พระราชประวัติ รัชกาลที่ 4 (ฉบับสมบูรณ์)

ประกาศสรุ ยิ ปุ ราคาหมดดวง

ณ วันพฤหัสบดี เดือน 9 แรม 3 ค่า ปีมะโรง สัมฤทธิศก มีพระ
บรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการ
ผู้ใหญ่ ผู้น้อยแลพระสงฆ์สามเณร แลทวยราษฎร์ท้ังปวงในกรุงเทพฯ แล
หัวเมืองให้ทราบทั่วกันว่าสุริยุปราคาครั้งน้ี จะมีในวันอังคาร เดือน
10 ข้ึนค่า 1 ปีมะโรงสัมฤทธิศก จะจับในเวลาเช้า 4 โมงเศษไปจนเวลา
บ่ายโมงเศษ สรุ ิยุปราคาครง้ั น้ใี นกรงุ เทพฯ นจี้ ะไมไ่ ดเ้ ห็นจบั หมดดวง จะ
เห็นดวงอาทิตย์เหลอื อยนู่ อ้ ยขา้ งเหนอื แรกจับจะจับทศิ พายพั คอ่ นอดุ ร ใน
เวลาเช้า 4 โมงกับบาทหนึ่ง แล้วหันคราธไปข้างใต้ จนถึงเวลา 5 โมง 7
บาท จะสิ้นดวงขา้ งทิศอาคเณ ครน้ั เวลา 5 โมง 8 บาทแลว้ พระอาทติ ย์จะ
ออกจากท่ีบังข้างทิศพายพั ครน้ั บา่ ยโมงกับ 6 บาท จะโมกษบริสุทธิ์หลุด
ขา้ งทศิ อาคเนย์ คาทายนีว้ ่าท่ีตาบลหวั วาน

แลการคานวณสุริยุปราคาท่ีว่าจะเป็นเช่นนี้ ได้ทรงด้วยพระองค์
ทราบเป็นแน่มานานก่อนความเล่าลือกันอ้ืออึงในคนต่างประเทศจะ
ทราบ เพราะคนตา่ งประเทศอ้ืออึงในเร็ว ๆ น้ีก็หาไม่ ได้ทรงกาหนดไว้ว่า
จะเสดจ็ พระราชดาเนินลงไปทอดพระเนตร บัดน้ีกาหนดนั้นถึงแล้วจึงจะ
เสด็จพระราชดาเนินออกไปเมืองประจวบคีรีขันธ์ พร้อมด้วยพระราช
วงศานุวงศ์บางพระองค์แลเสนาบดีบางท่าน ทอดพระเนตรสุริยุปราคาท่ี
ในอา่ วทะเลชอ่ื อา่ วแม่ราพึง แขวงเมืองประจวบคีรขี ันธ์

ประสาร ธาราพรรค์ รอ้ ยกรอง

18 สงิ หา วนั วทิ ยาศาสตรแ์ หง่ ชาติ
ทงั้ รฐั ราษฎร์ เฉลมิ พระเกยี รติ ทว่ั แหลง่ หลา้
พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา้ ฯ องค์ราชา
พระบดิ า แหง่ วทิ ยาศาสตรไ์ ทย
ทรงคานวณ พยากรณ์ สุรยิ คราส
ธ ชาญฉลาด แสนแมน่ ยา สน้ิ สงสยั
ที่หวา้ กอ เมอื งประจวบ ถิ่นแดนไพร
เหตกุ ารณไ์ ด้ บงั เกดิ ตรง ทรงพยากรณ์

พระอจั ฉรยิ ภาพ วทิ ยาศาสตร์ ดาราศาสตร์
ทง้ั รฐั ราษฎร์ ล้วนยกยอ่ ง องคม์ หิศร
ทรงนาชาติ พัฒน์กา้ วหนา้ มขี นั้ ตอน
ธ ทรงสอน ปวงชาวไทย ปรบั เปลี่ยนตน
วทิ ยาศาสตร์ คอื ความรู้ ตรงความจรงิ
ลว้ นเป็นสงิ่ พสิ จู นไ์ ด้ ทุกแหง่ หน
มีกฎเกณฑ์ สรปุ ได้ เปน็ สากล
มีเหตผุ ล แกป้ ญั หา ตามหลกั การ
วทิ ยาศาสตร์ สาคญั ย่งิ ดารงชวี ิต
สง่ิ ประดษิ ฐ์ มีมากมาย เกนิ กลา่ วขาน
เสรมิ ชวี ติ มปี ระสทิ ธิภาพ สขุ สราญ
แทบทุกงาน วทิ ยาศาสตร์ มกั เกยี่ วพนั
ปจั จบุ นั โลกวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี
ชว่ ยใหม้ ี สง่ิ ประดิษฐ์ คดิ สรา้ งสรรค์
ประยกุ ตใ์ ช้ กอ่ ประโยชน์ สดุ ราพนั
คณุ อนนั ต์ โลกกา้ วลา้ สุขยนื ยง

..........................................................

พระราชนพิ นธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อยู่หวั

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นพระมหากษัตริย์
องคเ์ ดียวของไทยท่ีมคี วามรู้ภาษาบาลีแตกฉานถึงขนาดสามารถพระราช
นิพนธผ์ ลงานดว้ ยภาษาน้ีไวเ้ ป็นจานวนมาก เท่าทปี่ ระมวลไดม้ ีดังนี้

1. จารกึ ท่ีศาลาเลก็ วัดบวรนิเวศวิหาร กลา่ วถงึ การซอ่ มแซมศาลาใน
วดั บวรนิเวศฯ ให้เป็นท่ีพักของพระภิกษุท่ีเดินทางมาจากท่ีไกล เพ่ืออุทิศ
ส่วนกศุ ลให้พระราชเทวี บุญรอด พระพนั ปีหลวง

2. จารกึ วดั ราชประดษิ ฐ์ 10 หลกั เป็นประกาศกาหนดเขตสีมาของ
วดั ราชประดษิ ฐ์แกพ่ ระสงฆฝ์ ่ายธรรมยุติ

3. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์สังเขป ว่าด้วยพระราช
ประวัติ และพระราชกรณียกิจของรัชกาลที่ 1 จนถึง สมัยของพระองค์
เนือ้ หาสว่ นใหญ่เนน้ พิสจู นส์ ทิ ธิอันชอบธรรมของการเสด็จเถลิงถวัลยราช
สมบัติของพระองค์ภายหลักสมัยรัชกาลท่ี 3 และหน้าท่ีท่ีพระองค์ทรง
กระทาโดยธรรมเพอื่ ความผาสกุ ร่มเย็นของบ้านเมือง

4. ตานานพระแกว้ มรกต

5. ตานานพระสายน์ แสดงประวัตพิ ระพทุ ธรูปทสี่ าคญั ในสมยั นั้น มี
วิธกี ารเสนอด้วยการใชห้ ลักฐานและวธิ ีการวิเคราะห์วจิ ารณ์ ตามลักษณะ
การศกึ ษาสมัยใหม่ มไิ ด้เป็นผลงานเชงิ ศรทั ธา เหมอื นอยา่ งตานานบาลีรนุ่
ก่อน ๆ

6. อุตตรทิสาคมนมคโค บันทึกการเสด็จประพาสเหนือ เป็นบันทึก
สั้น ๆ ว่า วันใดเสด็จไปที่ใดบ้าง ความเด่นอยู่ท่ีการณ์สร้างศัพย์ภาษา
บาลเี รียกชื่อสถานที่ต่าง ๆ

7. จดหมายเหตุการณ์ปฏิบัติชอบและไม่ชอบของพระโสภิตะ ทรง
วิจารณ์ความประพฤติของพระโสภิตะ ส่งออกไปให้พระภิกษุสงฆ์ที่
เกี่ยวข้องพจิ ารณา เพอื่ จะไดม้ ีมผี ทู้ าตามอย่างผิด ๆ นัน้ ตอ่ ไป

8. คาถาพระราชทานนามพระราชโอรสธดิ า ทรงพระราชนพิ นธเ์ พอื่
ความเปน็ สริ ิมงคลแกพ่ ระราชโอรสธิดาทุกพระองค์มีหลักฐานเหลือมาถึง
ปัจจุบนั 42 ฉบับ จากที่ควรจะมี 80 ฉบบั

9. สาส์นติดต่อกับพระสงฆ์ในลังกาและพม่า เท่าที่พบต้นฉบับใน
เวลาน้ี 12 ฉบับ

10. คาถาสวดพระราชพธิ ีพชื มงคล
11. วสิ าขบชู าคาถา
12. อฎั ฐมบี ชู าคาถา เปน็ บทสวดในพระราชพธิ แี ละวนั สาคญั ทาง
ศาสนา

13. บทละครเรื่องรามเกยี รต์ิ ตอนพระรามเดินดง เปน็ พระบรมราช
นพิ นธใ์ นรชั กาลที่ 4 เพอ่ื เลน่ ละครใน

คาถาขอขมาลาพระสงฆ์

นอกจากผลงาน 13 ชุด ข้างต้น ยังมีผลงานอีกชิ้นหนึ่งซึ่งเป็นพระ
ราชนพิ นธช์ ิน้ สุดท้ายพระองค์ของ คือ “คาถาขอขมาลาพระสงฆ์” ทรง
พระราชนิพนธ์ในเวลาเย็นของวันพุธที่ 30 กันยายน 2411 (วันพุธ เดือน
11 ข้นึ 14 ค่า)

ก า ร เ ต รี ย ม พ ร ะ อ ง ค์ เ อ ง ใ น ช่ ว ง ท่ี ท ร ง รู้ ว่ า พ ร ะ อ ง ค์ ใ ก ล้
สิ้นพระชนม์ เป็นสิ่งที่มีคุณค่ามาก ทรงมีความทุกข์ทรมานพระวรกาย
กระสับกระส่ายตามแรงแห่งอาการโรค แต่ทรงยืนยันว่า จิตใจของ
พระองค์มิได้หว่ันไหวกระสับกระส่ายตาม ทรงตั้งเจตนาสังวรใจกายให้
ดารงมัน่ ในศีล 5 แลว้ กระทากรรมฐาน เฝ้าตามรู้พิจารณาธรรมชาติแห่ง
ชีวิตของพระองค์เอง ทรงมีความเข้าใจชัดเจนว่า ภาวะชีวิตเป็น
อนตั ตา “ใชต่ วั ใช่ตน ย่อมเปน็ ไปตามปัจจัย ของนั้นใช่ของเรา ส่วนน้ันใช่
เรา ไม่เป็นเรา ส่วนนั้นไม่เป็นแก่นสาร ใช่ตัวใช่ตน” และเพราะพระ
ปัญญาญาณเช่นนั้น จึงทรงเผชิญมรณภาวะด้วยพระอาการสงบ ทรงมี
ปญั ญาว่า “ความตายใด ๆ ของสัตวท์ ัง้ หลายไมเ่ ป็นของอัศจรรย์”

พระราชนิพนธ์ชิน้ นี้จึงมคี ุณค่ามาก โดยเฉพาะในฐานะที่เป็นบันทึก
ของคนทใ่ี กลจ้ ะตาย และมสี ตสิ มั ปชัญญะรทู้ ันตอ่ ภาวะชวี ติ ตามความเปน็
จริง ใช้เวลาช่วยสุดท้ายของชีวิตพัฒนาจิตให้ดารงอยู่ในศีลธรรม และ
พยายามกระทาสิ่งท่ีเห็นว่าพึงกระทาเพ่ือการลด ละ กรรมที่จักมีผล
ภายหลังความตาย การดารงอยู่ในสมณเพศเป็นเวลา 27 ปี ของ
พระองค์ จะด้วยเหตใุ ดกต็ ามย่อมคุม้ คา่ สาหรับชีวติ ของพระองค์เอง และ
เกนิ กว่าความคุม้ ใด ๆ ทีบ่ ุคคลพงึ หาได้ในโลก





เหตุการณ์สาคัญในสมัยพระบาทสมเดจ็ พระจอมเกล้าเจา้ อย่หู ัว
พ.ศ. 2394

โปรดเกล้าฯ ใหข้ นุ นางสวมเสอื้ เวลาเขา้ เฝา้
ร้อยเอกอมิ เปญ์ เขา้ มาฝึกทหารแบบยโุ รป
คณะมชิ ชนั นารี สอนภาษาองั กฤษ ในพระบรมมหาราชวงั
ร้อยเอกน๊อกซ์ เขา้ มาเปน็ ครฝู ึกทหารวงั หน้า
คณะมชิ ชนั นารีอเมริกนั เขา้ มาสอนภาษา
กองทพั ไทยไปตเี มืองเชยี งตงุ
ทรงพระราชศรทั ธาปฏสิ งั ขรวัดใหมข่ นึ้ หลายวดั เชน่ วดั ปทมุ วนา
ราม วดั โสมนสั วหิ าร วัดมกฎุ กษตั รยิ าราม วัดราชประดษิ ฐสถติ มหา

สีมาราม และวดั ราชบพติ ร เปน็ ตน้ ตลอดจนบรู ณะวัดตา่ ง ๆ อีกมาก
โปรดเกลา้ ฯใหม้ พี ระราชพิธี "มาฆบชู า" ขนึ้ เปน็ ครง้ั แรก ใน พ.ศ.

2394 ณ ทว่ี ดั พระศรรี ัตนศาสดาราม จนไดถ้ อื ปฏบิ ตั ิสบื มาจนถงึ ทกุ วันน้ี
โปรดเกลา้ ฯใหม้ กี ารสงั คายนาพระไตรปฎิ ก

ทรงตงั้ คณะธรรมยตุ ินกิ ายและวางรากฐานพระวนิ ยั ทาใหพ้ ทุ ธ
ศาสนาหย่งั ยนื ทกุ วนั น้ี

โปรดเกลา้ ฯใหข้ ยายพระนคร โดยขดุ คลองผดงุ กรงุ เกษมเปน็ คพู ระ
นครช้ันนอก

โปรดเกล้าฯ ใหเ้ ปลยี่ นธงชาตเิ ปน็ รปู ชา้ งเผือกอยกู่ ลางธงพน้ื สแี ดง
พ.ศ. 2395

โปรดเกล้าฯ ให้สรา้ งปอ้ มตามแนวคลองผดงุ กรงุ เกษมขนึ้ 8 ปอ้ ม
สง่ ราชทตู อัญเชญิ พระราชสาสน์ และเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระ
เจ้าฮาฮอง จกั รพรรดจิ นี
สง่ คณะสงฆไ์ ปลงั กา

พระปฐมเจดยี ์
พ.ศ. 2396

โปรดเกล้าฯ ใหบ้ รู ณะปฏสิ งั ขรณ์พระปฐมเจดยี ์
โปรดเกลา้ ฯ ให้ราษฎรทไี่ ดร้ บั เดือดรอ้ นถวายฎกี าแกพ่ ระองคไ์ ด้
โปรดเกล้าฯ ใหใ้ ช้ "หมาย" แทนเงนิ ตรา
ไทยรบพมา่ ทเ่ี มืองเชยี งตงุ (เปน็ สงครามครงั้ สดุ ทา้ ยระหว่าง ไทย-
พมา่ )

พ.ศ. 2398
เซอร์ จอหน์ เบารงิ ขอเขา้ มาเจรญิ พระราชไมตรี ทาสนธสิ ญั ญา

ใหม่กบั องั กฤษ
พ.ศ. 2399

ไทยทาสนธสิ ญั ญาทางการทตู กบั อเมรกิ าและฝรง่ั เศส

พ.ศ. 2400
โปรดเกลา้ ฯ ให้สง่ คณะทตู ไปเจรญิ ทางพระราชไมตรกี บั สมเด็จพระ

ราชนิ วี กิ ตอเรยี แหง่ อังกฤษ
โปรดเกล้าฯ ให้สรา้ งเคร่อื งราชอสิ รยิ าภรณไ์ ทย ขนึ้ เปน็ คร้งั แรก
โปรดเกลา้ ฯ ใหข้ ดุ คลองมหาสวสั ดแิ์ ละคลองถนนตรง

เริม่ สรา้ งกาปนั่ เรอื กลไฟ

ทรงประกาศใหพ้ สกนกิ รเขา้ เฝา้ ขา้ งทางขบวนเสดจ็ พระราชดาเนนิ
ได้
พ.ศ. 2401

ทาสนธิสญั ญาทางการคา้ กบั โปรตเุ กส
โปรดเกล้าฯ ใหป้ ฏสิ งั ขรณพ์ ระนารายณร์ าชนเิ วศน์ ลพบรุ ี
โปรดเกลา้ ฯ ใหอ้ อกประกาศราชการทเ่ี รียกวา่ หนงั สอื ราชกิจจา
นเุ บกษา
พ.ศ. 2402

โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระนครคีรี (เขาวงั ) ขนึ้ บนยอดเขาทเ่ี พชรบรุ ี
โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระทนี่ งั่ ประพาสพิพธิ ภณั ฑ์

พ.ศ. 2403
โปรดเกล้าฯ ใหส้ ร้างโรงกษาปณผ์ ลิตเหรียญ

พ.ศ. 2404
โปรดเกล้าฯ ให้สง่ ทตู ไปเจรญิ ทางพระราชไมตรกี บั ประเทศฝรง่ั เศส

เริ่มมตี ารวจนครบาลเปน็ ครงั้ แรก

เรม่ิ สรา้ งถนนเจรญิ กรงุ
พ.ศ. 2405
นางแอนนา ลีโอโนเวนส์ เขา้ มารบั ราชการเปน็ ครสู อนภาษาองั กฤษใน
พระราชสานกั
พ.ศ. 2406
สรา้ งถนนบารงุ เมอื ง ถนนเฟ่อื งนคร
สรา้ งพระบรมบรรพต (ภเู ขาทอง)

พ.ศ. 2407
โปรดเกลา้ ฯ ให้สร้างวดั ราชประดษิ ฐ์
พ.ศ. 2408
พระบาทสมเด็จพระป่นิ เกล้าเจา้ อยหู่ ัวเสดจ็ สวรรคต
พ.ศ. 2411
โปรดเกล้าฯ ใหต้ ง้ั กรมเรือกลไฟ

ทรงคานวณวา่ จะเกดิ สรุ ิยปุ ราคาเตม็ ดวงที่ตาบลหวา้ กอ
จงั หวดั ประจวบครี ขี นั ธไ์ ดอ้ ยา่ งถกู ต้องแมน่ ยา

เสดจ็ สวรรคต

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงครองราชย์เป็น
ระยะเวลา 18 ปีทรงสถาปนาสมเด็จเจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพ
มหามงกุฎ บุรุษยรตั นราชรววิ งศ์ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร ใน
สมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์เป็นองค์รัชทายาท รวมสมเด็จพระเจ้าลูก
เธอ พระเจ้าลูกเธอ ในรัชการท่ี 4 รวมท้ังส้ิน 82 องค์ซึ่งประสูติจากอัคร
ชายาและเจา้ จอมมารดา 36 พระองค์ โดย ประสูติกอ่ นบรมราชาภิเษก 2
พระองค์ ประสตู เิ มือ่ บรมราชาภิเษกแล้ว 80 พระองค์ เป็นพระราชโอรส
39 องค์ พระราชธิดา 42 องค์ ตกพระโลหิตเสียองค์หนึ่ง รวมพระอัคร
มเหสี พระมเหสี เจ้าจอมมารดา และเจ้าจอมในพระองค์ท้งั ส้ิน 47 องค์

หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตรการเกิด
สุริยุปราคาเต็มคราสเป็นครั้งแรกท่ีตาบลหว้ากอเมืองประจวบคีรีขันธ์
ตามที่พระองค์ได้ทรงคานวณไว้ ซึ่งเป็นครั้งแรกท่ีประเทศไทยจะเห็น
สุริยุปราคาเต็มคราส ในครง้ั นั้นทาให้พระองค์ทรงประชวรไข้จับพระองค์
กท็ รงทราบโดยพระอาการว่าประชวรคร้ังนัน้ จะเปน็ ที่สุดแห่งพระชนมายุ
สงั ขาร

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจา้ อย่หู วั ทรงพระประชวรไขส้ น่ั เดอื น
หนึ่งกับ 5 วัน จึงสวรรคต ณ วันพฤหัส ข้ึน 15 ค่าเดือน 11 ปี
มะโรง สมั ฤทธศิ กจลุ ศักราช 1230 ปี ตรงวันที่ 1 ตุลาคม 2411 พระองค์
ดารงอยู่ในราชสมบัติ นับคติกาลได้ 17 ปี กับ 6 เดือน 14 วัน สิริพระ
ชนม์ได้ 64 พรรษา

ตลอดรัชสมัยของพระองค์ได้ทรงประกอบพระราชกรณียกิจเพ่ือ
ประเทศชาติและประชาชนชาวไทยอย่างอุตสาหะ วิริยะโดยมิได้ทรงย่อ
ท้อ ปวงประชาประสบสุข ชาติไทยเจริญไกลก้าวหน้าไม่ตกเป็นเมืองข้ึน
ของพวกตะวันตกก็ด้วยพระบารมี ด้วยพระกรณียกิจนานัปการที่ทรง
กระทา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ธ สถิตในหัวใจไทย
ทัว่ หล้านิจนริ ันดร์

………………………………………

แหลง่ ขอ้ มูลอา้ งองิ

ชาญวทิ ย์ เกษตรศริ ิ . ประชมุ ประกาศรชั กาลที่ 4 . กรงุ เทพฯ :
มูลนธิ โิ ตโยต้า ประเทศไทย , 2547 .

เซอรจ์ อหน์ เบาวร์ งิ . ราชอาณาจักรและราษฏรยาม . กรงุ เทพฯ :
มลู นธิ ิโตโยต้า ประเทศไทย , 2547 .

ทองตอ่ กลว้ ยไม้ ณ อยธุ ยา . ปชู นยี บคุ คลไทย . กรงุ เทพฯ :
บรษิ ทั สานักพิมพภ์ มู ิ ปญั ญาจากัด , 2544 .

พลาดศิ ยั สิทธธิ ญั กจิ . สมเดจ็ พระจอมเกลา้ พระเจ้ากรงุ
สยาม . กรงุ เทพฯ : สานกั พมิ พเ์ อม็ บเี อ , 2540 .

สมบตั ิ จาปาเงนิ . นักวทิ ยาศาสตรไ์ ทย . กรงุ เทพฯ : บรษิ ัทตน้ ออ้
แกรมมี่จากัด , 2539 .

สุวรรณ เพชรนลิ รศ . พระจอมปน่ิ 200 ปี พระบดิ าแหง่ วทิ ยาศาสตร์
ไทย 196 ปี สมเด็จพระปน่ิ เกล้า . กรงุ เทพฯ :
โรงพมิ พก์ ารศาสนา , 2547 .

อรรถจกั ร์ สตั ยานรุ กั ษ์ . การเปลยี่ นแปลงโลกทศั นเ์ อกชนชน้ั ผนุ้ าไทย
ตงั้ แตร่ ชั กาลที่ 4 พ.ศ.2475 . กรงุ เทพฯ : สานกั พมิ พจ์ ุฬาลงกรณ
มหาวทิ ยาลยั , 2538.

docs.google.com
sites.google.com
https://docs.google.com
https://digital.lib.kmutt.ac.th
https://sci.udru.ac.th

http://siweb1.dss.go.th ›
https://so04.tci-thaijo.org
https://th.wikipedia.org
https://www.dltv.ac.th
http://www.thailaws.com › king
https://www.silpa-mag.com
www.dltv.ac.th
www.mratchakitcha.soc.go.th › history
www.kmitl.ac.th
www.youtube.com

ขอขอบคณุ ขอ้ มลู และภาพจากเวบ็ ไซตต์ ่างๆ

...................................................
.