พระพุทธศาสนา ป.5

33 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ความสำคัญ ของพระไตรปิฎก ๑. ให ้น ักเร ียนแบ ่งกลุ ่มศ ึกษาเก ี ่ยวก ับความเป ็นมาของพระไตรป ิฎก จากแหล ่งความรู ้ต ่าง ๆ และออกมานำเสนอหน ้าช ั ้นเร ียน ๒. ให ้น ักเร ียนยกต ัวอย ่างเร ื ่องราวหร ือหล ักธรรมต ่าง ๆ ท ี ่ปรากฏในพระไตรป ิฎก และออกมานำเสนอหน ้าช ั ้นเร ียน ๓. ให ้น ักเร ียนร ่วมก ันอธ ิบายความสำค ัญของค ัมภ ีร ์ทางศาสนา เป ็นแผนภาพ ความคิด ๑. พระไตรป ิฎกม ีความสำค ัญอย ่างไร ๒. ความโกรธก ่อให ้เก ิดผลอย ่างไร ๓. น ักเร ียนได ้ประโยชน ์จากการศ ึกษาพระไตรป ิฎกอย ่างไร ๔. น ักเร ียนค ิดว ่าตนเองม ีล ักษณะน ิส ัยเหม ือนงูพ ิษประเภทใด และน ักเร ียน จะปร ับปรุงน ิส ัยให ้ด ีข ึ ้นได ้อย ่างไร ๕. งูม ีพ ิษแล ่นและพ ิษร ้ายเปร ียบเหม ือนบุคคลท ี ่ม ีล ักษณะอย ่างไร ๔. ให ้น ักเร ียนต ั ้งคำถามเก ี ่ยวก ับค ัมภ ีร ์ของศาสนาต ่าง ๆ ท ี ่คนไทยน ับถ ือ และร ่วมก ันตอบคำถาม คัมภีร์ พระเวท ฤคเวท เป ็นบทสวดสรรเสร ิญเทพเจ ้า ยชุรเวท เป ็นบทสวดบูชาย ัญ สามเวท เป ็นบทสวดสำหร ับใช ้ในการประกอบพ ิธ ีกรรมต ่าง ๆ อาถรรพเวท เป ็นบทสวดในพ ิธ ีทางไสยศาสตร ์ ๓๓ ๑๐. นักเรียนออกมานำ�เสนอแผนภาพ ความคิด วิเคราะห์ความสำ�คัญของ พระไตรปิฎกให้เพื่อนฟังหน้าชั้นเรียน Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๑๑. นักเรียนนำ�ความรู้ที่ได้จากการศึกษา ชาดกไปเล่าให้สมาชิกในครอบครัวฟัง ส๑.๑ป.๕/๔ ตัวชี้วัด ๑. เ ป็ น คั ม ภี ร์ ที่ ร ว บ ร ว ม ห ลั ก คำ สอนของ พระพุทธเจ้าให้พุทธศาสนิกชนได้ศึกษา แ ล ะ เ ป็ น ก า ร สื บ ท อ ด พ ร ะ พุ ท ธ ศ า ส น า ต่อไป ๒. สร้างความทุกข์ต่อตนเองและผู้อื่น ๓. เข้าใจหลักธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า มากขึ้น ๔. งูมีพิษไม่แล่นและพิษไม่ร้าย และจะปรับปรุง ให้มีความอดทนอดกลั้นมากขึ้น ให้อภัย ผู้อื่นเสมอ ๕. บุ ค ค ล ที่ ช อ บ บั น ด า ล โ ท ส ะ โ ก ร ธ ง่ า ย และโกรธเป็นเวลานาน แนวค�ำตอบ คัมภีร์ของศาสนาต่างๆมีความสำ�คัญอย่างไร ๑ เป็นแหล่งข้อมูลทางด้านวิชาการ ๒ เป็นที่รวบรวมวิทยาการสมัยใหม่ ๓ เป็นตัวแทนของศาสดาให้คนเคารพนับถือ ๔ เป็นที่บรรจุหลักธรรมคำ�สอนเพื่อให้ศาสนิกชนได้ศึกษา (เฉลย ๔ เพราะคัมภีร์ของศาสนาจะรวบรวมหลักธรรมคำสอนและข้อปฏิบัติของศาสนา ต่าง ๆ ให้ผู้นับถือนำไปปฏิบัติ) ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 34 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ĎĈĔâûĆĆĄ úĕèāĆēāěúûċĕčüĕ ĠĈēĎĈĔâåĖčĐüãĐè ċĕčüĕøŇĕèĥ พระรัตนตรัย หลักธรรมเพื่อพัฒนาตนเอง และสิ่งแวดลอม ไตรสิกขา โอวาท ๓ พุทธศาสนสุภาษิต หลักคำสอนของศาสนาตางๆ ๑. แสดงความเคารพพระรัตนตรัย และปฏิบัติตามไตรสิกขาและหลักธรรมโอวาท ๓ ในพระพุทธศาสนาหรือหลักธรรมของ ศาสนาที่ตนนับถือตามที่กำหนด(ส ๑.๑ป.๕/๕) ๒. ปฏิบัติตนตามหลักธรรมของศาสนาที่ตนนับถือเพื่อการพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อม (ส ๑.๑ป.๕/๗) ๑. พระรัตนตรัยคือพระพุทธพระธรรมพระสงฆ์ซึ่งเป็นสิ่งที่เคารพสูงสุดในพระพุทธศาสนา ๒. ไตรสิกขา เป็นหลักพัฒนาตนเองเพื่อให้ชีวิตมีความสุข ๓. การไม่ทำความชั่วการทำความดีการทำจิตใจให้ผ่องใสบริสุทธิ์เป็นการนำหลักโอวาท๓ไปปฏิบัติ ทำให้ชีวิตมีความสุข ๔. พุทธศาสนสุภาษิตเป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าที่ให้ข้อคิดสามารถนำไปปฏิบัติในชีวิตประจำวันได้ ๕. การนำหลักโอวาท๓ไปปฏิบัติจะช่วยพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อมได้ส่งผลให้เกิดความสงบสุขในสังคม ๖. ศาสนาทุกศาสนามีหลักคำสอนและหลักปฏิบัติที่สอนให้ศาสนิกชนทุกคนเป็นคนดี เป้าหมายการเรียนรู้ มาตรฐานการเรียนรู้ มาตรฐาน ส ๑.๑ รู้และเข้าใจประวัติความสำ�คัญ ศาสดา หลักธรรมของพระพุทธศาสนาหรือศาสนา ที่ตนนับถือและศาสนาอื่น มีศรัทธาที่ ถูกต้อง ยึดมั่น และปฏิบัติตามหลักธรรม เพื่ออยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข สมรรถนะสำ คัญของผู้เรียน ๑. ความสามารถในการสื่อสาร ๒. ความสามารถในการคิด ๓. ความสามารถในการใช้ทักษะชีวิต ๔. ความสามารถในการใช้เทคโนโลยี คุณลักษณะอันพึงประสงค์ รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์ ตัวชี้วัดที่ ๑.๓ ศรัทธา ยึดมั่นและปฏิบัติตน ตามหลักของศาสนา มุ่งมั่นในการทำงาน ตัวชี้วัดที่ ๖.๑ ตั้งใจและรับผิดชอบ ในการปฏิบัติหน้าที่การงาน รักความเป็นไทย ตัวชี้วัดที่ ๗.๑ ภาคภูมิใจในขนบธรรมเนียม ประเพณีศิลปะ วัฒนธรรมไทย และมี ความกตัญญูกตเวที นักเรียนแบ่งกลุ่มศึกษาข้อมูลเกี่ยวกับหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่สามารถ นำ�มาใช้เพื่อพัฒนาสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นให้ดีขึ้นและเผยแพร่ข้อมูลให้คนในท้องถิ่น เห็นความสำ�คัญของการดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่น บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21

35 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean พระรัตนตรัย หมายถึง ดวงแก้วอันประเสริฐ หรือสิ่งที่ประเสริฐที่สุด ๓ ประการ ได้แก่ พระพุทธ คือ พระพุทธเจ้า พระธรรม คือ หลักธรรมคำสอน ของพระพุทธเจ้า พระสงฆ์ คือ ผู้ปฏิบัติดี ประพฤติชอบตาม หลักธรรมคำสอน เป็นผู้เผยแผ่และสืบทอด พระพุทธศาสนา ศรัทธา หมายถึง ความเชื่อที่ประกอบด้วยเหตุผล โดยผ่านการไตร่ตรองด้วย สติปัญญามี ๔ ประการ ๑. กัมมสัทธา คือ เชื่อว่ากรรมมีอยู่จริง เมื่อกระทำสิ่งใดแล้วย่อมเกิดผล ตามมาจากการกระทำ ๒. วิปากสัทธา คือ เชื่อผลของกรรม เช่น เชื่อว่าทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว ๓. กัมมัสสกตาสัทธา คือ เชื่อว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน ๔. ตถาคตโพธิสัทธา คือ เชื่อการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า เชื่อว่าพระพุทธเจ้า เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ได้โดยพระองค์เอง ศรัทธา ๑. พระรัตนตรัย ๓๕ ตัวชี้วัด ส๑.๑ป.๕/๕ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกการปฏิบัติตนตามหลัก ไตรสิกขา ๑. นักเรียนร่วมกันสนทนา โดยใช้คำ�ถาม ดังนี้ • นักเรียนเคยปฏิบัติตามหลักธรรม ทางพระพุทธศาสนาหรือไม่ อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ เคยปฏิบัติ โดยปฏิบัติตน เป็นคนดี ละเว้นความชั่ว) • นักเรียนคิดว่าถ้าทุกคนนำ�หลักธรรม คำ�สอนมาปฏิบัติจะส่งผลต่อสังคม อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ สังคมเกิดความ สงบสุข และเกิดสันติสุข) ๒. นักเรียนร่วมกันศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับ พระรัตนตรัยและไตรสิกขาจากแหล่ง เรียนรู้อื่นที่หลากหลาย ข้อใดแสดงถึงการมีความเคารพต่อพระรัตนตรัย ๑ ไปเที่ยววัดในวันหยุด ๒ สวดมนต์ไหว้พระก่อนนอน ๓ บวชเรียนเมื่ออายุครบ ๒๐ปี ๔ เช่าพระพุทธรูปราคาแพงมาไว้ที่บ้าน (เฉลย ๒ เพราะพระรัตนตรัยประกอบด้วย พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ การไหว้พระสวดมนต์จึงเป็นการเคารพพระรัตนตรัย) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 พระรัตนตรัย

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 36 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps พุทธจริยา คือ พระจริยวัตรหรือการบำเพ็ญประโยชน์ที่พระพุทธเจ้าทรง บำเพ็ญเป็นประจำ มี ๓ ประการ ได้แก่ ๑. โลกัตถจริยา คือ การทำประโยชน์ ให้แก่ชาวโลกหรือประชาชนทั่วไป โดยทรงแสดง ธรรมโปรดไม่เลือกฐานะของบุคคลตลอดระยะ เวลา ๔๕ พรรษา ๒. ญาตัตถจริยา คือ การทำประโยชน์ ให้แก่พระประยุรญาติของพระองค์ทั้งฝ่าย พระบิดาและพระมารดา ๓. พุทธัตถจริยา คือ การบำเพ็ญ ประโยชน์ของพระองค์ในด้านเป็นผู้นำศาสนา เช่น การประกาศและเผยแผ่พระพุทธศาสนา และการบัญญัติระเบียบวินัยให้กับพระสงฆ์ สาวก พระพุทธเจ้าทรงเผยแผ่พระพุทธศาสนา แก่พระประยุรญาติ อริยสัจ ๔ อริยสัจ ๔ คือ หลักธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ เป็นหลักความจริงอันประเสริฐ ๔ ประการ ได้แก่ ๑. ทุกข์ คือ ความไม่สบายกายและใจ สภาพที่ทนได้ยาก แบ่งออกเป็น ๒ ประเภท ได้แก่ ทุกข์ประจำ หรือสภาวทุกข์ คือ การเกิด การแก่ การเจ็บ และการตาย ซึ่งทุกคนต้องประสบไม่มีใครหลีกพ้นได้ ๑.๑ พระพุทธ ๑.๒ พระธรรม ๓๖ ๓. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับพระรัตนตรัย โดยใช้คำ�ถาม ดังนี้ • พระพุทธ พระธรรมและพระสงฆ์ มีความเกี่ยวข้องและสัมพันธ์กัน อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ พระพุทธ คือ พระพุทธเจ้าที่เผยแผ่หลักธรรมคำสอนหรือ พระธรรมให้แก่สาวกหรือพระสงฆ์ เพื่อ เผยแผ่และสืบทอดพระพุทธศาสนาต่อไป) • นั ก เรี ย น ค วร ป ฏิ บั ติ ต น ต่ อ พระรัตนตรัยอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ต่อพระพุทธ นำ พุทธจริยาของพระพุทธเจ้า มาเป็นหลักในการดำ เนินชีวิต เช่น เชื่อฟัง คำสั่งสอนของพ่อแม่ ครูอาจารย์ ช่วยรักษา สิ่งแวดล้อม ต่อพระธรรม ปฏิบัติตามหลักธรรม คำสอนในพระพุทธศาสนา เช่น นำหลักธรรม อริยสัจ ๔ มาใช้แก้ปัญหาในการดำ เนินชีวิต ให้หลุดพ้นจากความทุกข์ นำหลักธรรม มาปฏิบัติเพื่อจะได้ไม่กระทำ ความชั่ว ต่ อ พ ร ะ ส ง ฆ์ แ ส ด ง ค ว า ม เ ค า ร พ พระสงฆ์ด้วยการกราบไหว้ ปฏิบัติตนตาม แบบอย่างที่ดีของท่าน) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 นักเรียนยกตัวอย่างสถานการณ์ที่เป็น ทุกข์ประจำ�และทุกข์จร โดยจัดทำ�เป็น แผนภาพความคิดแบบเปรียบเทียบ ดังตัวอย่าง ทุกข์จร (เป็นทุกข์ ที่เกิดจากบุคคล เป็นทุกข์ไม่เท่ากัน) เช่น (ความโศกเศร้า ความไม่สบายกาย ไม่สบายใจ) สิ่งที่ เหมือนกัน (ทำให้เกิดความ ไม่สบายกาย ไม่สบาย ใจ) ทุกข์ประจำ� (เป็นทุกข์ที่ทุกคนต้อง ประสบ) เช่น(การเกิด การแก่ การเจ็บ และการตาย)

37 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean เกิด แก่ เจ็บ ตาย ทุกข์จร หรือปกิณณกทุกข์ คือ ทุกข์ที่เกิดกับบุคคลมากน้อย ไม่เท่ากัน เช่น ความโศกเศร้า ความไม่สบายกายและใจ ความผิดหวัง การพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รัก ๒. สมุทัย คือ สาเหตุแห่งทุกข์หรือสาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ ความทุกข์หรือปัญหา ย่อมเกิดจากสาเหตุ สาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ คือ กิเลส หรือความอยาก มี ๓ ประการ ได้แก่ กามตัณหา คือ ความอยากได้ เช่น อยากร่ำรวย อยากมีรถยนต์ ภวตัณหา คือ ความอยากเป็น เช่น อยากเป็นนักกีฬา อยากเป็น นายกรัฐมนตรี วิภวตัณหา คือ ความอยากที่จะไม่เป็น เช่น ไม่อยากเป็นคนจน ไม่อยากเป็นคนพิการ ความอยากเหล่านี้ เป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ ๓. นิโรธ คือ ความดับทุกข์ หรือความปราศจากทุกข์ เมื่อรู้สาเหตุที่ทำให้ เกิดทุกข์ เราก็ดับสาเหตุนั้น ความทุกข์ก็ย่อมดับไปด้วย ๓๗ บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 นักเรียนยกตัวอย่างปัญหาหรือความทุกข์ของตนเองมา ๑ปัญหา และวิเคราะห์ สาเหตุของปัญหาเป็นแผนภาพความคิดแบบก้างปลา แล้วออกมานำ�เสนอผลงาน หน้าชั้นเรียน ๔. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับไตรสิกขา โดยใช้คำ�ถามดังนี้ • นักเรียนจะปฏิบัติตามหลัก อธิสีลสิกขาหรือศีลได้อย่างไร (ตัวอย่าง คำ ตอบ ไม่ฆ่าสัตว์ ไม่พูดโกหก ไม่ลักขโมย) • นักเรียนจะปฏิบัติตามหลัก อธิจิตตสิกขาหรือสมาธิได้อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ นั่งสมาธิเป็นประจำ ฝึกความอดทน อดกลั้น ไม่โกรธง่าย) • นักเรียนจะปฏิบัติตามหลัก อธิปัญญาสิกขาหรือปัญญาได้อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ตั้งใจฟังขณะครูสอน อ่านหนังสือทุกวัน ทำการบ้านด้วยตนเอง) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 สาเหตุ ปัญหาหรือความทุกข์ (สอบได้คะแนนตํ่า) (ไม่อ่านหนังสือ) (ไม่ตั้งใจฟังครูสอน) (ไม่มีสมาธิในการเรียน)

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 38 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๔. มรรค คือ ข้อปฏิบัติให้ถึงทางดับทุกข์ วิธีการหรือทางแห่งการดับทุกข์ เรียกว่า มัชฌิมาปฏิปทา มีองค์ประกอบ ๘ ประการ ได้แก่ ๑) เห็นชอบ หมายถึง ความเห็นถูกต้อง เห็นว่าสิ่งใดดีสิ่งใดชั่ว และเดินไปในทางที่ถูก ๒) ดำริชอบ หมายถึง คิดแต่สิ่งที่ดีงาม ไม่คิดเบียดเบียนใคร ๓) เจรจาชอบ หมายถึง การไม่พูดโกหก ไม่พูดนินทาว่าร้ายผู้อื่น ๔) การงานชอบ หมายถึง การทำงานโดยสุจริต โดยใช้ความสามารถ ของตนเอง ๕) การเลี้ยงชีพชอบ หมายถึง การประกอบอาชีพที่สุจริต ไม่คดโกง ๖) เพียรพยายามชอบ หมายถึง ความเพียรพยายามในการสร้าง ความดี ๗) ระลึกชอบ หมายถึง มีสติระมัดระวังไม่หลงลืม ๘) ตั้งใจชอบ หมายถึง การฝึกให้มีจิตใจสงบ มีสมาธิ ไม่ฟุ้งซ่าน หลักกรรม กรรม หมายถึง การกระทำทางกาย วาจา และใจที่ประกอบด้วยเจตนา คือ ความตั้งใจ หลักความเชื่อในเรื่องกรรมตามหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า เช่น คนเราจะดีหรือชั่วอยู่ที่การกระทำ ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว ทางกาย = พฤติกรรม กรรม (การกระทำ) ทางวาจา = การพูดจา ทางใจ = การคิด ผลกรรม (ผลที่เกิดจาก การกระทำ) เจตนา (ตั้งใจ) กุศลกรรม การทำดี อกุศลกรรม ทำไม่ดี ๓๘ ๕. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดย ใช้คำถาม ดังนี้ • ถ้าทุกคนปฏิบัติตนอย่างถูกต้อง ต่อพระรัตนตรัยจะเกิดผลดีอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ พระพุทธศาสนามั่นคง สืบต่อไป) • ถ้าทุกคนปฏิบัติตามหลักไตรสิกขา จะเกิดผลดีอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทุกคนอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 รอบรู้อาเซียนและโลก asean สาขาอาชีพอาเซียนที่จะเปิดเสรีในกลุ่มประเทศสมาชิกอาเซียนใน พ.ศ. ๒๕๕๘ มี๘ สาขาอาชีพ คือ วิศวกร พยาบาล สถาปนิก นักสำ�รวจสร้างถนน แพทย์ ทันตแพทย์นักบัญชีและบริการการท่องเที่ยว

39 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean พระพุทธศาสนาสอนว่า กรรมเป็นต้นเหตุของความเป็นไปต่าง ๆ ในชีวิต บุคคลใดทำกรรมใดไว้จะเป็นผู้ได้รับผลแห่งกรรมนั้น การตั้งใจศึกษาเล่าเรียนจะทำให้ประสบความสำเร็จในการศึกษา พระสงฆ์ คือ หมู่พุทธสาวก ผู้ปฏิบัติตามหลักธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า ถือศีล ๒๒๗ ข้อ เผยแผ่หลักธรรมคำสอนแก่พุทธศาสนิกชน และเป็นผู้ที่ สืบทอดพระพุทธศาสนา พระสงฆ์ศึกษาและปฏิบัติตามหลักธรรมคำสอน ของพระพุทธศาสนา พระสงฆ์เผยแผ่หลักธรรมคำสอน ของพระพุทธศาสนา ๑.๓ พระสงฆ์ ๓๙ ๖. นักเรียนเสนอแนวทางในการปฏิบัติตน ตามหลักไตรสิกขาลงในแบบบันทึก ดังตัวอย่าง Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ แบบบันทึกการปฏิบัติตนตามหลักไตรสิกขา ๑. ศีลคือ (การฝึกฝนพัฒนาด้านพฤติกรรม) ปฏิบัติโดย(อบรมพัฒนากาย วาจา ให้อยู่ ในระเบียบวินัย) ๒. สมาธิคือ (การฝึกฝนพัฒนาด้านจิตใจ) ปฏิบัติโดย(ทำจิตใจให้สงบ) ๓. ปัญญา คือ(การฝึกฝนพัฒนาด้านปัญญา) ปฏิบัติโดย(แสวงหาความรู้ มีความตั้งใจ ใฝ่รู้) ๔. ประโยชน์ของการปฏิบัติตนตามหลักไตรสิกขา (ทำให้ประสบความสำ เร็จในการดำ เนินชีวิต) จากนั้นให้นักเรียนตรวจสอบและ ประเมินแบบบันทึกว่ามีความถูกต้อง หรือไม่และแก้ไขให้ดียิ่งขึ้น ๗. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • พระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ซึ่งเป็นสิ่งที่เคารพ สูงสุดในพระพุทธศาสนา ส่วนไตรสิกขา เป็นหลักในการพัฒนาตนเองเพื่อให้ ชีวิตมีความสุข นักเรียนร่วมกันสืบค้นข้อมูลศีล ๒๒๗ ข้อของพระสงฆ์จากอินเทอร์เน็ต และแหล่งเรียนรู้ต่างๆแล้วนำ�ข้อมูลมาอภิปรายและสนทนาร่วมกันในชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 40 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps การแสดงความเคารพบูชา พระรัตนตรัย พุทธศาสนิกชนควรแสดงความเคารพ บูชาพระรัตนตรัย อันเป็นสิ่งสำคัญสูงสุดของ พระพุทธศาสนา โดยการกราบไหว้บูชา และนำ หลักธรรมคำสอนมาปฏิบัติในการดำเนินชีวิต ไตรสิกขา หมายถึง หลักธรรมที่ใช้ฝึกอบรมพฤติกรรม จิตใจ และสติ- ปัญญา ให้พัฒนามี ๓ ประการ ได้แก่ ๑. อธิสีลสิกขา หรือศีล คือ การฝึกฝนพัฒนาด้านพฤติกรรม หมายถึง การพัฒนาพฤติกรรมทางกาย และวาจาให้เรียบร้อย ถูกต้องดีงาม มีระเบียบวินัย งดเว้นการทำร้ายและการเบียดเบียนผู้อื่น ๒. อธิจิตตสิกขา หรือสมาธิ คือ การฝึกฝนพัฒนาด้านจิตใจให้สงบ มั่นคง แน่วแน่ ๓. อธิปัญญาสิกขา หรือปัญญา คือ การฝึกฝนพัฒนาด้านปัญญา ให้เกิด ความรู้ ความเข้าใจในสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง หลักปฏิบัติทั้ง ๓ ข้อ จะเกี่ยวเนื่องสัมพันธ์กัน คือ เมื่อปฏิบัติข้อแรกสมบูรณ์ ชีวิตก็จะเป็นสุข เมื่อเกิดความสุขก็จะเป็นฐานทำให้ฝึกสมาธิได้ง่าย เมื่อจิตนิ่งสงบ จึงทำให้เกิดปัญญาซึ่งเป็นเครื่องช่วยให้หลุดพ้นจากความทุกข์ ไตรสิกขาจึงเป็น หลักปฏิบัติที่สำคัญที่จะช่วยในการดับทุกข์ โอวาท หมายถึง คำแนะนำ คำตักเตือน คำกล่าวสอน โอวาท ๓ เป็นหลักธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า ซึ่งถือเป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา ได้แก่ การไม่ทำความชั่ว การทำความดี และการทำจิตใจให้ผ่องใสบริสุทธิ์ ๒. ไตรสิกขา ๓. โอวาท ๓ การแสดงความเคารพในพระรัตนตรัย ๔๐ Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๘. นักเรียนออกมานำ�เสนอแบบบันทึก การปฏิบัติตนตามหลักไตรสิกขา ให้เพื่อนฟังหน้าชั้นเรียน ๙. นักเรียนฝึกปฏิบัติตนตามหลัก ไตรสิกขาและเชิญชวนให้สมาชิกใน ครอบครัวมาปฏิบัติร่วมกัน เพื่อ ให้เกิดความสุขในการดำ�เนินชีวิต ข้อใดเป็นประโยชน์สูงสุดของการศึกษาโอวาท ๓ ๑ นำ�ไปใช้ในชีวิตประจำ�วัน ๒ ทำ�ให้ภูมิความรู้สูงขึ้น ๓ ทำ�ให้เข้าใจชีวิตดีขึ้น ๔ นำ�ไปสอนผู้อื่นได้ (เฉลย ๑ เพราะหลักโอวาท ๓ ถ้านำไปปฏิบัติจะทำให้เกิดความเจริญในชีวิตและมีความสุข) ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

41 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean หลักธรรมที่เกี่ยวข้องกับการไม่ทำความชั่ว ได้แก่ เบญจศีล อบายมุข ๔ อคติ ๔ ๑. เบญจศีล เบญจศีล หรือศีล ๕ หมายถึง ข้อห้าม ข้อควรงดเว้น ๕ ประการ ๑) เว้นจากการฆ่าสัตว์หรือ เบียดเบียนชีวิต ๒) เว้นจากการลักทรัพย์ ๓) เว้นจากการประพฤติผิด ในกาม ๔) เว้นจากการพูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ ๕) เว้นจากการดื่มสุรา หรือ เสพสารเสพติดต่าง ๆ อันเป็น ที่ตั้งแห่งความประมาท พระพุทธเจ้าทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์ในวันมาฆบูชา แก่พระสงฆ์๑,๒๕๐ องค์ ๒. อบายมุข ๔ อบายมุข ๔ หมายถึง ทางแห่งความฉิบหาย ทางแห่งความเสื่อม สาเหตุให้ถึงความเสื่อม ๔ ประการ ได้แก่ ๑) การเป็นนักเลงหญิง คือ ประพฤติตนเป็นคนเจ้าชู้ มักมาก ในกาม ทำให้ครอบครัวแตกแยก เสียทรัพย์ เป็นโรคติดต่อ ๒) การเป็นนักเลงสุรา คือ การชอบดื่มของมึนเมาต่าง ๆ หรือ เสพสารเสพติดให้โทษ ทำให้ร่างกายเสื่อมโทรม เสียทรัพย์ ๓) การเป็นนักเลงการพนัน คือ การชอบเล่นการพนัน ทำให้ เสียทรัพย์ เกิดหนี้สิน ๔) การคบคนชั่วเป็นมิตร คือ การคบหาคนชั่วเป็นเพื่อน ซึ่ง คนชั่วย่อมชักนำไปในทางที่ไม่ดี นำไปในทางที่เสื่อมเสีย ๓.๑ การไม่ทำความชั่ว ๔๑ ตัวชี้วัด ส๑.๑ป.๕/๕ ภาระงาน/ชิ้นงาน แผนภาพความคิดหลักธรรมในโอวาท๓ บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 นักเรียนเปรียบเทียบเบญจศีลและอบายมุข ๔ ลงในแผนภาพความคิด แบบเปรียบเทียบ แล้วให้ตัวแทนนักเรียน ๒-๓ คน ออกมานำ�เสนอผลงาน หน้าชั้นเรียน ๑. นักเรียนอ่านบัตรคำ� โอวาท ๓ ที่ครู นำ�มาติดบนกระดาน จากนั้นร่วมกัน สนทนา โดยใช้คำ�ถามดังนี้ • นักเรียนเคยได้ยินคำ�ว่า “โอวาท๓” หรือไม่ (เคย/ไม่เคย) • โอวาท๓คืออะไร(ตัวอย่างคำตอบ หลักธรรมที่เป็นหัวใจสำ คัญของ พระพุทธศาสนา) • โอวาท ๓ ประกอบด้วยอะไรบ้าง (การไม่ทำ ความชั่ว การทำ ความดี และ การทำจิตใจให้ผ่องใสบริสุทธิ์) ๒. นั ก เรี ยนฟังครู อ ธิบาย เ กี่ ย ว กับ หลักธรรมในโอวาท ๓ ให้นักเรียนฟัง เพื่อเชื่อมโยงเข้าสู่เนื้อหาที่จะเรียน ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 42 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps หลักธรรมที่เกี่ยวข้องกับการทำความดี ได ้แก ่ เบญจธรรม บุญก ิร ิยาว ัตถุ ๓ อิทธิบาท ๔ และความกต ัญญูกตเวท ีต ่อพระพุทธศาสนา มงคลชีวิต ๑. เบญจธรรม เบญจธรรม หมายถึง ข้อควรปฏิบัติ ในการทำความด ี ๕ ประการ ได ้แก ่ ๓. อคติ๔ อคติหมายถึง การประพฤติผิดด้วยความลำเอียง ไม ่เป ็นธรรม ม ี ๔ ประการ ได ้แก ่ ๑) ฉันทาคติ ลำเอ ียงเพราะร ักใคร ่ชอบพอก ัน เช ่น พ ัชราภาเป ็น คนข ี ้เก ียจไม ่ร ับผ ิดชอบงานท ี ่ได ้ร ับมอบหมาย เม ื ่อม ีการเล ือกห ัวหน ้าห ้อง พัชราภา กล ับได ้ร ับเล ือกเพราะเพ ื ่อน ๆ ของเธอช ่วยเหล ือ ๒) โทสาคติ ลำเอ ียงเพราะไม ่ชอบพอก ัน ลำเอ ียงท ั ้งท ี ่ผู ้น ั ้น ไม ่ได ้ทำความผ ิด เช ่น พจน ีย ์ซ ึ ่งเป ็นห ัวหน ้ากลุ ่มไม ่ชอบภ ัทรพร เม ื ่อแจกของให ้ เพ ื ่อนในกลุ ่ม พจน ีย ์ก ็แจกให ้แก ่คนอ ื ่น แต ่ไม ่แจกให ้ภ ัทรพร ๓) โมหาคติลำเอ ียงเพราะโง ่เขลา คือ การทำลงไปเพราะความ ไม ่ฉลาดของบุคคลน ั ้น คอยให ้ผู ้อ ื ่นช ักจูงอยู ่ตลอด เช ่น มะล ิชอบเข ้าข ้างแก ้วตา เม ื ่อแก ้วตาบอกว ่าเพ ื ่อนคนไหนน ิส ัยไม ่ด ีมะล ิก ็จะเช ื ่อโดยไม ่ได ้ค ิดไตร ่ตรอง ให ้รอบคอบ ๔) ภยาคติลำเอ ียงเพราะกล ัว คือ ความกลัวว่าจะมีภัยมาถึงตัว จึงเกิดความลำเอียง เช ่น ตำรวจเห ็นคนทำความผ ิดแต ่ไม ่จ ับคนผ ิดมาลงโทษ เพราะกล ัวว ่าผู ้ท ี ่ทำเป ็นผู ้ม ีอำนาจและอาจจะทำให ้เก ิดภ ัยต ่อตนเองได ้ อคติ ๔ เป ็นส ิ ่งท ี ่ทำให ้เก ิดความลำเอ ียง ความไม ่ยุต ิธรรม ส ังคมใด ท ี ่ม ีผู ้ปกครองไม ่ม ีความยุต ิธรรม ส ังคมน ั ้นก ็จะเก ิดความส ับสนวุ ่นวาย ๓.๒ การทำความดี ๔๒ ๓. นักเรียนแบ่งกลุ่มตามหลักธรรม โอวาท ๓ ดังนี้ การไม่ทำ�ความชั่ว กลุ่มที่๑ เรื่อง เบญจศีล กลุ่มที่ ๒ เรื่อง อบายมุข ๔ กลุ่มที่ ๓ เรื่อง อคติ๔ การทำ�ความดี กลุ่มที่ ๔ เรื่อง เบญจธรรม กลุ่มที่๕ เรื่อง บุญกิริยาวัตถุ๓ กลุ่มที่๖ เรื่อง อิทธิบาท ๔ กลุ่มที่ ๗ เรื่อง กตัญญูกตเวทีต่อ พระพุทธศาสนา กลุ่มที่ ๘ เรื่อง มงคลชีวิต กลุ่มที่ ๙ เรื่อง การทำ�จิตใจให้ผ่องใส บริสุทธิ์ จากนั้นให้นักเรียนแต่ละกลุ่มศึกษา หลักธรรมตามที่ได้รับมอบหมายจาก หนังสือเรียนหรือแหล่งเรียนรู้อื่น ที่หลากหลาย ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

43 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๑) เมตตากรุณา คือ ความรัก ความ ปรารถนาดีต่อผู้อื่น ๒) สัมมาอาชีวะ คือ การประกอบอาชีพ สุจริต ๓) กามสังวร คือ การสำรวมในกาม ยินดี ในคู่ครองของตน ๔) สัจจะ คือ การพูดความจริง ๕) สติสัมปชัญญะ คือ ความระลึกได้ ความเมตตากรุณา และความรู้ตัว รู้ว่าสิ่งใดควรทำสิ่งใดไม่ควรทำ และความปรารถนาดีต่อผู้อื่น ๒. บุญกิริยาวัตถุ๓ บุญกิริยาวัตถุ ๓ หมายถึง หลักการทำบุญอันเป็นที่สำเร็จผลแห่ง ความสุข คำว่า บุญ คือ ความดี ทำแล้วก่อให้เกิดความสุขกายและใจ มี ๓ ประการ ได้แก่ ๑) ทานมัย บุญสำเร็จด้วยการให้หรือการบริจาค คือ การทำบุญ ด้วยการสงเคราะห์แก่ผู้ยากไร้ เช่น การให้เสื้อผ้า อาหาร ที่พักพิง ยารักษาโรค นอกจากนั้น การให้อภัยซึ่งกันและกันก็ถือว่าเป็นบุญเช่นกัน ผลที่ได้จากการให้ คือ เป็นที่รักของคนทั่วไป ดังพุทธศาสนสุภาษิต ที่ว่า ผู้ให้ย่อมเป็นที่รัก ภาวนามัยเป็นการทำบุญ ด้วยการฝึกฝนอบรมจิตใจให้สงบ ๒) สีลมัย บุญสำเร็จด้วยการรักษาศีล คือ การทำบุญด้วยการรักษาศีล ๕ การประพฤติดี เป็นการรักษากาย วาจา ใจ ให้เรียบร้อย ๓) ภาวนามัย บุญสำเร็จด้วยการ ภาวนา คือ การทำบุญด้วยการสวดมนต์ นั่งสมาธิ ทำจิตใจให้สงบ ใช้ปัญญาพิจารณาให้เห็นสิ่งต่าง ๆ ตามความเป็นจริง ๔๓ ๔. นักเรียนแต่ละกลุ่มร่วมกันคิดวิเคราะห์ หลักธรรมในโอวาท ๓ ที่ได้ศึกษาตาม หัวข้อดังนี้ • ความหมายของหลักธรรม • ความสำ�คัญของหลักธรรม • การนำ�หลักธรรมไปปฏิบัติ จากนั้นจัดทำ�เป็นแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 เสริมความรู้ ครูควรสอน ภาวนาอ่านว่า พา-วะ-นา หมายถึงสำ�รวมใจให้แน่วแน่ เป็นสมาธิ ความสำคัญ เป็นหลักธรรมที่เกี่ยวกับ การทำ�ความดี ทำ�ให้ผู้ปฏิบัติ ประสบความสำ�เร็จใน การเรียนและการทำ�งาน เครื่องมือทำ�ให้บรรลุถึง ความสำ�เร็จในการทำ�งาน มี๔ ประการ ได้แก่ ฉันทะคือความรักงานที่ทำ� วิริยะคือความขยัน หมั่นเพียร จิตตะคือความเอาใจใส่ วิมังสา คือ พิจารณา ไตร่ตรอง ความหมาย รักในงานที่ทำ� ขยันหมั่นเพียรในการทำ�งาน ไม่ย่อท้อต่อความยากลำ�บาก เอาใจใส่ในงาน ที่ทำ� และคิดพิจารณาไตร่ตรองในสิ่งที่ทำ� อยู่เสมอ การนำไปปฏิบัติ หลักธรรม ในโอวาท ๓ อิทธิบาท ๔

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 44 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๓. อิทธิบาท ๔ อิทธิบาท หมายถึง เครื่องมือทำให้บรรลุถึงความสำเร็จในการ ทำงานมี ๔ ประการ ได้แก่ ฉันทะ ความรักงานที่ทำ นักเรียนมีความรักในการเรียน ตำรวจรักงานดูแลทุกข์สุขของประชาชน วิริยะ ความเพียรพยายาม ทำสิ่งนั้นให้สำเร็จ มีความมุ่งมั่น ตั้งใจในการทำงาน ไม่ท้อถอยต่อความยากลำบาก มีความอดทนต่องานที่ทำ จิตตะ ความเอาใจใส่ กับงานที่ทำ เอาใจใส่ในงานที่ทำ ไม่วอกแวก ขวนขวายหาความรู้อยู่เสมอ วิมังสา การพิจารณาไตร่ตรอง ในสิ่งที่ทำอยู่เสมอ ตรวจสอบงานที่ทำว่ามีความถูกต้อง เหมาะสมหรือไม่ และหาวิธีแก้ไขเมื่อ มีข้อบกพร่อง อิทธิบาท ๔ สรุปได้ง่าย ๆ ดังนี้ พอใจทำ ตั้งใจทำ ใส่ใจทำ มั่นใจทำ ความสำเร็จ ๔๔ ๕. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดย ใช้คำถาม ดังนี้ • ถ้านักเรียนปฏิบัติตามหลักธรรม ในโอวาท ๓ จะเกิดผลดีอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ประสบความสำ เร็จ ในชีวิต และอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างมี ความสุข ปราศจากความขัดแย้ง) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 สำ�นวนไทยข้อใดสอดคล้องกับหลักธรรมวิริยะ ๑ ขี่ช้างจับตั๊กแตน ๒ เหยียบเรือสองแคม ๓ ฝนทั่งให้เป็นเข็ม ๔ จับปลาสองมือ (เฉลย ๓ เพราะการฝนทั่งนั้นต้องอาศัยความเพียรพยายามอย่างมาก) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

45 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๔. กตัญญูกตเวทีต่อพระพุทธศาสนา จากการศึกษาพุทธประวัติ ทำให้เราได้ทราบว่าพระพุทธเจ้าทรงเป็น ผู้ที่มีความเสียสละ โดยได้อุทิศพระองค์เพื่อแสวงหาหลักธรรมจนค้นพบ และ เผยแผ่พระพุทธศาสนา เพื่อให้พุทธศาสนิกชนนำหลักธรรมไปปฏิบัติในการดำเนิน ชีวิต เพื่อให้เกิดความสงบสุข ในประเทศไทยประชากรส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนา จึงทำให้เมืองไทย กลายเป็นเมืองพุทธ ผู้คนอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข ไม่เบียดเบียน ไม่เกิด ความแตกแยกกันเพราะหลักธรรมในพระพุทธศาสนาสอนให้พุทธศาสนิกชน เป็นคนดี มีจิตเมตตา นอกจากนั้น ประเพณี วัฒนธรรม อันดีงามส่วนใหญ่ของไทยมีรากฐานมาจาก พระพุทธศาสนา ทำให้ศิลปวัฒนธรรมไทยเป็น เอกลักษณ์เฉพาะตัวที่ได้รับการยกย่องจาก ชาวต่างชาติ ดังนั้น ชาวพุทธควรมีความกตัญญู ต่อพระพุทธศาสนา โดยการยึดมั่นปฏิบัติตาม หลักธรรมคำสอน และช่วยกันเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้เป็นที่รู้จักโดยกว้างขวาง การทำบุญตักบาตรของชาวพุทธ ๕. มงคลชีวิต มงคลชีวิต คือ เหตุแห่งความสุขและความเจริญก้าวหน้าของชีวิต เป็นหลักคำสอนที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้เป็นข้อควรประพฤติปฏิบัติ มีอยู่ ๓๘ ประการ ในชั้นนี้จะได้ศึกษา ๓ ประการ คือ ๑) ใฝ่รู้ใฝ่เรียน ใฝ่รู้ ใฝ่เรียน คือ ความตั้งใจที่จะเรียนรู้ หรือสนใจใคร่รู้ในสิ่งต่าง ๆ ผู้ที่มีความรู้มีโอกาสที่จะสร้างความเจริญให้แก่ชีวิตและสังคมได้ วิชาความรู้จึง ๔๕ นักเรียนแบ่งกลุ่มตามความเหมาะสม ร่วมกัน สืบค้นข้อมูลจากอินเทอร์เน็ตเกี่ยวกับประเพณี ในภูมิภาคต่างๆของประเทศไทยที่มีรากฐานมาจาก พระพุทธศาสนา จำ�แนกเป็นแผนภาพความคิด แล้วออกมานำ�เสนอหน้าชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ๖. นัก เรียนสลายกลุ่ม แล้ วยกตั ว อย่าง หลักธรรมโอวาท ๓ ที่สนใจมา ๑หลักธรรม พร้อมเสนอแนวทางปฏิบัติตนตามหลักธรรม และผลที่เกิดขึ้นลงในแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ แนวทางการปฏิบัติ ผลที่เกิดขึ้น (-มีความปรารถนาดี ต่อผู้อื่น - พูดความจริง - รู้ตัวเสมอว่า สิ่งใดควรทำ สิ่งใดไม่ควรทำ) (มีกาย วาจา ที่ เรียบร้อย ชีวิตและ สังคมเกิดความ สงบสุข) ชื่อหลักธรรม (เบญจธรรม) จากนั้นให้นักเรียนตรวจสอบและประเมิน ความถูกต้องของแผนภาพความคิดว่าควร ปรับปรุงแก้ไขหรือไม่ อย่างไร จากนั้น ปรับปรุงผลงานให้สมบูรณ์ ประเพณีใน ภูมิภาคต่าง ๆ ภาคกลาง (การลงแขกเกี่ยวข้าว) ภาคเหนือ (บวชลูกแก้ว) (วิ่งควาย) ภาคตะวันออก (ชักพระ) ภาคใต้ (บุญบั้งไฟ) ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (รำ เหย่ย) ภาคตะวันตก

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 46 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับทุกคน ผู้จะมีความรู้ได้ต้องเป็นผู้มีนิสัยสนใจเล่าเรียน รู้จักเลือกเรียนในสิ่งที่ควรรู้ มีนิสัยชอบฟัง ชอบอ่าน ชอบค้นคว้า และมีความ กระตือรือร้นที่จะศึกษาหาความรู้เพิ่มเติมอยู่เสมอ ความสนใจใฝ่รู้จึงเป็นสิ่งที่ นำความเจริญก้าวหน้ามาให้แก่ทุกคน ศึกษาเล่าเรียนจากครู ศึกษาดูจากตำรา การฟังธรรม ๒) การงานไม่อากูล อากูล แปลว่า คั่งค้าง การทำงานไม่อากูล คือ การทำงาน ไม่คั่งค้าง การทำงานไม่คั่งค้าง คือ การมีความรับผิดชอบ ทำงานที่ ได้รับมอบหมายให้สำเร็จตามเวลาที่กำหนด ลักษณะของคนที่มีความรับผิดชอบ ต่องาน คือ มีนิสัยไม่ผัดวันประกันพรุ่ง ไม่เกียจคร้าน มีนิสัยรักงาน มีความ พากเพียรไม่ท้อถอย มีความรับผิดชอบ ไม่มีความรับผิดชอบ พรุ่งนี้ค่อยทำดีกว่า ๔๖ ๗. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • การไม่ทำ�ความชั่ว การทำ�ความดี การทำ�จิตใจให้ผ่องใสบริสุทธิ์เป็นการ นำ�หลักโอวาท ๓ ไปปฏิบัติทำ�ให้ชีวิต มีความสุข Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ๘. นักเรียนออกมานำ�เสนอแนวทาง การปฏิบัติตนตามหลักธรรมใน โอวาท ๓ จากแผนภาพความคิดให้ เพื่อนฟังหน้าชั้นเรียน เสริมความรู้ ครูควรสอน การงานไม่อากูล คือ การทำ�สิ่งใด หากผัดวันประกันพรุ่ง เพราะความเกียจคร้าน ไม่ทำ�ให้สำ�เร็จโดยเร็ว ปล่อยให้คั่งค้างทับถมมากเข้า งานก็จะเพิ่มขึ้น ทำ�เท่าไร ก็ไม่สำ�เร็จ ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4

47 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๓) ความอดทน ความอดทนมาจากคำว่า ขันติ คือ มีความอดทนตรากตรำ ทำงาน ทนความเหนื่อยยากและทนความลำบากต่าง ๆ ความอดทนแบ่งออกได้ ดังนี้ (๑) อดทนต่อความลำบากตรากตรำต่าง ๆ เช่น อดทนต่อ สภาพทางธรรมชาติเวลาทำงาน คือ ความร้อน ความหนาว ฝนตก แดดออก (๒) อดทนต่อความเจ็บปวดต่าง ๆ เช่น ความไม่สบายกาย ของเรา ความเจ็บไข้ได้ป่วย (๓) อดทนต่อความเจ็บใจ คือ การอดทนต่อความโกรธ ความไม่พอใจ ความขัดใจ ซึ่งเกิดจากการกระทำของผู้อื่น (๔) อดทนต่ออำนาจกิเลส คือ การอดทนต่อความอยาก ต่าง ๆ เช่น ความอยากได้ ความอยากมี ความอยากเป็น ผู้ที่มีความอดทนอดกลั้นต่อสิ่งต่าง ๆ เป็นที่รักของผู้อื่น มีความสำเร็จในการเล่าเรียนหรือในการงานต่าง ๆ ชีวิตก็จะพบแต่ความสุข เมื่อละเว้นการทำความชั่ว ทำความดีให้ ถึงพร้อมแล้ว สิ่งสำคัญอีกประการหนึ่ง คือ การ ทำจิตใจให้บริสุทธิ์ปราศจากสิ่งเศร้าหมองซึ่งจะ ส่งผลให้เกิดความสุข การบริหารจิตเจริญปัญญา ด้วยการสวดมนต์ไหว้พระ นั่งสมาธิ จะช่วยให้ มีจิตใจสงบ เกิดสมาธิ หากพุทธศาสนิกชน ปฏิบัติตนตามหลัก โอวาท ๓ ก็สามารถทำให้จิตใจผ่องใสบริสุทธิ์ การนั่งสมาธิเพื่อให้จิตใจสงบ ๓.๓ การทำจิตใจให้ผ่องใสบริสุทธิ์ ๔๗ Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๙. นักเรียนร่วมกันจัดทำ�หนังสือเล่มเล็ก เกี่ยวกับหลักธรรมในโอวาท ๓ พร้อม ออกแบบตกแต่งให้สวยงามแล้วนำ�ไป จัดแสดงในนิทรรศการของโรงเรียน

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 48 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps พุทธศาสนสุภาษิต หมายถึง สุภาษิตทางพระพุทธศาสนาที่เป็นคติสอนใจ ให้กระทำความดี พุทธศาสนสุภาษิตที่ควรศึกษาในชั้นนี้ ได้แก่ แปลว่า คนจะผ่านพ้นความยากลำบากได้เพราะความเพียร ความเพียร หมายถึง ความพยายาม ความมุมานะ อดทนทำสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ให้สำเร็จ คนเราเกิดมาต่างก็มีหน้าที่ที่จะต้องทำเหมือนกันหมด ในการทำหน้าที่นั้น บางครั้งต้องประสบกับความลำบากหรือปัญหาต่าง ๆ จนเกิดความท้อแท้ หมด กำลังใจ แต่ในทางพระพุทธศาสนาสอนให้เรารู้ว่า ปัญหาทุกอย่างมีไว้แก้ วิธีแก้ คือใช้ความเพียร อดทนทำหน้าที่นั้นให้ สำเร็จ สร้างกำลังใจให้มุ่งมั่น ทำให้ดีที่สุด เต็มความสามารถ ถ้าเราไม่มีความเพียร ปัญหาต่าง ๆ ก็จะเพิ่มพูนขึ้นเรื่อย ๆ สิ่ง ที่ตามมาก็คือความล้มเหลวในชีวิตนั่นเอง ความเพียรจึงเป็นหลักธรรมสำคัญที่ช่วย เกื้อหนุนเราให้ฟันฝ่าปัญหาหรือความ ลำบากต่าง ๆ ให้ลุล่วงไปได้ด้วยดี การทำงานด้วยความเพียร แปลว่า ปัญญา คือ แสงสว่างในโลก ปัญญา หมายถึง ความรอบรู้ในวิชาการต่าง ๆ ปัญญาเป็นสิ่งสำคัญที่ทำให้ เราแก้ปัญหาต่าง ๆ และสามารถบรรลุจุดมุ่งหมายในทางที่ดีได้ ปัญญาหรือ ๔.๑ วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ(อ่านว่า วิ-ริ-เย-นะ-ทุก-ขะ-มัด-เจ-ติ) ๔. พุทธศาสนสุภาษิต ๔.๒ ปญฺญา โลกสฺมิปชฺโชโต (อ่านว่า ปัน-ยา-โล-กัด-สะ-มิ-ปัด-โช-โต) ๔๘ ตัวชี้วัด ส๑.๑ป.๕/๗ ภาระงาน/ชิ้นงาน แผนภาพความคิดการปฏิบัติตนตาม หลักธรรมคำ�สอนเพื่อพัฒนาตนเอง และสิ่งแวดล้อม ๑. นั ก เรี ยนร่ วม กันศึ กษาเนื้ อหาเ กี่ ย ว กับ พุทธศาสนสุภาษิตและหลักธรรมเพื่อพัฒนา ตนเองและสิ่งแวดล้อม แล้วร่วมกันสนทนา โดยใช้คำ�ถามดังนี้ • พุทธศาสนสุภาษิตคืออะไร • วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติมีความหมายว่า อย่างไร • ปญฺญา โลกสฺมิปชฺโชโต มีความหมายว่า อย่างไร ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๒. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์แสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับหลักธรรมเพื่อพัฒนาตนเองและ สิ่งแวดล้อมโดยใช้คำ�ถามดังนี้ • นักเรียนใช้หลักธรรมใดในการพัฒนา ตนเองและสิ่งแวดล้อม(ตัวอย่างคำ ตอบ โอวาท ๓) • นักเรียนใช้หลักธรรมนั้นพัฒนาตนเองและ สิ่งแวดล้อมอย่างไร(ตัวอย่างคำ ตอบ ใช้หลักธรรม โอวาท ๓ พัฒนาตนเอง เช่น เป็นคนดี ไม่ทำ ความชั่ว เชื่อฟังคำสั่งสอนของพ่อแม่ ครูอาจารย์ และใช้ หลักธรรมโอวาท ๓ พัฒนาสิ่งแวดล้อม เช่น ดูแล รักษาสิ่งแวดล้อม ไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม) ๓. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุป เป็นความคิดรวบยอด โดยใช้คำถาม ดังนี้ • ถ้าทุกคนใช้หลักธรรมในการพัฒนาตนเอง และสิ่งแวดล้อมจะเกิดผลดีอย่างไร (ตัวอย่าง คำ ตอบ ทำให้มีความสุขในการดำ เนินชีวิต) เสริมความรู้ ครูควรสอน ความเพียร หรือสัมมาวายามะความเพียรชอบหนึ่งในมรรค ๘ มี๔ ประการคือ ๑. เพียรระวังไม่ให้ความชั่วเกิดขึ้น ๒. เพียรละความชั่วที่ได้เกิดขึ้นแล้ว ๓. เพียรทำ�ความดีให้เกิดขึ้น ๔. เพียรรักษาความดีที่ได้เกิดขึ้นแล้ว ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

49 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ความรอบรู้เกิดจากการศึกษาเล่าเรียนใน ด้านต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นวิชาความรู้ทางโลก เพื่อใช้ในการเลี้ยงชีวิต หรือวิชาความรู้ ทางธรรมเพื่อใช้เป็นแนวปฏิบัติในทางที่ดี ความรู้เหล่านี้ถ้าเราเรียนให้ลึกซึ้ง รู้จริง ก็จะมีประโยชน์ เปรียบเหมือนแสงสว่าง ที่ส่องนำทางให้เราไปถึงเส้นทางที่มุ่งหวังไว้ การแสวงหาวิชาความรู้ โอวาท ๓ เป็นหลักธรรมที่ถือว่าเป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา และเป็น หลักธรรมที่สามารถใช้ในการพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อมได้ หลักธรรมในพระพุทธศาสนามีเป้าหมายเพื่อการพัฒนาตนเองทั้งสิ้น เช่น หลักไตรสิกขา ที่มีเป้าหมายในเรื่องการพัฒนากาย พัฒนาจิต โดยการไม่ทำความชั่ว ทำแต่ความดี ฝึกฝนให้มีสติสัมปชัญญะและพัฒนาปัญญา ให้สามารถแก้ปัญหา และพัฒนาชีวิตให้เป็นคนดี เพื่อนำไปสู่การเผื่อแผ่มอบให้ผู้อื่นเป็นลำดับต่อไป ตามหลักประโยชน์ ๓ คือ พัฒนาตนเป็นเบื้องต้น แล้วนำสิ่งที่ตนพัฒนาได้แล้วไป ทำประโยชน์ให้กับคนรอบข้าง และท้ายที่สุด คือ บำเพ็ญประโยชน์ให้กับส่วนรวม สิ่งแวดล้อม คือ สิ่งต่าง ๆ ที่อยู่รอบตัวเรา ไม่ว่าจะเป็นเศรษฐกิจ สังคม การเมือง และสิ่งแวดล้อมต่าง ๆ จะดีหรือไม่ดีขึ้นอยู่กับการกระทำของผู้ที่อยู่ใน ชุมชน การปฏิบัติตนตามหลักธรรมโอวาท ๓ เพื่อพัฒนาตนเองให้เป็นคนดี มีสติสัมปชัญญะ รู้ว่าสิ่งใดควรทำ สิ่งใดไม่ควรทำ ปฏิบัติตามกฎระเบียบของ ชุมชน จะช่วยให้สังคมเกิดความสงบสุข ๕.๑ หลักธรรมเพื่อพัฒนาตนเอง ๕.๒ หลักธรรมเพื่อการพัฒนาสิ่งแวดล้อม ๕. หลักธรรมเพื่อพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อม ๔๙ ๔. นักเรียนเสนอแนวทางการปฏิบัติตาม หลักธรรมคำ�สอนของศาสนาที่ตนนับถือ เพื่อพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อมลงใน แผนภาพความคิดดังตัวอย่าง นักเรียนวาดภาพ “สิ่งแวดล้อมในฝัน” ของนักเรียน แล้วแต่งคำ�ขวัญความยาวไม่เกิน ๑บรรทัดไว้ใต้ภาพ แล้วนำ�มาจัดแสดงบนป้ายนิเทศในชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ จากนั้นให้นักเรียนตรวจสอบและประเมิน ความถูกต้องของแผนภาพความคิดว่า ควรปรับปรุงแก้ไขหรือไม่อย่างไร ๕. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็นความรู้ ร่วมกันดังนี้ • การนำ�หลักธรรมโอวาท ๓ ไปปฏิบัติ จะช่วยพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อมได้ ๖. นักเรียนออกมานำ�เสนอแผนภาพความคิด การปฏิบัติตนตามหลักธรรมคำ�สอน เพื่อ พัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อมให้เพื่อนฟัง หน้าชั้นเรียน ๗. นักเรียนนำ�หลักธรรมโอวาท ๓ ไปใช้ในการ พัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อม แล้วเชิญชวน ให้สมาชิกในครอบครัวมาปฏิบัติร่วมกัน การปฏิบัติตนตามหลักธรรมคำสอน เพื่อพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อม ศาสนา (พระพุทธศาสนา) หลักธรรมคำ�สอน (โอวาท ๓) ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 การปฏิบัติตามหลักธรรม (ปฏิบัติตนเป็นคนดี ตั้งใจเรียน เชื่อฟังพ่อแม่ ครูอาจารย์ มองโลกในแง่ดี และเอื้อเฟื้อ เผื่อแผ่ต่อผู้อื่น) ผลที่เกิดขึ้นต่อตนเอง (ประสบความสำ เร็จใน การเรียน มีผลการเรียนที่ดีขึ้น เกิดความสุขและเป็นที่รัก และภาคภูมิใจของพ่อแม่ ครูอาจารย์) ผลที่เกิดขึ้นต่อสิ่งแวดล้อม (ธรรมชาติถูกทำลายน้อยลง อากาศบริสุทธิ์ มีสภาพแวดล้อมที่ดีขึ้น น่าอยู่อาศัย ปัญหามลพิษลดลง) การปฏิบัติตามหลักธรรม (ช่วยกันดูแลรักษาสภาพแวดล้อม ให้คงเดิม ไม่ขีดเขียน ทำลาย สิ่งของสาธารณะ ไม่สร้างความ เดือดร้อนในชุมชน)

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 50 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps การฝึกสมาธิเบื้องต้น www.salatham.com/meditation/basicmed.htm การมีสติสัมปชัญญะในการทำกิจกรรมต่าง ๆ ช่วยให้เราไม่ประมาท ในการดำเนินชีวิต และไม่ก่อให้เกิดความผิดพลาด ๖. หลักธรรมคำสอนของศาสนาต่างๆ ศาสนาทุกศาสนามีหลักธรรมคำสอนที่มีจุดมุ่งหมายเดียวกัน คือ ให้ศาสนิกชน ทุกคนปฏิบัติตนเป็นคนดี ละเว้นจากการทำความชั่ว ถ้าศาสนิกชนทุกคนปฏิบัติตน ตามหลักธรรมคำสอนของศาสนาที่ตนเองนับถือ จะส่งผลให้สังคมเกิดความสงบสุข ๑) ศรัทธาในพระเจ้า (อัลลอฮ์) แต่เพียงพระองค์เดียว ๒) ศรัทธาในเทวทูต เทวทูต คือ ผู้เป็นสื่อกลางทำหน้าที่ติดต่อ ระหว่างพระเจ้ากับศาสดา ๓) ศรัทธาในพระคัมภีร์ คัมภีร์อัลกุรอานเป็นคัมภีร์ที่พระเจ้าประทาน มาโดยผ่านเทวทูตสู่นบีมุฮัมมัด ๔) ศรัทธาในศาสนทูต ศาสนทูตคือผู้ที่พระเจ้าเลือกสรรมาเพื่อนำ สารของพระองค์มาสั่งสอนประชาชน ๕) ศรัทธาในวันพิพากษาโลก ศาสนาอิสลามยอมรับในวันอวสานของ โลก ซึ่งเมื่อถึงวันนั้นพระเจ้าจะเสด็จมายังโลกเพื่อพิพากษาการกระทำของมนุษย์ ตามกรรมดี กรรมชั่วที่ได้ทำไว้ ๑. หลักศรัทธา ๖ ประการ ๖.๑ หลักคำสอนของศาสนาอิสลาม หลักคำสอนที่สำคัญของศาสนาอิสลาม ได้แก่ ๕๐ ตัวชี้วัด ส๑.๑ป.๕/๗ ภาระงาน/ชิ้นงาน แผนภาพความคิด เปรี ยบ เที ยบ ความเหมือนและความแตกต่างของ หลักธรรมคำ�สอนของศาสนาต่างๆ ๑. นักเรียนสังเกตบัตรคำ�หลักคำ�สอนของ ศาสนาต่าง ๆ บนกระดาน จากนั้นให้ นักเรียนร่วมกันสนทนา โดยใช้คำ�ถาม ดังนี้ • ศาสนาทุกศาสนามีหลักธรรม คำ�สอนที่มีจุดมุ่งหมายเดียวกันคืออะไร (ให้ศาสนิกชนทุกคนปฏิบัติตนเป็นคนดี ละเว้นจากการกระทำ ความชั่ว) • หากโลกนี้ไม่มีหลักธรรมคำ�สอน ของศาสนาต่างๆนักเรียนคิดว่าจะเป็น อย่างไร(ตัวอย่างคำ ตอบ ไม่มีที่ยึดเหนี่ยว จิตใจ ไม่มีหลักปฏิบัติในการดำ เนินชีวิต สังคมเกิดความวุ่นวาย) ๒. นักเรียนร่วมกันศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับ หลักธรรมคำ�สอนของศาสนาต่าง ๆ จากแหล่งเรียนรู้อื่นที่หลากหลาย รอบรู้อาเซียนและโลก asean ประเทศในประชาคมอาเซียนที่นับถือศาสนาอิสลามเป็นศาสนาประจำ�ชาติได้แก่ อินโดนีเซีย มาเลเซีย และบรูไนดารุสซาลาม ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

51 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean การประกอบพิธีละหมาดของชาวมุสลิมในมัสยิด ๒. หลักปฏิบัติ๕ ประการ ๑) การปฏิญาณตน เป็นการประกาศตนยอมรับด้วยศรัทธา และ บริสุทธิ์ใจในพระอัลลอฮ์ การปฏิญาณตนนี้จะกล่าวว่า “ไม่มีพระเจ้าอื่นนอกจาก อัลลอฮ์และมุฮัมมัด คือ ศาสนทูตแห่งพระองค์” ๒) การละหมาด เป็นการนมัสการ พระเจ้าหรือการแสดงความเคารพต่อ พระเจ้า ทั้งทางกาย วาจา ใจ โดยจะ ปฏิบัติวันละ ๕ เวลา คือ ย่ำรุ่ง เวลาเที่ยง เวลาเย็น เวลาพลบค่ำ เวลากลางคืน ๓) การถือศีลอด เป็นการงดบริโภคอาหาร เครื่องดื่ม และ การมีเพศสัมพันธ์ ตั้งแต่พระอาทิตย์ขึ้นจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน เป็นเวลา ๑ เดือน ซึ่งจะปฏิบัติทุกปีในเดือน ๙ เรียกว่า เดือนเราะมะฎอน (อ่านว่า เราะ-มะ-ดอน) การถือศีลอด เป็นการฝึกฝนร่างกายและจิตใจให้มีความอดทน ๔) การบริจาคซะกาต เป็นการบริจาคทรัพย์สิน หรือการให้ทาน แก่ผู้ที่เหมาะสม เพื่อเป็นการขัดเกลาจิตใจให้รู้จักช่วยเหลือผู้อื่น ตระหนักถึง หน้าที่ความรับผิดชอบต่อสังคม ๕) การประกอบพิธีฮัจญ์ เป็น การเดินทางไปประกอบพิธีกรรมทางศาสนาที่ นครมักกะฮ์ ประเทศซาอุดีอาระเบีย การปฏิบัติ ในข้อนี้ไม่ได้เป็นการบังคับแต่ให้ชาวมุสลิมที่มี ความพร้อมด้านร่างกาย และทุนทรัพย์ ได้ปฏิบัติ อย่างน้อย ๑ ครั้งในชีวิต การประกอบพิธีฮัจญ์ที่นครมักกะฮ์ ๖) ศรัทธาในกฎกำหนดสภาวการณ์ มุสลิมเชื่อว่า พระเจ้าเป็น ผู้กำหนดชะตาชีวิตของมนุษย์ ไม่มีผู้ใดฝ่าฝืนได้ ๕๑ การปฏิบัติตนตามหลัก คำสอนของศาสนาอิสลาม ผลที่เกิดขึ้น ๓. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับการ นำ�หลักคำ�สอนของศาสนาอิสลามไป ปฏิบัติพร้อมบอกผลที่เกิดขึ้นจากการ ปฏิบัติเป็นแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๔. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับการ นำ�หลักคำ�สอนของศาสนาคริสต์ไปปฏิบัติ พร้อมบอกผลที่เกิดขึ้นจากการปฏิบัติ เป็นแผนภาพความคิดดังตัวอย่าง • บัญญัติ ๑๐ ประการ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น ไม่นินทาผู้อื่นไม่ลักขโมย • หลักตรีเอกานุภาพ (ศรัทธาในพระเจ้า พระองค์เดียว) • หลักความรัก มีความรักความเมตตา ต่อผู้อื่น ต่อตนเอง ผู้คนยกย่อง ชมเชยมีความสุข ในการดำ�เนินชีวิต ต่อส่วนรวม ทุกคน ในสังคมอยู่ร่วมกัน ได้อย่างมีความสุข การปฏิบัติตนตามหลัก คำสอนของศาสนาคริสต์ ผลที่เกิดขึ้น เสริมความรู้ ครูควรสอน คำ�ว่า ฮัจญ์แปลว่า การเดินทางไปเยี่ยมบ้านอัลลอฮ์การประกอบพิธีฮัจญ์ เป็นการแสดงถึงความเคารพภักดีและยืนยันความศรัทธาต่ออัลลอฮ์ และยังเป็นการสอนให้มนุษย์สำ�นึกไว้ว่าทุกคนมีความเท่าเทียมกัน ไม่ว่า จะมาจากชนชั้นใด เผ่าพันธุ์ใด ภาษาใด หรือมีฐานะอย่างไร ทุกคนก็จะต้อง ห่อหุ้มร่างกายด้วยผ้าขาวเพียงสองชิ้นเหมือนกัน • หลักศรัทธา ๖ ประการ เคารพศรัทธาในพระเจ้า ของตนเอง • หลักปฏิบัติ ๕ ประการ บริจาคสิ่งของของตนให้แก่ ผู้อื่นเพื่อขัดเกลาจิตใจ และลดความเห็นแก่ตัว ต่อตนเองเป็นที่รักของ ทุกคนมีความสุข ในการดำ�เนินชีวิต ต่อส่วนรวมทุกคนมี ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ต่อกัน และมีความสุข ในการดำ�เนินชีวิต

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 52 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps นอกจากหลักศรัทธา ๖ ประการ และหลักปฏิบัติ ๕ ประการแล้ว ยังมี คำสอนและข้อห้ามอื่น ๆ ที่ชาวมุสลิมจะต้องปฏิบัติ ทั้งนี้เพื่อความเป็นเอกภาพเดียวกัน ของสังคมมุสลิม และการบรรลุถึงการเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ ศาสนาคริสต์มีหลักคำสอนที่สำคัญ ได้แก่ ๑. บัญญัติ๑๐ ประการ บัญญัติ ๑๐ ประการ เป็นหลักการสำคัญที่ปฏิบัติในชีวิตประจำวัน ๑. จงนมัสการพระเจ้า (พระยะโฮวา) เพียงพระองค์เดียว ๒. อย่ากล่าวนามพระเจ้า โดยไม่จำเป็น ๓. อย่าคิดมิชอบ ๔. จงนับถือวันพระเจ้า เป็นวันศักดิ์สิทธิ์ ๕. จงนับถือบิดามารดา ๗. อย่าลักทรัพย์ ๖. อย่าฆ่าคน ๘. อย่านินทาว่าร้ายผู้อื่น ๙. อย่าผิดประเวณี ๑๐. อย่าโลภอยากได้สิ่งของ ของผู้อื่น ๖.๒ หลักคำสอนของศาสนาคริสต์ ๒. หลักตรีเอกานุภาพ เป็นหลักคำสอนที่ระบุว่า พระเจ้ามีพระองค์เดียว แต่มี ๓ บุคคล ได้แก่ ๑) พระบิดา คือ พระยะโฮวา ผู้สร้างโลก และให้กำเนิดแก่ชีวิต ทุกชีวิต ๒) พระบุตร คือ พระเยซู ผู้เกิดมาเพื่อไถ่บาปให้แก่มวลมนุษย์ ๓) พระจิตคือ วิญญาณบริสุทธิ์ของพระเจ้าที่ปรากฏในจิตใจ ของมนุษย์ คอยกระตุ้นให้มนุษย์ทำความดี ๕๒ ๕. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับการ นำ�หลักคำ�สอนของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ไปปฏิบัติ พร้อมบอกผลที่เกิดขึ้น จากการปฏิบัติลงในแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๖. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดยใช้ คำถาม ดังนี้ • ถ้าทุกคนทุกศาสนาปฏิบัติตามหลัก คำ สอนของศาสนาจะเกิดผลดีอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ มีความสุขในการดำ รงชีวิต สังคมสงบสุข ปราศจากความขัดแย้ง) • หลักธรรม ๑๐ ประการ รู้จัก ข่มใจตนเองด้ วย เมตตา และมีสติอยู่เสมอ • หลักอาศรม ๔ ตั้งใจศึกษาเล่าเรียน เชื่อฟังคำ�สั่งสอนของครู อาจารย์ ต่อตนเองเป็นที่รักของ ทุกคน ประสบความ สำ�เร็จในด้านการเรียน และการทำ�งาน ต่อส่วนรวมทุกคนมี ความสุข ประเทศชาติ เจริญมั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน การปฏิบัติตนตาม หลักคำสอนของศาสนา พราหมณ์-ฮินดู ผลที่เกิดขึ้น เสริมความรู้ ครูควรสอน วันพระเจ้า หรือวันสะบาโต ถือเป็นวันบริสุทธิ์ที่จะอุทิศให้พระเจ้า ตรงกับ วันอาทิตย์ซึ่งคริสต์ศาสนิกชนจะต้องไปโบสถ์เพื่อสวดอวยพรพระเจ้า

53 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๓. หลักความรัก ศาสนาคริสต์ได้ชื่อว่า เป็นศาสนาแห่งความรัก เพราะ สอนให้มนุษย์มีความรักต่อพระเจ้า และมีความรักต่อเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน ความรักดังกล่าว หมายถึง ความเมตตา กรุณา เสียสละ และการให้อภัย ๖.๓ หลักคำสอนของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู หลักคำสอนที่สำคัญของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ได้แก่ ๑. หลักธรรม ๑๐ ประการ ๑) ธฤติ หมายถึง ความพอใจ ความกล้า ความมั่นคง คือ การ พากเพียรจนได้รับความสำเร็จ ๒) กษมา หมายถึง ความอดทน อดกลั้น โดยมีความพากเพียร อดทน และยึดความเมตตากรุณาเป็นที่ตั้ง ๓) ทมะ หมายถึง การข่มจิตใจของตนด้วยเมตตา และมีสติ อยู่เสมอ ๔) อัสเตยะ หมายถึง การไม่ลักขโมย ฉกชิงของผู้อื่น ๕) เศาจะ หมายถึง การกระทำตนให้บริสุทธิ์ทั้งทางกายและใจ ๖) อินทรียนิครหะ หมายถึง การหมั่นตรวจสอบอินทรีย์ ๑๐ ประการ ให้ได้รับการตอบสนองที่ถูกต้อง ๗) ธี หมายถึง การมีปัญญา สติ ความคิด ความมั่นคงยืนนาน คือ มีปัญญา และรู้จักระเบียบวิธีการต่าง ๆ ๘) วิทยา หมายถึง ความรู้ทางปรัชญา ๙) สัตยา หมายถึง ความจริง คือ การแสดงความซื่อสัตย์ต่อกัน และกัน ๑๐) อโกธะ หมายถึง ความไม่โกรธ ๒. หลักอาศรม ๔ เป็นหลักปฏิบัติ และเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิต เพื่อยกระดับชีวิตให้สูงขึ้น มี ๔ ประการ ได้แก่ ๑) พรหมจารี เป็นขั้นตอนที่เด็กชายทุกคนที่เกิดในวรรณะพราหมณ์ กษัตริย์ แพศย์ ต้องเข้าพิธีมอบตนเป็นนักศึกษา และจะต้องปรนนิบัติรับใช้ อาจารย์พร้อมกับศึกษาเล่าเรียน ๕๓ ๗. นักเรียนเลือกศึกษาหลักคำ�สอนของ ศาสนาต่าง ๆ ที่สนใจมา ๒ ศาสนา จากนั้นนำ�มาเปรียบเทียบความเหมือน และความแตกต่างลงในแผนภาพ ความคิดและตอบคำ�ถามดังตัวอย่าง นักเรียนแบ่งกลุ่มตามความเหมาะสม ร่วมกันวิเคราะห์หลักธรรม ๑๐ ประการ ของศาสนาพราหมณ์-ฮินดูในแต่ละข้อว่ามีความสอดคล้องกับหลักธรรมใด ในพระพุทธศาสนา โดยสรุปข้อมูลความรู้ที่ได้แล้วออกมานำ�เสนอผลงานหน้าชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ สิ่งที่ เหมือนกัน (สอนให้ ทุกคนเป็น คนดี) หลักคำ�สอนของ ศาสนา (อิสลาม) (หลักศรัทธา ๖ ประการ และหลักปฏิบัติ ๕ ประการ) หลักคำ�สอนของ ศาสนา(คริสต์) (บัญญัติ ๑๐ ประการ หลักตรีเอกานุภาพ หลักความรัก) • ถ้านักเรียนต้องอยู่ร่วมกับเพื่อน ที่นับถือศาสนาต่างกันจะปฏิบัติตน ต่อเพื่อนอย่างไร (เคารพและให้เกียรติ ซึ่งกันและกัน ไม่ลบหลู่ความคิด ความเชื่อ ของเพื่อน ยอมรับในความแตกต่าง) จาก นั้ นใ ห้ นั ก เรี ย น ตร ว จ ส อ บ ความถูกต้องของแผนภาพความคิดว่า ควรปรับปรุงแก้ไขหรือไม่อย่างไร ๘. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • ศาสนาทุกศาสนามีหลักคำ�สอน และหลักปฏิบัติที่สอนให้ศาสนิกชน เป็นคนดี

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 54 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๑. ให้นักเรียนแบ่งกลุ่ม กลุ่มละ ๔-๕ คน ศึกษาหลักธรรมที่อยู่ในโอวาท ๓ มากลุ่มละ ๑ หลักธรรมและออกมานำเสนอหน้าชั้นเรียน ๒. ให้นักเรียนวาดภาพการปฏิบัติตนตามหลักธรรมโอวาท ๓ และออกมา นำเสนอผลงานหน้าชั้นเรียน ๓. ให้นักเรียนยกตัวอย่างการปฏิบัติตนที่เป็นการแสดงถึงความเคารพใน พระรัตนตรัยที่นักเรียนเคยปฏิบัติ ๔. ให้นักเรียนศึกษาหลักคำสอนของศาสนาต่าง ๆ ที่คนไทยนับถือ และบอกประโยชน์จากการปฏิบัติตามหลักคำสอน ๑. หลักธรรมทางพระพุทธศาสนามีประโยชน์ต่อผู้ปฏิบัติอย่างไร ๒. พระรัตนตรัยมีความสำคัญต่อพุทธศาสนิกชนอย่างไร ๓. นักเรียนจะนำหลักธรรมใดมาใช้ในการพัฒนาตนเองและสิ่งแวดล้อม ๔. การไม่ปฏิบัติตนตามหลักธรรมทางศาสนาก่อให้เกิดผลอย่างไร ๕. การปฏิบัติตามหลักมงคลชีวิตก่อให้เกิดประโยชน์อย่างไร ๒) คฤหัสถ์ เป็นวัยแห่งการครองเรือน เมื่อจบการศึกษาแล้ว ได้กลับไปใช้ชีวิตทางโลก แต่งงานและมีบุตรเพื่อสืบสกุล โดยยึดหลักธรรมเป็น แนวทางในการดำเนินชีวิต ๓) วานปรัสถ์ เป็นขั้นแสวงหาธรรม โดยการออกบวชสู่ป่า เพื่อ ฝึกจิตใจให้บริสุทธิ์ ๔) สันยาสี เป็นขั้นออกบวช โดยสละชีวิตทางโลกเพื่อออกบวช บำเพ็ญเพียรตามหลักศาสนา เพื่อจุดมุ่งหมายสูงสุดของศาสนา คือ ความหลุดพ้น ๕๔ Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๙. นักเรียนออกมานำ�เสนอแผนภาพ ความคิดเปรียบเทียบความเหมือน และความแตกต่างของหลักคำ�สอน ของศาสนาที่สนใจให้เพื่อนฟังหน้า ชั้นเรียน ๑๐. นักเรียนนำ�ความรู้จากการศึกษา หลักคำ�สอนของศาสนาต่าง ๆ ไปเล่า ให้สมาชิกในครอบครัวฟัง เพื่อจะได้ มีความรู้ความเข้าใจที่ดีต่อกัน และ สามารถอยู่ร่วมกับเพื่อนที่นับถือ ศาสนาอื่นได้อย่างมีความสุข ส๑.๑ป.๕/๕ ส๑.๑ป.๕/๗ ตัวชี้วัด ๑. ทำให้ชีวิตมีความสุขสงบ ๒. เป็นที่พึ่งที่ยึดเหนี่ยวทางด้านจิตใจ ของมนุษย์ ๓. โอวาท ๓ ๔. ไม่มีความสุขในการดำ เนินชีวิต สังคมวุ่นวาย ๕. ชีวิตประสบความสุข เจริญรุ่งเรือง ก้าวหน้า แนวค�ำตอบ เสริมความรู้ ครูควรสอน การครองเรือน ตามหลักของพระพุทธศาสนานั้นต้องอาศัยหลักปฏิบัติที่เรียกว่า ฆราวาสธรรม ๔ ประกอบด้วย ๑.สัจจะ ความจริง ซื่อสัตย์จริงใจ ๒.ทมะ การฝึกฝนข่มใจฝึกหัดนิสัย ๓.ขันติ ความอดทนต่อการทำ�หน้าที่ต่างๆ ๔.จาคะ ความเสียสละความสะดวกสบายส่วนตนได้ ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4

55 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean การไหวบิดา มารดา ครู อาจารย ผูที่เคารพนับถือ การจัดพิธีกรรมที่เรียบงาย ประหยัด มีประโยชน และถูกตองตามหลักศาสนา การกราบพระรัตนตรัย การไหวพระสงฆ การกราบศพ ĎüňĕúĘħ ĠĈēĄĆĆąĕú ëĕĊāěúû หนาที่ชาวพุทธ มรรยาทชาวพุทธ ๑. จัดพิธีกรรมตามศาสนาที่ตนนับถืออย่างเรียบง่ายมีประโยชน์และปฏิบัติตนถูกต้อง (ส ๑.๒ป.๕/๑) ๒. มีมรรยาทของความเป็นศาสนิกชนที่ดีตามที่กำหนด(ส ๑.๒ป.๕/๓) ๑. การจัดพิธีกรรมทางศาสนาควรคำนึงถึงความประหยัด เรียบง่าย มีประโยชน์และ ถูกต้องตามหลักศาสนาจึงจะถือว่าเป็นชาวพุทธที่ดี ๒. มรรยาทชาวพุทธ เป็นสิ่งที่พุทธศาสนิกชนควรปฏิบัติให้ถูกต้อง เพื่อแสดงถึงความมี มรรยาทที่ดีและเกิดความเป็นมงคลแก่ผู้ที่ปฏิบัติ นักเรียนแบ่งกลุ่มแสดงบทบาทสมมุติเกี่ยวกับการปฏิบัติมรรยาทชาวพุทธ แล้วออกมานำ�เสนอหน้าชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 เป้าหมายการเรียนรู้ มาตรฐานการเรียนรู้ มาตรฐาน ส ๑.๒ เข้าใจ ตระหนักและปฏิบัติตนเป็น ศาสนิกชนที่ดีและธำ�รงรักษาพระพุทธศาสนา หรือศาสนาที่ตนนับถือ สมรรถนะสำ คัญของผู้เรียน ๑. ความสามารถในการสื่อสาร ๒. ความสามารถในการคิด ๓. ความสามารถในการใช้ทักษะชีวิต คุณลักษณะอันพึงประสงค์ ใฝ่เรียนรู้ ตัวชี้วัดที่ ๔.๑ ตั้งใจ เพียรพยายาม ในการเรียนและเข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ มุ่งมั่นในการทำงาน ตัวชี้วัดที่ ๖.๑ตั้งใจและรับผิดชอบในการ ปฏิบัติหน้าที่การงาน รักความเป็นไทย ตัวชี้วัดที่ ๗.๑ ภาคภูมิใจในขนบธรรมเนียม ประเพณีศิลปะ วัฒนธรรมไทย และมี ความกตัญญูกตเวที

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 56 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps พิธีกรรม คือ แบบแผนหรือแบบอย่างที่ปฏิบัติสืบทอดกันมาเพื่อส่งเสริม ให้เกิดความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา หมายถึง ระเบียบแบบแผนที่ชาวพุทธได้ ปฏิบัติสืบทอดกันมา เพื่อเป็นการส่งเสริมความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา พิธีกรรมที่ถูกต้องตามหลักพระพุทธศาสนานั้น ต้องปฏิบัติตามขั้นตอนที่ได้ กำหนดไว้ในศาสนพิธี โดยยึดหลักที่สำคัญ คือ เน้นความประหยัด เรียบง่าย ไม่ฟุ่มเฟือย ไม่สร้างความเดือดร้อนแก่ตนเองและผู้อื่น มีประโยชน์ต่อส่วนรวม โดยชาวพุทธสามารถเข้าไปมีส่วนร่วมในพิธีกรรมได้อย่างถูกต้องและเหมาะสม การจัดงานพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา โดยคำนึงถึงความเรียบง่าย ประหยัดและถูกต้องตามหลักศาสนา พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนามีจุดประสงค์เพื่อความเป็นสิริมงคลที่ส่งผลให้ มีความสุขความเจริญ แบ่งออกเป็น ๓ ประเภท ได้แก่ ๑. บุญพิธี คือ พิธีทำบุญต่าง ๆ ของชาวพุทธ แบ่งออกเป็น ๒ ประเภท คือ งานมงคล เช่น งานแต่งงาน งานบวช งานวันเกิด งานอวมงคล เช่น งานศพ งานทำบุญครบรอบวันตาย ๒. ทานพิธี คือ การถวายทานต่าง ๆ เช่น การถวายอาหาร ผ้าไตรจีวร การถวายสังฆทานแด่พระภิกษุสงฆ์ การจัดพิธีกรรมที่เรียบง่าย ประหยัด มีประโยชน์ และถูกต้องตามหลักศาสนา ๑. หน้าที่ชาวพุทธ ๕๖ ตัวชี้วัด ส๑.๒ ป.๕/๑ ส๑.๒ ป.๕/๓ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกการไหว้และการกราบ ๑. นักเรียนสังเกตภาพการฟังพระสงฆ์ แสดงธรรม การอุปสมบท การแสดง ความเคารพครูอาจารย์แล้วร่วมกัน สนทนา โดยใช้คำ�ถามดังนี้ • ภาพที่นักเรียนเห็นเป็นภาพอะไร (การฟังพระสงฆ์แสดงธรรม การอุปสมบท การแสดงความเคารพครูอาจารย์) • นักเรียนเคยปฏิบัติตามภาพใด บ้าง (ตัวอย่างคำ ตอบ การฟังพระสงฆ์ แสดงธรรมและการแสดงความเคารพครู อาจารย์) จากนั้นครูอธิบายให้นักเรียนฟังว่า การปฏิบัติของบุคคลในภาพเป็น การปฏิบัติตนตามมรรยาทชาวพุทธ ที่ทุกคนพึงปฏิบัติ ๒. นั ก เรี ย นร่ ว ม กั น ศึ ก ษ าเ นื้ อ หา เกี่ยวกับหน้าที่และมรรยาทชาวพุทธ จากแหล่งเรียนรู้อื่นที่หลากหลาย เสริมความรู้ ครูควรสอน สังฆทาน คือ การถวายสิ่งของแด่หมู่พระภิกษุสงฆ์ เป็นการถวายแบบรวม ไม่จำ�เพาะเจาะจงพระภิกษุสงฆ์รูปใดรูปหนึ่ง เมื่อถวายให้แล้ว พระภิกษุสงฆ์ ทุกรูปมีสิทธิใช้สอยแต่อาจมีเพียงตัวแทนพระภิกษุสงฆ์รูปเดียวมารับประเคน ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

57 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๑. เน้นความเรียบง่าย ประหยัดและเกิดประโยชน์ ๒. การจัดพิธีกรรมต้องไม่ส่งเสริมให้เกิดการกระทำที่ผิดศีล หรืออบายมุข ต่าง ๆ เช่น ไม่เล่นการพนัน ไม่ดื่มสุราและเสพสารเสพติดในงานพิธีกรรม ทางพระพุทธศาสนา ๓. การจัดพิธีกรรมต้องถูกต้องตามหลักการทางศาสนา พร้อมทั้งเป็นไปเพื่อ ประโยชน์ต่อการสืบทอดและรักษาพระพุทธศาสนา ในการประกอบพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา ควรปฏิบัติดังนี้ มรรยาทชาวพุทธ หมายถึง มรรยาทที่ควรปฏิบัติของชาวพุทธเพื่อแสดง ถึงความเป็นระเบียบเรียบร้อย เช่น การแสดงความเคารพด้วยการไหว้ การกราบ เมื่อพบบุคคลอันเป็นที่เคารพและมีอายุสูงกว่า เช่น พระภิกษุ พ่อ แม่ ครู วิธีการกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ ผู้หญิงนั่งท่าเทพธิดา โดยนั่งคุกเข่า ตัวตรง ปลายเท้าราบ เข่าถึงปลายเท้าชิดกัน นั่งบนส้นเท้า มือวางคว่ำเหนือเข่าทั้งสอง นิ้วชิดกัน ผู้ชายนั่งท่าเทพบุตร โดยนั่งคุกเข่า ตัวตรง ปลายเท้าตั้ง ปลายเท้าและส้นเท้าชิดกัน นั่งบนส้นเท้า มือวางคว่ำเหนือเข่าทั้งสอง นิ้วชิดกัน การกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ คือ การกราบโดยให้อวัยวะทั้ง ๕ ส่วน ได้แก่ เข่าทั้งสอง มือและข้อศอกทั้งสอง และหน้าผากสัมผัสพื้น โดยกราบ ๓ ครั้ง ๒. มรรยาทชาวพุทธ ๒.๑ การกราบพระรัตนตรัย ๓. กุศลพิธี คือ พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการฟังธรรม หรือการปฏิบัติธรรม เช่น พิธีกรรมการประกาศตนเป็นพุทธมามกะ พิธีรักษาศีลอุโบสถ ๕๗ รอบรู้อาเซียนและโลก asean การทักทายของชาวมุสลิมเรียกว่า สลามเป็นการจับมือ ซึ่งเป็นมรรยาททางสังคม ที่แสดงถึงความมีไมตรีและความสมานฉันท์ระหว่างกัน ๓. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำ�ถามดังนี้ • การจัดพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนามีจุดประสงค์เพื่ออะไร (ตัวอย่าง คำ ตอบ เพื่อความเป็นสิริมงคล ส่งผล ให้มีความสุขความเจริญ) • ในการประกอบพิธีกรรมทาง พระพุทธศาสนา ควรปฏิบัติอย่างไร ครูบันทึกคำ�ตอบของนักเรียนเป็น แผนภาพความคิดบนกระดาน ดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 สิ่งที่ควรปฏิบัติ ในการประกอบ พิธีกรรมทาง พระพุทธศาสนา เน้นความเรียบง่าย ประหยัดและเกิด ประโยชน์ การจัดพิธีกรรมต้อง ไม่ส่งเสริมให้เกิด การผิดศีลหรืออบายมุข การจัดพิธีกรรมต้องถูกต้อง ตามหลักการทางพระพุทธศาสนา มรรยาทชาวพุทธ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 58 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps จังหวะที่ ๑ อัญชลี คือ การยกมือขึ้นประนมระหว่างอก ปลายนิ้วชิดกัน แขนทั้งสองข้างแนบกับลำตัว จังหวะที่ ๒ วันทา คือ ยกมือไหว้โดยให้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดอยู่ระหว่างคิ้ว ปลายนิ้วชี้แนบส่วนบนของหน้าผากพร้อมกับก้มศีรษะพองาม จังหวะที่ ๓ อภิวาท คือ ทอดมือทั้งสองข้างลงพร้อม ๆ กัน ให้มือและ แขนทั้งสองข้างราบกับพื้น คว่ำมือห่างกันเล็กน้อย พอให้หน้าผาก จรดพื้นระหว่างมือทั้งสองข้าง โดยผู้ชายให้ข้อศอกทั้งสองข้าง ลงต่อจากเข่าราบไปกับพื้น ผู้หญิงให้ข้อศอกทั้งสองข้างคร่อมเข่า เล็กน้อยราบไปกับพื้น ๕๘ ๔. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับมรรยาทชาวพุทธ โดยใช้ คำ�ถามดังนี้ • การกราบพระรัตนตรัยกราบ อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ กราบแบบ เบญจางคประดิษฐ์ โดยให้อวัยวะทั้ง ๕ ส่วน ได้แก่ เข่าทั้งสอง มือและข้อศอกทั้งสอง และห น้ า ผ า ก สั ม ผั ส พื้ น ก ร า บ ๓ ค รั้ ง แบบแบมือ) • การไหว้พระสงฆ์การไหว้ผู้ใหญ่ และการไหว้ผู้เสมอกันมีความแตกต่าง กันอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ การไหว้ พระสงฆ์นิ้วหัวแม่มือจรดอยู่ระหว่างคิ้ว ปลายนิ้วชี้จรดหน้าผาก การไหว้ผู้ใหญ่ นิ้วหัวแม่มือจรดปลายจมูก ปลายนิ้วชี้แนบ อยู่ระหว่างคิ้ว และการไหว้ผู้เสมอกัน นิ้วหัวแม่มือจรดปลายคาง ปลายนิ้วชี้ แนบปลายจมูก) • การกราบผู้ใหญ่และการกราบ ศพพระมีความแตกต่างกันอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ การกราบผู้ใหญ่นิยม กราบ ๑ ครั้ง แบบไม่แบมือ ส่วนการกราบ ศพพระ นิยมกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ ๓ ครั้ง แบบแบมือ) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 อัญชลีวันทา อภิวาทเป็นองค์ประกอบของการกราบแบบใด ๑ การกราบพระรัตนตรัย ๒ การกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ ๓ การกราบพระสงฆ์ ๔ การกราบบิดามารดา (เฉลย ๒ เพราะขั้นตอนการกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์จะเริ่มจากท่าอัญชลี (ท่าเตรียมประนมมือ) วันทา (ไหว้) และอภิวาท (กราบ) ตามลำดับ) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

59 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean การไหว้พระสงฆ์ ใช้ในกรณีที่ยืนอยู่หรือนั่ง เก้าอี้ ปฏิบัติโดยยกมือขึ้นประนม โดยให้นิ้วหัวแม่มือ จรดอยู่ระหว่างคิ้ว ปลายนิ้วชี้จรดหน้าผาก สำรวมจิต แสดงความเคารพด้วยความนอบน้อม การไหว้นี้ จะไหว้เพียงครั้งเดียว ผู้ชายจะยืนเท้าชิดกัน ผู้หญิง ถอยเท้าข้างใดข้างหนึ่งตามถนัดไปข้างหลังครึ่งก้าว แล้วย่อเข่าลงเล็กน้อยพร้อมกับยกมือขึ้นไหว้ การไหว้พระสงฆ์ การไหว้บิดา มารดา ครูอาจารย์ ยกมือขึ้นประนมและไหว้โดยให้ปลายนิ้วชี้ แนบอยู่ระหว่างคิ้ว นิ้วหัวแม่มือจรดปลายจมูก ก้มศีรษะและน้อมตัวเล็กน้อย ผู้หญิงถอยเท้า ข้างใดข้างหนึ่งตามถนัดไปข้างหลังครึ่งก้าว แล้วย่อเข่าลงเล็กน้อยพร้อมกับยกมือขึ้นไหว้ การไหว้บิดา มารดา ครูอาจารย์ การไหว้ผู้เสมอกัน เป็นการไหว้บุคคลทั่วไปหรือบุคคลที่มีอายุ มากกว่าเล็กน้อย ให้ยกมือขึ้นประนมและไหว้ ให้ หัวแม่มือจรดปลายคาง ปลายนิ้วชี้แนบปลายจมูก ก้มศีรษะลงเล็กน้อย ซึ่งทั้งสองฝ่ายปฏิบัติเหมือนกัน ในกรณีที่ไหว้ผู้ที่มีอายุเท่ากันไม่ต้องก้มศีรษะ การไหว้บุคคลเสมอกัน ๒.๒ การไหว้พระสงฆ์ ๒.๓ การไหว้บิดา มารดา ครูอาจารย์ ผู้ที่เคารพนับถือ ๕๙ ๕. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดยใช้ คำถาม ดังนี้ • กา รปฏิบัติตนตามหน้าที่และ มรรยาทชาวพุทธมีประโยชน์อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ เป็นการรักษาและสืบทอด ขนบธรรมเนียมที่ดีงามของพระพุทธศาสนาให้ คงอยู่สืบต่อไป) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 การประนมมือไหว้ให้ปลายนิ้วชี้อยู่ที่ปลายจมูก ก้มศีรษะลงเล็กน้อย เป็นการไหว้ ผู้ใด ๑ รุ่นพี่ ๒ พระภิกษุ ๓ ญาติผู้ใหญ่ ๔ ครูอาจารย์ (เฉลย ๑ เพราะการไหว้พระภิกษุ ปลายนิ้วชี้จรดหน้าผาก การไหว้ครูอาจารย์ บิดามารดา ญาติผู้ใหญ่ปลายนิ้วชี้จะอยู่ระหว่างคิ้ว) • ถ้าทุกคนปฏิบัติการไหว้และการกราบ ได้ถูกต้อง จะเกิดผลดีอย่างไร (ทำ ให้ ข น บ ธ ร ร ม เ นี ย ม ป ร ะ เ พ ณี ที่ ดี ง า ม ค ง อ ยู่ คู่ สังคมไทยตลอดไป) จากนั้นให้นักเรียนแต่ละกลุ่มตรวจสอบ และประเมินตนเองว่าควรปรับปรุงแก้ไข หรือไม่อย่างไร Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ๖. นักเรียนแบ่งกลุ่ม กลุ่มละ ๓-๕ คน ร่วมฝึกปฏิบัติการไหว้และการกราบที่ ถูกต้องตามหัวข้อที่กำ�หนดให้แล้วบันทึก ผลการปฏิบัติโดยเขียนเครื่องหมาย✓ลง ในแบบบันทึกตามความเป็นจริงแล้วตอบ คำ�ถามดังตัวอย่าง ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ผลการปฏิบัติ วิธีการไหว้และการกราบ ถูกต้อง ไม่ถูกต้อง ๑. การไหว้พระสงฆ์ ๒. การไหว้ผู้ใหญ่ ๓. การไหว้บุคคลเสมอกัน ๔. การกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ ๕. การกราบผู้ใหญ่ ๖. การกราบศพ ๑) ศพพระ ๒) ศพบุคคล ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ แบบบันทึกการไหว้และการกราบ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 60 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps การกราบผู้ใหญ่ ผู้หญิงและผู้ชายนั่งพับเพียบ วางม ือท ั ้งสองในท ่าประนม ทอดมือ ทั้งสองข้างลงพร้อมกัน ให ้แขนท ั ้งสอง คร่อมเข่าเพียงเข่าเดียวค้อมตัวลง นิ้วหัวแม่มือจรดปลายจมูก นิ้วชี้ จรดระหว่างคิ้ว ให้หน้าผากแตะ ส ่วนบนของม ือท ี ่ประนม กราบเพ ียง หนึ่งครั้ง ไม ่แบม ือ การกราบผู้ใหญ่ การกราบศพ เป ็นมรรยาทของชาวพุทธท ี ่ส ำาค ัญในการแสดงความเคารพ และขอขมาอโหส ิกรรมต ่อผู ้เส ียช ีว ิต การกราบศพทุกครั้ง จะต ้องกราบพระพุทธรูปท ี ่โต ๊ะหมู ่บูชาก ่อน แล ้วจ ึงไป กราบศพ การกราบศพมีวิธีปฏิบัติ ดังนี้ ๑. การกราบศพพระ ให ้จุดธูป ๓ ดอก ปักที่กระถางธูปหน้าศพ แล้ว กราบแบบเบญจางคประด ิษฐ ์ ๓ ครั้ง ๒. การกราบศพบุคคล ให ้จุดธูป ๑ ดอก การกราบจะเร ิ ่มจากการน ั ่ง พ ับเพ ียบ เก ็บฝ ่าเท ้า ประนมมือระหว่างอก จากนั้นยกมือประนมขึ้น ก้มศีรษะลง เล็กน้อย ปลายนิ้วชี้จรดระหว่างคิ้ว แล้วทอดปลายมือลง ให ้ศอกท ั ้งสองคร ่อมเข ่า ข้างหนึ่ง ไม ่ต ้องแบม ือ ก้มศีรษะลง ให ้หน ้าผากจรดส ันม ือแล ้วเงยข ึ ้น ยกม ือข ึ ้นจบ นิ้วชี้อยู่ระหว่างคิ้ว ๒.๔ การกราบศพ การแสดงความเคารพ www.panyathai.or.th ๖๐ ๗. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • การจัดพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาควรคำ�นึงถึงความประหยัด เรียบง่าย มีประโยชน์และถูกต้อง ตามหลักพระพุทธศาสนา จึงจะถือว่า เป็นชาวพุทธที่ดีมรรยาทชาวพุทธ เป็นสิ่งที่พุทธศาสนิกชนควรปฏิบัติ ให้ถูกต้อง เพื่อแสดงถึงการมีมรรยาท ที่ดีและเกิดความเป็นสิริมงคลแก่ ผู้ปฏิบัติ Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ๘. นักเรียนแต่ละกลุ่มออกมาปฏิบัติ การไหว้และการกราบที่ถูกต้องหน้า ชั้นเรียน ๙. นั ก เรี ย นร่ ว ม กั น จั ด ป้าย นิ เ ท ศ เกี่ยวกับการปฏิบัติตามมรรยาทไทย และมรรยาทชาวพุทธเพื่อให้ทุกคนเห็น ความสำ�คัญและปฏิบัติตาม เพื่อเป็น การอนุรักษ์และสืบสานวัฒนธรรม ที่ดีงามของไทยให้คงอยู่ต่อไป การกราบบิดา มารดา ครูหรือผู้ใหญ่ควรปฏิบัติอย่างไร ๑ ประนมมือก้มลงกราบให้หน้าผากแตะสันมือบนไม่แบมือกราบครั้งเดียว ๒ กราบครั้งเดียวแบมือศีรษะจรดพื้น ๓ กราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ ๔ กราบครั้งเดียวในท่าที่สะดวก (เฉลย ๑ เพราะการกราบบิดา มารดา และผู้ใหญ ่ จะไม่แบมือ กราบเพียงครั้งเดียว ซึ่งไม่เหมือนการกราบพระรัตนตรัยจะกราบ ๓ ครั้ง แบบแบมือ) ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

61 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๑. ให้นักเรียนร่วมกันยกตัวอย่างการจัดพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา ที่สอดคล้องกับหลักเศรษฐกิจพอเพียง ๒. ให้นักเรียนฝึกปฏิบัติมรรยาทชาวพุทธในการกราบ การไหว้ และออกมา ปฏิบัติหน้าชั้นเรียน โดยครูเป็นผู้ตรวจสอบความถูกต้อง ๓. ให้นักเรียนร่วมกันยกตัวอย่างพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา แล้วจำแนก ลงในตาราง ๑. การปฏิบัติตนตามหน้าที่และมรรยาทชาวพุทธมีประโยชน์อย่างไร ๒. การจัดพิธีกรรมทางศาสนาควรมีหลักปฏิบัติอย่างไร ๓. การกราบพระรัตนตรัยแตกต่างจากการกราบผู้ใหญ่อย่างไร ๔. เมื่อเข้าร่วมในพิธีกรรมทางศาสนา นักเรียนควรปฏิบัติตนตาม มรรยาทชาวพุทธอย่างไร ๕. การกราบแบบเบญจางคประดิษฐ์มีลักษณะอย่างไร บุญพิธี ทานพิธี กุศลพิธี อาชีพการทำพวงหรีด เป็นการนำดอกไม้มาจัดตกแต่งเพื่อแสดงความระลึกถึงผู้ที่ เสียชีวิต ปัจจุบันได้มีการจัดทำพวงหรีดเป็นรูปแบบต่าง ๆ เพื่อให้สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้ เช่น พวงหรีดหนังสือ พวงหรีดผ้าขนหนู นอกจากนี้ยังมีการนำพวงหรีดดอกไม้ที่ใช้แล้ว มาทำเป็นกระดาษและนำกระดาษที่ได้มาทำเป็นพวงหรีดดอกไม้แห้ง ซึ่งเป็นการลดปัญหา ขยะและเป็นการนำทรัพยากรมาใช้ให้เกิดประโยชน์และคุ้มค่ามากที่สุด ๖๑ ส๑.๒ ป.๕/๑ ส๑.๒ ป.๕/๓ ตัวชี้วัด ๑. เป็นการรักษาและสืบทอดขนบธรรมเนียม ที่ดีงามของพระพุทธศาสนาให้ดำรงอยู่ ๒. ประหยัด เรียบง่าย ได้ประโยชน์ ๓. การกราบพระรัตนตรัยกราบ ๓ ครั้ง แบบแบมือ ส่วนการกราบผู้ใหญ่ กราบ ๑ ครั้ง แบบไม่แบมือ ๔. แสดงความเคารพพระรัตนตรัย และมีกิริยา มรรยาทที่สำ รวม ในขณะเข้าร่วมพิธีกรรม ทางศาสนา ๕. การกราบโดยการให้อวัยวะทั้ง ๕ คือ เข่าทั้ง ๒ มือและข้อศอกทั้ง ๒ และหน้าผาก จรดลงกับพื้น แนวค�ำตอบ

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 62 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps บทสวดแผเมตตา บทสรรเสริญคุณพระรัตนตรัย บทสวดไตรสรณคมน การสวดมนตไหวพระ สรรเสริญคุณพระรัตนตรัย และแผเมตตา ความหมายของสติสัมปชัญญะ สมาธิและปญญา การพัฒนาจิตตามแนวทาง ของพระพุทธศาสนา วิธีปฏิบัติตนในการบริหารจิต และเจริญปญญา ประโยชนของการบริหารจิต และเจริญปญญา การฝกการกำหนดความรูสึก ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ การฝกใหมีสมาธิในการฟง การอาน การคิด การถาม และการเขียน การฝกการยืน การเดิน การนั่ง และการนอนอยางมีสติในชีวิตประจำวัน การบริหารจิต และเจริญปญญา เห็นคุณค่าและสวดมนต์แผ่เมตตา มีสติที่เป็นพื้นฐานของสมาธิในพระพุทธศาสนาหรือการพัฒนาจิตตามแนวทางของ ศาสนาที่ตนนับถือตามที่กำาหนด(ส ๑.๑ป.๕/๖) การบริหารจิตและเจริญปัญญา เป็นสิ่งที่ช่วยพัฒนาตนเองให้มีสติมีสุขภาพทางจิตที่ดีดำาเนินชีวิต ได้ด้วยความไม่ประมาท เป้าหมายการเรียนรู้ มาตรฐานการเรียนรู้ มาตรฐาน ส ๑.๑ รู้และเข้าใจประวัติความสำ�คัญ ศาสดา หลักธรรมของพระพุทธศาสนาหรือศาสนา ที่ตนนับถือและศาสนาอื่น มีศรัทธาที่ ถูกต้อง ยึดมั่น และปฏิบัติตามหลักธรรม เพื่ออยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข สมรรถนะสำ คัญของผู้เรียน ๑. ความสามารถในการสื่อสาร ๒. ความสามารถในการคิด ๓. ความสามารถในการใช้ทักษะชีวิต คุณลักษณะอันพึงประสงค์ รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์ ตัวชี้วัดที่ ๑.๓ ศรั ท ธา ยึ ด มั่ น และ ปฏิบัติตนตามหลักของศาสนา ใฝ่เรียนรู้ ตัวชี้วัดที่ ๔.๑ ตั้งใจ เพียรพยายาม ในการเรียนและเข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ มุ่งมั่นในการทำงาน ตัวชี้วัดที่ ๖.๑ตั้งใจและรับผิดชอบในการ ปฏิบัติหน้าที่การงาน นักเรียนฝึกบริหารจิตและเจริญปัญญา โดยการสวดมนต์ไหว้พระก่อนนอน เป็นประจำ�ทุกวันและบันทึกผลการปฏิบัติเป็นเวลา ๑สัปดาห์ บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21

63 สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean สนุกกับคำ�ศัพท์ ๑. การสวดมนต์ไหว้พระ สรรเสริญคุณพระรัตนตรัย และแผ่เมตตา การสวดมนต์ไหว้พระ เป็นการระลึกถึงคุณความดีของพระรัตนตรัย แสดงถึง ความศรัทธาในพระพุทธศาสนา และเป็นการปลูกฝังวัฒนธรรมอันดีงาม การสวดมนต์ไหว้พระ ช่วยให้ ผู้สวดมีจิตใจสงบ เกิดสมาธิ ไม่คิด ฟุ้งซ่าน เป็นการสร้างเสริมสติปัญญา อบรมจิตใจให้ประณีต มีคุณธรรม การสวดมนต์ไหว้พระมักจะทำา ในตอนเช้า ก่อนเข้านอน หรือก่อน การนั่งสมาธิ ซึ่งจะช่วยให้ผู้ปฏิบัติ มีจิตใจสงบ การสวดมนต์ไหว้พระ เป็นบทสวดมนต์ที่พุทธศาสนิกชนสวดเพื่อน้อมระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย ซึ่งสามารถปฏิบัติได้ทุกวัน มีลำาดับการสวดดังนี้ นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ (กล่าว ๓ จบ) ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง บทนมัสการพระพุทธ ๑.๑ บทสรรเสริญคุณพระรัตนตรัย culture (คัล ่เชอะ) วัฒนธรรม ๖๓ ตัวชี้วัด ส๑.๑ป.๕/๖ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกการสวดมนต์และแผ่เมตตา ๑. นักเรียนนั่งสมาธิเป็นเวลา ๑๐ นาที ก่อนเริ่มเรียนหนังสือ จากนั้นให้ นักเรียนร่วมกันสนทนา โดยใช้คำ�ถาม ดังนี้ • หลังจากนั่งสมาธิแล้ว นักเรียน รู้สึกอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ สมอง ปลอดโปร่ง มีสติ จิตใจแจ่มใสเบิกบาน) • นักเรียนเคยนั่งสมาธิหรือไม่ เวลาใดบ้าง (ตัวอย่างคำ ตอบ เคย ก่อนนอน) ๒. นักเรียนร่วมกันศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับ การสวดมนต์ไหว้พระ สรรเสริญคุณ พระรัตนตรัยและแผ่เมตตา จากนั้น ให้นักเรียนร่วมกันท่องพร้อมกัน การกล่าวบทสรรเสริญคุณพระรัตนตรัยต้องกล่าวบทใดเป็นลำ�ดับแรก ๑ บทนมัสการพระพุทธ ๒ บทนมัสการพระรัตนตรัย ๓ บทสวดสรรเสริญพระสังฆคุณ ๔ บทสวดสรรเสริญพระพุทธคุณ (เฉลย ๑ เพราะจะกล่าวบทนมัสการพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ตามลำดับ) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 การสวดมนต์ไหว้พระ สรรเสริญคุณพระรัตนตรัย และแผ่เมตตา

สุดยอดคู่มือครู สุดยอดคู่มือครู 64 ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ ภะคะวา, พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระอรหันต์ ดับเพลิงกิเลสเพลิงทุกข์สิ้นเชิง ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง พุทธัง ภะคะวันตัง อะภิวาเทมิ ข้าพเจ้าอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน (กราบ) สะวากขาโต ภะคะวะตา ธัมโม, พระธรรม เป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว ธัมมัง นะมัสสามิ ข้าพเจ้านมัสการพระธรรม (กราบ) สุปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ, พระสงฆ์ สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปฏิบัติดีแล้ว สังฆัง นะมามิ ข้าพเจ้านอบน้อมพระสงฆ์ (กราบ) บทบูชาพระรัตนตรัย อิติปิโส ภะคะวา อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ วิชชาจะระณะสัมปันโน สุคะโต โลกะวิทู อะนุตตะโร ปุริสะทัมมะสาระถิ สัตถาเทวะมะนุสสานัง พุทโธ ภะคะวาติฯ บทสวดสรรเสริญพระพุทธคุณ สะวากขาโต ภะคะวะตา ธัมโม สันทิฏฐิโก อะกาลิโก เอหิปัสสิโก โอปะนะยิโก ปัจจัตตัง เวทิตัพโพ วิญญูหีติฯ บทสวดสรรเสริญพระธรรมคุณ ๖๔ “ธัมมังนะมัสสามิ”มีความหมายว่าอย่างไร ๑ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสงฆ์ ๒ ข้าพเจ้านมัสการพระธรรม ๓ พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว ๔ ข้าพเจ้าอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้รู้ผู้ตื่นผู้เบิกบาน (เฉลย ๒ เพราะธัมมัง นะมัสสามิ แปลว่า ข้าพเจ้านมัสการพระธรรม) ๓. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำ�ถามดังนี้ • การสวดมนต์ไหว้พระมีประโยชน์ อย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำให้สบายใจ จิตใจเบิกบาน) • การแผ่เมตตามีวัตถุประสงค์ เพื่ออะไร (ตัวอย่างคำ ตอบ เพื่อให้ผู้อื่น มีความสุข) • ขณะแผ่เมตตานักเรียนควรปฏิบัติ อย่างไร(ตัวอย่างคำ ตอบ ทำจิตใจให้สงบ สำรวมกิริยามรรยาท) ๔. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดยใช้ คำถาม ดังนี้ • ถ้านักเรียนสวดมนต์ไหว้พระ ส ร ร เส ริญคุณพ ร ะ รัตนต รั ยแล ะ แผ่เมตตาเป็นประจำจะส่งผลดีอย่างไร (ตัวอย่างคำ ตอบ ทำให้สบายใจ จิตใจสงบ มีสติ สมาธิ และมีความสุขในการดำ เนิน ชีวิต) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

65 สุดยอดคู่มือครู สุปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ อุชุปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ ญายะปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ สามีจิปะฏิปันโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ ยะทิทัง จัตตาริ ปุริสะยุคานิ อัฏฐะ ปุริสะปุคคะลา เอสะ ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ อาหุเนยโย ปาหุเนยโย ทักขิเณยโย อัญชะลิ กะระณีโย อะนุตตะรัง ปุญญักเขตตัง โลกัสสาติฯ บทสวดสรรเสริญพระสังฆคุณ ไตรสรณคมน์ หมายถึง การกล่าวปฏิญาณตนว่า มีพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นสรณะ (ที่พึ่ง) ของชีวิต บทสวดไตรสรณคมน์ จะสวดต่อจากบท นมัสการพระพุทธในการประกอบพิธีกรรมทางศาสนา พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ ธัมมัง สะระณัง คัจฉามิ สังฆัง สะระณัง คัจฉามิ ทุติยัมปิ พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ ทุติยัมปิ ธัมมัง สะระณัง คัจฉามิ ทุติยัมปิ สังฆัง สะระณัง คัจฉามิ ตะติยัมปิ พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ ตะติยัมปิ ธัมมัง สะระณัง คัจฉามิ ตะติยัมปิ สังฆัง สะระณัง คัจฉามิ บทสวดไตรสรณคมน์ ๑.๒ บทสวดไตรสรณคมน์ ๖๕ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ นักเรียนแบ่งกลุ่ม กลุ่มละ ๓ คน ฝึกสวดบทไตรสรณคมน์จากนั้นออกมา สวดให้เพื่อนฟังหน้าชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ๕. นักเรียนแบ่งกลุ่ม กลุ่มละ ๓-๔ คน ฝึกกล่าวบทสวดมนต์และแผ่เมตตา โดยเขียนเครื่องหมาย ลงใน แบบบันทึกแล้วตอบคำถามดังตัวอย่าง แบบบันทึกการสวดมนต์และแผ่เมตตา รายการประเมิน ถูกต้อง ไม่ถูกต้อง ๑. ความถูกต้องของบทสวด ๒. การออกเสียงชัดเจน ๓. ความพร้อมเพรียงของกลุ่ม ๔. ความตั้งใจในการปฏิบัติ • การสวดมนต์ไหว้พระและแผ่เมตตามีประโยชน์ อย่างไร (ทำ�ให้จิตใจสงบ มีสติและสมาธิ และทำ�ให้มี สมาธิในการเรียนและการทำ�งานมากขึ้น) จากนั้นให้นักเรียนประเมินตนเองว่า ควรปรับปรุงการสวดมนต์ไหว้พระและ แผ่เมตตาของกลุ่มหรือไม่อย่างไร ๖. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • การสวดมนต์ไหว้พระ สรรเสริญ คุณพระรัตนตรัย และแผ่เมตตา เป็นการบริหารจิตและเจริญปัญญา ตามหลักพระพุทธศาสนาที่พุทธศาสนิกชนควรปฏิบัติเป็นประจำ เพื่อ ให้ดำ เนินชีวิตอย่างมีความสุขทั้งกาย และใจ

สุดยอดคู่มือครู 66 การแผ่เมตตา เป็นการส่งความปรารถนาดีไปให้ผู้อื่น เพื่อให้ผู้อื่นมีความสุข สัพเพ สัตตา สัตว์ทั้งหลายที่เป็นเพื่อนทุกข์ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ด้วยกันทั้งหมดทั้งสิ้น อะเวรา โหนตุ จงเป็นสุขเป็นสุขเถิด อย่าได้มีเวรแก่กัน และกันเลย อัพะยาปัชฌา โหนตุ จงเป็นสุขเป็นสุขเถิด อย่าได้พยาบาท เบียดเบียนซึ่งกันและกันเลย อะนีฆา โหนตุ จงเป็นสุขเป็นสุขเถิด อย่าได้มีความทุกข์กาย ทุกข์ใจเลย สุขี อัตตานัง ปะริหะรันตุ จงมีความสุขกาย สุขใจ รักษาตนให้พ้น จากทุกข์ภัยทั้งสิ้นเถิด บทสวดแผ่เมตตา เมื่อแผ่เมตตาเสร็จแล้ว ให้กราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ ๓ ครั้ง การพัฒนาจิตตามแนวทางของพระพุทธศาสนา คือ การฝึกจิตให้เกิดสมาธิ และเกิดปัญญา การมีสมาธิและปัญญาจะช่วยให้ผู้ปฏิบัติรู้จักคิดไตร่ตรองว่า สิ่งไหนดีหรือไม่ดี สิ่งไหนควรทำาหรือไม่ควรทำา ๑.๓ บทสวดแผ่เมตตา สติ คือ ความระลึกได้นึกได้ สำานึกอยู่เสมอ ไม่เผลอ เช่น นักเรียนสำานึก อยู่เสมอว่า มีหน้าที่ในการศึกษาเล่าเรียน ๒.๑ ความหมายของสติสัมปชัญญะ สมาธิและปัญญา ๒. การพัฒนาจิตตามแนวทางของพระพุทธศาสนา ๖๖ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ ๗. นักเรียนแต่ละกลุ่มออกมาสวดมนต์ และแผ่เมตตาหน้าชั้นเรียน พร้อมทั้ง นำ เสนอแบบบันทึกการฝึกสวดมนต์ และแผ่เมตตาให้เพื่อนฟังหน้าชั้นเรียน ๘. นักเรียนฝึกปฏิบัติสวดมนต์และ แผ่เมตตาเป็นประจำ ทุกวัน และ เชิญชวนให้สมาชิกในครอบครัวมา ปฏิบัติร่วมกัน เพื่อให้เกิดความสุข ทั้งกายและใจ การสวดบทแผ่เมตตามีวัตถุประสงค์ใด ๑ อุทิศส่วนบุญให้ญาติผู้ล่วงลับ ๒ แสดงความเคารพต่อพระรัตนตรัย ๓ ส่งความปรารถนาดีไปให้ผู้อื่นเพื่อให้ผู้อื่นมีความสุข ๔ ส่งความรักไปให้กับมนุษย์ทุกคนบนโลก (เฉลย ๓ เพราะการแผ่เมตตาเป็นการส่งความปรารถนาดีไปให้ผู้อื่น เพื่อให้ผู้อื่น มีความสุข) ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

67 สุดยอดคู่มือครู สัมปชัญญะ คือ ความรู้ตัวอยู่เสมอ ไม่ประมาท เช่น นักเรียนรู้ตัวอยู่เสมอ ว่ากำาลังทำาอะไรอยู่ สิ่งที่ทำาดีหรือไม่ดีอย่างไร ถ้าสิ่งไหนไม่ดีควรเลิกทำา สมาธิ คือ ความตั้งมั่นแห่งจิต หรือความสำารวมใจให้แน่วแน่ สงบ ไม่วอกแวก ปัญญา คือ ความรอบรู้ หรือความรู้จริงในสิ่งต่าง ๆ เช่น วิชาความรู้ ทางโลก วิชาความรู้ทางธรรม การศึกษาเล่าเรียนเป็นการพัฒนาความรู้ (พัฒนาปัญญา) การฝึกสมาธิเป็นการบริหารจิตให้สงบ สติสัมปชัญญะ สมาธิ และปัญญา มีประโยชน์ทำาให้ผู้ฝึกปฏิบัติมีความจำาดี และมีสติรู้ตัวอยู่ตลอดเวลา การมีสติดี สัมปชัญญะมั่นคงจะทำาให้เกิดสมาธิ ตั้งมั่น ทำาให้คิด ทำา พูด ในสิ่งที่ถูกต้อง ไม่ลืมตัว ไม่เผลอตัว ใช้ปัญญาพิจารณา ใคร่ครวญสิ่งต่าง ๆ ได้ จนก่อให้เกิดประโยชน์อย่างสูงสุด การบริหารจิตและเจริญปัญญา เป็นวิธีการที่จะทำาให้เกิดสมาธิ (จิตสงบ) และเกิดความรอบรู้ (ปัญญา) เพราะผู้ที่ได้รับการฝึกบริหารจิตย่อมมีสมาธิ และ เกิดปัญญา สามารถคิด วิเคราะห์ แก้ปัญหา และทำางานให้สำาเร็จลุล่วงได้ดี ๒.๒ วิธีปฏิบัติตนในการบริหารจิตและเจริญปัญญา ๖๗ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean เสริมความรู้ ครูควรสอน ความรอบรู้ (ปัญญา)สามารถสร้างและพัฒนาได้โดยวิธีการดังนี้ ๑. การฟัง การอ่าน การเขียน การเรียน การดู(สุตมยปัญญา) ๒. การคิดพิจารณาวิเคราะห์ด้วยเหตุผล(จินตามยปัญญา) ๓. การเจริญสมาธิ การลงมือกระทำและทดลองปฏิบัติด้วยตนเอง (ภาวนามยปัญญา) ตัวชี้วัด ส๑.๑ป.๕/๖ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกการฝึกสมาธิ ๑. นักเรียนอ่านข่าวหรือสถานการณ์ เกี่ยวกับการขาดสมาธิดังตัวอย่าง เด็กนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ ๕ พูดคุยส่งเสียงดัง ขณะครูสอน เมื่อครูถามอะไรก็ตอบไม่ได้ จากนั้นให้นักเรียนร่วมกันสนทนา โดยใช้คำถามดังนี้ • เด็กนักเรียนในสถานการณ์ ขาดอะไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ ขาดสมาธิ) • การปฏิบัติของนักเรียนในชั้นเรียนนี้ จะส่งผลอย่างไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ ไม่มี สมาธิในการเรียน ไม่เข้าใจเนื้อหาที่เรียน สอบไม่ได้ พ่อแม่ ผู้ปกครองไม่สบายใจ) • เ ด็ ก นั ก เรี ย นใ น ชั้ น เรี ย น นี้ ควรปฏิบัติอย่างไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ ตั้งใจเรียน ไม่พูดคุยขณะครูสอน) จากนั้นครูอธิบายความหมายของ สติสัมปชัญญะ แล้วให้นักเรียน ฝึกปฏิบัติตนในการบริหารจิตและ เจริญปัญญา ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

สุดยอดคู่มือครู 68 วิธีการฝึกบริหารจิต คือ การตั้งใจทำาสิ่งหนึ่งได้ด้วยความเอาใจใส่มุ่งมั่น ทำาให้สำาเร็จ เช่น การอ่านหนังสือต้องใช้สายตาอ่านตัวหนังสือ และใจจะต้อง ตั้งมั่นในเรื่องที่อ่าน จึงจะเกิดปัญญา การฝึกบริหารจิตและเจริญปัญญาเบื้องต้น มีหลายวิธี เช่น การกำาหนด ลมหายใจเข้า-ออก การสวดมนต์ การฝึกสมาธิ โดยการกำาหนดลมหายใจเข้า-ออก ปฏิบัติได้ ดังนี้ การนั่งสมาธิ ทำาให้จิตใจสงบผ่องใส มีสติปัญญาดี เข้าใจเนื้อหาต่าง ๆ ในบทเรียนได้ง่าย การทำางานมีสติ มีการคิด รอบคอบ มีความมั่นคงในอารมณ์ นอนหลับสนิทไม่ฝันร้าย อารมณ์ดี จิตใจเบิกบาน ประโยชน์ของ การบริหารจิต และเจริญปัญญา ๑) การนั่งสมาธิ ควรนั่งในสถานที่ที่สงบ ไม่พลุกพล่าน ไม่มีเสียงดังรบกวน นั่งในท่านั่งขัดสมาธิ เท้าขวาทับเท้าซ้าย มือขวาทับมือซ้าย ลำาตัวตั้งตรง ผู้หญิงสามารถนั่งพับเพียบได้ ๒) กำาหนดลมหายใจเข้า-ออก เมื่อหายใจเข้าภาวนาว่า พุท หายใจออกภาวนาว่า โธ มีสติรู้การหายใจเข้า-ออก ปฏิบัติ ไปจนกว่าจิตใจจะสงบ ๒.๓ ประโยชน์ของการบริหารจิตและเจริญปัญญา ๖๘ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๒. นักเรียนร่วมกันสนทนาถึงความรู้สึก จากการนั่งสมาธิวิธีการนั่งสมาธิ ประโยชน์ของการบริหารจิตและเจริญ ปัญญา จากนั้นให้นักเรียนศึกษา ข้อมูลความรู้ตามหัวข้อดังนี้ ๑. การฝึกการยืน การเดิน การนั่ง แ ละ การน อน อ ย่างมี สติใน ชี วิต ประจำวัน ๒. การฝึกการกำ หนดความรู้สึก ทางตาหูจมูกลิ้นกายและใจ ๓. การฝึกให้มีสมาธิในการฟัง การอ่านการคิดการถามและการเขียน ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๓. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำถามดังนี้ • การฝึกการยืน การเดิน การนั่ง และการนอนอย่างมีสติในชีวิตประจำ วัน ก่อให้เกิดผลดีอย่างไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ ทำ�ให้ไม่ประมาทในการ ดำ�เนินชีวิต ช่วยสร้างเสริมบุคลิกภาพที่ดี ให้แก่ผู้ปฏิบัติ) การทำสมาธิก่อให้เกิดประโยชน์อย่างไร ๑ ทำ ให้ได้บุญมาก ๒ ทำ ให้มีฐานะรํ่ารวย ๓ ทำ ให้ผู้คนเคารพนับถือ ๔ ทำ ให้มีสติสมาธิและปัญญา (เฉลย ๔ เพราะการทำ�สมาธิทำ�ให้จิตใจสงบ คิดใคร่ครวญอย่างมีสติจนเกิดปัญญา พิจารณาสิ่งต่าง ๆ ) ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

69 สุดยอดคู่มือครู การยืน เดิน นั่ง และนอน เป็นอิริยาบถที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำาวันตลอดเวลา การฝึกให้มีสติในการเคลื่อนไหวร่างกายจึงเป็นสิ่งจำาเป็นเพื่อไม่ให้ประมาท ในการดำาเนินชีวิต และช่วยในการสร้างเสริมบุคลิกภาพที่ดีให้แก่ผู้ปฏิบัติ ซึ่งสามารถปฏิบัติได้ดังนี้ การยืน ยืนด้วยอาการสำารวม ยืนตัวตรง ก้มหน้าพองาม มีสติกำาหนดรู้ อาการยืน การเดิน เดินด้วยอาการสำารวม มีสติ ขณะก้าวเดินก็กำาหนดรู้ตาม อาการเดิน การนั่ง นั่งด้วยอาการสำารวม มีสติไม่วอกแวก กำาหนดสติให้สงบนิ่ง ถ้าเป็นการนั่งเพื่อทำาการฝึกสมาธิโดยตรง ให้ปฏิบัติตามวิธีการฝึกสมาธิอย่างง่าย ในเบื้องต้น การนอน นอนด้วยอาการสำารวม มีสติระลึกเสมอว่ากำาลังนอน โดย วางมือที่ท้อง สังเกตอาการพอง ยุบที่ท้องจากการหายใจเข้า-ออก ในการดำาเนินชีวิตประจำาวัน เราต้องรับรู้อารมณ์ความรู้สึกถึงสิ่งต่าง ๆ ที่เราสัมผัสได้ ทางตา คือ การมองเห็น ทางหู คือ การได้ยิน ทางจมูก คือ การได้กลิ่น ทางลิ้น คือ การลิ้มรส และทางกาย คือ การสัมผัส สิ่งเหล่านี้มีทั้งดี และไม่ดี ดังนั้น นักเรียนจึงควรฝึกจิตให้มีสติ กำาหนดรู้ว่าสิ่งไหนดีหรือสิ่งไหนไม่ดี สิ่งไหนควรทำาหรือไม่ควรทำา เมื่อมีสติอยู่กับตัว ก็สามารถดำาเนินชีวิตด้วยความไม่ประมาท ระมัดระวัง รอบคอบ ไม่ทำาให้ตัวเองและผู้อื่นเดือดร้อน ๒.๔ การฝึกการยืน การเดิน การนั่ง และการนอนอย่างมีสติ ในชีวิตประจำาวัน ๒.๕ การฝึกการกำาหนดความรู้สึกทางตา หูจมูก ลิ้น กาย และใจ ๖๙ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๔. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น โดยใช้คำถามดังนี้ • การฝึกการกำ หนดความรู้สึก ทางตา หูจมูก ลิ้น กาย และใจ ก่อให้ เกิดผลดีต่อผู้ปฏิบัติอย่างไร (ตัวอย่าง คำ�ตอบ ทำ�ให้รู้เท่าทันอารมณ์ความรู้สึก ต่าง ๆ ) • การฝึกให้มีสมาธิในการฟัง การอ่านการคิดการถามและการเขียน ก่อให้เกิดผลดีต่อผู้ปฏิบัติอย่างไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ เรียนรู้สิ่งต่าง ๆ ได้ อย่างรวดเร็ว ประสบความสำ�เร็จในชีวิต) ๕. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดย ใช้คำถาม ดังนี้ • ถ้าทุกคนพัฒนาจิตตามแนวทาง ของพระพุทธศาสนา จะเกิดผลดี อย่างไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ ดำ�เนินชีวิต ได้อย่างปลอดภัย ประสบความสำ�เร็จ และ มีความสุขในการดำ�เนินชีวิต) ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2

สุดยอดคู่มือครู 70 ๓. จมูก ดังนั้น การฝึกประสาทสัมผัสของตนเองจึงมีประโยชน์ต่อผู้ฝึกปฏิบัติ โดยมีวิธีฝึกปฏิบัติดังนี้ เมื่อมองเห็นรูปก็ให้รู้ว่า เห็นภาพอะไร มีคุณประโยชน์อย่างไร ๑. ตา เมื่อได้ยินเสียงให้รู้ว่าได้ยิน เสียงอะไร เช่น เสียงเพลง หรือเสียงคนพูด ๒. หู เมื่อสัมผัสกาย ก็รู้ว่าเป็น เช่นใด เช่น ลมพัดเย็น แดดร้อน ๕. กาย รับรู้อารมณ์ความรู้สึกที่มา กระทบ เช่น ดีใจ เสียใจ รัก เกลียด แต่ให้มีสติควบคุม ตัวเอง ไม่ให้ยินดียินร้าย ๖. ใจ การฝึกกำาหนดความรู้สึก ทำาให้มีสติอยู่กับตัวตลอดเวลา ดำาเนินชีวิตโดย ไม่ประมาท ๔. ลิ้น เมื่อได้กลิ่นก็ให้รู้ว่า เป็นกลิ่นอะไร เช่น กลิ่นหอมของดอกมะลิ เมื่อสัมผัสถูกรส ให้รู้ว่ารสชาติอะไร เช่น มะนาวเปรี้ยว นำ ้าตาลหวาน ขณะทำากิจกรรมต่าง ๆ เช่น ข้ามถนน รับประทานอาหาร ทำางานบ้าน นักเรียนควรมีสติอยู่ตลอดเวลา การขาดสติและประมาทอาจทำาให้เกิดอันตรายได้ ๗๐ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๖. นักเรียนแบ่งกลุ่มออกเป็น ๓ กลุ่ม เลือกฝึกสมาธิในแบบต่างๆแล้วบันทึก ผ ลการปฏิบัติ ลงใน แบบบันทึก ดังตัวอย่าง Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ จากนั้นให้นักเรียนแต่ละกลุ่มร่วมกัน ตรวจสอบและประเมินตนเองว่าปฏิบัติ ได้ถูกต้องหรือไม่และแก้ไขให้ดียิ่งขึ้น แบบบันทึกการฝึกสมาธิ ๑. นักเรียนฝึกสมาธิในด้านใด (การฝึกให้มี สมาธิในการยืน การเดิน การนั่ง และการนอน อย่างมีสติ) ๒. การฝึกสมาธิดังกล่าวก่อให้เกิดผลดี อย่างไร (ทำ�ให้ไม่ประมาทในการดำ�เนินชีวิต มีบุคลิกภาพที่ดีขึ้น) นักเรียนฝึกประสาทสัมผัสของตนเองโดยใช้ตา หูจมูก ลิ้น กาย ใจ เช่น ชิมรสชาติของมะนาว ดมดอกไม้ฟังเสียงต่าง ๆ สัมผัสนํ้าแข็ง แล้วบอกความรู้สึก ที่เกิดขึ้น บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21

71 สุดยอดคู่มือครู ในการเรียนหนังสือ สมาธิถือว่าเป็นสิ่งที่สำาคัญมาก เพราะถ้าเรามีสมาธิ ในการเรียนแล้ว จะทำาให้มีความรู้ ความจำาและเรียนอย่างเข้าใจ ซึ่งการเรียน อย่างมีสมาธิ คือ ๑. การฟัง ฟังด้วยใจจดจ่อ และสนใจ จับใจความว่า ผู้พูดพูดเรื่องอะไร มีประโยชน์อย่างไร ๒. การอ่าน กำาหนดสติว่าเรา กำาลังอ่าน เรื่องเกี่ยวกับอะไร มีสาระสำาคัญ อะไรบ้าง ๕. การเขียน เขียนด้วยความ รอบคอบ มีสมาธิ จดจ่อ เพื่อบันทึก ความรู้ที่ถูกต้อง ตามสิ่งที่ได้ฟัง ได้อ่าน ได้คิดหรือ ถามมา ๓. การคิด เมื่อฟัง หรืออ่านแล้วต้อง คิดพิจารณาตาม อย่างมีเหตุผล ๔. การถาม เมื่อฟังหรืออ่าน แล้วเกิดความสงสัย ควรถามครูหรือผู้ที่มีความรู้ เพื่อความกระจ่าง การฝึกจิตให้มีสติสัมปชัญญะและมีสมาธินั้น จะทำาให้จิตใจผ่องใส และร่างกายสดชื่น ไม่มีความเครียด ดำาเนินชีวิตด้วยความหนักแน่นมั่นคงอยู่ใน ความดีเสมอ ถ้าจิตของเราเป็นสมาธิแล้ว จะคิดอ่านหรือศึกษาอะไรก็สามารถทำาได้ ทำาให้เกิดปัญญา ประสบผลสำาเร็จในชีวิต ๒.๖ การฝึกให้มีสมาธิในการฟัง การอ่าน การคิด การถาม และการเขียน ๗๑ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๗. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • การบริหารจิตและเจริญปัญญา เป็นสิ่งที่ช่วยพัฒนาตนเองให้มีสติ มีสุขภาพทางจิตที่ดีดำ เนินชีวิตด้วย ความไม่ประมาท ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ การฝึกสมาธิในการฟังอ่านคิดถามและเขียนให้ประโยชน์แก่นักเรียนอย่างไร ๑ ทำ ให้เป็นคนเก่ง ๒ ทำ ให้เข้าใจบทเรียนได้ง่ายขึ้น ๓ ทำ ให้เป็นที่รักของครูอาจารย์ ๔ ทำ ให้การเรียนโดดเด่นกว่าเพื่อน (เฉลย ๒ เพราะเป็นการเรียนรู้ที่ทำ�ให้หายสงสัยและเกิดความกระจ่างในความรู้มากขึ้น) ๘. นักเรียนแต่ละกลุ่มออกมาฝึกสมาธิ ในแบบต่าง ๆ และนำ เสนอแบบบันทึก การฝึกสมาธิให้เพื่อนฟังหน้าชั้นเรียน ๙. นักเรียนนำ วิธีการฝึกสมาธิในแบบ ต่าง ๆ ไปปฏิบัติจริงในชีวิตประจำวัน และเชิญชวนให้นักเรียนคนอื่น ๆ หรือ สมาชิกในครอบครัวมาปฏิบัติร่วมกัน ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู 72 การบริหารจิต www.geocities.com/satipanya/adm.html สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายกได้ทรง พระนิพนธ์ไว้ในหนังสือ หลักการทำาสมาธิเบื้องต้นว่า สมาธินั้นมิใช่เป็นข้อปฏิบัติ ในทางศาสนาเท่านั้น แต่การทำาสมาธิหรือการบริหารจิตเป็นข้อพึงปฏิบัติของคน ทั่วไปด้วย เพราะผู้มีสมาธิย่อมเกิดปัญญา สามารถคิด วิเคราะห์แก้ปัญหา และ ทำาการงานให้สำาเร็จลุล่วงได้ดี ๑. ให้นักเรียนฝึกบริหารจิตและเจริญปัญญาโดยการฝึกสมาธิก่อนนอน เป็นเวลา ๑ สัปดาห์ และบันทึกผลการฝึกปฏิบัติ ๒. ให้นักเรียนร่วมกันบอกประโยชน์ของการฝึกสมาธิ ๓. ให้นักเรียนฝึกกล่าวบทสวดมนต์ไหว้พระและแผ่เมตตา โดยครูเป็นผู้ ตรวจสอบความถูกต้อง ๔. ให้นักเรียนเสนอแนวทางการปฏิบัติตนเพื่อให้มีสมาธิในการฟัง อ่าน คิด ถาม และเขียน มาคนละ ๑ วิธี ๑. การเคลื่อนไหวร่างกายอย่างมีสติมีประโยชน์อย่างไร ๒. ถ้านักเรียนมีสมาธิในการเรียนจะก่อให้เกิดผลอย่างไร ๓. การแผ่เมตตามีประโยชน์อย่างไร ๔. การบริหารจิตและเจริญปัญญามีประโยชน์อย่างไร ๕. การมีสมาธิในการฟังมีลักษณะอย่างไร ๗๒ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ส๑.๑ป.๕/๖ ตัวชี้วัด ๑. ช่วยป้องกันการเกิดอุบัติเหตุ ๒. ทำ�ให้เข้าใจเนื้อหาในบทเรียนชัดเจนยิ่งขึ้น ๓. ทำ�ให้เกิดความสุข ความสบายใจ เพราะส่งความปรารถนาดีให้ผู้อื่น ๔. ช่วยให้การดำ�เนินชีวิตประจำ�วัน มีประสิทธิภาพ มีสติ รอบคอบมากขึ้น ๕. จิตใจจดจ่ออยู่กับเรื่องที่ฟัง แนวค�ำตอบ

73 สุดยอดคู่มือครู ċĕčüāėûĘ ĠĈēĊĔüčĖåĔîúĕè āĆēāěúûċĕčüĕ ประโยชนของการเขารวม ศาสนพิธีทางศาสนา การมีสวนรวมในการจัดเตรียม สถานที่ประกอบศาสนพิธี ทางศาสนา ความสำคัญและการปฏิบัติตน ในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ประโยชนของการเขารวมกิจกรรม ในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ระเบียบพิธีในการ ทำบุญงานมงคล พิธีถวายสังฆทาน เครื่องสังฆทาน ศาสนพิธี กิจกรรมในวันสำคัญ ทางพระพุทธศาสนา การปฏิบัติตนในศาสนพิธี หรือพิธีกรรมทางศาสนาตางๆ ที่คนไทยนับถือ ปฏิบัติตนในศาสนพิธีพิธีกรรม และวันสำคัญทางศาสนาตามที่กำหนดและอภิปรายประโยชน์ที่ได้รับจากการเข้าร่วม กิจกรรม (ส ๑.๒ป.๕/๒) ๑. ศาสนพิธีเป็นพิธีกรรมทางศาสนา ที่พุทธศาสนิกชนควรเข้าร่วมและปฏิบัติตนให้ถูกต้องเพื่อเป็นการ สืบทอดพระพุทธศาสนา ๒. วันสำคัญทางพระพุทธศาสนา เป็นวันที่มีเหตุการณ์สำคัญเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาเกิดขึ้น ๓. ศาสนาทุกศาสนามีพิธีกรรมที่ให้ศาสนิกชนปฏิบัติเพื่อให้สอดคล้องกับหลักคำสอน รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean นักเรียนแบ่งกลุ่มสืบค้นเกี่ยวกับศาสนพิธีที่ปฏิบัติในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนามา ๑ ศาสนพิธีพร้อมบอกถึงประวัติความเป็นมา การปฏิบัติตนของ พุทธศาสนิกชน จากนั้นนำ ข้อมูลความรู้ที่ได้มาจัดทำ ในรูปแบบโครงงาน แล้ว ออกมานำ เสนอผลงานหน้าชั้นเรียน บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 เป้าหมายการเรียนรู้ มาตรฐานการเรียนรู้ มาตรฐาน ส ๑.๒ เข้าใจ ตระหนักและปฏิบัติตนเป็น ศาสนิกชนที่ดีและธำ รงรักษาพระพุทธศาสนาหรือศาสนาที่ตนนับถือ สมรรถนะสำ คัญของผู้เรียน ๑. ความสามารถในการสื่อสาร ๒. ความสามารถในการคิด ๓. ความสามารถในการใช้ทักษะชีวิต คุณลักษณะอันพึงประสงค์ รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์ ตัวชี้วัดที่ ๑.๓ ศรัทธายึดมั่นและปฏิบัติตน ตามหลักของศาสนา ใฝ่เรียนรู้ ตัวชี้วัดที่ ๔.๑ ตั้งใจ เพียรพยายาม ในการเรียนและเข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ มุ่งมั่นในการทำงาน ตัวชี้วัดที่ ๖.๑ตั้งใจและรับผิดชอบในการ ปฏิบัติหน้าที่การงาน รักความเป็นไทย ตัวชี้วัดที่ ๗.๑ภาคภูมิใจในขนบธรรมเนียม ประเพณีศิลปะ วัฒนธรรมไทย และมี ความกตัญญูกตเวทีจดุ ประกายโครงงาน

สุดยอดคู่มือครู 74 ศาสนพิธี หมายถึง งานที่เกี่ยวกับพิธีกรรมทางศาสนา เช่น การทำบุญ เลี้ยงพระ งานขึ้นบ้านใหม่ งานแต่งงาน งานศพ พิธีกรรมในวันสำคัญทาง พระพุทธศาสนา การประกอบพิธีกรรมควรคำนึงถึงหลักสำคัญ คือ ความประหยัด ได้ประโยชน์ ถูกต้องและเหมาะสมกับสภาพเศรษฐกิจ พิธีกรรมต่าง ๆ ในพระพุทธศาสนา เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตที่พุทธศาสนิกชน ทุกคนต้องเกี่ยวข้องและปฏิบัติสืบต่อกันมาอย่างมีจุดมุ่งหมาย และมีคุณค่า สอดคล้องกับการดำรงชีวิตในสังคม พิธีกรรมถือว่าเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดศรัทธาที่จะ ชักนำให้เข้าถึงหลักคำสอนทางพระพุทธศาสนา พิธีกรรมที่พุทธศาสนิกชนปฏิบัติ เช่น การทำบุญในงานมงคล งานอวมงคล เทศกาลวันสำคัญต่าง ๆ ในการจัดพิธีกรรมดังกล่าว จำเป็นที่จะต้องมีการเตรียม ความพร้อมในด้านต่าง ๆ โดยเฉพาะในเรื่องการจัดเตรียมสถานที่ประกอบพิธี ซึ่งพุทธศาสนิกชนควรมีความรู้ ความเข้าใจและนำไปปฏิบัติให้ถูกต้อง ๑. ทำความสะอาดบริเวณที่จะใช้ประกอบพิธีกรรมให้สะอาด ๒. จัดเตรียมสถานที่ในส่วน ที่ใช้ประกอบพิธีสงฆ์ จัดตั้งโต๊ะหมู่บูชา โดยเลือกโต๊ะหมู่ที่เหมาะสมกับงาน เช่น หมู่ ๕ หมู่ ๗ หมู่ ๙ และจัดตั้ง พระพุทธรูปเครื่องสักการะต่าง ๆ มี ดอกไม้ เชิงเทียน กระถางธูป การประกอบพิธีกรรมทางศาสนา การจัดเตรียมสถานที่ประกอบพิธีกรรม ปฏิบัติได้ดังนี้ ๑.๑ การมีส่วนร่วมในการจัดเตรียมสถานที่ ประกอบศาสนพิธีทางศาสนา ๑. ศาสนพิธี ๗๔ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ตัวชี้วัด ส๑.๒ ป.๕/๒ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกการเข้าร่วมศาสนพิธี พิธีกรรม ๑. นักเรียนร่วมกันสนทนา โดยใช้คำถาม ดังนี้ • นักเรียนเคยเข้าร่วมศาสนพิธี อะไรบ้าง (ตัวอย่างคำ�ตอบ ทำ�บุญปีใหม่ งานทำ�บุญขึ้นบ้านใหม่) • งานศาสนพิธีที่นักเรียนเข้าร่วม เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาอย่างไร ( ตั ว อ ย่าง คำ � ต อ บ มี การ ก ล่าว คำ � บู ชา พระรัตนตรัย มีการจัดโต๊ะหมู่บูชา มีการ ตักบาตรให้พระสงฆ์ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์) ๒. นักเรียนศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับศาสนพิธี ตามหัวข้อดังนี้ • การมีส่วนร่วมในการจัดเตรียม สถานที่ประกอบศาสนพิธีทางศาสนา • พิธีถวายสังฆทานเครื่องสังฆทาน • ระเบียบพิธีในการทำ บุญงาน มงคล • ประโยชน์ของการเข้าร่วมศาสนพิธีทางศาสนา ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1 ศาสนพิธี

75 สุดยอดคู่มือครู ๓. ปูลาดอาสนะสำหรับพระสงฆ์โดยจัดเรียงตามลำดับทางด้านซ้ายของ โต๊ะหมู่บูชาเท่ากับจำนวนพระสงฆ์ที่นิมนต์มา ๔. จัดเตรียมเครื่องรับรองพระสงฆ์แต่ละรูปประจำอาสนะ เช่น น้ำร้อน น้ำเย็น กระโถน ๕. ถ้าพิธีกรรมที่จัดเป็นงานมงคล เช่น พิธีแต่งงาน พิธีขึ้นบ้านใหม่ ต้องมี การจัดตั้งบาตรน้ำมนต์ วงด้ายสายสิญจน์ และเตรียมเทียนน้ำมนต์เพื่อให้พระสงฆ์ สวดเจริญพระพุทธมนต์ ๖. การนิมนต์พระสงฆ์ ควรนิมนต์ล่วงหน้าก่อนถึงวันประกอบพิธีกรรม อย่างน้อย ๒-๓ วัน โดยเขียนเป็นใบฎีกานิมนต์ ซึ่งระบุสถานที่จัด วัน เดือน ปี ช่วงเวลา และจำนวนพระสงฆ์ที่นิมนต์ พุทธศาสนิกชนควรมีความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับการประกอบพิธีกรรม ทางศาสนาเพื่อให้สามารถปฏิบัติได้ถูกต้องตามขนบธรรมเนียมประเพณี และเพื่อ ให้เกิดความเป็นสิริมงคลแก่ตนเอง ในการจัดเตรียมสถานที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา พุทธศาสนิกชน ควรกระตือรือร้นและมีส่วนร่วมอย่างเต็มที่ เพื่อให้งานสำเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดี และเป็นการแสดงออกถึงความสามัคคีในหมู่คณะ การปฏิบัติตนขณะประกอบพิธีกรรม เมื่อเข้าสู่การประกอบพิธีกรรม พุทธศาสนิกชนควรปฏิบัติตนให้เหมาะสม ตามหลักมรรยาทชาวพุทธที่ดี ดังนี้ ๑. แสดงความเคารพพระรัตนตรัยด้วยการกราบหรือไหว้อย่างถูกต้อง ๒. สำรวม กาย วาจา ใจให้เรียบร้อย ไม่พูดคุยเสียงดังหรือแสดงอาการ ลุกลี้ลุกลน ในขณะที่พระสงฆ์ประกอบพิธี ๓. ประนมมืออยู่เสมอเพื่อแสดงความเคารพเมื่อพระสงฆ์สวดมนต์หรือให้พร ๔. ประเคนหรือถวายของแด่พระสงฆ์อย่างถูกต้อง ๕. มีความพร้อมเพรียงกันในการประกอบพิธี เช่น การกราบ การกล่าวคำ อาราธนาต่าง ๆ ๗๕ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๓. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์เกี่ยวกับการ ปฏิบัติตนในการจัดเตรียมสถานที่ ประกอบพิธีกรรม พร้อมบอกผลที่เกิดขึ้น จากการปฏิบัติลงในแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ข้อใดปฏิบัติตนได้เหมาะสมขณะประกอบพิธีกรรมทางศาสนา ๑ นั่งในท่าสบายไม่พูดคุยกับใคร ๒ พูดคุยเรื่องหลักธรรมกับเพื่อน ๓ นั่งทำสมาธิขณะพระสงฆ์สวดมนต์ ๔ นั่งประนมมือและตั้งใจฟังขณะพระสงฆ์สวดมนต์ (เฉลย ๔ เพราะชาวพุทธที่ดีควรปฏิบัติตนให้เหมาะสมในขณะประกอบพิธีกรรม ทางศาสนา เช่น ควรตั้งใจฟังพระสวด ไม่พูดคุย และสำ�รวมกิริยา) ๔. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับการปฏิบัติตนขณะประกอบ พิธีกรรมโดยใช้คำถามดังนี้ • ขณะเ ข้าร่ วมในการประกอบ พิธีกรรม นักเรียนควรปฏิบัติตนอย่างไร โดยครูบันทึกคำ ตอบของนักเรียนเป็น แผนภาพความคิดลงบนกระดาน ๑. ทำความสะอาดบริเวณ ที่ใช้ประกอบพิธีกรรม ๒. จัดเตรียมสถานที่ ที่ใช้ประกอบพิธีสงฆ์ จัดโต๊ะหมู่บูชา ให้เหมาะสมกับงาน ๓. ปู อา ส นะ เรี ยง ตา ม ลำ ดั บ ทาง ซ้า ย ข อง โต๊ะหมู่บูชาตามจำนวน พระสงฆ์ที่นิมนต์มา ๔. จัดเตรียมเครื่องรับรอง เช่นนํ้าร้อนนํ้าเย็น กระโถน ๕. สำหรับงานมงคลต้อง เตรียมบาตรนํ้ามนต์ วงด้ายสายสิญจน์ และเทียนนํ้ามนต์ ให้พระสวดเจริญ- พระพุทธมนต์ ๖. นิ ม น ต์ พ ร ะ ส ง ฆ์ ล่วงหน้าก่อนประกอบพิธีประมาณ ๒-๓ วัน โดยเขียนเป็น ใบฎีกานิมนต์ การปฏิบัติตนในการ จัดเตรียมสถานที่ ประกอบพิธีกรรม ผลที่เกิดขึ้น การประกอบพิธีกรรม ต่างๆเป็นไปอย่างราบรื่น เกิดความเป็นสิริมงคล และเป็นการสืบทอด พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาให้คงอยู่สืบต่อไป ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู 76 สังฆทาน หมายถึง ทานที่ถวายแด่พระสงฆ์โดยไม่เจาะจงรูปใดรูปหนึ่ง เป็นพิธีกรรมทางศาสนาที่พุทธศาสนิกชนนิยมทำกันในโอกาสต่าง ๆ เช่น ทำบุญครบรอบวันคล้ายวันเกิด ทำบุญขึ้นบ้านใหม่ ทำบุญเนื่องในวันสำคัญต่าง ๆ โดยมีพระสงฆ์เป็นผู้ประกอบพิธีกรรม การถวายสังฆทาน คือ การจัดภัตตาหารถวายพระสงฆ์ ไม่เกี่ยวกับทาน วัตถุอื่น ๆ สิ่งของอื่นนอกเหนือจากภัตตาหารจะเรียกว่า บริวาร วิธีปฏิบัติในการถวายสังฆทาน ๑. จัดเตรียมเครื่องถวายสังฆทานให้ครบตามจำนวนที่ต้องการจะถวาย แจ้งความประสงค์กับทางวัด บอกจำนวนที่ต้องการจะถวาย ๒. วางใจเป็นกลาง ไม่เจาะจงเลือกถวายพระภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง โดยตั้งใจ ให้ทานครั้งนี้เป็นสาธารณทาน ๓. นำภัตตาหารและบริวารที่จัดเตรียมไว้มาวางตรงหน้าพระสงฆ์ ๑.๒ พิธีถวายสังฆทาน เครื่องสังฆทาน เครื่องสังฆทาน ส่วนมากจะเป็นอาหารที่ปรุงเสร็จแล้ว นอกจากนี้ยังมี สิ่งของต่าง ๆ ที่จำเป็น เช่น ยารักษาโรค ผ้าอาบน้ำฝน สบู่ ยาสีฟัน ยาสระผม ผงซักฟอก ใบมีดโกน การถวายสังฆทานแด่พระสงฆ์ เครื่องสังฆทาน ๗๖ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๕. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับพิธีถวายสังฆทาน เครื่อง สังฆทานโดยใช้คำถามดังนี้ • สังฆทานคืออะไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ ทานที่ถวายแด่พระสงฆ์โดยไม่เจาะจงรูปใด รูปหนึ่ง) • การถวายสังฆทานมีวิธีการปฏิบัติ อย่างไร ครูบันทึกคำ ตอบของนักเรียนเป็น แผนภาพความคิดแบบขั้นบันได ดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 เสริมความรู้ ครูควรสอน ผ้าอาบนํ้าฝน ภาษาบาลีเรียกว่า ผ้าวัสสิกสาฎก หมายถึง ผ้าที่ถวายในฤดูฝน เพื่อให้พระสงฆ์ผลัดอาบนํ้าโดยไม่ต้องเปลือยกาย ซึ่งมีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล นางวิสาขาเป็นอุบาสิกาผู้ถวายผ้าอาบนํ้าฝนเป็นคนแรก ๖. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับระเบียบพิธีในการทำบุญงาน มงคล โดยใช้คำถามดังนี้ • งานมงคลที่นักเรียนรู้จักมีงาน อะไรบ้าง (ตัวอย่างคำ�ตอบ งานแต่งงาน งานทำ�บุญขึ้นบ้านใหม่ งานครบรอบวันเกิด) ๔. เ จ้า ภา พ ก ล่า ว คำ บู ชา พระรัตนตรัย อาราธนาศีล และกล่าวคำถวายสังฆทาน ๓. นำ ภัตตาหารและบริวารที่ จัดเตรียมไว้มาวางตรงหน้า พระสงฆ์ ๒. วางใจเป็นกลาง ไม่เจาะจงเลือก ถวายพระภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ๑. จัดเตรียมเครื่องสังฆทานให้ครบตาม จำนวนที่ต้องการถวาย

77 สุดยอดคู่มือครู “อิมานิ มะยัง ภันเต ภัตตานิ สะปะริวารานิ ภิกขุสังฆัสสะ โอโณชะยามะ สาธุ โน ภันเต ภิกขุสังโฆ อิมานิ ภัตตานิ สะปะริวารานิ ปะฏิคคัณหาตุ อัมหากัง ทีฆะรัตตัง หิตายะ สุขายะ” “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งหลาย ขอน้อมถวายภัตตาหารกับ ทั้งของบริวารทั้งหลายเหล่านี้ แด่พระสงฆ์ ขอพระสงฆ์จงรับ ซึ่งภัตตาหาร กับทั้งของบริวารทั้งหลายเหล่านี้ ของข้าพเจ้าทั้งหลาย เพื่อประโยชน์และ ความสุขแก่ข้าพเจ้าทั้งหลายสิ้นกาลนานเทอญ” คำถวายสังฆทาน ๕. เมื่อกล่าวคำถวายสังฆทานจบแล้วจึงประเคนของ พระสงฆ์อนุโมทนา เจ้าภาพกรวดน้ำ เป็นอันเสร็จพิธี ทานที่ถวายแด่พระภิกษุโดยเฉพาะเจาะจงรูปใดรูปหนึ่ง เรียกว่า ปาฏิ- บุคลิกทาน นอกจากนี้ยังมีทานที่มีอาณาเขตกว้างขวาง เป็นการให้แก่หมู่พวกที่ ไม่เฉพาะกลุ่มบุคคลใดกลุ่มบุคคลหนึ่ง เรียกว่า สังฆทาน การทำบุญงานมงคล คือ การทำบุญโดยปรารถนาสิ่งที่ดี กระทำเพื่อให้ เกิดความสุขความเจริญแก่ชีวิตและจิตใจ เช่น งานแต่งงาน งานขึ้นบ้านใหม่ งานทำบุญครบรอบวันคล้ายวันเกิด ๑.๓ ระเบียบพิธีในการทำบุญงานมงคล ๔. เจ้าภาพกล่าวคำบูชาพระรัตนตรัย อาราธนาศีลและกล่าวคำถวายสังฆทาน ๗๗ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ๗. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์และสรุป ความรู้เกี่ยวกับขั้นตอนของศาสนพิธี ในการประกอบพิธีทำบุญในงานมงคล ตั้งแต่ต้นจนจบลงในแผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๘. นักเรียนร่วมกันแสดงความคิดเห็น เกี่ยวกับประโยชน์ของการเข้าร่วม ศาสนพิธีทางศาสนา โดยใช้คำ ถาม ดังนี้ • การเข้าร่วมศาสนพิธีทางศาสนา มีประโยชน์อย่างไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ ทำ�ให้พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรือง และ เป็นการสืบทอดประเพณีและวัฒนธรรมที่มี รากฐานมาจากพระพุทธศาสนาให้คงอยู่ ต่อไป) รอบรู้อาเซียนและโลก asean พิธีฮัจญ์เป็นพิธีกรรมของศาสนาอิสลาม โดยชาวมุสลิมที่มีความพร้อมจะต้อง เดินทางไปปฏิบัติศาสนกิจที่นครมักกะฮ์ประเทศซาอุดีอาระเบีย ๗. กราบลาพระสงฆ์/เป็นเสร็จพิธี ๖. พระสงฆ์กล่าวอนุโมทนา/กรวดนํ้า รับพร ๕. ถวายภัตตาหารและเครื่องไทยธรรม ตามลำดับ ๔. อาราธนาพระปริตร/พระสงฆ์ เจริญพระพุทธมนต์ ๓. เจ้าภาพจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัย/ อาราธนาศีล/สมาทานศีล ๒. เมื่อพระสงฆ์ถึงสถานที่ประกอบพิธี ให้ถวายเครื่องรับรองพระสงฆ์ ๑. จัดเตรียมสถานที่สำหรับประกอบ ศาสนพิธี

สุดยอดคู่มือครู 78 ระเบียบพิธีในการทำบุญงานมงคล ๑. การนิมนต์พระสงฆ์มาในงานมงคล นิมนต์เป็นจำนวนคี่ เพราะเมื่อ รวมกับพระพุทธรูปอีก ๑ องค์ จะเป็นจำนวนคู่ จำนวนพระสงฆ์ที่นิยมนิมนต์ คือ ๕ ๗ และ ๙ รูป ๒. การจัดสถานที่ประกอบพิธี ควรจัดสถานที่ให้สะอาด มีบรรยากาศไปใน ทางเป็นบุญเป็นสิริมงคล โดยจัดให้มีโต๊ะหมู่บูชาสำหรับตั้งพระพุทธรูป และ เครื่องสักการบูชา ตำแหน่งโต๊ะหมู่บูชาควรตั้งอยู่ทางขวามือสุดของแถวอาสน์สงฆ์ และในพิธีต้องจัดให้มีภาชนะน้ำมนต์ (บาตรน้ำมนต์) และด้ายสายสิญจน์ เพื่อให้ พระสงฆ์ประกอบพิธีเจริญพระพุทธมนต์ด้วย ๓. การจัดเตรียมของรับรอง เช่น น้ำร้อน น้ำชา เครื่องดื่ม ทางเจ้าภาพต้อง จัดเตรียมไว้ตามความจำเป็น โดยจัดวางไว้ ทางขวามือของพระภิกษุแต่ละรูป เพื่อเตรียม ประเคน การประกอบพิธีในงานบุญมงคล งานแต่งงาน ๔. ขั้นตอนการประกอบพิธี ๔.๑ เมื่อพระสงฆ์มาถึงบริเวณพิธี เจ้าภาพนิมนต์พระสงฆ์ไปยังสถานที่ ประกอบพิธี ๔.๒ เจ้าภาพประเคนของรับรองที่จัดเตรียมไว้ ๔.๓ เจ้าภาพนำกล่าวคำบูชาพระรัตนตรัยและคำอาราธนาศีล ๕ ผู้ร่วมงาน ทุกคนประนมมือ รับศีลจนจบ ๔.๔ อาราธนาพระปริตร ๔.๕ พระสงฆ์สวดเจริญพระพุทธมนต์ โดยเจ้าภาพและผู้มาร่วมงานทุกคน จะต้องนั่งประนมมือฟังด้วยความเคารพ ๔.๖ เจ้าภาพประเคนภัตตาหารถวายแด่พระสงฆ์ ๔.๗ เมื่อพระสงฆ์ฉันภัตตาหาร (รับประทานอาหาร) เสร็จและ เข้านั่งประจำอาสนะเรียบร้อยแล้ว เจ้าภาพถวายจตุปัจจัยไทยธรรมแด่พระสงฆ์ ๗๘ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๙. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้วสรุปเป็นความคิดรวบยอด โดยใช้ คำถาม ดังนี้ • นักเรียนจะมีส่วนร่วมในการสืบทอด พิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาให้คงอยู่ สืบต่อไปอย่างไร (ตัวอย่างคำ�ตอบ เข้าร่วม และจดจำ�วิธีการปฏิบัติตนในการประกอบ พิธีกรรมให้ถูกต้อง) Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๑๐. นั ก เรี ยน บัน ทึ ก ประ ส บ การณ์ การ เข้าร่วมในศาสนพิธีพิธีกรรมต่าง ๆ ทาง พระพุทธศาสนา แล้วบันทึกข้อมูลลงใน แบบบันทึก ดังตัวอย่าง แบบบันทึกการเข้าร่วมศาสนพิธี พิธีกรรม ๑. ศาสนพิธีที่เข้าร่วม(การถวายสังฆทาน) ๒. สถานที่ที่ใช้ประกอบศาสนพิธี(วัด) ๓. ระเบียบพิธีในการปฏิบัติ (๑. จัดเตรียมเครื่องถวายสังฆทานให้ครบ ตามจำ�นวนที่แจ้งความประสงค์กับทางวัด ๒. วางใจเป็นกลาง ไม่เจาะจงเลือกถวาย พระภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ๓. นำ�ภัตตาหารวางต่อหน้าพระสงฆ์ ๔. กล่าวคำ�บูชาพระรัตนตรัย อาราธนาศีล และกล่าวคำ�ถวายสังฆทาน) ๔. การเข้าร่วมในศาสนพิธีก่อให้เกิดประโยชน์ อย่างไร ๔.๑ ต่อตนเอง (มีความสุข เกิดความเป็น สิริมงคล และได้ความรู้เกี่ยวกับหลักธรรม คำ�สอนต่าง ๆ) ๔.๒ ต่อพระพุทธศาสนา (พระพุทธศาสนา เจริญรุ่งเรืองและมั่นคงสืบต่อไป) จากนั้นให้นักเรียนตรวจสอบและประเมิน แบบบันทึกว่ามีความถูกต้องหรือไม่ และ แก้ไขให้ดียิ่งขึ้น

79 สุดยอดคู่มือครู ๔.๘ พระสงฆ์สวดให้พร เจ้าภาพกรวดน้ำ ๔.๙ พระสงฆ์ผู้เป็นประธานประพรมน้ำพระพุทธมนต์แก่เจ้าภาพและ ผู้มาร่วมงานเป็นอันเสร็จพิธี แล้วส่งพระสงฆ์กลับโดยพาหนะที่จัดเตรียมไว้ ศาสนพิธี มีความสำคัญและมีคุณค่าต่อพระพุทธศาสนาและพุทธศาสนิกชน ในฐานะที่เป็นเครื่องมือและวิธีการสำหรับเชื่อมโยงศรัทธาไปสู่ปัญญา เป็นจุดเชื่อมต่อ ระหว่างหลักธรรมคำสอนและการปฏิบัติ ศาสนพิธีจึงมีประโยชน์ต่อพุทธศาสนิกชน และผู้เข้าร่วม ดังนี้ การเข้าร่วมในศาสนพิธีและพิธีกรรมของพุทธศาสนิกชน ๑. ศาสนพิธีและพิธีกรรมเป็นสื่อนำพาให้เกิดการปฏิบัติตามหลักคำสอน ๒. พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองและมั่นคงสืบไป ๓. เป็นการสืบทอดประเพณี และวัฒนธรรมที่มีรากฐานมาจากพระพุทธศาสนา ๔. ศาสนพิธีเป็นวิธีการปรับสภาพและสร้างการเรียนรู้หลักธรรมคำสอน ของผู้ที่ต้องการศึกษา เพราะผู้ศึกษาศาสนามักจะเริ่มต้นที่ศรัทธา ศาสนพิธีจึงเป็น รูปแบบการปลูกสร้างศรัทธาที่เป็นรูปธรรม อันจะน้อมไปสู่การสนใจและศึกษา หลักคำสอนในเชิงลึกต่อไป ๑.๔ ประโยชน์ของการเข้าร่วมศาสนพิธีทางศาสนา ๗๙ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean การเข้าร่วมกิจกรรมในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนามีประโยชน์อย่างไร ๑ เป็นการสืบทอดพระพุทธศาสนาให้คงอยู่สืบต่อไป ๒ ทำ ให้เป็นบุคคลสำคัญทางพระพุทธศาสนา ๓ ได้มีโอกาสชมความสวยงามของวัดในวันหยุด ๔ ทำ ให้สนุกเพลิดเพลินที่ได้พบปะผู้คนมากมาย (เฉลย ๑ เพราะการเข้าร่วมกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การทำ�บุญตักบาตร เวียนเทียน ถือเป็นการสืบทอดพระพุทธศาสนาให้คงอยู่สืบต่อไป) ๑๑. นักเรียนร่วมกันสรุปสิ่งที่เข้าใจเป็น ความรู้ร่วมกันดังนี้ • ศาสนพิธีเป็นพิธีกรรมทาง ศาสนาที่พุทธศาสนิกชนควรเข้าร่วม และปฏิบัติตนให้ถูกต้อง เพื่อเป็น การสืบทอดพระพุทธศาสนา ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Step4 Step5 ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า บริการสังคม และจิตสาธารณะ Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ ๑๒. นักเรียนออกมานำ เสนอแบบบันทึก การเข้าร่วมศาสนพิธีพิธีกรรมให้ เพื่อนฟังหน้าชั้นเรียน ๑๓. นักเรียนร่ วมกัน จัดป้ายนิเทศ เกี่ยวกับศาสนพิธีพิธีกรรมต่าง ๆ ของพระพุทธศาสนา เพื่อเผยแพร่ ความรู้แก่ผู้ที่สนใจ ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู 80 วันสำคัญทางพระพุทธศาสนา เป็นวันที่เกิดเหตุการณ์สำคัญที่เกี่ยวข้องกับ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ พุทธศาสนิกชนยึดถือเอาวันสำคัญเหล่านี้ น้อมระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย โดยพร้อมใจกันประกอบพิธีกรรมเพื่อเป็นการ บูชาและนำหลักธรรมที่เกิดขึ้นในวันสำคัญนั้น ๆ ไปใช้ในชีวิตประจำวันอย่าง ถูกต้องเหมาะสม วันมาฆบูชา หมายถึง การบูชาในวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๓ เป็นวันที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมโอวาทปาติโมกข์ ซึ่งเป็นหัวใจของคำสอน ในพระพุทธศาสนา คือ ละเว้นความชั่ว ทำแต่ความดี และทำจิตใจให้ผ่องใส ๑. วันมาฆบูชา เหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้น ในวันนี้ คือ เป็นวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ พระสงฆ์ผู้เป็นพระอรหันต์จำนวน ๑,๒๕๐ องค์ มาประชุมพร้อมกัน โดยมิได้นัดหมาย และพระสงฆ์ ทั้งหมดล้วนเป็นเอหิภิกขุอุปสัมปทา คือ ได้รับการอุปสมบทจาก พระพุทธเจ้าทั้งสิ้น วันมาฆบูชาถือว่าเป็น วันพระธรรม เพราะพระพุทธเจ้าทรงแสดง พระธรรมซึ่งเป็นหัวใจคำสอนของพระพุทธศาสนา การปฏิบัติตนในวันนี้ พุทธศาสนิกชนควรไปทำบุญตักบาตร รักษาศีล ฟังธรรมและเวียนเทียนที่วัด พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมโอวาทปาติโมกข์ แก่พระสงฆ์จำนวน ๑,๒๕๐ องค์ ๒.๑ ความสำคัญและการปฏิบัติตนในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ๒. กิจกรรมในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ๘๐ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ตัวชี้วัด ส๑.๒ ป.๕/๒ ภาระงาน/ชิ้นงาน แบบบันทึกวันสำคัญทาง พระพุทธศาสนา ๑. นักเรียนร่วมกันสนทนา โดยใช้คำถาม ดังนี้ • นัก เรียนรู้ จัก วัน สำ คัญทาง พระพุทธศาสนาใดบ้าง (ตัวอย่างคำ�ตอบ วันวิสาขบูชา วันมาฆบูชา วันอาสาฬหบูชา) • นักเรียนทำ กิจกรรมใดบ้างใน วันสำคัญทางพระพุทธศาสนา(ตัวอย่าง คำ�ตอบ ทำ�บุญตักบาตร เวียนเทียนที่วัด) ๒. นักเรียนร่วมกันศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับ กิจกรรมในวันสำ คัญทางพระพุทธศาสนาจากแหล่งเรียนรู้อื่นที่หลากหลาย นักเรียนวาดภาพเหตุการณ์ในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนามา ๑ ภาพ จากนั้น ร่วมกันคัดเลือกผลงานมาจัดแสดงลงบนป้ายนิเทศ บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Step 1

81 สุดยอดคู่มือครู วันวิสาขบูชา หมายถึง การบูชาในวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ คือ การบูชาพระพุทธเจ้า ผู้เป็นศาสดาแห่งพระพุทธศาสนา เพื่อเป็นการระลึกถึง วันคล้ายวันประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานของพระองค์ ประสูติ ตรัสรู้ ปรินิพพาน พระพุทธเจ้าตรัสรู้ความจริงอันประเสริฐหรืออริยสัจ ๔ คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค แล้วนำมาสั่งสอนให้แก่ชาวโลก วันวิสาขบูชาถือว่าเป็น วันพระพุทธ เพราะเป็นวันที่มีความเกี่ยวข้องกับ พระพุทธเจ้า การปฏิบัติตนในวันนี้ พุทธศาสนิกชนควรไปทำบุญตักบาตร รักษาศีล ฟังธรรมและเวียนเทียนที่วัด องค์การสหประชาชาติได้พิจารณาเห็นความสำคัญของวันนี้ จึงได้ประกาศ ให้วันวิสาขบูชาเป็นวันสำคัญสากลของโลก ๒. วันวิสาขบูชา วันอัฐมีบูชา เป็นวันคล้ายวันถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระของ พระพุทธเจ้าที่เมืองกุสินารา ตรงกับวันแรม ๘ ค่ำ เดือน ๖ หลังจากที่พระพุทธเจ้า เสด็จดับขันธปรินิพพาน ได้ ๗ วัน และเป็นวันที่พุทธศาสนิกชนทุกคนควร บำเพ็ญบุญกุศล คือ ทำบุญตักบาตร เข้าวัดฟังธรรม รักษาศีล เจริญภาวนา และ เวียนเทียนที่วัดเพื่อระลึกถึงความสำคัญของวันนี้ ๓. วันอัฐมีบูชา ๘๑ รอบรู้อาเซียนและโลก ขั้นประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า Self-Regulating เสริมความรู้ ครูควรสอน ตัวชี้วัด ขั้นปฏิบัติและสรุปความรู้หลังการปฏิบัติ Applying and Constructing the Knowledge ขั้นสื่อสารและน�ำเสนอ Applying the Communication Skill asean ความสำคัญและ การปฏิบัติตนใน วันสำคัญทาง พระพุทธศาสนา วันอาสาฬหบูชา ข้อใดกล่าวไม่ถูกต้องเกี่ยวกับวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ๑ เป็นวันที่มีเหตุการณ์เกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้า ๒ เป็นวันที่ระลึกถึงพระรัตนตรัย ๓ เป็นวันที่มีการประกอบพิธีกรรมที่วัด ๔ เป็นวันที่ประกอบพิธีแสดงตนเป็นพุทธมามกะ (เฉลย ๔ เพราะการแสดงตนเป็นพุทธมามกะสามารถแสดงตนได้ในโอกาสอื่น ๆ ที่เหมาะสม) ๓. นักเรียนร่วมกันวิเคราะห์ความสำคัญ และการปฏิบัติตนในวันสำ คัญทาง พระพุท ธศาสนาลงในแผนภาพ ความคิดดังตัวอย่าง ขั้นคิดวิเคราะห์ และสรุปความรู้ Step 2 ๔. นักเรียนคิดประเมินเพื่อเพิ่มคุณค่า แล้ วส รุป เป็นค วามคิด ร วบ ยอด โดยใช้คำถาม ดังนี้ • การเข้าร่วมกิจกรรมในวันสำคัญ ทางพระพุทธศาสนาก่อให้เกิดผลดี อย่างไร(ตัวอย่างคำ�ตอบ ทำ�ให้พระพุทธศาสนามั่นคงสืบต่อไป) วันมาฆบูชา ความสำคัญ เป็นวันที่ พระรัตนตรัยครบ ๓ ประการ การปฏิบัติตน ทำบุญตักบาตร รักษาศีล ฟังธรรม และ เวียนเทียนที่วัด ความสำคัญ เป็นวันคล้าย วันถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระของพระพุทธเจ้า การปฏิบัติตน ทำบุญตักบาตร รักษาศีลเวียนเทียน วันอัฐมีบูชา ความสำคัญ เป็น วันที่พระพุทธเจ้า ประสูติตรัสรู้ และ ปรินิพพาน การปฏิบัติตน ทำบุญ ตักบาตร รักษาศีล ฟังธรรม เวียนเทียน ที่วัด วันวิสาขบูชา ความสำคัญเป็นวันที่พระพุทธเจ้าแสดง โอวาทปาติโมกข์ หัวใจของ พระพุทธศาสนา การปฏิบัติตน ทำบุญตักบาตร รักษาศีล ฟังธรรมและเวียนเทียนที่วัด วันธรรมสวนะ ความสำคัญ เป็น วันที่กำหนดให้มีการ ฟังธรรม ก า ร ป ฏิ บั ติ ต น ทำ บุ ญ ตั ก บ า ตร รักษาศีล ฟังพระธรรมเทศนา ข้อสอบเน้นสมรรถนะ

สุดยอดคู่มือครู 82 วันอาสาฬหบูชา หมายถึง การบูชาในวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ เป็นวันที่พระพุทธเจ้าได้ทรงประกาศพระพุทธศาสนาเป็นครั้งแรก โดยการแสดง ปฐมเทศนาโปรดปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ คือ โกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ และอัสสชิ ณ อิสิปตนมฤคทายวัน โกณฑัญญะหัวหน้าพราหมณ์ได้ดวงตาเห็นธรรม และขออุปสมบทเป็นพระภิกษุรูปแรก ในพระพุทธศาสนา วันนี้จึงถือว่า เป็นวันที่พระรัตนตรัยครบ ๓ ประการ คือ มีพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เกิดขึ้น วันอาสาฬหบูชาถือว่าเป็น วันพระสงฆ์ เพราะเป็นวันที่พระสงฆ์ เกิดขึ้นเป็นครั้งแรก พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนาโปรดปัญจวัคคีย์ ณ อิสิปตนมฤคทายวัน การปฏิบัติตนในวันนี้ พุทธศาสนิกชนควรไปทำบุญตักบาตร รักษา ศีล ฟังธรรมและไปเวียนเทียนที่วัด วันธรรมสวนะ หรือวันพระ เป็นวันที่กำหนดให้มีการฟังธรรมพระพุทธเจ้า ทรงกำหนดให้มีวันธรรมสวนะไว้เดือนละ ๔ ครั้ง คือ วันขึ้น ๘ ค่ำ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ วันแรม ๘ ค่ำ วันแรม ๑๕ ค่ำ กิจกรรมที่พุทธศาสนิกชนปฏิบัติ ในวันนี้ คือ การทำบุญตักบาตร รักษาศีลหรือถือศีลอุโบสถ (นุ่งขาว ห่มขาว รักษาศีล ๘ อย่างเคร่งครัด โดยนอนค้างคืนที่วัด) และฟัง พระธรรมเทศนา พุทธศาสนิกชนทำบุญตักบาตร ฟังธรรมเทศนา ที่วัดใกล้บ้าน ๔. วันอาสาฬหบูชา ๕. วันธรรมสวนะ ๘๒ ขั้นคิดวิเคราะห์และสรุปความรู้ Processing บูรณาการทักษะศตวรรษที่ 21 ข้อสอบเน้นสมรรถนะ ขั้นสังเกต รวบรวมข้อมูล Gathering GPAS 5 Steps ๕. นั ก เรี ย น แ บ่ง ก ลุ่ ม เ ลื อ ก ศึ ก ษา วันสำคัญทางพระพุทธศาสนาที่สนใจ มา๑วันจากนั้นบันทึกข้อมูลที่ได้ลงใน แบบบันทึกดังตัวอย่าง Step 3 ขั้นปฏิบัติ และสรุปความรู้ หลังการปฏิบัติ แบบบันทึกวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ๑. วันสำคัญทางพระพุทธศาสนาที่ศึกษา (วันอาสาฬหบูชา) ๒. ความสำ คัญ (เป็นวันที่พระรัตนตรัยครบ ๓ ประการ คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์) ๓. การปฏิบัติตน (พุทธศาสนิกชนนิยมไปทำ�บุญ ตักบาตร รักษาศีล ฟังธรรม และเวียนเทียน ที่วัด) ๔. ประโยชน์ของการเข้าร่วมกิจกรรมใน วันสำคัญทางพระพุทธศาสนา (มีความสุข ได้มีส่วนร่วมในการสืบทอดพระพุทธศาสนา ให้คงอยู่สืบต่อไป) วันอาสาฬหบูชามีความสำคัญอย่างไร ๑ เป็นวันที่พระพุทธเจ้าแสดงโอวาทปาติโมกข์ ๒ เป็นวันที่พระพุทธเจ้าประสูติตรัสรู้และปรินิพพานในวันเดียวกัน ๓ เป็นวันคล้ายวันถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระของพระพุทธเจ้าที่เมืองกุสินารา ๔ เป็นวันที่พระรัตนตรัยครบ ๓ ประการคือ พระพุทธ พระธรรมและพระสงฆ์ (เฉลย ๔ เพราะวันอาสาฬหบูชาเป็นวันที่พระรัตนตรัยครบ ๓ ประการ คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์) จากนั้นให้นักเรียนตรวจสอบและ ประเมินแบบบันทึกว่ามีความถูกต้อง หรือไม่และแก้ไขให้ดียิ่งขึ้น ข้อสอบเน้นสมรรถนะ