อมั่่�นในข้้อวััตรของตััวเอง เห็็นคนอื่่�นเขากิินเนื้้�อก็็อย่่า ไปโกรธให้้เขา รัักษาตััวเราไว้้ อย่่าให้้ติิดอยู่่ในการกระทำภายนอก พระ เณรในวััดของอาตมานี้้�ก็็เหมืือนกััน องค์์ไหนจะถืือข้้อวััตรฉัันเจก็็ถืือไป องค์์ ไหนจะฉัันธรรมดาตามมีีตามได้้ก็็ฉัันไป แต่่อย่่าทะเลาะกััน อย่่ามองกัันใน แง่่ร้้าย อาตมาสอนอย่่างนี้้�ท่่านก็็อยู่่ไปด้้วยกัันได้้ ไม่่เห็็นมีีอะไร ให้้เข้้าใจว่่า ธรรมะที่่�แท้้นั้้�น เราจะเข้้าถึึงได้้ด้้วยปััญญา ทางปฏิิบััติิที่่�ถููกก็็คืือ ศีีล สมาธิิ ปััญญา ถ้้าพระสำรวมอิินทรีีย์์ คืือ ตา หูู จมููก ลิ้้�น กาย ใจ ไว้้ดีีแล้้ว จิิตก็็จะ สงบและปััญญาความรู้้เท่่าทัันสภาพของสัังขารทั้้�งหลายก็็จะเกิิดขึ้้�น จิิตใจก็็ เบื่่�อหน่่ายจากสิ่่�งที่่�น่่ารัักน่่าใคร่่ทั้้�งหลาย วิิมุุติิก็็เกิิดขึ้้�นเท่่านั้้�น ข้้าพเจ้้าและสาระมีีโอกาสพัักอยู่่ที่่�วััดแหลมกุ่่มเพีียงสิิบวัันเท่่านั้ ้� น ก็็พอดีีท่่าน อาจารย์์มหาทินิและอีีกองค์์หนึ่่�ง (ขอสงวนนาม) ท่่านอุุตส่่าห์์ตามไปเยี่่�ยมพวกข้้าพเจ้้าด้้วย ความเป็็นห่่วง และได้้นำเรื่่�องอะไรต่่อมิิอะไรไปเล่่าให้้สาระฟััง ทั้้�งอดีีต อนาคต ปััจจุุบััน ยุ่่งกัันไปหมด ข้้าพเจ้้าก็็ได้้แต่่สลดสัังเวชใจในโลกแห่่งสัันนิิวาสนี้้� และในที่่�สุุดท่่านบอกว่่า สาระและข้้าพเจ้้าไม่่สมควรจะพัักอยู่่ที่่�นี้้�ก่่อนในระยะนี้้� จะเป็็นเพราะฤกษ์์ไม่่งามยามไม่่ดีี หรืือว่่ามีีเหตุุผลอะไรของท่่านก็็ไม่่ทราบ แต่่ด้้วยความรัักและเคารพในท่่าน ข้้าพเจ้้าและ สาระจึึงยอมปฏิิบััติิตามคำแนะนำของท่่านด้้วยความเต็็มใจ เมื่่�อท่่านอาจารย์์เจ้้าอาวาสท่่านรู้้ว่่าข้้าพเจ้้าและสาระจะจากไปท่่าน ก็็ไม่่อยากจะ ให้้ไปเท่่าไรนััก ท่่านพููดว่่า “น่่าจะอยู่่ปฏิิบััติิธรรมเป็็นเพื่่�อนกััน” แต่่ท่่านก็็ไม่่ได้้ขััดความประสงค์์ของพวกเรา และท่่านยัังมีีเมตตาแนะนำให้้อีีก ว่่า “เห็็นว่่ามีีถ้้ำอยู่่แห่่งหนึ่่�ง ในเขตอำเภอศรีีสวััสดิ์์� จัังหวััดกาญจนบุุรีี เป็็นถ้้ำที่่�น่่าอยู่่มาก ตามที่่�พระองค์์หนึ่่�งท่่านบอกผม ผมก็็นึึกอยากจะไปเหมืือนกััน แต่่ยัังไม่่มีีโอกาส ถ้้าพวก คุุณมีีโอกาส น่่าจะไปแวะพัักดููบ้้าง” ข้้าพเจ้้าและสาระรู้้สึึกสนใจเป็็นพิิเศษ จึึงได้้ขอจดที่่�อยู่่กัับท่่าน แต่่ท่่านก็็แนะ ให้้ไปหาอีีกองค์์หนึ่่�ง ซึ่่�งท่่านเคยไปอยู่่มาแล้้วจดให้้ ซึ่่�งพระองค์์นั้ ้� นท่่านก็็ได้้จดให้้อย่่าง ละเอีียด พระองค์์นั้ ้� นไม่่ทราบว่่าท่่านชื่่�ออะไร ข้้าพเจ้้าก็็ชัักลืืมเสีียแล้้ว ท่่านอุุตส่่าห์์แนะนำ ให้้อย่่างละเอีียดละออ จึึงขอบคุุณท่่านมา ณ ที่่�นี้้�ด้้วย

124 ก็็เป็็นอัันว่่า ข้้าพเจ้้าและสาระพร้้อมด้้วยลููกศิิษย์์อีีกคนจำต้้องระหกระเหิินเดิิน ทางกัันอีีกต่่อไป พวกเราจำใจต้้องผ่่านกรุุงเทพฯ อีีกครั้้�งหนึ่่�ง ก็็ต้้องขอขอบใจคนที่่�เป็็น น้้องสาวของท่่านสาระด้้วยที่่�ช่่วยให้้ค่่าใช้้จ่่ายในการเดิินทางเพิ่่�มอีีก สู้้อุุตส่่าห์์สละงาน เพื่่�อมาพบหลวงพี่่� ทั้้�งนี้้�คงจะเป็็นเพราะความเป็็นห่่วงในพระพี่่�ชายนั่่�นเอง ข้้าพเจ้้าและ สาระก็็ได้้อาศััยลููกศิิษย์์คนโปรด (ซึ่่�งบางทีีก็็ไม่่น่่าโปรด) ที่่�ติิดตามไปด้้วยนั่่�นแหละ การ เดิินทางจึึงได้้รวดเร็็ว ยัังกัับว่่ามีีฤทธิ์์� เพีียงวัันเดีียวก็็ถึึงแล้้ว ถ้้ำแก้้วใจ แต่่ช่่างอยู่่ไกลเสีีย เหลืือเกิิน ยัังไม่่เจริิญเท่่าที่่�ควร ชาวบ้้านส่่วนมากเป็็น กะเหรี่ ่� ยง แต่่ก็็เป็็นกะเหรี่่�ยงที่่�ค่่อน

125 ข้้างจะพััฒนาบ้้างแล้้ว ภายในถ้้ำแก้้วใจ แม้้จะไม่่ไฉไลมากนััก แต่่ก็็เป็็น สถานที่่�เหมาะแก่่การเจริิญภาวนา เพราะอากาศเย็็นสบายไม่่อึึดอััด แต่่ รู้้สึึกจะอััตคััดเรื่่�องน้้ำใช้้น้้ำฉััน แถมจัังหััน (อาหาร) ก็็ไม่่ค่่อยจะสมบููรณ์์ ด้้วย คงจะเป็็นเพราะเหตุุนี้้�ด้้วยกระมััง ลููกศิิษย์์คนโปรดของข้้าพเจ้้าจึึง ไม่่อยากจะอยู่่ เพราะวัันหนึ่่�งบิิณฑบาตมาได้้ ปลาปิ้้�งตััว เดีียวมา พอเป็็นกัับ เลยขยัับ แบ่่งปััน กัันทั่่�วหน้้า พลางฉัันไป ไม่่ทิ้้�งกิิจ พิิจารณา แต่่...ทว่่า ลููกศิิษย์์หงุุดหงิิดจััง พููดถึึงเรื่่�องอาหารการกิินนี้้� ก็็นัับว่่าเป็็นเรื่่�องใหญ่่มากสำหรัับ ปุุถุุชนคนหนาไปด้้วยกิิเลส จนเป็็นเหตุุให้้ถึึงกัับประหััตประหารกัันก็็มีี บางทีีแม้้แต่่ลููกในไส้้แท้้ ๆ ยัังฆ่่าแม่่ได้้ก็็เพราะเรื่่�องความหิิวอาหาร ดััง นิิทานที่่�จะเล่่าให้้ฟัังดัังต่่อไปนี้้� ดัังได้้สดัับมา ในอดีีตกาลคิิดว่่าคงไม่่นานมากนััก มีียายแก่่คน หนึ่่�งเป็็นชาวนา มีีลููกชายคนเดีียวชื่่�อทอง พ่่อของทองเสีียไปตั้้�งแต่่เขา ยัังเป็็นเด็็ก อาศััยอยู่่ในหมู่่บ้้านแห่่งหนึ่่�งในเขตจัังหวััดอุุบลราชธานีี (ปััจจุุบัันจัังหวััดยโสธร) สองแม่่ลููกมีีฐานะความเป็็นอยู่่ค่่อนข้้างจะ ยากจน แม้้มีีนากัับเขาได้้ข้้าวมาใช้้หนี้้�สหกรณ์์ก็็ยัังไม่่ค่่อยจะพอ บาง ครั้้�งต้้องไปขอกู้้ยืืมข้้าวชาวบ้้านเขามาพอให้้ชีีวาอยู่่รอดไปวััน ๆ ความ ลำบากของแกไม่่ใช่่หาเช้้ากิินค่่ำอย่่างที่่�เราพููดติิดปากกััน แต่่มัันเป็็น ความลำบากชนิิดที่่�ว่่า หาเช้้ากิินเช้้า หาค่่ำกิินค่่ำ บางวัันแทบจะอดทั้้�ง เช้้าทั้้�งค่่ำ ไม่รู้้ว่่ ่ากรรมอะไรของแก ทราบว่่านางมีีนาอยู่่แปลงหนึ่่�งไม่่ใหญ่่โตนััก ทำทุุกปีีแต่่ ก็็ไม่่มีีอัันจะพอกิินกัับคนอื่่�นเขาดัังกล่่าวแล้้ว เพราะนางต้้องเช่่าเจ้้าทุุยคนอื่่�นเขามาทำ จึึง คล้้าย ๆ กัับว่่า ทำนาใช้้หนี้้�ทุุกปีีไป อยู่่มาวัันหนึ่่�ง ซึ่่�งเป็็นฤดููทำนา ยายชราได้้ปลุุกลููกชายอัันเป็็นสุุดที่่�รัักผู้้ซึ่่�งกำลััง เจริิญวััยอยู่่ในความเป็็นหนุ่่ม ให้้ลุุกขึ้้�นแต่่เช้้าและสั่่�งว่่า “รีีบนำควายไปไถนาเถอะลููก ส่่วนแม่่ก็็จะรีีบไปหาข้้าวปลาอาหาร ถ้้าได้้มาแม่่ก็็จะรีีบตามไปส่่งลููกทีีหลััง” ได้้ยิินมาว่่า ทองเป็็นคนขยัันขัันแข็็ง ช่่วยแม่่ทำนาหาเลี้้�ยงชีีพไม่่เห็็นแก่่ความเหน็็ดเหนื่่�อย พอตกเย็็น ทานข้้าวปลาอาหารเสร็็จก็็จะไปขอนอนบนตัักของแม่่เพื่่�อให้้แม่่เล่่านิิทานให้้ฟััง (อัันนี้้�เป็็น

126 ประเพณีีของคนอีีสานแต่่กาลก่่อน เด็็ก ๆ ชอบไปนอนกัับคนแก่่เพื่่�อให้้คนแก่่เล่่านิิทานให้้ ฟััง สมััยผู้้เขีียนยัังเป็็นเด็็กก็็จััดอยู่่ในประเภทนี้้� เพราะไม่่มีีทีีวีีให้้ดููเหมืือนยุุคปััจจุุบััน) ดััง นั้ ้� น หนุ่่มน้้อยที่่�ชื่่�อทองนี้้�จึึงเป็็นที่่�รัักของผู้้เป็็นแม่่เป็็นอย่่างยิ่่�ง เมื่่�อหนุ่่มน้้อยได้้รัับคำสั่่�ง จากแม่่ ก็็รีีบนำควายที่่�เช่่าเขามาไปไถนาตามที่่�แม่่สั่่�งจนกระทั่่�งเวลาผ่่านไป ๆ เหตุุการณ์์ ที่่�ทองไม่่เคยนึึกเคยฝัันก็็ดัันมาเกิิดขึ้้�น เจ้้าทุุยที่่�เคยทำงานด้้วยกัันทุุกวัันไม่่เคยพยศ แต่่วััน นั้ ้� นกลัับตาลปััตรไปหมด เดิินก็็ไม่่ค่่อยจะเข้้าร่่องเข้้ารอย แถมสลััดแอกหัันหน้้ากลัับมาหา ทอง เขารู้้สึึกโกรธและดุุด่่าเจ้้าทุุยคู่่ชีีพ ยิ่่�งดุุว่่าเหมืือนยิ่่�งยุุให้้เจ้้าทุุยพยศร้้ายมากขึ้้�น ผล ที่่�สุุดก็็ยอมปลดเจ้้าทุุยออกจากแอก นั่่�งถอนหายใจ เวลาผ่่านไป ๆ ท้อ้งก็็เริ่่�มร้อ้ง หนุ่่มน้อ้ย ได้้แต่่คอยดููทางว่่า เมื่่�อไรผู้้เป็็นแม่่จะเอาข้้าวมาส่่งสัักทีี คอยแล้้วคอยเล่่าก็็ยัังไม่่เห็็นโผล่่ มา ตะวัันก็็เลยชายคา ปาเข้้าไปใกล้้เที่่�ยงอยู่่แล้้ว หนุ่่มน้้อยชัักหงุุดหงิิดคิิดแต่่เรื่่�องหิิวข้้าว รำพึึงรำพัันในใจว่่า “แม่่ไม่่รัักลููกแล้้วหรืือไง ทำไมถึึงปล่่อยให้้ลููกหิิวอยู่่อย่่างนี้้�แต่่เขา” ไม่่รู้้หรอกว่่าแม่่ได้้พยายามหาข้้าวปลาอาหาร แต่่เหตุุการณ์์วัันนั้้�นมัันเกิิดวิิปริิตไปหมด ใน ที่่�สุุดหนุ่่มน้้อยถููกความหิิวครอบงำก็็ทำท่่าโกรธ จึึงกระโดดไปปลดเอาแอกมาแบกไว้้บน บ่่า ปากก็็บ่่นว่่า “กููจะฆ่่าอีีแก่่ให้้ตายเสีียวัันนี้้� มีีที่่�ไหนไม่่สนใจลููกเต้้า ปล่่อยให้้หิิวอยู่่ได้้” ถึึงคราวหิิว หิิวนััก ทุุกข์์ก็็มาก เพราะความอยาก อาหาร มัันเผาไหม้้ คนดีีดีี ก็็มีีอััน พลัันเป็็นไป ลููกในไส้้ ยัังด่่าแม่่แย่่จริิงจริิง กล่่าวถึึงยายแก่่ผู้้เป็็นแม่่ วัันนั้้� นนางบัังเอิิญลืืมหม่่าข้้าว (คำว่่า หม่่า เป็็นภาษา อีีสาน หมายถึึง “แช่่ข้้าว” ข้้าวเหนีียวถ้้าไม่่แช่่ไว้้ก่่อนจนได้้ที่่�จะนึ่่�งไม่่สุุก) ดัังนั้ ้� นกว่่านาง จะได้้นึ่่�งข้้าวตะวัันก็็สายโด่่ง ทุุกวัันก็็ไม่่เคยเป็็น แต่่...วัันนั้้� นจะเป็็นเพราะเหตุุใดหนอ...ก็็ไม่่ ทราบได้้ ทำไมถึึงลืืมได้้สนิิทใจถึึงเพีียงนั้ ้� น นางได้้แต่่รำพึึงรำพัันในใจ แถมข้้าวที่่�นึ่่�งวัันนั้้� น ก็็มีีน้้อย นึึกถึึงชะตาชีีวิิตของตนที่่�เป็็นมา น้้ำตาก็็ไหล ใจหนึ่่�งก็็คิิดถึึงและเป็็นห่่วงลููกรััก ว่่า ป่่านนี้้�คนดีีของแม่่คงจะหิิวข้้าวแย่่แล้้ว นางได้้แต่่รำพัันในใจว่่า “วัันนี้้�...ข้้าวมีีน้้อย คงจะไม่่พอสำหรัับเราสองคนแม่่ลููก แต่่ก็็ช่่างเถอะ วัันนี้้�แม่่จะ ยอมอดสัักวัันเพื่่�อลููกจะได้้ทาน แม้้ว่่าจะไม่่ถึึงกัับอิ่่�ม แต่่แม่่คิิดว่่าคงจะพอทำให้้ลููกคลาย ความหิิวลงได้้บ้้าง ส่่วนแม่่นั้้�นแม้้จะทุุกข์์สัักปานใดก็็พอจะทนได้้ แต่่ขออย่่าให้้เห็็นลููกทุุกข์์ แม่่ก็็พอใจแล้้ว”

127 เมื่่�อทุุกอย่่างเรีียบร้้อย มืือหนึ่่�งเกี่่�ยวก่่องข้้าวน้้อยพร้้อมด้้วยกระบุุงพะรุุงพะรััง อย่่างกระตืือรืือร้้น และตกใจเมื่่�อมองดููสายััณห์์ตะวัันสายมากแล้้ว นางรีีบสาวเท้้าก้้าวไป ยัังปลายนาทัันทีี มาจะกล่่าวถึึงหนุ่่มน้้อยหน้้ามน ทนความหิิวไม่่ได้้ ทั้้�งร้้องไห้้ ทั้้�งโกรธ ทั้้�งกระโดด ทั้้�งด่่า เมื่่�อเห็็นแม่่หิ้้�วก่่องข้้าวน้้อยเดิินมา นััยน์์ตาชัักลาย คว้้าได้้ไม้้ท่่อนหนึ่่�ง (ซึ่่�งความจริิง ก็็คืือแอกที่่�แบกไว้้บนบ่่า) วิ่่�งเข้้าไปหาผู้้เป็็นแม่่ที่่�แก่่ชรา พร้้อมกัับด่่าว่่า “ยายแก่่....มึึงไป มััวเที่่�ยวที่่�ไหนอยู่่ ปล่่อยให้้กููหิิวอยู่่ได้้ คอยจนสายใกล้้เที่่�ยง ได้้ข้้าวเพีียงนิิดเดีียวมาให้้กูู มึึงไม่่น่่าจะอยู่่เลย ยายแก่่” ผู้้เป็็นแม่่เมื่่�อได้้ยิินคำพููดของลููกเช่่นนั้ ้� น ก็็สุุดที่่�จะกลั้ ้�นน้้ำตาไว้้ได้้ นางรู้้สึึกเสีียใจที่่� ลููกกลายมาเป็็นคนหยาบกระด้้างด่่าแม่่ได้้ถึึงเพีียงนี้้� นางได้้แต่่รำพึึงในใจว่่า “ตลอดระยะเวลาร่่วม ๒๐ กว่่าปีีที่่�แม่่อยู่่กัับลููกมา แม่่ยัังไม่่เคยได้้ยิินวาจาของลููก ที่่�จะหยาบกระด้้างเหมืือนดัังเช่่นวัันนี้้�เลย ทำไมลููกแม่่ถึึงเปลี่่�ยนไปเร็็วขนาดนี้้�” ยิ่่�งนึึกน้้ำตาของผู้้เป็็นแม่่ก็็ยิ่่�งไหล อาบลงมาบนแก้้มทั้้�งสองข้้าง น้้ำตาแม่่หลั่่�งลง เมื่่�อลููกร้้าย น้้ำตาแม่่ เป็็นสาย เมื่่�อลููกหมิ่่�น น้้ำตาแม่่หลั่่�งลง รดแผ่่นดิิน เมื่่�อได้้ยิิน ลููกเสเพล เนรคุุณ แต่่ด้้วยน้้ำใจที่่�แม่่มีีความรัักอัันแสนจะบริิสุุทธิ์์�ต่่อลููก นางจึึงพููดปลอบใจลููกว่่า “ลููกรัักของแม่่...แม่่ต้้องขออภััยลููกด้้วย ที่่�แม่่มาสายก็็ไม่่ใช่่ว่่าแม่่ไปเที่่�ยวเตร่่จนลืืมลููก ที่่�ไหนนา แต่่บัังเอิิญวัันนี้้�แม่่ลืืมหม่่าข้้าว จึึงต้้องคอยจััดแจงกว่่าจะเสร็็จตั้้�งแต่่เช้้าจนสาย กว่่าจะได้้มาเพีียงนี้้� แม้้ว่่ามองดููจะไม่่มากนััก ก็็ขอให้้ลููกรัักทานดููเสีียก่่อนเถอะ ถ้้าหากยััง ไม่่อิ่่�ม แม่่ก็็จะไปแสวงหามาเพิ่่�มให้้ลููกอีีกทีีหลััง” หนุ่่มน้้อยไม่่ยอมรัับฟัังน้้ำคำของแม่่ ด้้วยความโกรรจััด จึึงตวััดไม้้ค้้อนกระหน่่ำ แม่่ ร่่างยายแก่่สุุดที่่�จะทนไหว ก็็ถึึงกาลทรุุดลงไปกองอยู่่บนคัันนาก็็มีีในกาลนั้ ้� น ฝ่่ายนาย ทองลููกทรพีี เมื่่�อตีีแม่่แล้้วใจก็็แป้้วขึ้้�นมา ปากก็็พึึมพำว่่า “นี่่�เราเป็็นอะไร? ทำไมมืือไม้้เรา ถึึงสั่่�นไปหมด นี่่�มัันเกิิดอะไรขึ้้�น” ความโกรธค่่อยหายไป “นี่่�มัันอะไรกััน?” หนุ่่มน้้อยยืืน งง ภายในใจสัับสนบอกไม่่ถููก มองซ้้ายทีีขวาทีี เมื่่�อมองไปเห็็นภาพแม่่ที่่�นอนแน่่นิ่่�งอยู่่บน คัันนา เจ้้าถููกทรพีีก็็ถลาเข้้าไปประคองร่่างของแม่่มากอดไว้้ ปากก็็บ่่นเหมืือนคนใจลอยว่่า “แม่่...แม่่...แม่่จ๋๋า แม่่เป็็นอะไรไป? ใครทำอะไรแม่่?”

128 หนุ่่มทองบ่่นเพ้้ออย่่างคนไร้้สติิ สภาพของยายแก่่ผู้้เป็็นแม่่อ่่อนระโหยโรยแรง แต่่ ก็็แข็็งใจ ด้้วยคิิดว่่ายัังไม่่ได้้สั่่�งเสีียลููกก่่อนก็็ยัังไม่่ควรจะสิ้้�นใจ ดัังนั้ ้� นนางจึึงทนกััดฟัันสั่่�งเสีีย ลููกด้้วยความรัักและอาลััยอย่่างน่่าสมเพชเวทนายิ่่�งนััก เสีียงของนางเบาแทบจะไม่่ได้้ยิิน แต่่อาศััยหนุ่่มน้้อยประคองกอดร่่างแม่่ไว้้และเอีียงหููเข้้ารัับ จึึงพอจะจัับใจความได้้อย่่าง ถนััดถนี่ ่� ว่่า:- “ลููกรัักของแม่่...ทำไม...ทำไมลููกจึึงคิิดทำลายแม่่ แล้้วต่่อแต่่นี้้�ไปลููกจะอยู่่กัับใคร ใครจะเป็็นเพื่่�อนของลููก... ทุุก ๆ คืืนลููกเคยนอนหนุุนตัักแม่่ บางครั้้�งลููกก็็ขอให้้แม่่เล่่า นิิทานให้้ฟััง แม้้เราจะทุุกข์์ยากลำบาก แต่่เราก็็มีีความสุุขตามประสาแม่่ลููก แม่่ยัังจำได้้ อยู่่เสมอว่่ายามแม่่หนาว ลููกก็็เฝ้้าก่่อกองไฟให้้ แม่่ยามแม่่ร้้อนลููกก็็ช่่วยพััดวีีให้้ ซึ่่�งก็็ไม่่ ผิิดอะไรกัับที่่�แม่่ได้้เคยปฏิิบััติิต่่อลููกเมื่่�อครั้้�งลููกยัังเป็็นเด็็ก แม่่ถนอมลููกไว้้กัับอกแม่่ด้้วย ความรััก” ยามฟ้้าร้้อง ก้้องนภา คราฝนตก แม่่เคยกก เจ้้าไว้้ ระหว่่างถััน น้้ำนมแม่่ นี้้�หนา ค่่าอนัันต์์ กว่่าลููกนั้ ้� น จะเติิบใหญ่่ ได้้ดื่่�มกิิน หนุ่่มน้้อยฟัังน้้ำคำของแม่่ด้้วยน้้ำตานองหน้้า พร้้อมกัับกอดร่่างของผู้้เป็็นแม่่ไว้้ แน่่น ผู้้เป็็นแม่่ทนกััดฟัันพรรณนาต่่อไปว่่า “ตลอดระยะเวลาที่่�แม่่อยู่่กัับลููกมา นัับเป็็นเวลา ๒๐ กว่่าปีี ลููกไม่่เคยมีีประวััติิ ด่่างพร้้อยในการปฏิิบััติิแม่่เลย วัันนี้้�แม่่คิิดว่่าคงเป็็นกรรมของแม่่เอง ถึึงคราวจะต้้อง พลััดพรากจากลููก เหตุุการณ์์ทุุกอย่่างถึึงได้้วิิปริิตผิิดธรรมดาไปหมด แม่่จะไม่่ถืือโทษโกรธ ลููก แม่่จะถืือว่่าเป็็นกรรมของแม่่เอง... สงสารแต่่ลููกรัักของแม่่ นัับตั้้�งแต่่วัันนี้้�เป็็นต้้นไป ลููก จะไม่่มีีโอกาสได้้เห็็นหน้้าแม่่อีีกแล้้ว... ใครหนอ...จะเป็็นเพื่่�อนพููดจาสนทนากัับลููก ในเมื่่�อ สิ้้�นแม่่ไป ก่่อนนั้้�นทุุกเช้้าและเย็็น เราเคยพููดจาสนทนากัันไปตามประสาแม่่ลููก ลููกยัังเคย พููดกับัแม่ว่่ ่า ‘ถึึงลููกจะขาดพ่่อไป แต่่ยัังมีีแม่่อยู่่ก็็เหมืือนกับมีั ทั้้ี�งแม่่และพ่่ออยู่่ด้วยกั้ ัน’ แต่่ วัันนี้้�...ลููกกำลัังจะขาดทั้้�งแม่่และพ่่อ แม่่ขอสั่่�งลููกเป็็นครั้้�งสุุดท้้ายว่่า แม้้จะลำบากยากแค้้น สัักเพีียงใด ก็็ขอให้้ลููกจงตั้้�งตนอยู่่บนคุุณงามความดีี ดัังที่่�แม่่ได้้เคยอบรมเจ้้ามานะลููกนะ จงรู้้จัักเสงี่่�ยมเจีียมตััว อ่่อนน้้อมถ่่อมตน อย่่าเป็็นคนแข็็งกระด้้าง ถึึงแม้้จะสิ้้�นใจไปเพราะ ความยากจน แต่่ด้้วยอำนาจคุุณงามความดีีที่่�เราทำไว้้เมื่่�อครั้้�งยัังมีีชีีวิิตอยู่่ท่่านผู้้รู้้ก็็ยััง สรรเสริิญและเคารพบููชา ขอให้้ถููกจำคำของแม่่ไว้้นะลููกนะ กาลเวลาแห่่งความพลััดพราก

129 จากลููกใกล้้เข้้ามาเต็็มทีีแล้้ว... แม่่คงจะพููดอะไรกัับลููกไม่่ได้้อีีกต่่อไปแล้้ว... แม่่ลาก่่อนนะ ลููกนะ” เมื่่�อสิ้้�นเสีียงก็็สิ้้�นใจ ชีีวิิตแม่่ที่่�น่่าสงสารได้้สิ้้�นไปแล้้วเพราะทนความเจ็็บปวดไม่่ ไหวประกอบกัับความอ่่อนเพลีีย เพราะตั้้�งแต่่เช้้าข้้าวจะรองท้้องก็็ยัังไม่่มีี แถมมาถููกลููก ทรพีีตีีด้้วยความไม่่ยั้้�งคิิด นางจึึงสิ้้�นชีีวิิตไปด้้วยประการฉะนี้้� ฝ่่ายหนุ่่มน้้อยหน้้ามน กว่่าจะรู้้สึึกตนว่่าเป็็นคนผิิด มารดาก็็ได้้สิ้้�นชีีวิิตไปเสีียแล้้ว จึึงได้้แต่่ร้้องไห้้โฮ! กอดร่่างอัันปราศจากวิิญญาณของแม่่ไว้้ ภายในใจก็็ให้้รู้้สึึกนึึกตำหนิิตััว เองไปต่่าง ๆ นานาว่่า “มัันน่่าจะตายเสียดีีกว่่าอยู่่กููหนอกููผู้้ชั่่วช้�้า มึึงฆ่่าได้้กระทั่่�งมารดาผู้้บัังเกิิดเกล้้า ผู้้ ไม่่มีีความผิิด ผู้้มีีจิิตอัันเต็็มไปด้้วยเมตตา แม่่จ๋๋า...ทำไมแม่่ทิ้้�งลููกไป” หนุ่่มน้้อยผู้้น่่าสงสารบ่่นเพ้้ออยู่่คนเดีียวกลางทุ่่งนา ดวงตาได้้แต่่มองดููเรืือนร่่าง อัันปราศจากวิิญญาณของแม่่ด้้วยความสัังเวชใจ ภายในมืือของแม่่ข้้างหนึ่่�งยัังเกี่่�ยวสาย ก่อ่งข้้าวน้อ้ยไว้อยู่่ ้ เมื่่อน�ายทองมองเห็นส็ภาพนั้น ้� ยิ่่�งทำให้้เพิ่่�มความโศกาอาลััยแม่่มากขึ้้น� คำพููดของแม่่ได้้มาปรากฏในหููอีีกครั้้�งว่่า “ลููกรัักของแม่่...แม่่ต้้องขออภััยลููกด้้วย ที่่�แม่่มา สายก็็ไม่่ใช่่ว่่าแม่่ไปเที่่�ยวเตร่่จนลืืมลููกที่่�ไหนนา แต่่บัังเอิิญวัันนี้้�แม่่ลืืมหม่่าข้้าว จึึงต้้องคอย จััดแจงกว่่าจะเสร็็จตั้้�งแต่่เช้้าจนสาย กว่่าจะได้้มาเพีียงนี้้� แม้้ว่่ามองดููจะไม่่มากนััก ก็็ขอ ให้้ลููกรัักทานดููเสีียก่่อนเถอะ ถ้้าหากยัังไม่่อิ่่�ม แม่่ก็็จะไปแสวงหามาเพิ่่�มให้้ลููกอีีกทีีหลััง” หนุ่่มกำพร้้าได้้แต่่ก้้มหน้้าสะอื้้�น มองดููศพของแม่่และก่่องข้้าวน้้อย ในขณะเดีียวกัันก็็พลััน ยื่่�นมืือไปหยิิบเอาก่่องข้้าวน้้อยที่่�มืือแม่่ขึ้้�นมา แล้้วยกขึ้้�นบููชาเหนืือหััว รำพึึงกัับตััวเอง ว่่า “ด้้วยอำนาจก่่องข้้าวน้้อยอัันนี้้� ลููกจึึงได้้กลายเป็็นทรพีีฆ่่าแม่่ ลููกจะขอเก็็บมัันไว้้เป็็น อนุุสรณ์์ และสร้้างอนุุสาวรีีย์์บููชาพระคุุณของแม่่สืืบไป” หนุ่่มทองได้้อุ้้มร่่างของแม่่เดิินโซซััดโซเซเข้้าไปบ้้านท่่ามกลางไทยมุุง พร้้อมกัับยิิง คำถามไปที่่�ทองว่่า “แม่่เอ็็งเป็็นอะไร” กว่่าเจ้้าทองจะตอบคำถามฝููงชนได้้ก็็แทบจะเป็็น ลม เสีียงข่่าวเจ้้าทองฆ่่าแม่่แพร่่สะพััดไปอย่่างรวดเร็็วพร้้อมกัับคำบริิภาษด่่าว่่า เจ้้าคนใจ บาปหยาบช้้าฆ่่าได้้กระทั่่�งแม่่ตนเอง ทองได้้แต่่ยืืนซึึมยอมรัับผลของบาปที่่�ตนได้้ทำด้้วย อาการสงบไม่่โต้้ตอบอะไรกัับใคร รีีบไปนิิมนต์์พระมาชัักอนิิจจาบัังสุุกุุล ทำบุุญอุุทิิศไป ให้้แม่่ ในขณะพระกำลัังชัักอนิิจจา ทองถลาล้้มเป็็นลมฟุุบลงต่่อหน้้าพระ บางคนก็็สมน้้ำ หน้้า ตายเสีียก็็ดีีไอ้้ลููกทรพีีชั่่�วช้้า บางคนก็็ว่่าช่่วยมัันหน่่อย ไหน ๆ มัันก็็สำนึึกตััวแล้้ว อย่่า ปรัักปรำให้้มัันช้้ำใจมากนััก คนที่่�ใจเป็็นกลางก็็ช่่วยประคองร่่างเจ้้าทอง มองแล้้วปลอบ

130 ใจว่่า “ไม่่ต้้องเสีียใจหรอกเจ้้าทอง เมื่่�อผิิดไปแล้้วก็็แล้้วกัันไป เริ่่�มต้้นชีีวิิตใหม่่ก็็แล้้วกััน ทุุก คนย่่อมมีีผิิดพลาดเป็็นธรรมดา” ทองน้้ำตาไหลอาบใบหน้้า ภายในอุุราก็็รำพึึงถึึงคำสอน ของแม่่มีีอยู่่ตอนหนึ่่�งแม่่สอนว่่า ถึึงแม่่จน ทนได้้ ไม่่ทุุกข์์หนััก เท่่าลููกรััก ประพฤติิตน เป็็นคนชั่่�ว ลููกกี่่�คน ทนเลี้้�ยงได้้ ไม่่หมองมััว ไม่่โศกเศร้้า เท่่าลููกตััว ชั่่�วระยำ หนุ่่มน้้อยได้้แต่่สะอื้้�นหมดเรี่่�ยวแรง อุุตส่่าห์์แข็็งใจเผาศพแม่่จนเป็็นที่่�เรีียบร้้อย หลัังจากนั้น ้� หนุ่่มน้้อยจึึงมาคิิดว่่า เราน่่าจะสร้้างเจดีีย์์เพื่่�อเป็็นที่่�บรรจุอััฐิุิธาตุุของแม่่ไว้้ เพื่่�อ จะได้้ประจานความชั่่�วของตััวให้้ชาวโลกรู้้ว่่าเจดีีย์์นี้้�คืือที่่�มาแห่่ง “นายก่่องข้้าวน้้อยฆ่่า แม่่” เมื่่�อคิิดได้้เช่่นนี้้�ก็็ทำให้้เกิิดมีีกำลัังใจ จึึงได้้รวบรวมอััฐิิธาตุุของแม่่ไว้้ แต่่การที่่�จะสร้้าง เจดีีย์์สำหรัับทองไม่่ใช่่ของง่่ายนัักเพราะคนรัักมีีน้้อย ต้้องคอยบำเพ็็ญคุุณงามความดีีสร้้าง บารมีีให้้แก่่ตน จนประชาชนยอมรัับจึึงจะพอเป็็นไปได้้ การเป็็นอยู่่อย่่างฆราวาสบำเพ็็ญ คุุณงามความดีีบารมีีคงไม่่พอที่่�จะก่่อเจดีีย์์ให้้แม่่ได้้ ทองพยายามมองหาหนทาง ทัันใด.. ความสว่่างก็็กระจ่่างขึ้้�นในจิิตว่่า บรรพชิิตนี้้�แหละเป็็นทางแห่่งการบำเพ็็ญคุุณงามความดีี เป็็นทางแห่่งการสร้้างบารมีีให้้แก่่ตน เมื่่�อคนเขายอมรัับเกิิดศรััทธาเลื่่�อมใส การที่่�จะสร้้าง อะไรก็็คงจะไม่่เป็็นที่่�ลำบากยากเย็็นนััก เมื่่�อคิิดได้้ดัังนี้้�ทองรู้้สึึกดีีใจ จึึงเตรีียมขัันดอกไม้้ไป ฝากตััวกัับขรััวตาที่่�วััด ขออนุุญาตบรรพชาอุุปสมบทกัับท่่าน ท่่านก็็เมตตาอนุุญาต หลัังจากทองบวชเป็็นพระแล้้ว ก็็ตั้้�งใจเจริิญภาวนาแผ่่เมตตาอุุทิิศส่่วนกุุศลไปให้้ ผู้้เป็็นแม่่ พระทองตั้้�งใจประพฤติิปฏิิบััติิตามพระธรรมวิินััยอย่่างเคร่่งครััด มีีจริิยาวััตรอััน งดงาม จนเป็็นที่่�เคารพศรััทธาเลื่่�อมใสของคนทั่่�วไป ด้้วยอำนาจแห่่งการบำเพ็็ญคุุณงาม ความดีีรู้้ถึึงหููเจ้้าอาวาส เพื่่�อจะช่่วยประกาศความดีีของพระทอง ท่่านจึึงได้้มอบตาดด้้าม ทองเป็็นของกำนััลให้้ด้้วยแรงแห่่งบุุญบารมีีพระทองจึึงได้้สร้้างเจดีีย์์เพื่่�อเป็็นอนุุสรณ์์บููชา พระคุุณของแม่่ผู้้ล่่วงลัับไปแล้้ว และขนานนามเจดีีย์์นั้ ้� นว่่า “ธาตุุก่่องข้้าวน้้อยฆ่่าแม่่” พระทองได้้เอาก่่องข้้าวน้้อยไปแขวนไว้้ตรงปลายเจดีีย์์ จนเป็็นที่่�รู้้จัักกัันจนถึึงปััจจุุบัันนี้้� เจดีีย์์หรืือธาตุุก่่องข้้าวน้้อยฆ่่าแม่่นี้้�ตั้้�งอยู่่กลางทุ่่งนาใกล้้หมู่่บ้้านที่่�มีีชื่่�อว่่า สะเดาตาดทอง ถ้้าเรานั่่�งรถมองไปทางขวามืือจากถนนอุุบลฯ-ยโสธรก่่อนถึึงตััวจัังหวััด ก็็จะเห็็นได้้แต่่ไม่่ ชััดมากนััก เพราะเก่่าเต็็มทีียัังไม่่มีีงบประมาณ รััฐบาลไหนสงสารก็็เจีียดงบประมาณไป ให้้หน่่อยเน้้อ

131 ดัังที่่�ข้้าพเจ้้าได้้พรรณามา หากจะเป็็นการเสีียน้้ำตาของท่่านผู้้อ่่านบางท่่านไป บ้้างก็็ขอประทานอภััยด้้วย เพราะอย่่างน้้อยก็็จะช่่วยให้้เรารู้้ว่่า ตััณหาคืือความอยากเมื่่�อ มีีมากมัันลากคนให้้ทำชั่่�วได้้ถึึงเพีียงนี้้� และอีีกประการหนึ่่�งก็็จะทำให้้เรารู้้ว่่า อัันความ เมตตาและความรัักที่่�แม่่มีีต่่อลููกนั้ ้�นมีีมากน้้อยเพีียงใด เราก็็จะพอเห็็นได้้จากนิิทานเรื่่�องนี้้� อัันเป็็นเรื่่�องจริิงที่่�เกิิดขึ้้�นมาแล้้วแต่่อดีีต ตอนนี้้�ก็็ขอนำท่่านผู้้อ่่านผ่่านเข้้ามาสู่่ภาวะปกติิ ณ ที่่�ถ้้ำแก้้วใจอีีกครั้้�งหนึ่่�ง เราพััก กัันอยู่่ที่่�นั่่นยัั�งไม่ถึึ่งอาทิิตย์์ เจ้้าลููกศิิษย์์คนโปรดก็็โอดครวญรวนแต่จ่ะกลัับบ้้าน อ้้างว่่างาน ยัังไม่่เรีียบร้้อย ปล่่อยทิ้้�งไว้้แล้้วหนีีมา พอหลัับตาภาวนาทีีไรใจก็็กัังวล เลยทนไม่่ไหว แต่่ ข้้าพเจ้้าคิิดว่่าคงเป็็นเพราะความลำบากมากกว่่า เพราะเวลาอยู่่ที่่�บ้้านเขาเคยทำอะไรได้้ ตามปรารถนา เมื่่�อไปภาวนาในป่่ามัันเลยทุุกข์์ เมื่่�อมีีปััญหาเช่่นนี้้�สาระเลยตััดสิินใจออกไป จากถ้้ำนี้้� ก็็พอดีีช่่วงนั้ ้� นใกล้้จะถึึงวัันที่่� ๑๗ มิิถุุนายน อัันเป็็นวัันคล้้วยวัันเกิิดของหลวงพ่่อ ชา หรืือพระโพธิิญาณเถร แห่่งวััดหนองป่่าพง ซึ่่�งเป็็นองค์์พระอุุปััชฌาย์์ของพวกเรา เลย พากัันคิิดว่่าสมควรจะต้้องไป เพราะเผื่่�อยัังไงจะได้้เข้้าอุุปััฏฐากท่่านอีีกครั้้�ง เลยเป็็นอัันว่่า เราต้้องผ่่านมาทางกรุุงเทพฯ กัันอีีกครั้้�งหนึ่่�ง ซึ่่�งครั้้�งแรกข้้าพเจ้้าคิิดว่่าจะเอาเจ้้าลููกศิิษย์์ ติิดไปด้้วย แต่่ก็็ป่่วยการ บอกว่่าอยากจะกลัับบ้้านมากกว่่า ลููกศิิษย์์: ว่่าแต่่ว่่าท่่านอาจารย์์ต้้องการจะไปรถไฟหรืือรถทััวร์์ ผมจะได้้ซื้้�อตั๋๋�วถวายให้้ เรีียบร้้อย ข้้าพเจ้้า: แน่่ะ...ว่่าเข้้าให้้ เอ้้า! ไปก็็ไป หาตั๋๋�วรถไฟมาให้้พอแล้้ว ต่่อจากนั้้�นจะกลัับ บ้้านก็็ตามใจ ลููกศิิษย์์: แล้้วท่่านอาจารย์์สาระจะสั่่�งอะไรถึึงคุุณป้้าบ้้างไหมครัับ? สาระ: ไม่่มีีอะไร ก็็ขอฝากความคิิดถึึงโยมแม่่ และบอกด้้วยว่่าวัันนี้้�จะไป อุุบลราชธานีี หากมีีอะไรก็็บอกให้้โยมแม่่ส่่งข่่าวไปทางอุุบลฯ ก็็แล้้วกััน เมื่่�อลููกศิิษย์์ซื้้�อตั๋๋�วมา และร่่ำลากัันเป็็นที่่�เรีียบร้้อย เจ้้าลููกศิิษย์์ตััวใหญ่่แต่่ใจน้้อย ของข้้าพเจ้้าก็็จากไป ข้้าพเจ้้าและสาระก็็จัับรถไฟไปอุุบลฯ ถึึงวััดหนองป่่าพงเช้้าวัันที่่� ๑๗ พอดิิบพอดีีบรรดาพระเถรเณรชีี ตลอดอุุบาสกอุุบาสิิกาที่่�มาจากเหนืือและใต้้ จาก ใกล้้และไกล ต่่างก็็ไปรวมกััน ขาดจำนวนพัันอยู่่หกร้้อย ก็็นัับว่่าไม่่ใช่่น้้อยเฉพาะพระ ทั้้�ง ข้้าพเจ้้าและสาระต่่างก็็ได้้พบปะและสนทนากัับบรรดาครููบาอาจารย์์ ตลอดพระเพื่่�อนทั้้�ง ที่่�เก่่าและใหม่่ ด้้วยจิิตใจแช่่มชื่่�นเบิิกบาน เพราะนานทีีปีีหนจึึงดั้ ้� นด้้นมาพบกััน บางคนก็็ ถามว่่า “ท่่านอาจารย์์หายหน้้าหายตาไปไหนเสีียนมนาน นึึกว่่าลืืมลููกศิิษย์์ลููกหาเสีียแล้้ว”

132 บูางอุงค์ก็บูอุกว่า “นึกวั่าเป็นพื่รัะไทียั (ภัาคุกล้าง) ไปอยั่่ไห็นเสียันาน ทีานข้้าวัเห็นียัวัเป็น ห็รั่อเปล้่า” ข้าพิเจิ้าก็ตอุบูว่า “อยั่าเวั้าด่ถึ่กกันห็ล้ายั ไปอยั่่ไสข้้าวัเห็นียัวักะบื่่ออึดต้ั�วั” ข้าพิเจิ้าพิูดภาษาอุ่สิานึ่เสิ่ยเป็็นึ่ตุเป็็นึ่ตะ สิ่วนึ่สิารั้ะได้แต่ยิ�ม...ยิ�ม...ยิ�ม... และว้นึ่นึ่้�นึ่บูรั้รั้ดาครัู้บูาอุาจิารั้ย์ ที่้�งที่่�เป็็นึ่มหาเถืรั้ะและอุนึุ่เถืรั้ะตลอุดถื่งพิรั้ะ นึ่วกะ ต่างก็มารั้วมก้นึ่เพิื�อุแสิดงอุอุกซึ่่�งกต้ญญููกตเวที่ิตาธรั้รั้ม ต่อุพิรั้ะเดชพิรั้ะคุณหลวง พิ่อุ เมื�อุลูกศิษย์ลูกหามาพิรั้้อุมเพิรั้่ยงก้นึ่ด่ เรั้าก็เรั้ิ�มพิิธ่ถืวายเครั้ื�อุงสิ้กการั้ะต่อุหลวงพิ่อุ และกล่าวคำขอุขมา แม้ว่าหลวงพิ่อุจิะไม่ได้ให้โอุวาที่ด้วยวาจิาเหมือุนึ่แต่ก่อุนึ่ แต่คำสิอุนึ่ และโอุวาที่ที่่�หลวงพิ่อุเคยให้ไว้ก็ย้งตรั้่งใจิข้าพิเจิ้าอุยู่ตลอุดมา นึ่้บูเป็็นึ่เวลาอุ้นึ่ยาวนึ่านึ่ที่่� สิ้งขารั้ขอุงหลวงพิ่อุได้ถื่งกาลเป็ล่�ยนึ่ไป็ จินึ่ไม่สิามารั้ถืพิูดจิาก้บูลูกศิษย์ลูกหาได้ แต่ภายในึ่ ใจิขอุงข้าพิเจิ้าคิดว่า แม้ว่าหลวงพิ่อุจิะไม่ได้ให้โอุวาที่ด้วยภาษาพิูด แต่ที่่านึ่ก็ได้สิอุนึ่ด้วย การั้พิิสิูจินึ่์ให้เห็นึ่แล้วว่า อุ้นึ่ธรั้รั้มดาขอุงสิ้งขารั้ย่อุมถื่งกาลเป็็นึ่เช่นึ่นึ่่� จิากความม่ไป็สิู่ความไม่ม่ จิากสิภาพิ ด่ไป็สิู่สิภาพิแห่งความเสิื�อุม เมื�อุเกิดมาแล้วก็จิะต้อุงป็รั้ะสิบูก้นึ่ทีุ่กคนึ่ ข้าพิเจิ้าได้แต่สิลดใจิในึ่เมื�อุนึ่่กไป็ถื่งอุด่ตเมื�อุครั้้�งหลวงพิ่อุย้งเดินึ่ได้ไป็มา พิูดจิา ก้บูลูกศิษย์ลูกหาได้ทีุ่ก ๆ เย็นึ่หล้งจิากสิวดมนึ่ต์ที่ำว้ตรั้เสิรั้็จิแล้ว สิารั้ะและข้าพิเจิ้าชอุบู

133 ไปนั่่�งฟัังธรรมอยู่่ใต้้ถุุนกุุฏิิหลวงพ่่อซึ่่�งเป็็นที่่�รัับแขก แม้้บรรดาพระเณรองค์์อื่่�น ๆ ก็็ไปฟััง เช่นกััน ่ ฟัังกัันทุุกวัันแต่ก็่ ็ไม่รู้้สึึ ่กเบื่่อ�ทั้้�งนี้้จ�ะเป็็นเพราะศรััทธาความเชื่่อ�ความเสื่่อ�มใสในตััว ท่่าน อัันนั้้� นก็็อาจจะเป็็นได้้ แต่่ความซึ้้�งใจในพระธรรมที่่�ท่่านนำมากล่่าวสอน นัับว่่ามีีส่่วน สำคััญมิิใช่่น้้อยเช่่นกััน แม้้ข้้าพเจ้้าจะเป็็นคนทุุกข์์ยากลำบากเพราะเกิิดมาจากพ่่อแม่่ที่่�เป็็นชาวไร่่ชาวนา การศึึกษาไม่่ค่่อยจะดีี เพีียงประถมสี่่� ก็็เรีียนที่่�ศาลาวััด จึึงรู้้สึึกอััตคััดในด้้านภููมิิปััญญา จึึงเป็็นที่่�มาแห่่งความดููถููกดููหมิ่่�นของคนทั้้�งหลาย แต่่อาศััยว่่าหลวงพ่่อชาท่่านมีีเมตตา อัันหาประมาณมิิได้้ ท่่านยอมให้้ข้้าพเจ้้าผู้้โง่่เขลาเบาปััญญาเข้้ามาสู่่ร่่มผ้้ากาสาวพััสตร์์นี้้� และท่่านมีีเมตตากรุุณาอบรมสั่่�งสอนด้้านปริิยััติิปฏิิบััติิตลอดมา ข้้าพเจ้้าพระปอสี่่�จึึงพอ มีีปััญญามาเขีียนหนัังสืือที่่�ท่่านกำลัังถืืออยู่่นี้้�ได้้ แม้้จะเป็็นปััญญาประดุุจแสงหิ่่�งห้้อยใน ท่่ามกลางแสงพระอาทิิตย์์อัันเจิิดจ้้า แต่่ข้้าพเจ้้าก็็ภููมิิใจ เพราะมีีความหวัังอยู่่ว่่าในอนาคต ข้้างหน้้าอาจจะมีีปััญญาแก่่กล้้าไม่่วัันใดก็็วัันหนึ่่�ง ซึ่่�งแม้้ไม่่มากเพีียงแสงพระจัันทร์์เพ็็ญ ในยามราตรีี เท่่านี้้�ข้้าพเจ้้าก็็ดีีใจถมไปแล้้ว โดยเฉพาะความรู้้ในด้้านธรรมะ ข้้าพเจ้้าก็็ขอ ยอมรัับแต่่โดยดีีว่่ารู้้น้้อยจริิง ๆ แต่่บางคนพอข้้าพเจ้้าบอกว่่าปััญญาน้้อย ก็็หาว่่าข้้าพเจ้้า ถ่อ่มตััว ก็็เลยขอยกให้พร้ะเดชพระคุุณหลวงพ่อ่ เพราะท่่านเป็็นต้น้ตอแห่่งความรู้้และวิิชา จนเป็็นเหตุุให้้อาตมากลายเป็็นคนเจ้้าปััญญาเขีียนหนัังสืือหนัังหาได้้ถึึงเพีียงนี้้� จะเป็็นด้้วย เหตุุนี้้�ก็็ว่่าได้้จึึงทำให้้ข้้าพเจ้้าเคารพรัักและบููชาท่่าน เสมืือนพระบิิดาผู้้ให้้กำเนิิดเกิิดในทาง ธรรมแก่่ข้้าพเจ้้าองค์์หนึ่่�ง ซึ่่�งเมื่่�อข้้าพเจ้้าหวนระลึึกนึึกถึึงอดีีตกาลบวกกัับปััจจุุบัันที่่�หลวง พ่่อกำลัังเป็็นอยู่่ในขณะนี้้� ยิ่่�งเป็็นที่่�น่่าสัังเวชสลดใจยิ่่�งนััก นึึกถึึงความรัักความเมตตาที่่� หลวงพ่่อมีีต่่อลููกศิิษย์์ลููกหาขึ้้�นมาทีีไร ยิ่่�งทำให้้จิิตใจของข้้าพเจ้้าอััดอั้ ้�นตัันไปหมด ณ ที่่�ประชุุมนั้ ้� น หลวงพ่่อมหาอมร (ปััจจุุบััน พระมงคลกิิตติิธาดา) ได้้อ่่านกลอน บทหนึ่่�งขึ้้�นว่่า:- ขาดอ้้อมอก ไออุ่่น บุุญพ่่อแม่่ เหมืือนเรืือแพ ลอยเคว้้งขว้้าง หม่่นหมางหมอง ได้้แต่่คร่่ำ ครวญหา น้้ำตานอง ใจประคอง เพีียงร่่าง อย่่างคนจร หลวงพ่่อท่่านอ่่านกลอนด้้วยลีีลาอัันอ่่อนโยน ทั้้�งเยืือกเย็็นและหยดย้้อย ข้้าพเจ้้า ยิ่่�งเป็็นคนใจน้้อย เลยพลอยน้้ำตาคลออย่่างไม่่รู้้สึึก ภายในใจก็็น้้อมนึึกถึึงอดีีตที่่�ผ่่านมา ยิ่่�ง นึึกเจ้้าน้้ำตามัันก็็ทำท่่าจะไหล จนใคร ๆ ที่่�อยู่่ข้้าง ๆ ต่่างก็็มอง คงจะคิิดว่่าพระองค์์นี้้�บ้้า

134 หรืือยัังไง เป็็นพระสงฆ์์องค์์เจ้้า ยัังทำเป็็นเศร้้าโศกา ก็็ขอตอบว่่า ก็็ข้้าพเจ้้าเป็็นพระปุุถุุชน ธรรมดา จะไม่่ให้้โศกาได้้อย่่างไร แต่่ใครจะคิิดอย่่างไรก็็ช่่างใครเถิิดหนา เพราะขนาดพระ โสดาผู้้มีีปััญญาอย่่างพระอานนท์์ท่่านยัังทนไม่่ได้้ ยัังไปแอบร้้องไห้้อยู่่ที่่�ซุ้้มประตููเมื่่�อรู้้ว่่า พระผู้้มีีพระภาคจัักปริินิิพพาน ท่่านรำพึึงรำพัันกัับตััวเองว่่า “อัันว่่าตัวัเรานี้้ผู้้มี�ชื่ี่�อว่่าอานนท์์ ได้อุ้ตสุ่่าห์พย์ายามดั้้�นด้้นติิดตามรัับใช้พร้ะผู้้มีพรีะ ภาคเจ้้ามานัับเป็็นเวลาก็็หลายปีี แต่่คุุณธรรมที่่�เรามีีก็็เพีียงแค่่พระเสขะผู้้ยัังต้้องศึึกษาอยู่่ แต่่พระผู้้มีีพระภาคเจ้้าผู้้ทรงอนุุเคราะห์์เราก็็จัักมาเข้้าสู่่ปริินิิพพานจากไปเสีียแล้้ว” พระผู้้มีีพระภาคทรงทราบว่่าพระอานนท์์เศร้้าใจ จึึงตรััสเรีียกให้้เข้้าเฝ้้าแล้้ว รัับสั่่�งว่่า “ดููก่่อน อานนท์์! ความพลััดพรากจากของรัักของชอบใจย่่อมเป็็นธรรมดา เราจะปรารถนามิิให้้สิ่่�งทรุุดโทรมเป็็นธรรมดา มิิให้้ทรุุดโทรมย่่อมเป็็นไปไม่่ได้้ อานนท์์ ได้้ชื่่�อว่่าเป็็นผู้้ตั้้�งกายกรรม วจีีกรรม มโนกรรม อัันประกอบด้้วยเมตตาในตถาคตมา ตลอดกาลช้้านาน ได้้ชื่่�อว่่าได้้ทำบุุญในตถาคตมานานแล้ว้จงเริ่่�มตั้้�งความเพีียรเถิดิ ไม่่ นานนัักจัักเป็็นผู้้สิ้้�นอาสวะโดยพลััน” นั้ ้� นขนาดพระอานนท์์ แล้้วข้้าพเจ้้าเป็็นเพีียงพระปุุถุุชนธรรมดา ใครจะติิฉิินนิินทา ในเรื่่�องโศกาอาดููรจึึงเป็็นที่่�น่่าขอบคุุณด้้วยซ้้ำไป เพราะคุุณธรรมประจำใจก็็ยัังนัับว่่าไกล กัันนัักกัับท่่านพระอานนท์์ เกืือบจะคนละโลกก็็ว่่าได้้ มิิฉะนั้ ้�นจึึงไม่่ใช่่เรื่่�องแปลกเลย อัันความรัักความเมตตาที่่�หลวงพ่่อมีีต่่อลููกศิิษย์์ลููกหา และปฏิิปทาการประพฤติิ ปฏิิบััติิของท่่านนั้ ้� น หาผู้้จะเสมอเหมืือนได้้ยากนััก ตามที่่�ข้้าพเจ้้าได้้อยู่่ประพฤติิปฏิิบััติิกัับ ท่่านมา แม้้จะเป็็นเวลาไม่่นานนััก แต่่ก็็ให้้รู้้สึึกรัักในปฏิิปทา จึึงเคารพบููชาท่่านอย่่างสุุด หััวใจ หลวงพ่่อไม่่เคยสะสมปััจจััยสี่่� แม้้จะมีีญาติิโยมนำไปถวายท่่านอยู่่เรื่่�อยมา จึึงเป็็น ปฏิิปทาอัันควรเคารพบููชาอย่่างยิ่่�ง และในด้้านธรรมะที่่�หลวงพ่่อนำมาสอนก็็ล้้วนแต่่เป็็น ธรรมะที่่�ฟัังง่่าย ด้้วยหวัังจะให้้ลููกศิิษย์์ลููกหาพ้้นทุุกข์์อย่่างแท้้จริิง ด้้วยเหตุุที่่�ธรรมะที่่�หลวง พ่่อนำมาสอนด้้วยการใช้้ภาษาง่่าย ๆ ประชาชนคนทั้้�งหลายจึึงเลื่่�อมใสศรััทธาในเทศนา โวหารของท่่านเป็็นอัันมาก โดยเฉพาะในการตอบปััญหาธรรมะ จะเห็็นได้้ทัันทีีว่่าท่่านมีี ปััญญารอบรู้้ทะลุุปรุุโปร่่งอย่่างแท้้จริิง และท่่านชอบใช้้คำคมอยู่่เสมอ ข้้าพเจ้้าเคยเจอครั้้�ง หนึ่่�ง มีีโยมผู้้หญิิงเข้้าไปกราบหลวงพ่่อแล้้วแนะนำตััวเธอเองว่่าเป็็นครูู หลวงพ่่อถามว่่า “เป็็นครููสอนตััวเองหรืือสอนคนอื่่�น” เล่่นเอาครููคนนั้ ้�นนิ่่�งอึ้้�งไปเลย

135 ครั้้�งหนึ่่�งมีีคนกลุ่่มหนึ่่�งมาถามปััญหาหลวงพ่่อเกี่่�ยวกัับชาติิหน้้าภพหน้้า เขาสงสััย ว่่าคนตายแล้้วเกิิดหรืือไม่่? ซึ่่�งปััญหานี้้�เป็็นที่่�ถกเถีียงกัันมากในวงการนัักศาสนาทั้้�งหลาย ต่่อไปนี้้�เป็็นคำถามและคำตอบระหว่่างหลวงพ่่อชาและพวกเขา ผู้้ถาม: หลวงพ่่อครัับ ชาติิหน้้ามีีจริิงไหม? หลวงพ่่อ: ถ้้าบอกแล้้วจะเชื่่�อไหมล่่ะ? ผู้้ถาม: เชื่่�อ หลวงพ่่อ: ถ้้าเชื่่�อ คุุณก็็โง่่! อีีกคนหนึ่่�ง: คนตายแล้้วเกิิดไหม? หลวงพ่่อ: จะเชื่่�อไหมล่่ะ? ถ้้าเชื่่�อ คุุณโง่่หรืือฉลาด? แล้้วท่่านจึึงสอนต่่อไปว่่า “หลายคนมาถามอาตมาเรื่่�องนี้้� อาตมาก็็ถามเขาอย่่างนี้้�เหมืือนกัันว่่า ถ้้าบอก แล้วคุุ้ณจะเชื่่�อไหม? ถ้้าเชื่่�อคุุณก็็โง่่ เพราะอะไร? ก็็เพราะว่่ามัันไม่่มีีหลัักฐานพยานอะไร ที่่�จะหยิิบมาให้้ดููได้้ ที่่�คุุณเชื่่�อเพราะคุุณเชื่่�อตามเขา คนเขาว่่าอย่่างไรคุุณก็็เชื่่�ออย่่างนั้้�น คุุณไม่่รู้้ชััดด้้วยปััญญาของคุุณเอง คุุณก็็โง่่อยู่่�ร่่ำไป ที่่�นี้ ้� ถ้้าอาตมาตอบว่่าคนตายแล้้ว เกิิด หรืือว่่าชาติิหน้้ามีีอัันนี้ ้� คุุณต้้องถามไปอีีกว่่า ถ้้ามีีพาผมไปดููหน่่อยได้้ไหม? เรื่่�อง มัันเป็็นอย่่างนี้้� มัันหาที่่�จบไม่่ได้้ เป็็นเหตุุให้้ทะเลาะทุ่่�มเถีียงกัันไปไม่่มีีที่่�สิ้้�นสุุด ทีีนี้้� ถ้้าคุุณถามว่่าชาติิหน้้ามีีไหม? อาตมาก็็ถามว่่าพรุ่่�งนี้ ้�มีีไหม? ถ้้ามีีพาไปดูู ได้้ไหม? อย่่างนี้ ้� คุุณก็็พาไปดููไม่่ได้้ ถึึงแม้้ว่่าพรุ่่�งนี้ ้� จะมีีอยู่่�แต่่ก็็พาไปดููไม่่ได้้ อย่่างนี้ ้� เป็็นต้้น ถ้้าวัันนี้ ้�มีี พรุ่่�งนี้ ้� จะมีีอยู่่�แต่่ก็็พาไปดููไม่่ได้้ อย่่างนี้้�เป็็นต้้น ถ้้าวัันนี้ ้�มีีพรุ่่�งนี้ ้� ก็็ต้้อง มีี แต่่สิ่่�งนี้ ้� มัันเป็็นของที่่�จะหยิิบยกเอามาเป็็นวััตถุุตััวตนให้้เห็็นไม่่ได้้ ความจริิงแล้้ว พระพุุทธเจ้้าท่่านไม่่ให้้เราไปตามดููถึึงขนาดนั้้�น ไม่่ต้้องสงสััยว่่าชาติิหน้้าจะมีีหรืือไม่่มีี ไม่่ต้้องสงสััยว่่าคนตายแล้้วจะเกิิดหรืือไม่่เกิิด อัันนั้้�นมัันไม่่ใช่่ปััญหา มัันไม่่ใช่่หน้้าที่่� ของเรา หน้้าที่่�ของเราคืือเราจะต้้องรู้้จัักเรื่่�องราวของตััวเองในปััจจุุบััน เราต้้องรู้้ว่่าเรา มีีทุุกข์์ไหม? ถ้้าทุุกข์์มัันทุุกข์์เพราะอะไร นี้ ้� คืือสิ่่�งที่่�เราจะต้้องรู้้ และเป็็นหน้้าที่่�โดยตรงที่่� เราจะต้้องรู้้ด้้วย พระพุุทธเจ้้าท่่านสอนให้้เราถืือเอาปััจจุุบัันเป็็นเหตุุของทุุกข์์ทุุกอย่่าง เพราะว่่าปััจจุุบัันนี้ ้� มัันเป็็นเหตุุของอนาคต คืือ ถ้้าวัันนี้ ้�ผ่่านไป วัันพรุ่่�งนี้ ้� มัันก็็กลายมา เป็็นวัันนี้้� ที่่�เรีียกว่่าอนาคตคืือพรุ่่�งนี้้� มัันจะมีีได้้ก็็เพราะวัันนี้้�เป็็นเหตุุ ทีีนี้้�อดีีตก็็เป็็นไป จากปััจจุุบััน หมายความว่่า ถ้้าวัันนี้ ้�ผ่่านไปมัันก็็กลายเป็็นเมื่่�อวานนี้้�เสีียแล้้ว นี้ ้� คืือเหตุุ ที่่�มัันเกี่่�ยวเนื่่�องกัันอยู่่� ฉะนั้้�น พระพุุทธเจ้้าท่่านจึึงสอนให้้เราพิิจารณาเหตุุทั้้�งหลายใน

136 ปััจจุุบััน เท่่านี้ ้� ก็็พอแล้้ว ถ้้าปััจจุุบัันเราสร้้างเหตุุไว้้ดีี อนาคตมัันก็็จะดีีด้้วย อดีีตคืือวัันที่่� ผ่่านไปมัันย่่อมดีีด้้วย และที่่�สำคััญที่่�สุุดคืือ ถ้้าเราหมดทุุกข์์ได้้ในปััจจุุบัันนี้้�แล้้ว อนาคต คืือชาติิหน้้าก็็ไม่่จำเป็็นต้้องพููดถึึง” ในด้้านความสะอาด ก็็หาผู้้ที่่�จะเสมอเหมืือนได้้ยากอีีกเช่่นกััน และหลวงพ่่อย้้ำนััก ย้้ำหนาโดยเฉพาะพระเณรในวััด มีีคำสอนตอนหนึ่่�งที่่�หลวงพ่่ออบรมพระเณรเกี่่�ยวกัับเรื่่�อง ความสะอาดว่่า คนเราถ้้าข้้างใน (หมายถึึงใจ) มัันสะอาด ข้้างนอกก็็พลอยสะอาดไปด้้วย แต่่ก็็มีีบางคนที่่�จิิตใจสกปรกลามก แต่่ทำเป็็นสะอาดภายนอกเพื่่�อที่่�จะหลอกชาวโลกด้้วย หวัังลาภยศฯ อย่่างนี้้�ก็็มีี และรู้้สึึกจะมีีมากด้้วย พวกท่่านลองสัังเกตดููชาวโลกเขาดููสิิ โดย มากมัักจะเป็็นเช่่นนั้ ้� น ทำสะอาดก็็มัักทำกัันแต่่เพีียงบริิเวณหน้้าบ้้าน แต่่หลัังบ้้านดููไม่่ได้้ นัักปฏิิบััติิไม่่ใช่่จะมาทำเอาแค่่นั้ ้� นเสีียเมื่่�อไร เพราะอย่่างนั้ ้� นใครก็็ทำได้้ (ชนิิดหน้้าเนื้้�อใจ เสืือ) เราเป็็นนัักปฏิิบััติิต้้องพยายามให้้สะอาดทั้้�งภายนอกภายใน ทำใจให้้มัันสะอาด ทุุก สิ่่�งก็็สะอาดหมด คำสอนของหลวงพ่่อมีีทั้้�งพระเดชพระคุุณ ทั้้�งคำหนัักคำเบาแล้้วแต่่กรณีีจึึงเป็็นที่่� พออกพอใจของบรรดาลููกศิิษย์์ลููกหาเป็็นอย่่างมาก ข้้าพเจ้้ารู้้สึึกลำบากใจหากจะจาระไน พระคุุณของท่่านให้น้านกว่่านี้้� กลััวจะเป็็นที่่�รำคาญของท่่านผู้้อ่่านบางท่่าน ที่่�อินทรีีย์ ิ ยัั์ งไม่่ แก่่กล้้า จึึงขอย้้อนกลัับมาสู่่สาระจิิตตานุุสรณ์์ ในตอนต่่อไป หลัังจากทำวััตรหลวงพ่่อตามจารีีตประเพณีีหรืืออริิยประเพณีีจนเป็็นที่่�เรีียบร้้อย ทั้้�งพระไม่่หนุ่่ม เณรไม่่น้้อย ก็็เริ่่�มทยอยกัันกลัับตามสำนัักสาขาของตน แต่่ก็็มีีบางองค์์ บางท่่านที่่�ยัังไม่่กลัับเพราะมีีความประสงค์์อยากจะเข้้าอุุปััฎฐากหลวงพ่่อ ซึ่่�งข้้าพเจ้้าและ สาระก็็มีีความปรารถนาเช่่นกััน เพีียงไม่่กี่ ่�วัันพวกเราก็็ได้้เข้้าตามความประสงค์์ การที่่�พระ เณรองค์์ใดจะได้้เข้้าอุุปััฏฐากหลวงพ่่อได้้นั้ ้� นไม่่ใช่่เป็็นสิ่่�งง่่ายนััก จะต้้องเป็็นผู้้ไม่่มากไป

137 ด้วยความรั้้งเก่ยจิในึ่อุ้นึ่ที่่�จิะนึ่ำเสิ่ยซึ่่�งอุุจิจิารั้ะป็ัสิสิาวะ รัู้้จิ้กจิ้ดยาถืวายได้ไม่คลาดเคลื�อุนึ่ เหมือุนึ่อุย่างหมอุคนึ่หนึ่่�ง จิ่งจิะเป็็นึ่ผู้สิมควรั้เข้าอุุป็ัฏฐากได้ ผู้เข่ยนึ่เอุงความจิรั้ิงก็ไม่ใช่ว่า จิะม่ป็ัญญาเฉัล่ยวฉัลาดอุะไรั้ แต่อุาศ้ยว่าต้วศรั้้ที่ธาพิุ่งมาแรั้งเลยพิอุจิะแซึ่งเข้าก้บูเขาได้ การั้อุุป็ัฏฐากมารั้ดาบูิดา ครัู้บูาอุาจิารั้ย์ ตามตำนึ่านึ่ในึ่ที่างพิรั้ะพิุที่ธศาสินึ่า ขอุงเรั้า ที่่านึ่กล่าวว่าม่ผลาอุานึ่ิสิงสิ์มาก นึ่้กป็รั้าชญ์ที่้�งหลายม่พิรั้ะพิุที่ธเจิ้าเป็็นึ่ต้นึ่ ที่รั้ง สิรั้รั้เสิรั้ิญ โดยเฉัพิาะมารั้ดาบูิดาผู้แก่เฒ่่าหรั้ือุย่างเข้าสิู่ว้ยชรั้า หากใครั้ไม่นึ่ำพิาก็ได้ชื�อุว่า อุกต้ญญูู ผู้รัู้้ย่อุมติเต่ยนึ่ สิารั้ะเคยพิูดก้บูข้าพิเจิ้าบู่อุย ๆ ว่า ได้อุุป็ัฏฐากหลวงพิ่อุที่่ไรั้ จิิตใจิป็ลื�มป็้ติอุย่าง บูอุกไม่ถืูก ข้าพิเจิ้าเอุงก็ได้รัู้้สิ่กอุย่างนึ่้�นึ่เช่นึ่ก้นึ่ ที่้�งนึ่่�และที่้�งนึ่้�นึ่ก็ด้วยความศรั้้ที่ธา ถื่งเวลา ก็พิาที่่านึ่ไป็สิรั้งนึ่�ำ ช่วยถืูช่วยเช็ด พิอุสิรั้งนึ่�ำเสิรั้็จิก็ช่วยก้นึ่อุุ้มที่่านึ่ข่�นึ่บูนึ่เต่ยงพิยาบูาล ที่ำงานึ่ตามข้�นึ่ตอุนึ่ นึ่ิมนึ่ต์ให้ที่่านึ่นึ่อุนึ่แล้วเรั้าก็นึ่วด ความจิรั้ิงหลวงพิ่อุไม่เคยบู่นึ่ว่าป็วด แต่เรั้าก็นึ่วดไป็ตามหนึ่้าที่่� อุ้นึ่ลูกศิษย์ที่่�ด่จิะพิ่งม่ต่อุอุุป็ัชฌาย์อุาจิารั้ย์ แต่เรั้าก็นึ่วดก้นึ่ ตามหล้กที่่�ว่าด้วย เอุ็กเซึ่อุรั้์ไซึ่สิ์หรั้ือุกายบูรั้ิหารั้ตามที่่�แพิที่ย์พิยาบูาลกำหนึ่ดให้ ที่่�นึ่่าป็ลื�ม

138 ใจที่่�สุุดก็็คืือ พระเณรที่่�เข้้าอุุปััฏฐากหลวงพ่่อล้้วนแต่่เป็็นผู้้เต็็มเปี่่�ยมไปด้้วยศรััทธาความ เลื่่�อมใส ก่่อนจะทำอะไรก็็ยกไม้้ยกมืือ กล่่าวคืือขอโอกาสท่่านเสีียก่่อน ไม่่ว่่าจะทำอะไรก็็ ล้้วนแต่่ทำด้้วยความเคารพ จนประชาชนคนมาพบขออนุุโมทนา บางคนก็็น้้ำตาไหล บอก ว่่าเห็็นแล้้วก็็อดที่่�จะซึ้้�งใจไม่่ได้้ บางคนก็็บอกว่่า ถ้้าเป็็นโยมคงถููกลููกหลานทอดทิ้้�งไปนาน แล้้ว หรืือไม่่เช่่นนั้ ้�นมัันคงจะสาปแช่่งให้้ตายไว ๆ นึึกไปก็็น่่าอนุุโมทนาในบารมีีหลวงพ่่อชา เป็็นอย่่างยิ่่�ง ความจริิงข้้าพเจ้้าก็็เคยคิิดอยู่่เหมืือนกัันว่่า กุุลบุุตรกุุลธิิดาผู้้ที่่�จะมีีจิิตกรุุณา และมีีศรััทธาในอัันจะอุุปถััมภ์์อุุปััฏฐาก เมื่่�อพ่่อแม่่ตกทุุกข์์ได้้ยาก (แก่่ชรา) คงหาได้้ไม่่ง่่าย นััก ผู้้ที่่�จะรัักพ่่อแม่่อย่่างจริิงใจ จะพิิสููจน์์ได้้ก็็ต่่อเมื่่�อตอนพ่่อแม่่แก่่เฒ่่าเบาหนััก (อุุจจาระ ปััสสาวะ) รดที่่�นอนโน้้นแหละ คนแก่่ทั้้�งหลายพากัันระวัังให้้ดีี เดี๋๋�ยวลููกหลานมัันจะไล่่ หนีีถ้้ามีีที่่�อยู่่ก็็หมู่่บ้้านคนชรา จะหาความสุุขได้้ที่่�ไหน ใครไม่่อยากจะเป็็นเหมืือนดัังเช่่น ข้้าพเจ้้าว่่าก็็จงหัันหน้้ากลัับมาเอาใจใส่่ในบิิดามารดา รู้้จัักอุุปถััมภ์์อุุปััฎฐาก อย่่าให้้ท่่าน ลำบากทั้้�งกายและใจ เราก็็จะได้้ชื่่�อว่่าเป็็นผู้้มีีกตััญญููรู้้คุุณบิิดามารดา ซึ่่�งในทางพระพุุทธ ศาสนาถืือว่่าเป็็นบุุคคลหาได้้ยาก ก็็เป็็นเช่่นนั้ ้� นจริิง ๆ ยิ่่�งในเมืืองฝรั่่�งยิ่่�งไปกัันใหญ่่ ถ้้า ผู้้อ่่านสนใจ ค่่อยติิดตามอ่่านผลงานของข้้าพเจ้้า ในสาระจิิดตานุุสรณ์์ ตอนเมืืองเพิิร์์ธ ออสเตรเลีียแห่่งความหลัังก็็แล้้วกััน ดัังนั้ ้� นในที่่�นี้้�จึึงจะยัังไม่่กล่่าว เอากัันแต่่เพีียงว่่า การบำรุุงบิิดามารดาย่่อมนำมาซึ่่�งความเจริิญ แต่่คนส่่วนมาก ไม่่ค่่อยจะสนใจหรืือเอาใจใส่่กััน คนแก่่บางคนน่่าสงสารมากเพราะขาดที่่�พึ่่�งและความ อบอุ่่นทางด้้านจิิตใจ ข้้าพเจ้้าเคยพบบ่่อย บางคนไปจำศีีลที่่�วััด พอถามถึึงลููกเต้้าขึ้้�นมา น้้ำตาไหลทุุกทีีดีีแต่่คนไหนที่่�ลููกชายบวชอุุทิิศแลจิิตใจแช่่มชื่่�นหน่่อย ไม่่ค่่อยทุุกข์์มากนััก เพราะถ้้าลููกที่่�บ้้านเขาไม่่รััก ก็็ยัังพอมีีทางหัันหน้้าเข้้าพึ่่�งพาพระลููกชายได้้ ไม่่ต้้องใครที่่�ไหน ผู้้เขีียนเองยัังเคยโดนโยมแม่่ขู่่ตะคอก บอกว่่า “อย่่าสึึกนะลููกนะ เพราะถ้้าลููกสึึกก็็เท่่ากับว่ั ่าลููกตอบแทนบุญุ คุุณของแม่ด้่วยคว้ามทุุกข์์อย่่างแสนสาหััส” แต่่ ถ้้าพููดตามความเป็็นจริิงแล้้ว ถ้้าจะไม่่อยู่่ถึึงโดนขู่่มัันก็็สึึก ลึึก ๆ ก็็ขำดีีเหมืือนกััน บางครั้้�ง ผู้้เขีียนก็็ตอบแบบเล่่นสำนวนกัับโยมแม่่อยู่่เหมืือนกัันว่่า “โยมเม่่...ความจริิงลููกพระอยาก จะสึึกนานแล้้วนะ” พอโยมแม่่ได้้ยิินตกใจร้้อง “ว๊๊าย! ตายแล้้วลููก” แม่่ทำท่่าจะร้้องไห้้ ข้้าพเจ้้ารู้้สึึกสงสารเลยพููดไปอีีกประโยคหนึ่่�งว่่า “ถ้้าลููกไม่คิ่ ิดจะสึึก คงไม่่ได้บว้ชนานอย่่าง นี้้�นะแม่่นะ” คำพููดของข้้าพเจ้้าเล่่นเอาโยมแม่่งงไปเลย ความจริิงความสุุขของแม่่พ่่อก็็อยู่่ ที่่�ลููก แต่่พ่่อแม่่ของแต่่ละคนก็็ไม่่เหมืือนกััน พ่่อแม่่บางคนลููกอยากจะบวชอนุุญาตแต่่ไม่่ให้้ อยู่่ ไปขู่่ให้้สึึกก็็มีีทั้้�งที่่�ลููกมีีศรััทธา บางคนบวชเข้้ามายัังไม่่ถึึงเจ็็ดวัันก็็พลัันอยากจะสึึก นึึก

139 แล้้วก็็ขำดีีเหมืือนกััน พ่่อแม่่นั้ ้� นอุุตส่่าห์์ขอร้้องว่่าอย่่าสึึกเลยลููก อยู่่ทางโลกมัันทุุกข์์ยาก ลำบาก สู้้บวชเป็็นพระไม่่ได้้หรอก บางคนพ่่อแม่่พููดมากเข้้า เจ้้าพระลููกชายก็็บอกว่่า ถ้้า บวชเป็็นพระดีีพ่่อก็็เข้้ามาบวชสิิ ลููกจะสึึก ลงได้้พููดแบบนี้้�ทางที่่�ดีีก็็คืือปล่่อยเรื่่�องมัันเป็็น อย่่างนี้้� ดัังนั้ ้�นผู้้ที่่�มีีศรััทธาในการบรรพชาอุุปสมบท และพ่่อแม่่ก็็เป็็นผู้้มีีศรััทธาด้้วย จึึงนัับ ว่่าเป็็นผู้้มีีบุุญมาก บุุคคลเช่่นนี้้�ท่่านกล่่าวว่่าเกิิดมาเพื่่�อประโยชน์์สุุขแก่่โลก แก่่มารดาบิิดา แก่่ญาติิพวกพ้้องวงศ์์สกุุล เรีียกว่่าคนมีีบุุญมาเกิิด เพราะเมื่่�อเกิิดมาก็็เกิิดในตระกููลที่่�ดีี เป็็นสััมมาทิิฐิิ เลื่่�อมใสในพระพุุทธศาสนา สามารถเสีียสละพระลููกชายถวายพระพุุทธเจ้้า ได้้ แต่่ว่่าบางคนอยากจะถวาย แต่่เจ้้าลููกชายไม่่ยอมอยู่่ก็็มีีอย่่างนี้้�ผู้้ที่่�เป็็นพ่่อแม่่ก็็แย่่ หน่อ่ย เพราะขาดที่่�พึ่่�งทางใจ ข้้าพเจ้้าเคยได้ยิ้นิคำพููดของคนสมััยก่อนอยู่่บ่ ่อ่ย ๆ ว่่า “บวช ลููกชายไว้้เกาะชายผ้้าเหลืือง” หรือถ้ื ้าจะพููดเพื่่อ�ให้้เข้้าใจง่่ายก็็ได้ว่้่า บวชจููงพ่อ่แม่ก็่บ็วชต่อ่ เมื่่�อพ่่อแม่่ตายไปแล้้วโน่่น ซึ่่�งเป็็นความเห็็นที่่�ยัังไม่่ถููก เพราะลููกที่่�จะจููงพ่่อแม่่ได้้ก็็ต่่อเมื่่�อ พ่่อแม่่มีีชีีวิิตอยู่่ คืือบวชเรีียนเพื่่�อศึึกษาปฏิิบััติิ แล้้วดึึงพ่่อแม่่เข้้าวััดเพื่่�อปฏิิบััติิด้้วย จึึงจะ เรีียกได้้ว่่าบวชจููงพ่่อจููงแม่่อย่่างแท้้จริิง และเป็็นการตอบแทนบุุญคุุณของท่่านอย่่างสููงสุุด ไม่่มีีการตอบแทนอย่่างไหนจะเทีียบเท่่าได้้ ดัังนั้ ้� น การตอบแทนคุุณบิิดามารดา อุุปััชฌาย์์อาจารย์์ จึึงเป็็นสิ่่�งสำคััญ แม้้ว่่าเรา นั้ ้� นจะไม่่สามารถทำได้้ถึึงขั้ ้� นสููงสุุด เพีียงแต่่เราทำให้้ท่่านได้้รัับความอุ่่นใจ ก็็ได้้ชื่่�อว่่าเป็็น บุุคคลที่่�มีีความกตััญญููกตเวทีีอย่่างดีีเยี่่�ยมแล้้ว สมดัังองค์์พระประทีีปแก้้วได้้ทรงตรััสเป็็น พุุทธภาษิิตไว้้ว่่า นิิมิิตฺฺตํํสาธุุ รููปานํํกตญฺฺญููกตเวทิิตา แปลว่่า ความกตััญญููรู้้คุุณ เป็็น เครื่่�องหมายของคนดีี ความดีีที่่�พระพุุทธเจ้้ารัับรองนี้้�เป็็นสััจจธรรม เป็็นธรรมทำให้้สัังคม เกิิดความสงบร่่มเย็็นตลอดกาลนาน หากท่่านผู้้อ่่านได้้ประโยชน์์จากการอ่่านหนัังสืือเล่่มนี้้� ข้้าพเจ้้าขออุุทิิศประโยชน์์ และความดีีทั้้�งหมดแก่่บุุพพการีีชน ผู้้มีีพระคุุณทั้้�งหลาย กนฺฺตสาโร ภิิกขุุ

140 หนังสืออ้างอิง เตชปญฺฺโญ ภิิกขุุ. กระแสธรรมจากใจ. ม.ป.พ., ม.ป.ป. แผนกคอมพิิวเตอร์์ โครงการชำระพระไตรปิิฎก. พระไตรปิิฎกภาษาไทย ฉบัับมหา จุุฬาลงกรณ์์ราชวิิทยาลััย (พระสุุตตัันตปิิฎกเล่่มที่ ่� ๒ ทีีฆนิิกาย มหาวรรค). กรุุงเทพฯ : มหามกุุฏราชวิิทยาลััย, ๒๕๓๙. พระเทพเวทีี (ประยุุทธ์์ ปยุุตฺฺโต). พจนานุุกรมพุุทธศาสตร์์ฉบัับประมวลธรรม. พิิมพ์์ครั้้�ง ที่่� ๖. กรุุงเทพฯ : มหาจุุฬาลงกรณราชวิิทยาลััย, ๒๕๓๒. พระโพธิิญาณเถร (หลวงพ่่อชา สุุภทฺฺโท). ธรรมะจากต้้นไม้้. กรุุงเทพฯ : วิิคตอรี่่�เพาเวอร์์ พอยท์์, ๒๕๓๐. มหามกุุฏราชวิิทยาลััยในพระบรมราชููปถััมภ์์. พระไตรปิิฎกฉบัับประชาชน. พิิมพ์์ครั้้�งที่่� ๑๑. กรุุงเทพฯ : มหามกุุฏราชวิิทยาลััย, ๒๕๓๒. มููลนิิธิิธรรมทานไชยา. พุุทธประวััติิจากพระโอษฐ์์อ.ป. (พุุทธทาส อิินทปััญโญ). พิิมพ์์ ครั้้�งที่่� ๙. กรุุงเทพฯ : การพิิมพ์์พระนคร, ๒๕๒๓.