รูปเล่มรายงานการวิจัยเรื่อง วิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนในนวนิยาย เรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช

วิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนในนวนิยาย เรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช นัทชา ศรีใส รหัสนักศึกษา ๖๑๐๗๒๐๑๐๐๑๐๔๙ งานวิจัยเล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาตามหลักสูตรศิลปศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี ปีการศึกษา ๒๕๖๔

วิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนในนวนิยาย เรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช นางสาวนัทชา ศรีใส รหัสนักศึกษา ๖๑๐๗๒๐๑๐๐๑๐๔๙ งานวิจัยเล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาตามหลักสูตรศิลปศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี ปีการศึกษา ๒๕๖๔

ก ชื่อรายงานวิจัย วิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนในนวนิยายเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ผู้วิจัย นางสาวนัทชา ศรีใส หลักสูตร ปริญญาศิลปศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย อาจารย์ที่ปรึกษา อาจารย์จิรวรรณ พรหมทอง ปีการศึกษา ๒๕๖๔ มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี บทคัดย่อ การศึกษาวิจัย เรื่อง วิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนในนวนิยายเรื่อง สี่แผ่นดิน ของ หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช มีจุดประสงค์เพื่อวิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละคร ศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่อง และ ศึกษาภาพสะท้อนทางสังคม วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร รวมถึงการแต่งกายของตัวละครที่ปรากฏใน นวนิยายเรื่องสี่ แผ่นดิน ผลการศึกษาพบว่า ในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดินมีการกล่าวถึงบุคลิกลักษณะของตัวละคร ที่มีบทบาทแตกต่างกัน ออกไปตามพฤติกรรม การเปลี่ยนแปลงไปตามบริบทแวดล้อมของสภาพบ้านเมือง และลักษณะนิสัยที่สื่อให้เห็นถึงความ เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตนของตัวละคร การศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่อง ผลการศึกษาพบว่า ในนวนิยายมีผูกเรื่องกับตัวละครหลักของเรื่อง คือพลอย การเปิดเรื่องมักจะเปิดเรื่องโดยการขึ้นต้นด้วยบทสนทนา การลำดับเรื่องเป็นไปตามลำดับเวลาตามปฏิทิน บรรยายถึง การเปลี่ยนแปลงของบ้านเมืองในสังคมทั้งสี่สมัย และการปิดเรื่อง เป็นการปิดเรื่องแบบโศกนาฏกรรม ที่ตัวละครหลัก อย่างแม่พลอยได้จากไปด้วยความทุกข์ระทมในจิตใจไปพร้อมกับสายน้ำไหลในคลองบางหลวง การศึกษาภาพสะท้อน ผลการศึกษาพบว่า เรื่องราวในนวนิยายเรื่อง สี่แผ่นดินนี้ ได้มีความสะท้อนในมุมมอง ต่าง ๆ ทั้งเหตุการณ์ทางการเมือง สังคม วัฒนธรรม ประเพณี การศึกษา ค่านิยม ความเชื่อ อาหาร รวมทั้งกานแต่งกาย ของผู้คนในสมัยนั้นอีกด้วย

ข กิตติกรรมประกาศ วิจัยเล่มนี้สำเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดี เนื่องจากได้รับความกรุณาอย่างสูงจากอาจารย์จิรวรรณ พรหมทอง อาจารย์ที่ปรึกษางานวิจัย ที่กรุณาสละเวลาอันมีค่ามาช่วยเหลือ ให้คำแนะนำ คำปรึกษา ตลอดจนปรับปรุงแก้ไข ข้อบกพร่องต่าง ๆ ด้วยความเอาใจใส่อย่างดียิ่ง ผู้วิจัยตระหนักถึงความตั้งใจจริงและความมุ่งมั่น ทุ่มเทของอาจารย์ และขอกราบขอบพระคุณเป็นอย่างสูงไว้ ณ ที่นี้ด้วย ผู้วิจัยหวังว่า งานวิจัยเล่มนี้จะมีประโยชน์อยู่ไม่ใช่น้อย จึงขอมอบส่วนดีทั้งหมดนี้ ให้แก่เหล่าคณาอาจารย์ ที่ ประสิทธิประสาทวิชาจนทำให้ผลงานวิจัย ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อผู้ที่เกี่ยวข้องในการศึกษาครั้งนี้ขอกราบขอบพระคุณ บิดามารดา ที่ให้การอุปการะอบรมเลี้ยงดูตลอดจนส่งเสริมในด้านการศึกษา ให้กำลังใจเป็นอย่างดี และ ขอขอบพระคุณเจ้าของเอกสาร งานวิจัยของทุกท่านที่ผู้วิจัยได้ศึกษาค้นคว้าจึงได้นำมาอ้างอิงในการทำวิจัยครั้งนี้ จนกระทั่งงานวิจัยเล่มนี้ได้สำเร็จลุล่วงไปด้วยดี นัทชา ศรีใส ๓ เมษายน ๒๕๖๕

ค สารบัญ เนื้อหา หน้า บทที่ ๑ บทน ำ..........................................................................................................................................................๑ 1. ที่มำและควำมส ำคัญของปัญหำ......................................................................................................................๑ ๒. วัตถุประสงค์ของงำนวิจัย.............................................................................................................................๒ ๓. สมมติฐำนของกำรวิจัย..................................................................................................................................๓ ๔. ขอบเขตกำรวิจัย............................................................................................................................................๓ ๕. วิธีกำรด ำเนินกำรวิจัย....................................................................................................................................๓ ๖. นิยำมศัพท์เฉพำะ...........................................................................................................................................๔ ๗. ประโยชน์ที่คำดว่ำจะได้รับ ..........................................................................................................................๔ บทที่ ๒ เอกสำรและงำนวิจัยที่เกี่ยวข้อง................................................................................................................๕ ๒.๑ เรื่องรำวประวัติควำมเป็ นมำของวรรณกรรม เรื่อง สี่แผ่นดิน....................................................................๕ ๒.๒ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง.................................................................................................................... ๖ ๒.๒.๑ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรม.................................................................................... ๖ ๒.๒.๒ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับกำรวิเครำะห์ตัวละคร.................................................................๑๑ ๒.๒.๓ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับกลวิธีกำรด ำเนินเรื่อง................................................................. ๑๕ ๒.๒.๔ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องวรรณกรรมสะท้อนสังคม................................................................๑๖ ๒.๓ งำนวิจัยที่เกี่ยวข้อง.............................................................................................................................๒๐ บทที่ ๓ วิธีด ำเนินกำรวิจัย..................................................................................................................................๒๗ แหล่งข้อมูลที่ใช้ในกำรวิจัย............................................................................................................................๒๗ กำรเก็บรวบรวมข้อมูล...................................................................................................................................๒๗

ง บทที่ ๔ ผลกำรวิเครำะห์ข้อมูล........................................................................................................................... ๓๒ ๔.๑.๑ ตัวละครรุ่นพ่อแม่ของพลอย................................................................................................................๓๓ ๑. พระยำพิพิธฯ ..........................................................................................................................................๓๓ ๒. แม่แช่ม...................................................................................................................................................๓๓ ๓. เสด็จพระองค์หญิงฯ ..............................................................................................................................๓๔ ๔. คุณสำย...................................................................................................................................................๓๔ ๕. ยำยพิศ....................................................................................................................................................๓๕ ๔.๑.๒ ตัวละครรุ่นพลอย................................................................................................................................๓๖ ๑. คุณหญิงบทมำลย์บ ำรุง (แม่พลอย).........................................................................................................๓๖ ๒. พระยำบทมำลย์บ ำรุง (คุณเปรม)...........................................................................................................๓๗ ๓. แม่ช้อย...................................................................................................................................................๓๘ ๔. คุณอุ่น.................................................................................................................................................... ๓๙ ๕. คุณชิด .................................................................................................................................................... ๔๐ ๖. หลวงภณัฑว์ิจำรณ์(พ่อเพิ่ม) .................................................................................................................. ๔๐ ๗. คุณเชย.................................................................................................................................................... ๔๐ ๘. พี่เนื่อง.................................................................................................................................................... ๔๑ ๔.๑.๓ ตัวละครรุ่นลูกของพลอย..................................................................................................................... ๔๑ ๑. ร้อยตรี ประพนธ์ (อ้น)............................................................................................................................ ๔๑ ๒. ประพนัธ์(อ้นั )...................................................................................................................................... ๔๒ ๓. ประพจน์ (อ๊อด) .................................................................................................................................... ๔๒ ๔. ประไพ...................................................................................................................................................๔๓

จ ๔.๒.๑ กำรเปิ ดเรื่องของนวนิยำยเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมรำชวงศ์คึกฤทธิ์ ปรำโมช .................................๔๔ ๔.๒.๓ กำรล ำดับเรื่องของนวนิยำยเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมรำชวงศ์คึกฤทธิ์ ปรำโมช ............................๔๕ ๔.๒.๔ กำรปิ ดเรื่องของนวนิยำยเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมรำชวงศ์คึกฤทธิ์ ปรำโมช.................................๔๖ ๔.๓.๑ ภำพสะท้อนสังคม...............................................................................................................................๔๗ ๔.๓.๑.๑ วิถีชีวิตควำมเป็ นอยู่.....................................................................................................................๔๗ ๔.๓.๑.๒ สภำพบ้ำนเมือง และกำรเมืองกำรปกครอง...............................................................................๕๒ ๔.๓.๑.๓ กำรศึกษำ......................................................................................................................................๖๐ ๔.๓.๑.๔ ค่ำนิยม ควำมเชื่อ.........................................................................................................................๖๒ ๔.๓.๒ ภำพสะท้อนวัฒนธรรม ประเพณี....................................................................................................... ๖๕ ๔.๓.๒.๑ พิธีกำรโกนจุก............................................................................................................................. ๖๕ ๔.๓.๒.๒ กำรละเล่นของไทย และต่ำงประเทศ..........................................................................................๖๖ ๔.๓.๒.๓ พิธีกำรแต่งงำน...........................................................................................................................๖๗ ๔.๓.๒.๔ วัฒนธรรมกำรทักทำยของคนไทย และคนต่ำงชำติ................................................................... ๖๘ ๔.๓.๒.๕ วัฒนธรรมด้ำนอำหำร................................................................................................................ ๖๘ ๔.๓.๒.๖ วัฒนธรรมด้ำนกำรแต่งกำย.........................................................................................................๖๙ บทที่ ๕ สรุปผล อภิปรำยผล และข้อเสนอแนะ.................................................................................................๗๒ สรุปผล...........................................................................................................................................................๗๒ ๑. พระยำพิพิธฯ .........................................................................................................................................๗๒ ๒. แม่แช่ม..................................................................................................................................................๗๒ ๓. เสด็จพระองค์หญิงฯ .............................................................................................................................๗๒ ๔. คุณสำย...................................................................................................................................................๗๓

ฉ ๕. ยำยพิศ....................................................................................................................................................๗๓ ๖. คุณหญิงบทมำลย์บ ำรุง (แม่พลอย)........................................................................................................๗๓ ๗. พระยำบทมำลย์บ ำรุง (คุณเปรม)...........................................................................................................๗๓ ๘. แม่ช้อย...................................................................................................................................................๗๓ ๙. คุณอุ่น.....................................................................................................................................................๗๓ ๑๐. คุณชิด..................................................................................................................................................๗๔ ๑๑. หลวงภณัฑว์ิจำรณ์(พ่อเพิ่ม)...............................................................................................................๗๔ ๑๒. คุณเชย.................................................................................................................................................๗๔ ๑๓. พี่เนื่อง..................................................................................................................................................๗๔ ๑๔. ร้อยตรี ประพนธ์ (อ้น) ........................................................................................................................๗๔ ๑๕. ประพนัธ์(อ้นั ).....................................................................................................................................๗๔ ๑๖. ประพจน์ (อ๊อด) ...................................................................................................................................๗๕ ๑๗. ประไพ.................................................................................................................................................๗๕ ๑. กำรเปิ ดเรื่อง............................................................................................................................................๗๕ ๒. กำรล ำดับเรื่อง........................................................................................................................................๗๕ ๓. กำรปิ ดเรื่อง............................................................................................................................................๗๖ ๑. ภำพสะท้อนสังคมด้ำนวิถีชีวิตควำมเป็ นอยู่...........................................................................................๗๖ ๒. ภำพสะท้อนสังคมด้ำนสภำพบ้ำนเมือง และกำรเมืองกำรปกครอง..................................................... ๗๗ ๓. ภำพสะท้อนสังคมด้ำนกำรศึกษำ.......................................................................................................... ๗๗ ๔. ภำพสะท้อนสังคมด้ำนค่ำนิยม ควำมเชื่อ.............................................................................................. ๗๗ ๕. ภำพสะท้อนวัฒนธรรม ประเพณีในด้ำนพิธีกรรม ............................................................................... ๗๗

ช ๖. ภำพสะท้อนวัฒนธรรม ประเพณีในด้ำนกำรละเล่นของไทย และต่ำงประเทศ.................................... ๗๗ ๗. ภำพสะท้อนวัฒนธรรมด้ำนอำหำร....................................................................................................... ๗๗ ๘. ภำพสะท้อนวัฒนธรรมด้ำนกำรแต่งกำย...............................................................................................๗๘ อภิปรำยผล......................................................................................................................................................๗๘ ข้อเสนอแนะ...................................................................................................................................................๗๙ บรรณานุกรม........................................................................................................................................................๘๐ ประวัติผู้ท าวิจัย...................................................................................................................................................๘๒

๑ บทที่ ๑ บทน ำ 1. ที่มำและควำมส ำคัญของปัญหำ ในอดีตกาล งานเขียนในด้านวรรณกรรมนับว่าเป็นที่นิยมสำหรับการอ่านของสาธารณชนที่เป็นไปอย่าง แพร่หลายในสังคมสมัยนั้น การศึกษางานเขียนด้านวรรณกรรม มีแนวทางในการศึกษาหาความรู้ ความสนใจ การ ให้ความสำคัญต่อการอ่านหนังสือ งานวรรณกรรมในสมัยนั้นมีความเป็นเอกลักษณ์สำคัญในการอ่านอย่างยิ่ง เพราะเป็นสมัยที่มีการถ่ายทอดเรื่องราวผ่านการเล่าแบบมุขปาฐะ ทั้งนี้สังคมไทยในปัจจุบัน มีความเปลี่ยนแปลงไป จากอดีตกาลเป็นอย่างมาก สะท้อนให้เห็นถึงความเท่าเทียมกันของสาธารณชนในสังคม ทั้งนี้การอ่านหนังสือของ คนไทยล้วนมีความหลากหลายมากยิ่งขึ้น โดยขึ้นอยู่กับอิทธิพลของสิ่งต่าง ๆ ที่ปรากฏร่วมอยู่ในสังคม งานเขียนวรรณกรรมจัดเป็นงานเขียนที่มีขึ้นเพื่อให้ผู้อ่านได้รับความรู้ ความคิด เกิดอารมณ์ ความรู้สึกต่าง ๆ รวมทั้งเกิดเป็นคติสอนใจให้ผู้อ่านรู้จักการสังเคราะห์ แยกแยะประเด็นเนื้อหาของวรรณกรรมชิ้นนั้น ๆ ได้ว่าเป็น งานเขียนประเภทใด ทั้งนี้ผลงานของหนังสือวรรณกรรมในสมัยก่อนมักมีชื่อเสียง มีความโดดเด่นอยู่หลายเล่ม ด้วยกัน ก่อนอื่นจะกล่าวถึงนิยามของคำว่า วรรณกรรม หมายถึง งานเขียนทุกชนิดที่เขียนขึ้นไม่ว่าจะเป็นรูปแบบ ใด หรือเพื่อความมุ่งหมายใด อาจจะอยู่ในรูปของร้อยแก้ว ร้อยกรอง ล้วนเป็นงานวรรณกรรมทั้งสิ้น ซึ่งใน ภาษาอังกฤษใช้คำว่า General Literature (กุหลาบ มัลลิกะมาส : ๒๕๑๙, สิทธา พินิจภูวดล : ๒๕๒๐) เมื่อพิจารณาแล้ว เชื่อว่าผู้ใดที่ได้อ่านนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ผู้ที่ได้รับ การยกย่องให้เป็น อาจมีความคิดเหมือนกับว่าได้เข้าไปอยู่ในเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ครั้งนั้นจริง ๆ หรือได้เดินทาง ตามรอยของแม่พลอยไปทุกฝีก้าว ไม่ว่าจะเป็นทั้งความโศกเศร้า ดีใจ หัวเราะ ร้องไห้ ร่วมทุกข์ร่วมสุขกับตัวละคร นวนิยายเรื่องนี้เป็นหนังสือที่ผู้อ่าน อ่านได้ไม่ตกยุค ไม่ล้าสมัย แฝงปรัชญา วัฒนธรรม อักษรศาสตร์ ที่ผู้แต่งได้ให้ มุมมองไว้ในหนังสือเล่มนี้ดังคำกล่าวของ (รศ.ดร.คุณหญิงวินิตา ดิถียนต์ ศิลปินแห่งชาติ เจ้าของนามปากกา แก้ว เก้า) อย่างไรก็ตาม ผู้อ่านจะได้รับคุณค่าจากการอ่านงานวรรณกรรมประเภทนวนิยายไม่ว่าเรื่องใดก็ตาม ทั้งนี้ ผู้อ่านล้วนต้องมีอารมณ์ความรู้สึกร่วมด้วย สำหรับนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน เป็นผลงานชิ้นสำคัญของ หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช เป็นนวนิยายอิง ประวัติศาสตร์ไทยที่ได้รับการยกย่องให้เป็นวรรณกรรมแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ตั้งแต่ได้รับการตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ สยามรัฐรายวันเป็นครั้งแรกเมื่อปี 2494 จนถึงปัจจุบัน นอกจากนี้ยังได้รับความนิยมจากผู้อ่านเป็นอย่างมากใน ระยะเวลาที่ผ่านมา และการอ่านหนังสือเรื่องนี้ยังสืบทอดมาสู่ในสมัยปัจจุบันให้สาธารณชนได้มีโอกาสในการอ่าน หนังสือ โดยเรื่องราวของนวนิยายเล่มนี้มักมีจุดที่น่าสนใจอยู่หลายประเด็น คือ สภาพความเป็นอยู่ของคนในสมัย

๒ รัชกาลที่ ๕ – ๘ มีการเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม สะท้อนภาพสังคมการใช้ชีวิตในสมัยนั้น ๆ มีการเล่าเรื่องราวภาพ ชีวิตผ่านตัวละคร คือแม่พลอย ในวิถีของชาววังกับชาวบ้านได้อย่างสมเหตุและผล นอกจากนี้ ยังมีการถ่ายทอด เรื่องราววิถีชีวิต วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร การแต่งกาย อีกทั้งบุคลิกลักษณะที่แสดงออกของตัวละครในเรื่อง เพื่อให้มีความสอดคล้องกับบริบททางสังคม นวนิยายเรื่อง สี่แผ่นดิน จึงเป็นมากกว่านวนิยายเกี่ยวกับชีวิตชาววัง สมัยก่อน แต่เป็นนวนิยายที่สร้างความจริงอันใหม่ขึ้นในสามัญสำนึกของคนไทยทั่วไป (นิธิ เอียวศรีวงศ์: คอลัมน์ มติชน, ๒๕๖๔) ดังนั้น การวิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนของนวนิยายเรื่องนี้ ต่างก็ชี้ให้เห็นถึง จุดที่มีความสนใจ ที่นักวิชาการต่างก็ได้มีการนำมาวิพากษ์วิจารณ์ผ่านแง่มุมต่าง ๆ มีการกล่าวถึงตัวละครเอก คือ แม่พลอย ที่ได้นำสังคมไปสู่การเปลี่ยนแปลงในครั้งประวัติศาสตร์ มีการจารึก บันทึกเหตุการณ์บ้านเมืองในขณะนั้น ไว้ได้ นับว่าเป็นการแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของตัวละคร ที่แสดงออกมาให้เป็นที่ประจักษ์แก่สายตาสาธารณชน ของสังคมในสมัยนั้น ฉะนั้นงานเขียนที่ว่าดี ย่อมได้รับการยกย่องให้เป็นผลงานที่มีชื่อเสียงในสาขาวรรณศิลป์ ที่ ปฏิเสธไม่ได้จากวงการวรรณกรรมของไทย รวมไปถึงการให้ทั้งสาระความรู้ ความบันเทิงที่เกิดขึ้นในนวนิยายเรื่องนี้ เพื่อช่วยให้ผู้อ่านได้เข้าใจ บทบาท ชีวิต รวมถึงกลวิธีการเล่าเรื่อง การเปิดเรื่อง การลำดับเรื่อง และการปิดฉาก ชีวิตของตัวละครที่ผู้อ่านมักจะสนใจในประเด็นนี้ว่า ในตอนจบเกิดเหตุการณ์อย่างไรกับตัวละครในเรื่อง โดยการ เล่าเรื่อง บรรยายให้เห็นภาพพจน์ที่ทำให้เห็นภาพชัดเจนมากยิ่งขึ้น จวบจนการนำไปสู่การตีความในด้าน บุคลิกลักษณะของตัวละคร ภาพสะท้อนที่ปรากฏในเรื่อง อีกทั้งเรื่องกลวิธีการเปิดเรื่อง ดำเนินเรื่อง ตลอดจนไปถึง การปิดเรื่องให้มีความสมเหตุสมผลให้มากที่สุด ทั้งนี้ผู้วิจัยจึงได้เล็งเห็นถึงความสำคัญ ได้ศึกษา รวบรวมข้อมูลที่มีความน่าสนใจ และอาจเป็นประเด็น ปัญหาที่เกิดความสงสัยจึงได้จัดทำวิจัยเรื่องวิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนในนวนิยาย เรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ขึ้นเพื่อสร้างองค์ความรู้ใหม่ ในมุมมองใหม่ ๆ อย่างที่ไม่มีใคร เคยรู้มาก่อน และเพื่อแก้ปัญหาดังกล่าวให้เกิดเป็นข้อเท็จจริงที่สามารถแสดงแนวคิด และทฤษฎีต่าง ๆ ได้ ทั้งนี้ เพื่อเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาในข้อมูลเชิงลึกแก่ผู้ที่มีความสนใจได้มีการพัฒนาต่อยอดความรู้ ความคิดต่อไปใน อนาคต ๒. วัตถุประสงค์ของงำนวิจัย ๑. เพื่อวิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครที่ปรากฏในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ๒. เพื่อศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่องในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ๓. เพื่อศึกษาภาพสะท้อนทางสังคม วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร รวมถึงการแต่งกายของตัวละครที่ ปรากฏในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน

๓ ๓. สมมติฐำนของกำรวิจัย ๑. บุคลิกลักษณะของตัวละครในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน จะปรากฏตัวละครที่สำคัญ ได้แก่ แม่พลอย คุณ เปรม ร้อยตรี ประพนธ์ (อ้น) ประพันธ์ (อั้น) ประพจน์ (อ๊อด) ประไพ คุณอุ่น คุณชิด คุณเชย พ่อเพิ่ม พระยาพิพิธ ฯ แม่แช่ม แม่ช้อย พี่เนื่อง คุณสาย ยายพิศ และเสด็จพระองค์หญิงฯ โดยตัวละครดังกล่าวนี้ต่างก็มีบุคลิกลักษณะ เป็นที่โดดเด่นของเฉพาะตัวละครเท่านั้น ที่จะแสดงออกมาให้เห็นถึงมุมมองด้านต่าง ๆ ๒. กลวิธีการดำเนินเรื่อง ได้แก่ กลวิธีการเล่าเรื่อง การเปิดเรื่อง การลำดับเรื่อง การปิดเรื่อง มีการ บรรยายถึงตัวละครเอก คือแม่พลอย เป็นการถ่ายทอดเรื่องราวความรู้สึกผ่านวิถีชีวิตของตัวละครหลัก มีการลำดับ ตามเวลา รัชกาล และเหตุการณ์ตามปฏิทิน มีการกล่าวถึงฉากละครอิงตามประวัติศาสตร์ไทยได้อย่างสมบทบาท สมจริงมากขึ้นในทั้ง ๔ รัชกาล ของการใช้ชีวิตของแม่พลอย ๓. ภาพสะท้อนได้แก่ สะท้อนภาพสังคม วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร รวมถึงการแต่งกายของตัวละคร ในนวนิยายสี่แผ่นดิน มีการกล่าวถึงภาพสะท้อนในมุมมองต่าง ๆ ทั้งนี้ เพื่อให้ผู้อ่านมีอารมณ์ ความรู้สึกร่วมไปกับ ตัวละครในเรื่องที่ได้ถ่ายทอดเรื่องราวมาสู่ผู้อ่าน ให้มีความเข้าใจถึงบริบทแวดล้อมที่เกี่ยวข้องจึงทำให้เกิดเรื่องราว นี้ขึ้นมา ๔. ขอบเขตกำรวิจัย ข้อมูลที่ใช้ในการศึกษาครั้งนี้ ผู้จัดทำได้นำมาจากนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช หนังสือดี ๑๐๐ เล่มที่คนไทยควรอ่าน จัดพิมพ์โดย สำนักพิมพ์ดอกหญ้า ๒๐๐๐ พิมพ์ครั้งที่ ๑๕ เดือน ธันวาคม ๒๕๕๔ จำนวน ๒ เล่ม เล่ม ๑ จำนวน ๔๒๐ หน้า และเล่มที่ ๒ จำนวน ๕๕๘ หน้า ๕. วิธีกำรด ำเนินกำรวิจัย 1. อ่านงานเขียนประเภทนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดินของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช 2. รวบรวมข้อมูลเพื่อใช้เป็นเครื่องมือในการศึกษาจากนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดินของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช 3. กำหนดขอบเขตที่จะศึกษา โดยการศึกษาบุคลิกลักษณะของตัวละคร ศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่อง และ ศึกษาภาพสะท้อนทางสังคม วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร รวมถึงการแต่งกายของตัวละครที่ปรากฏในนวนิยาย เรื่องสี่แผ่นดิน

๔ 4. วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนทางสังคม วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร รวมถึงการแต่งกายของตัวละครที่ปรากฏในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน 5. นำเสนอผลการวิจัย ๖. สรุปและรายงานผล ๖. นิยำมศัพท์เฉพำะ วรรณกรรม หมายถึง งานหนังสือ, งานประพันธ์, บทประพันธ์ทุกชนิดทั้งที่เป็นงานร้อยแก้ว หรือร้อย กรอง วรรณกรรม (Literature) หมายถึง งานเขียนที่แต่งขึ้นหรืองานศิลปะ ที่เป็นผลงานอันเกิดจากการคิด และจินตนาการ แล้วเรียบเรียง นำมาบอกเล่า บันทึก ขับร้อง หรือสื่อออกมาด้วยกลวิธีต่าง ๆ โดยทั่วไปแล้วจะแบ่ง วรรณกรรมเป็น 2 ประเภท คือ วรรณกรรมลายลักษณ์ คือวรรณกรรมที่บันทึกเป็นตัวหนังสือ และวรรณกรรมมุขปาฐะ อันได้แก่วรรณกรรมที่เล่าด้วยปาก ไม่ได้จดบันทึก ตัวละคร หมายถึง ผู้มีบทบาทในวรรณกรรมประเภทละคร นวนิยายเรื่องสั้น และเรื่องแต่งประเภทต่าง ๆ กลวิธีการดำเนินเรื่อง หมายถึง ลีลา หรือท่วงทำนองที่ผู้ประพันธ์ใช้ในงานเขียน เพื่อให้ผู้อ่านได้รับ อารมณ์ ความรู้สึกที่ได้จากการอ่านในงานนั้น ๆ ภาพสะท้อน หมายถึง ความรู้ที่ตกผลึกจากการอ่าน เป็นสิ่งที่ผู้อ่านควรได้รับความรู้ ๗. ประโยชน์ที่คำดว่ำจะได้รับ ๑. ทำให้ทราบถึงบุคลิกลักษณะของตัวละครที่ปรากฏในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ๒. ทำให้ทราบถึงกลวิธีการดำเนินเรื่องในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ๓. ทำให้ทราบถึงภาพสะท้อนทางสังคม วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร รวมถึงการแต่งกายของตัวละครที่ ปรากฏในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน

๕ บทที่ ๒ เอกสำรและงำนวิจัยที่เกี่ยวข้อง ในการศึกษานวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ในด้านบุคลิกลักษณะของตัว ละคร กลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อน ผู้วิจัยได้ศึกษาโดยอาศัยแนวคิดเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องเพื่อ สามารถนำมาเป็นองค์ความรู้ในการวิเคราะห์โดยหัวข้อที่เสนอมีดังนี้ ๒.๑ ประวัติความเป็นมาของวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ๒.๒ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง ๒.๒.๑ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรม ๒.๒.๒ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับการวิเคราะห์ตัวละคร ๒.๒.๓ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับกลวิธีการดำเนินเรื่อง ๒.๒.๔ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องวรรณกรรมสะท้อนสังคม ๒.๓ งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ๒.๓.๑ งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ๒.๓.๒ งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการวิเคราะห์ตัวละคร ๒.๓.๓ งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับกลวิธีการดำเนินเรื่อง ๒.๓.๔ งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรมสะท้อนสังคม ๒.๑ เรื่องรำวประวัติควำมเป็ นมำของวรรณกรรม เรื่อง สี่แผ่นดิน “สี่แผ่นดิน” เป็นนวนิยายของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช เนื้อหาอิงประวัติศาสตร์ไทยในช่วงรัชกาลที่ ๕ ถึงรัชกาลที่ ๘ วิทยากร เชียงกูล และคณะจัดให้เป็นหนึ่งในหนังสือดี ๑๐๐ เล่มที่คนไทยควรอ่านสารานุกรมบริ- -ตานิกาเขียนว่า อาจเป็นนวนิยายไทยที่ขายดีที่สุดตลอดกาล แรกเริ่มเขียนเป็นตอน ๆ ลงหนังสือพิมพ์สยามรัฐ รายวันติดต่อกันเป็นเวลาปีเศษ ต่อมาได้รวบรวมพิมพ์เป็นเล่มขึ้นครั้งแรกในปี ๒๔๙๖ จัดเป็นหนึ่งในหนังสือดี ๑๐๐ เล่มที่คนไทยควรอ่าน ประเภทบันเทิงคดี ต่อมามีการดัดแปลงเป็นละครโทรทัศน์ ละครเวทีและละครวิทยุ หลายครั้ง เนื้อหาพรรณนาครอบครัวหนึ่งที่อาศัยอยู่ในรัชสมัยของพระมหากษัตริย์ ๔ พระองค์ เริ่มจากสิ้นรัชกาล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในปี ๒๔๕๓ จนถึงการสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว-

๖ อานันทมหิดลในปี ๒๔๘๙ ตัวละครเอก ชื่อ “พลอย” เป็นหญิงในตระกูลขุนนางเก่าที่มีชีวิตอยู่แต่ในรั้ววัง และ ใกล้ชิดกับราชสำนัก ต่อมาออกมานอกวังแต่งงานกับ “เปรม” หลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. ๒๔๗๕ ค่านิยมแบบเก่า ของพลอยถูกกระทบกระเทือน และเกิดความขัดแย้งทางการเมืองในบรรดาบุตรชายสามคน ต่อมารัฐบาลออก กฎหมายปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตให้เป็นแบบตะวันตก ในช่วงสงครามบ้านถูกระเบิดต้องย้ายกลับไปอยู่บ้านเกิด พลอย ป่วยหนักเมื่อทราบว่าบุตรชายเสียชีวิต จนเสียชีวิตตามไปพร้อมกับรัชกาลที่ ๘ นวนิยายเรื่องนี้ถือว่ามีอิทธิพลใน การสร้างภาพลักษณ์เชิงบวกแก่สถาบันพระมหากษัตริย์ หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ให้สัมภาษณ์กองบรรณาธิการนิตยสารถนนหนังสือ ฉบับวันที่ ๑ กรกฎาคม ๒๕๒๘ เรื่องลักษณะของตัวละครว่า “แม่พลอยเป็นคนเชยมากนะครับ เป็นคนอยู่ในกรอบ ใจดี ถูกจับ คลุมถุงชนแต่งงานก็หลงรักคุณเปรมได้ ตามคติโบราณนั้นไม่เป็นไรหรอก แต่งไปก่อนแล้วรักกันเองทีหลัง แม่พลอย เป็นอย่างนั้นทุกอย่าง ที่นี้คนอ่านคนไทย ปลื้มอกปลื้มใจ เห็นแม่พลอยเป็นคนประเสริฐเลิศลอย ก็เพราะคนไทยก็ เป็นคนแบบนั้น ยังไม่ได้ไปถึงไหนเลย คนอ่านส่วนมากก็เป็นระดับแม่พลอย (หัวเราะ) โง่ฉิบหายเลย..จะบอกให้..สี่ แผ่นดินถึงได้ดัง (หัวเราะ)” นวนิยายนี้มุ่งสร้างภาพถวิลหาอดีตและสังคมที่เสื่อมลงหลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. ๒๔๗๕ โดยนางเอกมี ชีวิตสวยงามในระบอบเก่า แต่ชีวิตเผชิญความพลัดพรากและความโศกเศร้าหลังจากการปฏิวัติ และปิดเรื่องด้วย นางเอกเสียชีวิตเพราะการสูญเสียพระมหากษัตริย์ ๒.๒ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง ๒.๒.๑ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรม ควำมหมำยของวรรณกรรม ความหมายของคำว่า วรรณกรรม มีหลากหลายความหมาย โดยมีนักวิชาการที่มีความรู้ มีชื่อเสียงได้ ให้ความหมายของวรรณกรรมไว้ดังต่อไปนี้ วรรณกรรม มาจาก วรรณ + กรรม โดย วรรณ เป็นคำภาษาสันสกฤต หมายถึง หนังสือ, งาน ประพันธ์ ส่วน กรรม ก็เป็นภาษาสันสกฤต เช่นเดียวกัน หมายถึงการกระทำ (การเขียน , การแต่ง) ดังนั้น วรรณกรรม จึงหมายถึง งานหนังสือ, งานประพันธ์, บทประพันธ์ (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒). พระยาอนุมานราชธน หรือ เสถียรโกเศศ (๒๕๑๕ : ๒๔) ได้กล่าวว่า วรรณกรรม หมายถึงการกระทำ หนังสือหรือหนังสือที่แต่งขึ้นทั่วไปโดยมิได้จำกัด ว่าเป็นหนังสือพวกใดพวกหนึ่งโดยเฉพาะ ส่วนจะมีคุณค่ามากน้อย เพียงใดนั้นเป็นอีกเรื่องหนึ่งต่างหาก

๗ หม่อมหลวงบุญเหลือ เทพยสุวรรณ นักวรรณคดีศึกษาและวรรณคดีวิจารณ์ผู้มีชื่อเสียงของไทย ได้ให้ คำจำกัดความของคำว่า วรรณกรรมไว้ว่า วรรณกรรม คือ ศิลปกรรมประเภทหนึ่ง เปรียบเสมือนกับจิตรกรรมหรือ ประติมากรรม มีรูปแบบเป็นหนังสือ ซึ่งอาจเขียนหรือพิมพ์ก็ได้ อาจเป็นเอกสารวิชาการ บทความออกอากาศทาง วิทยุหรือลงพิมพ์ในนิตยสารและหนังสือพิมพ์ กุหลาบ มัลลิกะมาส (๒๕๑๗ : ๗) กล่าวว่า คำว่า "วรรณกรรม" มาจากการสร้างศัพท์ใหม่ แทนคำว่า “Literature” โดยวิธีสมาส หรือรวมคำ จากคำว่า วรรณ หรือ บรรณ ซึ่งหมายถึงใบไม้ หรือ หนังสือ รวมกับคำว่า กรรม ซึ่งหมายถึงการกระทำ ดังนั้นวรรณกรรม จึงหมายถึง การกระทำที่เกี่ยวกับหนังสือ โดยความหมายของ วรรณกรรม หมายถึง สิ่งซึ่งเขียนขึ้นทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นไปในรูปใด หรือเพื่อความมุ่งหมายใด ซึ่งอาจจะเป็นใบปลิว หนังสือพิมพ์ นวนิยาย คำอธิบาย ฉลากยา เป็นต้นก็ได้ สมพร มันตะสูตร (๒๕๒๕ : ๑๐ – ๑๑) อธิบายว่า วรรณกรรม หมายถึง งานเขียนทุกชนิด ทุกชิ้นที่ สามารถสื่อสารได้น่าจะเป็นวรรณกรรม ซึ่งหมายความว่า เมื่อผู้แต่งส่งสารไปยังผู้รับ ผู้รับสามารถสื่อความเข้าใจ จากสารที่ผู้แต่งส่งมาได้ ก็ถือว่ามีการสื่อสารกันขึ้นแล้วงานเขียนนั้นนับว่าเป็นวรรณกรรม สมพร มันตะสูตร (๒๕๒๔ : ๕) อธิบายเพิ่มเติมจากคำจำกัดความที่ได้กล่าวมาแล้วว่า วรรณกรรม หมายถึงงานเขียนที่เกิดขึ้นจากอารมณ์สะเทือนใจ และมีศิลปะในการนำเสนอทั้งในด้านความรู้ ความคิด ความ สะเทือนใจด้วย การถ่ายทอดเป็นภาษาทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง ไม่จำกัดรูปแบบและเนื้อหา วรรณกรรมนั้นมี ความดีเด่น ให้ความประทับใจ สิทธา พินิจภูวดล และคณะ (๒๕๑๕ : ๓๕) กล่าวว่า วรรณกรรม หมายถึงงานเขียนในรูปบทกวี นิพนธ์ ร้อยกรอง และข้อเขียนทั้งหมดที่ใช้ภาษาร้อยแก้ว ได้แก่ บทความ สารคดี นวนิยาย เรื้องสั้น เรียงความ บท ละคร บทภาพยนตร์ บทโทรทัศน์ ตลอดจนคอลัมน์ต่าง ๆ ในหนังสือพิมพ์ เสถียร จันท์มาธร (๒๕๑๖ : ๘) อธิบายว่าวรรณกรรม คือผลิตผลที่มนุษย์สร้างขึ้นเพื่อสะท้อนถ่าย ความจัดเจนที่ได้รับจากการ ต่อสู้ของชีวิต ทั้งในทางธรรมชาติและทางสังคม เป็นการสร้างวัฒนธรรมทางศิลปะ รับ ใช้ผลประโยชน์ของกลุ่มความคิดที่ตนสังกัดอยู่ จิตรลดา สุวัตถิกุล และมณฑนา วัฒนถนอม (๒๕๓๓ : ๒ – ๓) (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพ พรรณี : ม.ป.ป.) ใหความหมายของวรรณกรรมไว้ว่า วรรณกรรมเป็นคำที่มีความหมายกว้างและครอบคลุมถึงงาน ทุกชนิดที่ใช้ภาษาเปนสื่อในการถายทอดความหมายและความรูสึกนึกคิด ไมวางานนั้นจะไดรับการยกยองแลว หรือไมก็ตาม ประทีป เหมือนนิล (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา : ม.ป.ป.) กล่าวว่า วรรณกรรม หมายถึง การกระทำหนังสือ หรือหนังสือที่แต่งขึ้นทั่วไป โดยมิได้จำกัดว่าเป็นหนังสือพวกใดพวกหนึ่งโดยเฉพาะ ส่วนจะมีค่า มากน้อยเพียงใดก็ขึ้นอยู่กับวรรณศิลป์ หรือศิลปะในการแต่งหนังสือนั้น ๆ เป็นสำคัญ

๘ จากความหมายที่กล่าวมาข้างต้น จึงสรุปได้ว่า วรรณกรรม คือ งานเขียน หรืองานประพันธ์ทุกชนิดที่ ใช้ภาษาในการถ่ายทอดเป็นตัวหนังสือ ไม่ว่าจะมีรูปแบบเป็นทั้งร้อยแก้ว หรือร้อยกรอง ที่ผู้เขียนใช้เป็นเครื่องมือ ในการสื่อถึงผู้อ่านให้มีความเข้าใจในอารมณ์ ความรู้สึก หรือเจตนาของผู้เขียน ไปยังผู้อ่านให้มีความคล้อยตามกัน ไปกับลีลาในการใช้ภาษาของตัวผู้เขียนเอง ประเภทของวรรณกรรม ไดมีนักวิชาการแบงประเภทของวรรณกรรมไวหลายทาน ดังนี้ จิตรลดา สุวัตถิกุล และมณฑนา วัฒนถนอม (๒๕๓๓ : ๑๑ – ๑๒) (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏ รำไพพรรณี : ม.ป.ป.) ไดแบงประเภทวรรณกรรมไว ๓ แบบ ไดแก 1. แบ่งตามลักษณะการประพันธแยกได ๒ ประเภท คือ วรรณกรรมรอยกรอง และวรรณกรรมรอย แกว ๒. แบงตามลักษณะเนื้อหาสาระของวรรณกรรม แยกไดหลายประเภท เช่น ประเภทจิตวิทยา ประเภทปรัชญา ประเภทศาสนา ประเภทการเมือง ๓. แบงตามจุดมุ่งหมายของการเขียน แยกได ๒ ประเภท คือวรรณกรรมประเภทสารคดี และ วรรณกรรมประเภทบันเทิงคดี นอกจากนี้ยังมีประเภทของวรรณกรรม ปรากฏในลักษณะต่าง ๆ อีกหลากหลายประเภท สามารถ จำแนกได้ดังนี้ ๑. แบ่งตามลักษณะการประพันธ์ มี ๒ ประเภท คือ ๑.๑ วรรณกรรมร้อยแก้ว คือ ประเภทของวรรณกรรมที่ไม่มีการบังคับในเรื่องของฉันทลักษณ์ โดยหนังสือร้อยแก้วในยุคแรกเริ่มของไทยนั้นจะบันทึกเรื่องราวที่สำคัญของไทย เช่น นิทานสอนใจ พระราช พงศาวดาร หนังสือศาสนาและเอกสารต่าง ๆ ทางราชการ แล้วจึงพัฒนาเป็นร้อยแก้วที่แต่งเพื่อความบันเทิง เช่น ราชาธิราช เป็นต้น แบ่งย่อยได้เป็น ๒ ประเภท ได้แก่ ๑.๑.๑ ประเภทบันเทิงคดี เป็นหนังสือที่ให้คติสอนใจเป็นเรื่องรองโดยเน้นการสร้างความ เพลิดเพลินใจ สนุกสนานแก่ผู้อ่านเป็นสำคัญ ประกอบด้วย นวนิยาย เป็นการเลียนแบบชีวิตจริงโดยถ่ายทอดเป็นศิลปะ เป็นเรื่องเล่าที่มีขนาดยาว เรื่องสั้น จะมีลักษณะตัวละครและเหตุการณ์ที่น้อยกว่า อาจเป็นเหตุการณ์ที่เกิดเพียง ช่วงเวลาใด เวลาหนึ่งเป็นระยะเวลาสั้น ๆ แล้วนำไปสู่จุดสำคัญของเรื่อง โดยทั่วไปมักมีลักษณะคล้ายคลึงกัน กับนวนิยาย

๙ บทละครพูด ใช้การพูดของตัวละครเป็นตัวดำเนินเรื่องราวตั้งแต่ต้นจนจบ ๑.๑.๒ ประเภทสารคดี เป็นประเภทหนังสือที่จัดทำเพื่อมุ่งเน้นให้เกิดความรู้ อาจเป็นการให้ ความบันเทิงทางภูมิปัญญา ซึ่งล้วนก่อให้ประโยชน์ทั้งสิ้น ได้แก่ ความเรียง คือ การถ่ายทอดประสบการณ์หรือความรู้ เรียงร้อยเป็นถ้อยความตามลำดับ ขั้นตอน บทความ คืองานเขียนประเภทร้อยแก้วที่เขียนขึ้นจากข้อเท็จจริง เชื่อถือได้ สารคดีชีวประวัติ คือ การบันทึกเกี่ยวกับข้อมูลของบุคคล บุคลิกภาพ การดำเนินชีวิต ผลงาน เป็นต้น สารคดีท่องเที่ยว คือ การบันทึกที่เกี่ยวกับสถานที่ต่าง ๆ โดยมักพูดถึงข้อดีและจุดเด่น เพื่อ สร้างความเพลิดเพลินให้แก่ผู้อ่าน อนุทิน คือ เป็นการบันทึกประจำวันอย่างสม่ำเสมอ โดยจะแสดงให้เห็นถึงลักษณะนิสัย บุคลิกภาพ จดหมายเหตุ มักเป็นการบันทึกซึ่งมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ เกี่ยวกับราชการหรือ หน่วยงานต่าง ๆ ๑.๒ วรรณกรรมประเภทร้อยกรอง จะมีลักษณะบังคับสัมผัส วรรค จำนวนคำ เสียงหนักเบา (ครุ-ลหุ) หรือฉันทลักษณ์ โดยแต่ละประเภทนั้นจะมีการกำหนดที่ไม่เท่าเทียมกัน ๒. การแบ่งประเภทตามการแบ่งตามลักษณะเนื้อเรื่อง มี ๒ ประเภท คือ ๒.๑ วรรณกรรมบริสุทธิ์ (Pure Literature) มุ่งให้เกิดการสะเทือนอารมณ์ โดยไม่มีจุดประสงค์ อื่น ๆ แอบ แฝง แต่อาจกลายเป็นวรรณกรรมล้ำค่าในสายตาผู้อ่าน โดยที่ไม่ได้เป็นเจตจำนงที่แท้จริงของผู้เขียนแต่ ประการใด ๒.๒ วรรณกรรมประยุกต์ (Applied Literature) คือวรรณกรรมที่ผู้แต่งแต่งขึ้นโดยที่ตนมี เจตจำนงที่ชัดเจน

๑๐ ๓. การแบ่งประเภทตามลักษณะการถ่ายทอด มี ๒ ประเภท คือ ๓.๑ วรรณกรรมมุขปาฐะ หมายถึง วรรณกรรมที่ถ่ายทอดโดยการบอกต่อ พูดหรือการใช้ภาษา ของมนุษย์ ซึ่งเป็นวรรณกรรมที่อยู่คู่กับมนุษย์มาอย่างยาวนานและมีมาตั้งแต่สมัยโบราณกาล สามารถมารถพบ เห็นได้ง่ายโดยทั่วไป ๓.๒ วรรณกรรมลายลักษณ์ หมายถึง วรรณกรรมที่ถ่ายทอดโดยผ่านลายลักษณ์อักษร โดยการ เขียน หรือการจารึกลงในวัสดุต่าง ๆ เช่น กระดาษ ใบลาน ศิลาจารึก ฯลฯ วรรณกรรมประเภทนี้ได้วิวัฒนาการ เกิดขึ้นมาภายหลังวรรณกรรมประเภทมุขปาฐะ เพราะวรรณกรรมประเภทนี้สามารถรักษาเนื้อความให้คงอยู่ได้ อย่างครบถ้วน และคงทนกว่าวรรณกรรมประเภทมุขปาฐะ ๔. แบ่งประเภทของวรรณกรรมตามการบ่งเกิดหรือที่มา มี ๖ ประเภท คือ ๔.๑ วรรณกรรมอันเกิดจากการบอกเล่า หมายถึง วรรณกรรมที่เกิดจากการรวบรวมข้อมูล อาศัย จากผู้รู้หรือบุคคลที่มีความเชี่ยวชาญในแขนงนั้น ๆ โดยมีการอนุโลมให้ข้อมูลภายในถูกต้อง เช่น ตำรา เป็นต้น ๔.๒ วรรณกรรมอันเกิดจากญาณทัศน์ หมายถึง วรรณกรรมที่เกิดจาการอาศัยญาณในการหยั่งรู้ หมายรวมถึง ปัญญา ในการครุ่นคิดไตร่ตรองเพื่อให้ได้มาซึ่งคำตอบในเรื่องใดเรื่องหนึ่งที่สงสัย แล้วสามารถทราบ คำตอบได้โดยทันที ๔.๓ วรรณกรรมอันเกิดจากเหตุผล หมายถึง เป็นวรรณกรรมที่ยึดตามหลักความเป็นจริง อาศัย เหตุผล ตรรกวิทยาในการไตร่ตรองวิเคราะห์ข้อมูล ค้นหาข้อมูลอย่างเป็นระบบ ๔.๔ วรรณกรรมอันเกิดจากคัมภีร์ หมายถึง วรรณกรรมที่เกิดจากความเชื่อหรือวรรณกรรมที่ บันทึกความเชื่อของมนุษย์ วรรณกรรมประเภทนี้มักมีพื้นฐานมาจากคัมภีร์ในศาสนาหรือ ลัทธิต่าง ๆ เช่น พระไตรปิฎก คัมภีร์อัลกุรอาน คัมภีร์ไบเบิล เป็นต้น ๔.๕ วรรณกรรมอันเกิดจากการประจักษ์ หมายถึง วรรณกรรมที่ได้มาจากข้อมูลที่ผ่าน กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ มีการวิจัยพัฒนา ซึ่งเป็นวรรณกรรมที่ได้รับการยอมรับมากที่สุด ๔.๖. วรรณกรรมอันเกิดจากวรรณศิลป์ หมายถึง วรรณกรรมที่เกิดจากการประพันธ์อย่างมีศิลปะ เกิดจากจินตนาการสร้างสรรค์ หรืออาจมาจากสภาพแวดล้อมของผู้ประพันธ์ ซึ่งล้วนสามารถสร้างอิทธิพลต่อ ผู้ประพันธ์ได้ทั้งสิ้น

๑๑ ๕. แบ่งตามคุณค่าที่มุ่งให้กับผู้อ่าน มี ๓ ประเภท คือ ๕.๑ วรรณกรรมที่ให้ความรู้หรือความคิด เช่น จดหมายเหตุ สารคดี รายงาน ตำรา พระราชพิธี พงศาวดาร ๕.๒ วรรณกรรมมุ่งให้ความเพลิดเพลิน เช่น บทละคร นิทาน นิยาย เรื่องสั้น ๕.๓ วรรณกรรมที่มุ่งผสมผสานความรู้ ความคิด และความบันเทิงเข้าด้วยกัน ผลงานนี้อาจอยู่ใน วรรณคดีประเภทต่าง ๆ ได้ ดังนั้น จะเห็นได้ว่า ประเภทของวรรณกรรม สามารถแบ่งย่อยได้ดังต่อไปนี้ ๑. แบ่งตามลักษณะการประพันธ์ มี ๒ ประเภท คือ วรรณกรรมร้อยแก้ว และวรรณกรรม ร้อยกรอง ๒. การแบ่งประเภทตามการแบ่งตามลักษณะเนื้อเรื่อง มี ๒ ประเภท คือ วรรณกรรมบริสุทธิ์ และวรรณกรรมประยุกต์ ๓. การแบ่งประเภทตามลักษณะการถ่ายทอด มี ๒ ประเภท คือ วรรณกรรมมุขปาฐะ และ วรรณกรรมลายลักษณ์ ๔. แบ่งประเภทของวรรณกรรมตามการบ่งเกิดหรือที่มา มี ๖ ประเภท คือ วรรณกรรมอัน เกิดจากการบอกเล่า วรรณกรรมอันเกิดจากญาณทัศน์ วรรณกรรมอันเกิดจากเหตุผล วรรณกรรมอันเกิดจากคัมภีร์ วรรณกรรมอันเกิดจากการประจักษ์ และวรรณกรรมอันเกิดจากวรรณศิลป์ ๕. แบ่งตามคุณค่าที่มุ่งให้กับผู้อ่าน มี ๓ ประเภท คือ วรรณกรรมที่ให้ความรู้หรือความคิด วรรณกรรมมุ่งให้ความเพลิดเพลิน และวรรณกรรมที่มุ่งผสมผสานความรู้ ความคิด และความบันเทิงเข้าด้วยกัน ๒.๒.๒ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับกำรวิเครำะห์ตัวละคร ควำมหมำยของตัวละคร มีนักวิชาการได้ให้ความหมายของตัวละครไว้ดังนี้ ตัวละคร หมายถึง ผู้มีบทบาทในวรรณกรรมประเภทละคร นวนิยาย เรื่องสั้น และเรื่องแต่งประเภท ต่าง ๆ (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒). สุพรรณี วราทร (๒๕๑๙) (อ้างจาก หนังสือประวัติการประพันธ์นวนิยายไทย : ๒๕๑๙) ตัวละคร หมายถึง ผู้ประกอบพฤติกรรมตามเหตุการณ์ในเรื่อง หรือเป็นผู้ที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นตามโครง

๑๒ เรื่องที่ผู้ประพันธ์กำหนดขึ้น ตัวละครที่ดีต้องมีชีวิต กล่าวคือ แสดงบทบาทพูดคิดทางกิริยา และมีปฏิกิริยา เช่นเดียวกับบุคคลจริง ๆ ส่วนลักษณะและอุปนิสัยของตัวละครนั้นผู้ประพันธ์ อาจนำมาจากบุคคลจริง ๆ หรือจาก จินตนาการ แต่ต้องพัฒนาให้ผู้อ่านมองเห็นรูปร่างลักษณะ และเข้าใจอุปนิสัยของตัวละครที่สร้างขึ้นอย่างชัดเจน และสมจริง ยุรฉัตร บุญสนิท (2538 : 36) (อ้างจาก มหาวิทยาลัยศิลปากร : ๒๕๖๐) กล่าวว่า ตัวละคร คือ บุคคลสมมุติผู้ทำหน้าที่ให้เรื่องดำเนินต่อไป หรือเป็นผู้ก่อให้เกิดเหตุการณ์ต่าง ๆ ในเนื้อเรื่อง ในวรรณกรรมหลาย ๆ เรื่อง ผู้อ่านจะจดจำบุคลิก ลักษณะนิสัยและบทบาทของตัวละครเด่น ๆ ใน เรื่องนั้นได้เป็นอย่างดีหรือบางครั้ง อาจจดจำลักษณะเด่นของตัวละครได้ดีกว่าองค์ประกอบอื่น ๆ ของเรื่อง ตัวละคร คือผู้ที่มีบทบาทในเรื่อง จะต้องเหมือนมนุษย์หรือเทียบเท่า มีชีวิตจิตใจ แสดงอารมณ์ บทบาท คำพูด และมีปฏิกิริยาเช่นคนจริง ๆ พฤติกรรมที่ตัวละครแสดงออกต้องน่าเชื่อถือ (อ้างจากหนังสือหลัก ภาษาและการใช้ภาษา : ๒๕๕๑ หน้า ๒๙). ดังนั้น จึงสรุปความหมายของคำว่า ตัวละคร ได้ว่า ตัวละคร คือ ผู้ที่มีบทบาทในการดำเนินเรื่อง หรือ ดำเนินเหตุการณ์ต่าง ๆ ตามเนื้อเรื่องที่ผู้เขียนได้กำหนดเอาไว้ เพื่อให้เรื่องราวดำเนินต่อไปอย่างราบรื่น ซึ่งตัว ละครในเรื่องต่างก็มีความสำคัญในการสะท้อนให้เห็นถึงแก่นเรื่องได้ว่าต้องการสื่ออะไรไปยังผู้อ่าน มีบทบาทในการ แสดงออกให้เหมือนกับมนุษย์ได้อย่างสมจริง ประเภทของตัวละคร ในชีวิตจริงมนุษย์ต่างมีความสำคัญเท่าเทียมกัน ต่างบทบาทและศักดิ์ศรีไม่ต่างกัน จนกว่าเมื่อต้องมา แสดงบทบาทร่วมกัน จึงจะเห็นความแตกต่างของบทบาท ความเหลื่อมล้ำของศักดิ์ศรีเช่นเดียวกับตัวละครในนว นิยาย ที่จะมีบทบาทและความสำคัญไม่ทัดเทียมกัน ตัวละครบางตัวมีความสำคัญมาก บางตัวมีความสำคัญน้อย บางตัวนี้มีบุคลิกลักษณะนิสัยเปลี่ยนแปลงไปตามเหตุการณ์ในเรื่อง ในขณะที่ตัวละครบางตัวมีบุคลิกและพฤติกรรม คงที่ ดังที่มีคำเรียกตัวละครในการแสดงต่าง ๆ ว่าพระเอก นางเอก พระรอง นางรอง ตัวโกง ตัวอิจฉา เป็นต้น ซึ่ง จะทำให้เห็นภาพของบทบาท บุคลิกและลักษณะนิสัยของตัวละครได้ชัดเจน ๑. แบ่งตามบทบาทของตัวละคร เนื่องจากตัวละครมีความสำคัญไม่เท่ากัน จึงต้องมีการแบ่งหน้าที่ของตัวละคร ซึ่งสามารถแบ่ง ออกเป็น ๒ ประเภท คือ ๑.๑ ตัวละครสำคัญ หรือตัวละครเอก หมายถึง ตัวละครที่เป็นผู้ดำเนินเรื่อง เป็นศูนย์กลางของ เรื่อง ถ้าไม่มีตัวละครตัวนี้เหตุการณ์ต่าง ๆ ในเรื่องจะไม่เกิดขึ้น ตัวละครสำคัญจึงมีลักษณะเป็น “ตัวละคร

๑๓ ศูนย์กลาง” อยู่ด้วย ตัวละครสำคัญจะเป็นผู้นำการแสดงพฤติกรรมในเรื่อง จะมีบทบาทที่มีความโดดเด่นกว่าตัว ละครอื่น ๆ ในเรื่องนั้น ๑.๒ ตัวละครรอง หรือตัวละครประกอบ หมายถึง ตัวละครที่มีบทบาทรองลงมาจากตัวละคร สำคัญ หรือตัวละครเอก อาจมีฐานะเป็นได้ทั้งพระเอก หรือนางเอก บทญาติพี่น้องเพื่อนฝูงของพระเอกนางเอก หรือมีบทบาทที่คอยกลั่นแกล้งนางเอก เป็นต้น ๒. แบ่งตามลักษณะนิสัยของตัวละคร การแบ่งประเภทของตัวละครตามบุคลิกและลักษณะนิสัยของตัวละคร จะยึดเอาพฤติกรรมที่ เปลี่ยนแปลงไปตามสภาวะแวดล้อมหรือเหตุการณ์ในเรื่องหรือไม่ กล่าวคือ ถ้าตัวละครที่ไม่เปลี่ยนแปลงพฤติกรรม หรือบุคลิกลักษณะนิสัยเรียกว่า “ตัวละครแบบคงที่” หรือ “ตัวละครมิติเดียว” แต่ถ้าตัวละครที่เปลี่ยนแปลง พฤติกรรมหรือบุคลิกลักษณะนิสัยเปลี่ยนไปตามในเรื่องเรียกว่า “ตัวละครแบบเคลื่อนไหว” หรือ “ตัวละครหลาย มิติ” ๒.๑ ตัวละครคงที่ หรือตัวละครมิติเดียว มีบุคลิกลักษณะไม่ซับซ้อน เพราะมีบุคลิกด้านเดียวหรือ ลักษณะเดียว หรืออย่างน้อยที่สุดจะมีลักษณะเด่นชัดเพียงสองสามอย่าง ผู้อ่านจะเห็นบุคลิกลักษณะหรือนิสัยใจ คอเพียงด้านเดียวของตัวละครนั้น ๆ มีลักษณะเป็นแบบตัวละครที่คุ้นเคยทั่วไป เช่น ตัวอิจฉาที่ไม่เคยมีจริยธรรมใน หัวใจ นางเอกที่แสนสวยและแสนสงสาร เป็นต้น ๒.๒ ตัวละครแบบเคลื่อนไหว หรือตัวละครหลายมิติ หมายถึง ตัวละครที่มีการเปลี่ยนแปลง พฤติกรรม มีบุคลิกหลายด้าน มีความซับซ้อนกว่าตัวละครแบบแรก เป็นตัวละครที่เคลื่อนไหวไปตามเหตุการณ์ สภาวะแวดล้อม เหตุผลต่าง ๆ ในเรื่องจะชักนำหรือบันดาลใจให้เป็นไป ตัวละครแบบนี้มีความสมจริงกว่าตัวละคร แบบคงที่ เพราะในชีวิตจริงของมนุษย์มีได้มีลักษณะนิสัยเพียงด้านเดียวหรือบุคลิกเดียว แต่บุคลิกและลักษณะของ มนุษย์อาจผันแปลหรือเปลี่ยนแปลงไปตามเหตุการณ์ (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา : ม.ป.ป.). กลวิธีบรรยำยบุคลิกลักษณะนิสัยของตัวละคร ตัวละครทุกประเภทจะปรากฏบทบาทในนวนิยาย ด้วยกลวิธีของนักเขียนที่แตกต่างกันออกไป ขึ้นอยู่ กับศิลปะหรือท่วงทำนองการเขียน ตลอดจนความเหมาะสมในการแนะให้ผู้อ่านรู้จักตัวละคร กลวิธีบรรยาย บุคลิกลักษณะนิสัยของตัวละครในนวนิยายอาจจำแนกได้ดังนี้ ๑. ผู้เขียนบรรยายตัวละครนั้น ๆ โดยตรง และอาจแสดงเห็นเพิ่มเติม เป็นวิธีง่าย ๆ ตรงไปตรงมา แต่ วิธีการเขียนแบบนี้ ผู้อ่านไม่มีโอกาสร่วมพิจารณาและไม่มีปฏิกิริยาต่อตัวละครโดยตรง

๑๔ ๒. ผู้เขียนบรรยายตัวละครสำคัญด้วยการแสดงทรรศนะของผู้เขียน และทรรศนะของตัวละครอื่น ๆ ที่มีต่อตัวละครสำคัญ วิธีนี้ผู้เขียนได้สอดแทรกความคิดเห็นของตัวละครอื่น ๆ ประกอบด้วย ๓. ผู้เขียนบรรยายตัวละครสำคัญ ด้วยการให้ตัวละครสำคัญนั้นแสดงทรรศนะหรือปฏิกิริยาต่อตัว ละครอื่น ผู้อ่านจะได้รู้จักทั้งตัวละครสำคัญและตัวละครอื่น ๆ ไปในขณะเดียวกัน ๔. ผู้เขียนบรรยายตัวละครด้วยการให้ตัวละครสนทนากันเพื่อแสดงให้เห็นบุคลิกลักษณะนิสัยของตัว ละครนั้น ๆ ผู้อ่านจะได้มีโอกาสพิจารณาบุคลิกลักษณะนิสัยของตัวละคร เป็นวิธีหนึ่งที่จะช่วยผู้เขียนในการ บรรยายตัวละครให้หลากหลายขึ้น โดยเฉพาะในด้านภูมิหลังและความเป็นมาของตัวละครได้ชัดเจน (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา : ม.ป.ป.). แนวกำรสร้ำงตัวละคร ในการเขียนนวนิยาย องค์ประกอบสำคัญประการหนึ่ง คือตัวละครที่ทำให้ที่ทำให้เกิดเนื้อเรื่องและ โครงเรื่อง นักเขียนจึงต้องพยายามสร้างตัวละครให้เหมาะสมกับเรื่องที่เขียน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับเนื้อหาของเรื่องนั้น ๆ โดยจะยกตัวอย่างในประเด็นที่สอดคล้องกับเนื้อหาของงานวิจัยชิ้นนี้ เป็นการสร้างความสมจริงให้กับตัวละคร การสร้างตัวละครของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน นวนิยายเรื่องนี้เป็น เรื่องเอกอีกเรื่องหนึ่ง ที่มีตัวละครสำคัญที่ใช้ในการดำเนินเรื่อง คือ “แม่พลอย” เพราะเรื่องนี้เป็นเรื่องของชาววัง ทั้งหมด ถ้าจะใช้ตัวละครชายเดินเรื่องจะไม่เหมาะสม และไม่ได้เนื้อหาเท่าที่ควร โดยมิได้คำนึงว่าจะให้แม่พลอยมี่ สิทธิสตรีเท่าเทียมผู้ชายแต่อย่างใด ตรงข้ามกับผู้เขียนกลับสร้างในแม่พลอยเป็นคนเชย ๆ คนซื่อ ๆ อยู่ในกรอบ ใจ ดี รักพ่อรักแม่ รักเจ้านาย ว่านอนสอนง่าย ถูกจับคลุมถุงชนก็รักสามีไป แม่พลอยมีฐานะเป็นผู้ดูชีวิตในวัง แต่ยัง ไม่ใช่ชาววังแท้ คนที่เป็นชาววังแท้คือ “แม่ช้อย” เพราะแม่ช้อยมีบุคลิกลักษณะของชาววังมากกว่า คือ มีอารมณ์ ขัน ฉลาด ปฏิภาณไหวพริบดี พูดเก่ง และเป็นคนมีฝีมือหลายอย่าง แม่ช้อยอยู่ในวังตลอด แต่แม่พลอยเมื่อแต่งงาน แล้ว ก็ออกจากวังไปอยู่กับคุณเปรม มีลูกโตขึ้นก็เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เป็นกบฏ ผู้เขียนสรุปว่า เหตุที่ผู้อ่านนิยมชมชื่นแม่พลอย เห็นแม่พลอยเป็นคนประเสริฐเลิศเลอ ก็เพราะคนไทยก็มีลักษณะเช่นนั้น ส่วน ใหญ่เป็นคนระดับแม่พลอย จึงทำให้เรื่อง “สี่แผ่นดิน” โด่งดัง (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา : ม.ป.ป.). จากที่ได้กล่าวมาข้างต้น จะเห็นได้ว่า ตัวละครนั้นมีความสำคัญกับการดำเนินเหตุการณ์ให้เป็นไปตาม เนื้อเรื่อง หรือโครงเรื่อง ในการจำแนกประเภทของตัวละครสามารถแบ่งออกเป็น ๒ ประเภทใหญ่ ๆ คือ แบ่งตาม บทบาทของตัวละคร ได้แก่ ตัวละครสำคัญ หรือตัวละครเอก กับตัวละครรอง หรือตัวละครประกอบ และแบ่งตาม ลักษณะนิสัยของตัวละคร ได้แก่ ตัวละครคงที่ หรือตัวละครมิติเดียว กับตัวละครแบบเคลื่อนไหว หรือตัวละคร หลายมิติ ซึ่งตัวละครเหล่านี้ มีลักษณะที่แตกต่างกันไปตามบทบาทหน้าที่ของตัวละคร ในส่วนของการบรรยาย บุคลิกลักษณะนิสัยของตัวละคร สามารถแบ่งเป็น ๔ ประเภท ได้แก่ ผู้เขียนบรรยายตัวละครนั้น ๆ โดยตรง และ อาจแสดงเห็นเพิ่มเติม ผู้เขียนบรรยายตัวละครสำคัญด้วยการแสดงทรรศนะของผู้เขียน และทรรศนะของตัวละคร

๑๕ อื่น ๆ ที่มีต่อตัวละครสำคัญ ผู้เขียนบรรยายตัวละครสำคัญ ด้วยการให้ตัวละครสำคัญนั้นแสดงทรรศนะหรือ ปฏิกิริยาต่อตัวละครอื่น และผู้เขียนบรรยายตัวละครด้วยการให้ตัวละครสนทนากันเพื่อแสดงให้เห็นบุคลิกลักษณะ นิสัยของตัวละครนั้น ๆ อีกทั้งในเรื่องแนวการสร้างตัวละคร ผู้เขียนล้วนมีแนวการสร้างแนวคิดของตัวละครที่ให้มี ความสมจริงในการดำเนินเรื่องของตัวละครให้มากที่สุด ๒.๒.๓ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับกลวิธีกำรด ำเนินเรื่อง กลวิธีในการดำเนินเรื่อง ในองค์ประกอบนี้จะมีส่วนช่วยให้เนื้อหามีสีสัน ชวนติดตามตั้งแต่ต้นจนจบ ซึ่งนวนิยายมีโครงเรื่องเดียวกันแต่มีผู้เขียนต่างกัน ย่อมทำให้ผู้อ่านมองเห็นลีลาในการเขียนงาน โดยมีกลวิธีการ ดำเนินเรื่องดังต่อไปนี้ กลวิธีกำรด ำเนินเรื่อง ๑. การเปิดเรื่อง เป็นการเริ่มต้นเรื่อง ผู้เขียนสามารถสร้างความน่าสนใจให้กับเนื้อเรื่องได้หลายวิธี เช่น การเปิด เรื่องจากการกระทำของตัวละคร เปิดเรื่องจากบทสนทนา เปิดเรื่องโดยการพรรณนาฉาก และบรรยากาศของ เหตุการณ์ สถานที่ เปิดเรื่องโดยบรรยายรูปร่าง ลักษณะของตัวละคร เป็นต้น ๒. การลำดับเรื่อง ผู้เขียนอาจลำดับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นตั้งแต่ต้นจนจบ ได้ดังนี้ ๒.๑ ลำดับเรื่องตามลำดับปฏิทิน คือ เล่าเรื่องตั้งแต่เกิดจนโต แก่และตายในที่สุด ๒.๒ ลำดับเรื่องแบบย้อนกลับ เช่น ปัจจุบันตัวละครอยู่ในวัยชรา แต่หวนระลึกเล่าย้อนเรื่องราว ของตนแต่หนหลัง ๒.๓ ลำดับเรื่องแบบย้อนกลับไปกลับมา ระหว่างเหตุการณ์ปัจจุบันกับเหตุการณ์ในอดีต ๓. การปิดเรื่อง เมื่อเรื่องดำเนินมาจนถึงจุดสุดท้าย จะคลี่คลายเข้าสู่การปิดเรื่อง และจะทำให้เรื่องจบใน เหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่ง ซึ่งการปิดเรื่องมี ๔ วิธี ดังนี้ ๓.๑ การปิดเรื่องแบบหักมุม หรือพลิกความคาดหมาย วิธีนี้เป็นการปิดเรื่องโดยเหนือความ คาดหมายของผู้อ่าน ทั้ง ๆ เรื่องดำเนินไปในทางที่จะเป็น แต่กลับเป็นไปไม่ได้ จนทำให้ผู้อ่านเกิดความสงสัยในการ จบของเรื่องนั้น ๆ

๑๖ ๓.๒ การปิดเรื่องแบบโศกนาฏกรรม วิธีนี้เป็นการปิดเรื่องด้วยความโศกเศร้าเสียใจ ซึ่งบางครั้งตัว ละครเองจะประสบกับความผิดหวัง ความสูญเสีย หรือความล้มเหลวในชีวิต การปิดเรื่องในลักษณะนี้ทำให้ผู้อ่านมี อารมณ์ ความรู้สึกเห็นอกเห็นใจของตัวละครภายในเรื่อง ๓.๓ การปิดเรื่องแบบสุขนาฏกรรม วิธีนี้เป็นการปิดเรื่องโดยที่ตัวละครมีความสุข เหตุการณ์ทุก อย่างจบลงได้ด้วยดี ๓.๔ การปิดเรื่องชวนให้คิด วิธีนี้เป็นการกล่าวปิดเรื่องโดยไม่สมบูรณ์ โดยผู้เขียนต้องการให้ผู้อ่าน มีความคิดเห็น ว่าเรื่องตอนท้ายจะเกิดอะไรขึ้น เพื่อให้ผู้อ่านได้กลับไปคิดต่อไป กลวิธีการดำเนินเรื่องที่กล่าวมาข้างต้น เป็นเครื่องมือสำคัญของผู้เขียน ทั้งนี้ผู้เขียนต้องกำหนด เองว่าต้องมีกลวิธีการดำเนินเรื่องอย่างไร เพื่อให้ผู้อ่านมีความประทับใจในเรื่องราวที่ผู้เขียนต้องการสื่อให้ผู้อ่าน ได้รับรู้ หรือมีความรู้สึกร่วมด้วยเช่นกัน ๒.๒.๔ แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องวรรณกรรมสะท้อนสังคม ควำมรู้เกี่ยวกับวรรณกรรมกับสังคม มีนักวิชาการ นักเขียนหนังสือ ได้กล่าวถึงวรรณกรรมกับสังคมไว้ดังนี้ เจตนา นาควัชระ (2521 : 13 - 17) (อ้างจากเว็บไซต์มูลนิธิเสริมสร้างวัฒนธรรมการอ่าน : ๒๕๕๕) ได้เสนอว่า วรรณกรรมเป็นสิ่งผูกพันกับสังคม และเป็นสมบัติร่วมของทุกยุคทุกสมัยทุกถิ่น การศึกษา วรรณกรรมจึงต้องควบคู่กับสังคม ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดของวรรณกรรม ผู้ประพันธ์ได้แสดงความคิด ปรัชญา ตลอดจนความจริงในสังคมด้วยความสนใจและความรับผิดชอบ วรรณกรรมจึงมีอิทธิพลต่อสังคม รวมทั้งพลังใน สังคมมนุษย์ด้วย เสนีย์ เสาวพงศ์ (อ้างจาก รุ่งวิทย์ สุวรรณอภิชน ม.ป.ป. : 15 - 16) ได้เสนอข้อคิดเกี่ยวกับ วรรณกรรมกับสังคมว่า เบื้องหลังปากกาที่สร้างงานเขียนหรือวรรณกรรม ก็คือผู้เขียนหรือนักประพันธ์ และ เบื้องหลังนักประพันธ์ก็คือสังคม ก็คือ ความเป็นจริงของวรรณกรรมทุกเล่มที่มีทัศนะของผู้เขียนสอดแทรกในงาน ของเขา พร้อม ๆ กับการถ่ายทอดประสบการณ์ของชีวิตของสังคมในงานเขียนของเขาแต่ละชิ้น ภาพของสังคม ปรากฏในวรรณกรรมชิ้นนั้น ๆ จะโดยตั้งใจหรือไม่ตั้งใจก็ตาม เป็นการมองภาพชีวิตในแต่ละบรรทัดของวรรณกรรม เล่มนั้น ๆ สิทธา พินิจภูวดล และนิตยา กาญจนะวรรณ (2520 : 48 -49) (อ้างจากเว็บไซต์มูลนิธิเสริมสร้าง วัฒนธรรมการอ่าน : ๒๕๕๕) กล่าวไว้ว่า วรรณกรรมเป็นผลงานของมนุษย์ ดังนั้นจึงเป็นที่เก็บรวบรวมความคิด ความเป็นอยู่ และลักษณะสภาพต่าง ๆ ของมนุษย์ที่เป็นส่วนหนึ่งของสังคมไว้ด้วยกัน วรรณกรรมจึงกลายเป็น

๑๗ หนังสือที่สามารถสะท้อนสภาพสังคมได้ สังคมของผู้แต่งหนังสือมีธรรมชาติเช่นไรวรรณกรรมก็มีธรรมชาติเช่นนั้น สังคมนั้นเปลี่ยนแปลงและวิวัฒนาการไปตามเหตุการณ์อย่างไร วรรณกรรมก็กล่าวถึงเหตุการณ์อย่างนั้น ตรีศิลป์ บุญขจร (2523 : 6 - 10) (อ้างจากเว็บไซต์มูลนิธิเสริมสร้างวัฒนธรรมการอ่าน : ๒๕๕๕) กล่าวว่า วรรณกรรมย่อมสัมพันธ์กับสังคม วรรณกรรม สะท้อนประสบการณ์ชีวิตในยุคสมัยไม่ว่าจะจงใจสะท้อน สังคมหรือไม่ก็ตาม นักวิจารณ์บางคนจึงกล่าวว่า วรรณกรรมเป็นคันฉ่องแห่งยุคสมัย เนื่องจากเป็นภาพถ่ายชีวิต ของยุคสมัย ความสัมพันธ์ระหว่างวรรณกรรมกับสังคมมี 3 ลักษณะดังนี้ 1. วรรณกรรมเป็นภาพสะท้อนของสังคม ซึ่งการสะท้อนสังคมของวรรณกรรมมิใช่เป็นการสะท้อน อย่างบันทึกเหตุการณ์ทำนองเอกสารประวัติศาสตร์ แต่เป็นภาพสะท้อนประสบการณ์ของผู้เขียนและเหตุการณ์ หนึ่งของสังคม วรรณกรรมจึงมีความเป็นจริงทางสังคมสอดแทรกอยู่ นักเขียนบางคนมีความรับผิดชอบต่อสังคม เป็นอย่างมาก เขาจะสะท้อนความปรารถนาที่จะปรับปรุงหรือเปลี่ยนแปลงสังคมให้ดีขึ้น วรรณกรรมของเขาฉาย ให้เห็นสิ่งที่เรียกว่าอุดมการณ์ ซึ่งอาจจะเป็นอุดมการณ์ทางสังคมหรืออุดมการณ์ทางการเมืองก็ได้ 2. สังคมมีอิทธิพลต่อวรรณกรรมหรือต่อนักเขียน ซึ่งนักเขียนอยู่ในสังคมย่อมได้รับอิทธิพลจากสังคม ทั้งด้านวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียมประเพณี ศาสนา ปรัชญา และการเมือง ปัจจัยเหล่านี้ย่อมเป็นสิ่งกำหนดโลก ทัศน์และชีวทัศน์ของเขา การพิจารณาอิทธิพลของสังคมต่อนักเขียน ควรให้ความสนใจว่านักเขียนได้รับอิทธิพล จากสังคมมาอย่างไร และเขามีท่าทีสนองตอบต่ออิทธิพลเหล่านั้นอย่างไร 3. วรรณกรรมหรือนักเขียนมีอิทธิพลต่อสังคม นักเขียนที่ยิ่งใหญ่นอกจากมีความสามารถในการ สร้างสรรค์วรรณกรรมให้มีชีวิต โน้มน้าวจิตใจผู้อ่านแล้ว ยังเป็นผู้มีทัศนะกว้างไกลกว่าคนธรรมดา สามารถเข้าใจ โลกและมองสภาพความเป็นจริงได้ลึกกว่าคนทั่วไปมองเห็น ด้วยทัศนะที่กว้างไกลและลุ่มลึก ภาพที่เขาให้จึงเป็น จริงยิ่งกว่าความเป็นจริง ด้วยเหตุนี้วรรณกรรมที่ยิ่งใหญ่จึงเป็นอมตะ เพราะไม่เพียงแต่จะเสนอภาพปัจจุบันอย่าง ถึงแก่นของความเป็นจริงเท่านั้น แต่ยังคาดคะเนความเป็นไปในอนาคตได้อีกด้วย ดังนั้น จึงสรุปได้ว่า สังคมเป็นส่วนหนึ่งของวรรณกรรมที่มีการสร้างสรรค์ให้งานวรรณกรรมมีความ โดดเด่น สื่อความหมายถึงสภาพเหตุการณ์ความเป็นไปในสังคม รวมทั้งเป็นสิ่งที่ก่อให้เกิดงานเขียนที่มีการ สอดแทรกแนวคิดที่สะท้อนสังคม เพื่อให้ผู้อ่านมีองค์ความรู้ในเชิงเปรียบเทียบ ทั้งยังเป็นสิ่งที่ถ่ายทอดให้เห็น เรื่องราวของวรรณกรรมกับสังคมว่ามีความสอดคล้องกัน ควำมรู้เกี่ยวกับภำพสะท้อนสังคม วรรณกรรมเป็นผลงานสร้างสรรค์จากความคิด ความรู้สึกของมนุษย์ที่มองผ่านประสบการณ์ของ ตนเองในบริบทของสังคมแต่ละยุคสมัย วรรณกรรมจึงไม่เพียงแต่ทำให้ผู้อ่านเพลิดเพลินไปกับเนื้อเรื่อง และศิลปะ การใช้ภาษาในการเขียนเท่านั้น วรรณกรรมยังเป็นภาพสะท้อนของสังคม มีนักวิชาการหลายท่านได้แสดงความ คิดเห็นเกี่ยวกับวรรณกรรมสะท้อนภาพสังคม ไว้ดังนี้

๑๘ อิงอร สุพันธุ์วณิช (2547 : คำนำ) (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ : ๒๕๖๐) กล่าวว่า วรรณกรรมกับสังคมมีความเกี่ยวของกันในหลายลักษณะคือ วรรณกรรมจะสะท้อนสังคมให้เรารับรู้เกิดสิ่งใด ๆ ขึ้น ในสังคมขณะนั้น ในขณะที่สังคมอาจมีอิทธิพลต่อวรรณกรรมได้และวรรณกรรมก็อาจส่งอิทธิพลต่อสังคมได้เช่นกัน แต่ส่วนใหญ่แล้ววรรณกรรมจะเป็นเครื่องสะท้อนสังคมได้ในที่ผู้เขียนเลือกตัวอย่างจากนวนิยาย เพราะมีขนาดยาว พอที่จะสะท้อนเรื่องราวได้เป็นอย่างมาก ตรีศิลป์ บุญขจร (2547 : 5 - 6) (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ : ๒๕๖๐) กล่าวว่า วรรณกรรมเป็นภาพสะท้อนของทั้งในด้านรูปธรรม และนามธรรม ด้านรูปธรรม หมายถึง เหตุการณ์ทั่วไปที่เกิดขึ้น ในสังคม ส่วนด้านนามธรรม หมายถึงค่านิยมในชีวิตจิตใจของคนในสังคม ตลอดจนความรู้สึกนึกคิดของผู้เขียน ดังนั้นวรรณกรรมจึงเป็นการตอบสนองทั้งทางด้านการกระทำและความคิดของมนุษย์ที่มีต่อสังคม ไพโรจน์ บุญประกอบ (2526 : 56) (อ้างจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ : ๒๕๖๐) กล่าวว่า วรรณกรรมเป็นกระจกสะท้อนความเป็นไปของสังคมเป็นคันฉ่องแห่งยุคสมัย การศึกษาสภาพสังคมในยุคใดสมัยใด ก็ตาม จำเป็นต้องศึกษาวรรณกรรมในยุคนั้นด้วย จึงจะได้ข้อสรุปที่ออกมาอย่างชัดเจน ทั้งนี้ จึงสรุปได้ว่า วรรณกรรมที่ผู้เขียนต่างให้ความสำคัญล้วนเป็นกระจกสะท้อนสภาพแวดล้อมใน สังคม เพื่อให้ผู้อ่านได้เรียนรู้เรื่องราวผ่านชีวิตตัวละครที่เกิดขึ้นตามสังคมในยุคสมัยใดสมัยหนึ่ง ฉะนั้นเมื่อสังคมใน เหตุการณ์ปัจจุบันเป็นอย่างไร เรื่องราวของวรรณกรรมที่จะสะท้อนก็จะเป็นเหตุการณ์เช่นนั้นด้วยเช่นกัน อย่างไรก็ตาม ภาพสะท้อนที่เกิดขึ้นในนวนิยายเรื่อง “สี่แผ่นดิน” นี้ต่างสะท้อนภาพสังคมออกมาใน หลากหลายด้าน โดยจะอธิบายถึงลักษณะภาพสะท้อนในด้านต่าง ๆ พร้อมกับยกตัวอย่างแนวคิดที่มีต่อนวนิยาย เรื่อง“สี่แผ่นดิน” ในบางประเด็นได้ดังต่อไปนี้ ภำพสะท้อนทำงสังคม มีนักวิชาการกล่าวถึงภาพสะท้อนทางสังคมไว้ดังนี้ เสถียร โกเศส ให้ความหมายไว้ว่า “มนุษย์ที่รวมกันอยู่เป็นหมู่คณะ ที่มีทั้งหญิงและชาย ตั้งภูมิลำเนา เป็นหลักแหล่ง ณ ที่ใดที่หนึ่งเป็นประจำเป็นเวลานานพอสมควร พอเรียนรู้และปรับปรุงตนเองแต่ละคนได้และ ประกอบการงานเข้ากันได้ดี มีความสนใจร่วมกันในสิ่งอันเป็นมูลฐานแห่งชีวิต มีการครองชีพ ความปลอดภัยทาง ร่างกายก็เป็นส่วนหนึ่งของส่วนรวม มนุษย์ที่ร่วมกันเป็นคณะตามเงื่อนไขที่กล่าวมานี้ เรียกว่า “สังคม” ดร. ประสาท หลักศิลา ให้ความหมายว่า “สังคม คือ การที่มนุษย์พวกหนึ่ง ๆ ที่มีอะไรส่วนใหญ่ เหมือนหรือคล้ายคลึงกัน เช่น ทัศนคติ คุณธรรม ธรรมเนียมประเพณี ได้มาอยู่รวมกันด้วยความรู้สึกเป็นพวก เดียวกัน มีความสัมพันธ์กันและมาอยู่ในเขต เดียวกันอย่างถาวร”

๑๙ แง่คิดจำกสี่แผ่นดิน ของสุชำติ สวัสดิ์ ศรี ความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยที่มีผลต่อจิตใจของคนในสังคม ปรากฏได้แจ้งชัดพอสมควรเมื่อเราอ่าน “สี่แผ่นดิน” ของคึกฤทธิ์ ปราโมช นวนิยายเรื่องนี้มีตัวละครมากมายหลายตัว แต่ตัวละครไม่ทำให้มีเนื้อเรื่อง ผู้ประพันธ์ได้เอาเหตุการณ์ของบ้านเมือง ๔ สมัยมาเป็นเนื้อเรื่องและฉากแทน บุคคลในเรื่อง “สี่แผ่นดิน” คือ ตัวแทนของชนชั้นกลางในราชสำนัก ที่กำลังพบกับความเปลี่ยนแปลงของบ้านเมือง พลอย หญิงซึ่งเป็นตัวเอกของ เรื่องนี้ เป็นหญิงในตระกูลขุนนางเก่าสมัยรัชกาลที่ ๕ มีชีวิตอยู่แต่ในรั้วในวัง มองเห็นเหตุการณ์ต่าง ๆ ด้วยค่านิยม ของผู้ใกล้ชิดกับราชสำนัก เมื่อสิ้นรัชการที่ ๕ ขึ้นรัชกาลที่ ๖ พลอยได้ออกมาอยู่นอกวัง โดยได้สามี แต่สามีก็ยังคง เป็นข้าราชการในราชสำนัก ครั้นถึงรัชกาลที่ ๗ เกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครองค่านิยมแบบเก่าของพลอยก็ต้อง ถูกกระทบกระเทือนหนักยิ่งขึ้น เพราะความขัดแย้งทางการเมืองของลูกชายสามคน เมื่อเหตุการณ์ทำท่าจะดีขึ้น ยุคสมัยก็เปลี่ยนไปอีก เพราะมีเหตุสั่นสะเทือนเกิดขึ้นแก่ชีวิตของพลอยอีก นั่นคือ กรณีสวรรคตของรัชกาลที่ ๘ อันเป็นเหตุสุดที่จะทนทานสำหรับพลอยยิ่งนัก ในวันที่รัชกาลที่ ๘ สวรรคต พลอยก็ถึงแก่ชีวิตพร้อมไปด้วย (อ้าง จากหนังสือพิเคราะห์คึกฤทธิ์ พินิจสี่แผ่นดิน ๒๕๓๕ : ๗๘). อ่ำน คิด วิจำรณ์สี่แผ่นดิน ของรัญจวน อินทรก ำแหง เรื่อง “สี่แผ่นดิน” ของคึกฤทธิ์ ปราโมช เป็นเรื่องที่ชวนให้น่าคิดไปได้หลายแง่หลายประการ ให้ทั้ง ความเพลิดเพลินและความคิด ผู้อ่าน สี่แผ่นดิน ส่วนใหญ่ยอบรับว่า หนังสือเรื่องนี้ให้ความรื่นรมย์ใจในการอ่านเป็นอันมาก รื่นรมย์ ใจด้วยความปีติในความจงรักภักดีของราษฎรต่อองค์ประมุขของแผ่นดิน จงรักภักดีด้วยแรงกตัญญูรู้คุณอันเป็น สมบัติที่สำคัญของความเป็นคน ผู้เขียนได้ให้แง่คิดในเหตุแห่งปัญหาทั้งในด้านการปกครอง การเมือง แศรษฐกิจ และวัฒนธรรม สรุปแล้วผู้อ่านพอมองเห็นเจตนาของผู้เขียนว่า ปรารถนาจะใช้เหตุการณ์บ้านเมืองในสี่รัชกาลเป็น แก่นของเรื่องและเค้าโครงเรื่อง เพื่อสะท้อนภาพเหตุการณ์ในอดีตให้ผู้อ่านได้เข้าใจในเหตุและผล แต่จุดที่ผู้เขียน เรื่อง สี่แผ่นดิน ต้องการจะแสดงต่อผู้อ่านให้เด่นชัดคือ จุดหัวเลี้ยวหัวต่อหรือจุดเปลี่ยนแปลงการปกครองของบ้าน เมืองไทย อันเป็นการนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงอื่นในชีวิตของคนไทยเป็นอันมาก (อ้างจากหนังสือพิเคราะห์คึกฤทธิ์ พินิจสี่แผ่นดิน ๒๕๓๕ : ๘๖ – ๑๐๔). ภาพสะท้อนทางสังคม เป็นแก่นเรื่องหลักที่เกิดขึ้นในนวนิยายเรื่องนี้ โดยที่มีตัวละคร คือ พลอย เป็น ตัวเอกของเรื่องราวทั้งหมด มีเหตุการณ์การเปลี่ยนแปลงทางการเมืองการปกครองเกิดขึ้นในยุคสมัยของชีวิตพลอย เหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ล้วนเป็นจุดที่สะท้อนภาพของเหตุการณ์บ้านเมือง ชีวิตความเป็นอยู่ล้วนเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นจริง ระกอบกับมีเรื่องค่านิยมทางการเมืองเข้ามาเกี่ยวข้องอีกด้วย

๒๐ ภำพสะท้อนทำงวัฒนธรรม ประเพณี มีนักวิชาการกล่าวถึงภาพสะท้อนทางวัฒนธรรม ประเพณี ไว้ดังนี้ ดนัย ไชยโยธา (2546 : 45) ให้ความหมายของวัฒนธรรมไว้ว่า วัฒนธรรมเป็นคำที่ถอดมาจากศัพท์ ภาษาอังกฤษว่า culture ซึ่งมีรากศัพท์มาจากคำว่า cultura ในภาษาละติน แปลว่า การปลูกฝัง แต่คำว่า วัฒนธรรมในภาษาไทยเป็นคำสมาส รวมคำว่า วัฒนะ แปลว่า ความเจริญงอกงามและคำว่า ธรรม แปลว่าระเบียบ ข้อปฏิบัติ สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ (2546 : 97) ได้ให้ความหมายของคำว่า วัฒนธรรม เป็นสิ่งที่แสดงถึงลักษณะเฉพาะของชาติ และความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ซึ่งเป็นรากฐานอันสำคัญยิ่งของความ เป็นปึกแผ่นมั่นคงของประเทศชาติ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ ให้ความหมายไว้ว่า ประเพณีเป็นสิ่งที่นิยมถือ ประพฤติปฏิบัติสืบ ๆ กันมาจนเป็นแบบแผนขนบธรรมเนียมหรือประเพณีหรือประเพณีของสังคมที่ถือปฏิบัติสืบ ทอดกันมา เรียกว่า ประเพณีนิยม พระยาอนุมานราชธน (๒๕๑๔) ให้ความหมายไว้ว่า ความประพฤติที่ชนหมู่หนึ่งอยู่ในที่แห่งหนึ่งถือ เป็นแบบแผนกันมา อย่างเดียวกันและสืบต่อกันมา ถ้าใครประพฤติออกนอกแบบ ก็ผิดประเพณีหรือจารีตประเพณี ภาพสะท้อนทางวัฒนธรรม ประเพณี จะสื่อให้เห็นวัฒนธรรม ประเพณีต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในลักษณะ จำเพาะ ซึ่งสร้างความเป็นปึกแผ่นของสังคมให้มีความเจริญงอกงามมากยิ่งขึ้น เพื่อให้เกิดการถ่ายทอดเรื่องราว เอกลักษณ์ที่เป็นบ่อเกิดแห่งวัฒนธรรม ประเพณี ที่นำไปสู่การสืบทอดปฏิบัติต่อ ๆ กันมา ซึ่งวัฒนธรรม ประเพณีที่ สื่อออกมานั้นเป็นกระจกสะท้อนวิถีชีวิตของวัฒนธรรมได้อย่างเห็นได้อย่างเป็นรูปธรรม ๒.๓ งำนวิจัยที่เกี่ยวข้อง ๒.๓.๑ งำนวิจัยที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาที่มาของสำนวนไทย โดยใช้กรอบแนวคิดของ กาญจนา คำผา (2559) ในการวิเคราะห์ข้อมูลซึ่งผู้วิจัยพบว่าสำนวนไทยที่ปรากฏในวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน จำนวนทั้งสิ้น 80 สำนวน เนื่องจากมีผู้ศึกษาและวิเคราะห์สำนวนไทยไว้อย่างหลากหลายแต่ยังไม่มีผู้ศึกษาเกี่ยวกับที่มาสำนวน ไทยใน วรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ผู้วิจัยจึงสนใจที่จะศึกษาเรื่องที่มาของสำนวนไทยในวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน

๒๑ โดยใช้กรอบแนวคิดของ กาญจนา คำผา (2559 : 16-25) เนื่องจากมีการแบ่งประเภทที่มาของสำนวนไทยไว้ อย่างชัดเจน แสดงให้เห็นถึงมูลเหตุ การกระทำ หรือความรู้สึกนึกคิดของมนุษย์ที่นำมาเป็นแนวทางในการ วิเคราะห์ข้อมูลได้ จากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทย ผู้วิจัยพบที่มาสำนวนไทยทั้ง 11 ประเภท ดังนี้ 1. เกิดจากวิถีชีวิตความเป็นอยู่ สังคมไทยสมัยก่อนเป็นสังคมเกษตรกรรม วิถีชีวิตความเป็นอยู่ของ คนในสังคมมีการ แบ่งหน้าที่กันค่อนข้างชัดเจนกล่าวคือผู้ชายเป็นผู้นำครอบครัว ทำงานนอกบ้าน ส่วนผู้หญิงมี หน้าที่ดูแลงานภายในบ้าน สำนวนไทย ที่เกิดขึ้นแสดงให้เห็นว่า ชายและหญิงมีวิถีชีวิตที่แตกต่างกันตามบทบาท หน้าที่ที่รับผิดชอบ ทั้งบทบาทหน้าที่ต่อครอบครัวของ ตนเอง และบทบาทหน้าที่ต่อสังคมจากการวิเคราะห์ที่มา สำนวนไทยผู้วิจัยพบที่มาที่เกิดจากวิถีชีวิตความเป็นอยู่ จำนวน 7 สำนวน ได้แก่ หัวหลักหัวตอ, คงเส้นคงวา, ตัด ญาติขาดมิตร, อุ่นหนาฝาคั่ง, ถือหาง, มีเหย้ามีเรือน, บ้านที่เคยอยู่อู่ที่ เคยนอน 2. เกิดจากนิสัย ความประพฤติมนุษย์มีลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งคือ มีทั้งความดีและความชั่วอยู่ใน ตัวเอง ทั้งลักษณะ ด้านดีและไม่ดี สำนวนไทยจึงได้เปรียบเทียบโดยใช้สิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นตัวเปรียบเทียบ เพื่อ ถ่ายทอดลักษณะต่าง ๆ ในตัวมนุษย์ออกมา ให้เห็นอย่างชัดเจน จากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัยพบที่มาที่ เกิดจากนิสัย ความประพฤติ จำนวน 1 สำนวน ได้แก่ ว่านอนสอนง่าย 3. เกิดจากพืชพันธุ์ อาหาร และเครื่องใช้ในอดีตประเทศอุดมไปด้วยทรัพยากรทางธรรมชาติ ทั้งพืช พันธุ์ธัญญาหาร เช่น ข้าว ผัก ผลไม้ สัตว์ชนิดต่าง ๆ ทำให้เกิดการใช้สติปัญญาด้านคิดค้นวิธีจัดการทรัพยากรนั้น ๆ ด้วยวิธีที่หลากหลายเห็นได้จากสำนวนต่าง ๆ จากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัยพบที่มาที่เกิดจากพืชพันธุ์ อาหารและเครื่องใช้จำนวน 14 สำนวน ได้แก่ บ้านแตกสาแหรกขาด, ผู้ดีแปดสาแหรก, เลี้ยงเสียข้าวสุก, ลางเนื้อ ชอบลางยา, สิ้นไร้ไม้ตอก, ตีโพยตีพาย, ขวานผ่า ซาก, มะพร้าวห้าวยัดปาก, ข้าวยากหมากแพง, กว่าถั่วจะสุกงาก็ ไหม้, ขิงก็รา ข่าก็แรง, ขมิ้นกับปูน, ไม่เป็นโล้เป็นพาย, โกรธเป็น ฟืนเป็นไฟ 4. เกิดจากลัทธิ ศาสนา คนไทยส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนา และยังมีความเชื่อในศาสนาลัทธิ หรือนิกายอื่น ๆ เพราะประเทศไทยเป็นประเทศที่เปิดกว้างทางความคิด ทุกคนสามารถเลือกนับถือศาสนาใดก็ได้ ตามความเชื่อของตนเอง ส่วนใหญ่ จึงมีลักษณะความเชื่อที่ผสมผสานกัน ได้แก่ พราหมณ์ พุทธ และผี จากการ วิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัยพบที่มาที่เกิดจากลัทธิศาสนา จำนวน 1 สำนวน ได้แก่ ชายผ้าเหลือง 5. เกิดจากนิทาน ตำนาน วรรณคดี พงศาวดารและประวัติศาสตร์ เป็นเรื่องราวที่ถูกบันทึกไว้ด้วยมุข ปาฐะหรือลายลักษณ์อักษร และเป็นสิ่งที่คนไทยคุ้นเคย ทั้งปรากฏในรูปแบบของ เรื่องเล่า นิทาน ตำนาน วรรณคดี เกร็ดความรู้ ชีวประวัติ เป็นต้น เรื่องราวเหล่านี้ได้ถูกนำมาเป็นสำนวนเพื่อใช้เปรียบเทียบให้เห็น ภาพและ ความหมายที่ชัดเจน จากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัย พบที่มาที่เกิดจากนิทาน ตำนาน วรรณคดี พงศาวดาร และ ประวัติศาสตร์ จำนวน 2 สำนวน ได้แก่ โสมเฝ้าทรัพย์, ชักแม่น้ำทั้งห้า

๒๒ 6. เกิดจากการละเล่น กีฬา หรือการแข่งขัน การละเล่นพื้นบ้านต่าง ๆ ของคนไทยมีมาตั้งแต่สมัย โบราณแล้ว เริ่มตั้งแต่การละเล่นในวัยเด็กที่เน้นความสนุกสนาน เห็นได้จากบทร้องประกอบการละเล่นที่เป็นคำ คล้องจอง จดจำได้ง่าย มีเนื้อความ ส่งเสริมจินตนาการ ซึ่งการละเล่นในที่นี้หมายรวมถึงการแสดงร้องรำ และการ ประโคมเพลงด้วยเครื่องดนตรีต่าง ๆ นอกจากนี้ยังมีการฝึกทักษะการแก้ปัญหา ฝึกทักษะกระบวนการคิด เช่น การเล่นหมากรุก และอาจสนุกสนานถึงขั้นกลายเป็นการพนันเลยก็มีจากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัยพบ ที่มาเกิดจากการละเล่น กีฬา หรือการแข่งขัน จำนวน 2 สำนวน ได้แก่ ไม่มีปี่มีขลุ่ย, เป็นปี่เป็นขลุ่ย 7. เกิดจากการนำส่วนต่าง ๆ ของร่างกายมาใช้ คนไทยมีความฉลาดเฉลียวเป็นอย่างมากในการนำ อวัยวะในร่างกายมาใช้เปรียบเทียบเป็นสำนวนโดยการนำอวัยวะนั้น ๆ มาแสดงอากัปกิริยาอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อให้เห็นภาพและความหมายของสำนวนนั้นอย่างชัดเจน จากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัยพบที่มาที่เกิด จากการนำส่วนต่าง ๆ ของร่างกายมาใช้ จำนวน 16 สำนวน ได้แก่ ใจไม้ไส้ระกำ, ตาเขียว, หัวนอนปลายตีน, ถอด เขี้ยวถอดเล็บ, คอขาดบาดตาย, น้อยเนื้อต่ำใจ, ปัดแข้งปัดขา, ตัวเป็นเกลียว, หูป่าตาเถื่อน, ผงเข้าตาตัวเอง, ใจดำ, หอมปากหอมคอ, คนละไม้คนละมือ, น้ำหนึ่งใจเดียว, เลือดเนื้อเชื้อไข, ฝากเนื้อฝากตัว 8. เกิดจากแบบแผน ความเชื่อ และประเพณีสังคมไทยมีวิถีชีวิตที่ผูกพันกับขนบธรรมเนียมประเพณี อย่างแน่นแฟ้น ตั้งแต่เกิดจนตาย ทุกช่วงวัยของชีวิตจะมีประเพณีที่เราต้องเกี่ยวข้องและปฏิบัติตามความเชื่อ เช่น การโกนจุก การบวชเณร-บวช พระ การแต่งงาน การคลอดบุตร การทำขวัญผู้ป่วย การจัดงานศพ เป็นต้น จากการ วิเคราะห์ที่มาสำนวนไทย ผู้วิจัยพบที่มาที่เกิด จากแบบแผน ความเชื่อ และประเพณี จำนวน 4 สำนวน ได้แก่ตก น้ำไม่ไหล ตกไฟไม่ไหม้, บุญหนักศักดิ์ใหญ่, ฝากผี, พิธีรีตอง 9. เกิดจากสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติประเทศไทยมีสภาพแวดล้อมที่อุดมสมบูรณ์ไปด้วย ทรัพยากรธรรมชาติดังมีคำกล่าวไว้ในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมหาราชที่ว่า “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” คนไทย จึงได้นำสิ่งที่พบเห็น สัมผัสและใช้ประโยชน์อยู่ในชีวิตประจำวันมาใช้เป็นสำนวนเพื่อเปรียบเทียบให้เกิดภาพและ ความหมายที่ชัดเจน จากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัย พบที่มาที่เกิดจากสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติ 7 สำนวน ได้แก่ เจ็ดร้อยย่านน้ำ, ลูกไม้หล่นไม่ไกลต้น, ทองไม่รู้ร้อน, ร่มโพธิ์ร่มไทร, จับต้นชนปลาย, คลื่นใต้น้ำ, ตื้น ลึกหนาบาง 10. เกิดจากการสังเกตอาการของสัตว์ความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติในประเทศไทย สมัยก่อนทำให้คน ไทยมีความผูกพันกับพืชและสัตว์อยู่มาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งสัตว์ ไม่ว่าจะเป็นสัตว์เลี้ยง สัตว์ป่า ความผูกพันทำให้คนไทยสังเกต พฤติกรรมต่าง ๆ ของสัตว์แต่ละชนิด และนำกิริยาอาการเหล่านั้นมาใช้ในสำนวน ไทยเพื่อเปรียบเทียบให้เกิดภาพและความหมายที่ ชัดเจน จากการวิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัยพบที่มาที่เกิด จากการสังเกตอาการของสัตว์ จำนวน 16 สำนวน ได้แก่ เดี๋ยวเหาจะขึ้นหัว, คางคกในกะลา, ลูกเสือลูกตะเข้, กระต่ายหมายแข, เจ้าชู้ไก่แจ้, เต้นแร้งเต้นกา, ปีกกล้าขาแข็ง, ลิงหลอกเจ้า, หาเหาใส่หัว, กระต่ายตื่นตูม, ไก่บินไม่ ตก, เล็กเท่าแมวดิ้นตาย, เสือไม่ทิ้งลาย, ได้ทีขี่แพะไล่, ลิงโลด, วางก้าม

๒๓ 11. เกิดจากอากัปกิริยา การกระทำ สำนวนประเภทนี้เกิดจากการสังเกตอาการหรือการกระทำของ มนุษย์ได้ด้วย สายตาชัดเจน ทั้งในด้านดีและด้านไม่ดีด้วย แล้วนำไปใช้เปรียบเทียบทำให้เห็นความหมายของ สำนวนที่ชัดเจนมากยิ่งขึ้น จากการ วิเคราะห์ที่มาสำนวนไทยผู้วิจัยพบที่มาที่เกิดจากอากัปกิริยา การกระทำ จำนวน 10 สำนวน ได้แก่ ไม่ฟังอีร้า ค่าอีรม, อาบน้ำร้อนมาก่อน, ตกกระไดพลอยโจน, ผัดวันประกันพรุ่ง, สวน ควัน, นอนตาหลับ, ตีตนไปก่อนไข้, ยุให้รำตำให้รั่ว, น้ำตาเช็ดหัวเข่า, ไม่เอาถ่าน ดังนั้น จึงสรุปได้ว่า การศึกษาที่มาของสำนวนไทยในวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ผลการศึกษาพบว่า ที่มาของสำนวนไทยเกิดจากหลายปัจจัย ซึ่งมีการปรากฏในงานวรรณกรรม เรื่องสี่แผ่นดิน ทั้งสิ้น 11 ประเภท คือ เกิดจากวิถีชีวิตความเป็นอยู่, เกิดจากนิสัย ความประพฤติมนุษย์, เกิดจากพืชพันธุ์ อาหาร และเครื่องใช้, เกิดจาก ลัทธิ ศาสนา, เกิดจากนิทาน ตำนาน วรรณคดี พงศาวดารและประวัติศาสตร์, เกิดจากการละเล่น กีฬา หรือการ แข่งขัน, เกิดจากการนำส่วนต่าง ๆ ของร่างกายมาใช้, เกิดจากแบบแผน ความเชื่อ และประเพณี, เกิดจาก สภาพแวดล้อมตามธรรมชาติ, เกิดจากการสังเกตอาการของสัตว์และเกิดจากอากัปกิริยา การกระทำ โดยสำนวน แต่สำสำนวนที่ปรากฏได้สอดแทรกข้อคิดที่มีอยู่ในค่านิยมของคนไทยทั้งสิ้น ๒.๓.๒ งำนวิจัยที่เกี่ยวข้องกับกำรวิเครำะห์ตัวละคร เจตนิพิฐ ท้าวแก้ว (๒๕๕๙) ได้ศึกษาสถานภาพและบทบาทตัวละครหญิงในนวนิยายของพงศกร เพื่อ ศึกษาสถานภาพและบทบาทตัวละครหญิงในนวนิยายของพงศกร โดยมีขอบเขตด้านเนื้อหาที่ปรากฏในงานวิจัย ฉบับนี้ ได้แก่ ตัวละครชื่อเรรินและมะณีริน ในนวนิยายเรื่องรอยไหม ตัวละครชื่อไหมพิม ในนวนิยายเรื่องสาปภูษา ตัวละครชื่อเพกา ในนวนิยายเรื่องกี่เพ้า ตัวละครชื่อพัฒศรี ในนวนิยายเรื่องมาดามดัน ตัวละครชื่ออันยา ในนว นิยายเรื่องกลรักสตรอเบอร์รี่ ตัวละครชื่อรินดารา ในนวนิยายเรื่องกลกิโมโน ตัวละครชื่อเกล้ามาศ ในนวนิยาย เรื่องกำไลมาศ ซึ่งพบผลการศึกษา ได้แก่ ตัวละครชื่อเรริน ในนวนิยายเรื่อง รอยไหม พงศกรสร้างให้เป็นลูกสาวที่มี เชื่อฟังมารดาในนวนิยายพงศกรไม่ได้กล่าวถึงบิดาของเรริน พบเพียงว่าเรรินอาศัยอยู่กับมารดาและถูกปลูกฝัง ขนบธรรมเนียมความเป็นไทย ตัวละครชื่อมะณีริน พงศกรได้สร้างมะณีรินให้เป็นเจ้าหญิงแห่งอาณาจักรล้านนา ที่ ถูกปลูกฝังให้เรียนรู้ในวัฒนธรรมล้านนาทั้งภาษาและขนบธรรมเนียม ประเพณีที่สะท้อนสถานภาพของผู้หญิงที่ต้อง ตกอยู่ในกรอบจารีต ตัวละครชื่อไหมพิม ไหมพิมเป็นลูกกำพร้าอาศัยอยู่กับป้า และป้าเป็นเสมือนแม่คนที่สองของ เธอ ไหมพิมเรียนรู้ที่จะต่อสู้กับโชคชะตาชีวิตที่เกิดมาในสถานภาพครอบครัวที่ยากจน โดยการหางานทำและเรียน ในระดับปริญญาตรีไปด้วย ตัวละครชื่อเพกา พงศกรสร้างเพกาให้เป็นลูกสาวที่ติดตามบิดามารดาที่ย้ายมาทำงาน ให้องค์การสหประชาชาติตั้งแต่เด็ก ครอบครัวของเพกาเป็นครอบครัวที่มีฐานะและมีหน้ามีตาในสังคม ตัวละคร ชื่อพัฒศรี พงศกรได้สร้างให้พัฒศรีเป็นลูกสาวของข้าราชการที่มีฐานะ ตัวละครชื่ออันยา พงศกรสร้างอันยาให้เป็น ลูกสาวของบิดามารดาที่ย้ายไปเปิดร้านอาหารไทยที่ประเทศสหรัฐอเมริกา อันยาได้เรียนรู้วัฒนธรรมแบบโลก

๒๔ ตะวันตก ทำให้อันยา เป็นบุคคลที่กล้าคิด กล้าแสดงออก เปิดเผย ด้วยฐานะของบิดามารดาที่เปิดร้านอาหารไทย ค้าขายจนร่ำรวย ตัวละครชื่อรินดารา พงศกรได้สร้างเธอให้เป็นบุตรสาวที่เคารพเชื่อฟังบิดามารดา รินดาราเกิด จากครอบครัวที่อบอุ่น จึงส่งผลให้รินดาราเป็นคนที่มีความมุ่งมั่นในการทำงาน กล้าแสดงออก และตัวละครชื่อ เกล้ามาศ พงศกรสร้างเธอให้เป็นลูกกำพร้ำที่บิดา มารดาเสียชีวิตด้วยอุบัติเหตุทางรถยนต์แต่เกล้ามาศยังมีความ โชคดีที่เกิดในครอบครัวที่มีฐานะดีมีความอบอุ่นจากคุณย่าและอาที่เป็นเสมือนบิดามารดาคนที่สอง เกล้ามาศจึง เป็นคนที่มีความเชื่อมั่นในตนเองสูง และมีหน้ามีตาในสังคม จากผลการวิจัยข้างต้น สามารถสรุปได้ว่า ตัวละครแต่ละตัวในเรื่องต่าง ๆ นั้น มีบทบาทและ สถานภาพที่แตกต่างกันออกไปตามสภาพแวดล้อม รวมถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของตัวละครในเรื่อง ทั้งนี้เพื่อความ สมจริงในการสร้างตัวละครของผู้เขียน ให้มีตัวละครได้แสดงออกถึงบทบาท หน้าที่ ลักษณะนิสัยเพื่อให้การดำเนิน เรื่องเป็นไปได้อย่างมีความสมเหตุสมผล และเสมือนจริงมากที่สุด นอกจากนี้การใช้ภาษาในการเขียนนวนิยายเรื่อง ๆ ยังสะท้อนให้เห็นถึงความมีเจตนารมณ์ของตัวผู้เขียนเอง ๒.๓.๓ งำนวิจัยที่เกี่ยวข้องกับกลวิธีกำรด ำเนินเรื่อง มนชิดา หนูแก้ว (๒๕๖๒) ได้ศึกษากลวิธีในการนำเสนอเนื้อหาและการใช้ภาษาในนวนิยาย ของรอม แพง เพื่อศึกษากลวิธีในการนำเสนอเนื้อหาและการใช้ภาษาในนวนิยายของ รอมแพงในประเด็นการใช้คำ การใช้ ประโยค การใช้ภาพพจน์ การใช้โวหาร และกลวิธีในการนำเสนอเนื้อหา ซึ่งในการศึกษาการใช้คำ พบผลการศึกษา ได้แก่ การใช้คำบ่งชี้พฤติกรรม การใช้คำเรียกชื่อ การใช้คำบอกขนาด จำนวน การใช้คำลงท้าย การใช้คำแสดงการ ถาม การใช้คำสรรพนาม อุทาน คำสแลง และคำทับศัพท์ เป็นต้น การใช้ประโยค พบผลการศึกษา ได้แก่ การใช้ ประโยคกระชับ การใช้ประโยคขนาดยาว และการใช้ประโยคเชิงวาทศิลป์ เป็นต้น การใช้ภาพพจน์ พบผล การศึกษา ได้แก่ การใช้ภาพพจน์อุปมา อติพจน์ บุคลาธิษฐาน และสัทพจน์ เป็นต้น การใช้โวหาร พบผลการศึกษา ได้แก่ การใช้บรรยายโวหาร แบ่งย่อยออกเป็น การบรรยายสถานะของตัวละครที่ต่างชนชั้นกัน และการบรรยาย ค่านิยมของตัวละครตามยุคสมัย เป็นต้น การใช้พรรณนาโวหาร แบ่งย่อยออกเป็นการพรรณนาพฤติกรรมของตัว ละคร และการพรรณนาอารมณ์ความรู้สึกของตัวละคร การใช้เทศนาโวหาร แบ่งย่อยออกเป็นการให้ข้อคิดด้าน ความรักชาติ แพระมหากษัตริย์ การให้ข้อคิดด้านความรัก และการให้ข้อคิดด้านการดำรงชีวิต กลวิธีในการ นำเสนอเนื้อหา พบผลการศึกษา ได้แก่ การตั้งชื่อเรื่อง มีหลายลักษณะ ได้แก่ การตั้งชื่อเรื่องโดยใช้ชื่อตัวละคร หลัก การตั้งชื่อเรื่องตามสถานที่ การตั้งชื่อเรื่องตามแนวคิดสำคัญของเรื่อง และการตั้งชื่อเรื่องตามสิ่งของสำคัญ ของเรื่อง เป็นต้น การเปิดเรื่อง มีหลายลักษณะ ได้แก่ การเปิดเรื่องโดยพรรณนาฉาก บรรยากาศ การเปิดเรื่องโดย พรรณนาพฤติกรรมของตัวละคร การเปิดเรื่องโดยใช้บทสนทนาของตัวละคร และการเปิดเรื่องโดยใช้บทประพันธ์ ของผู้แต่งเอง การดำเนินเรื่อง มีหลายลักษณะ เช่น การลำดับเนื้อเรื่อง การอ้างถึง แบ่งย่อยออกเป็นการอ้างถึง

๒๕ เหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ การอ้างถึงบทประพันธ์ การอ้างถึงบทเพลง การอ้างถึงสถาบันพระมหากษัตริย์ และ การสอดแทรกคำประพันธ์ของตนเอง แบ่งย่อยออกเป็นการสอดแทรกคำประพันธ์ประเภทโคลงสี่สุภาพ กลอน สุภาพ กลอนหก และกาพย์ยานี ๑๑ เป็นต้น การปิดเรื่อง พบผลการศึกษา ได้แก่ การปิดเรื่องโดยการบรรยาย เรื่องราวในอดีต การปิดเรื่องโดยการใช้บทเพลงที่สื่อถึงเรื่องราวในอดีต และการปิดเรื่องโดยการใช้บทประพันธ์ที่ สื่อถึงเรื่องราวในอดีต เป็นต้น อย่างไรก็ตาม การศึกษากลวิธีในการนำเสนอเนื้อหาและการใช้ภาษาในนวนิยาย ของรอมแพง ผล การศึกษาพบว่าผู้เขียนมีการใช้ภาษาที่โดดเด่น มีเอกลักษณ์เฉพาะ มีการใช้คำได้อย่างเหมาะสม ไม่คำฟุ่มเฟือย สร้างความสะดุดตาให้แก่ผู้อ่าน ได้เกิดจินตภาพ สื่อให้เห็นถึงวัฒนธรรมกับภาษาได้อย่างลุ่มลึก สอดคล้องในเนื้อหา ทางประวัติศาสตร์ ประโยคที่นำมาเขียนในนวนิยายมีความถูกต้องตามหลักไวยากรณ์ในภาษาไทย มีการบอกเล่า เหตุการณ์อย่างตรงไปตรงมา เน้นให้ผู้อ่านเข้าในในถ้อยคำภาษา ภาพพจน์ สื่อให้ผู้อ่านเห็นภาพได้อย่างเป็น รูปธรรม มีส่วนช่วยให้ผู้อ่านมีอารมณ์ ความรู้สึกร่วมไปกับตัวละครในเรื่อง จนทำให้ผู้อ่านเกิดความประทับใจใน งานเขียน การตั้งชื่อเรื่อง การเปิดเรื่อง การดำเนินเรื่อง และการปิดเรื่อง มีการแสดงให้เห็นผู้อ่านชวนติดตามได้ เป็นอย่างดี ๒.๓.๔ งำนวิจัยที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรมสะท้อนสังคม ศิริธรรม ชูทอง (๒๕๖๒)ได้ศึกษาเรื่องเปรียบเทียบภาพสะท้อนสังคมในนวนิยายเรื่องบ้านทุ่งเมืองลุง ของทวี ชูโรจน์ กับนวนิยายลูกชาวนา ของเชาวลิต ขันคำ เพื่อศึกษา และเปรียบเทียบภาพสะท้อนสังคมในนว นิยายเรื่องบ้านทุ่งเมืองลุง ของทวี ชูโรจน์ กับนวนิยายลูกชาวนา ของเชาวลิต ขันคำ จากผลการศึกษาพบว่า พบ ภาพสะท้อนสังคมใน ๔ ด้าน ได้แก่ ๑. ภาพสะท้อนสังคมในด้านความเป็นอยู่ ในนวนิยายเรื่องบ้านทุ่งเมืองลุงของทวี ชูโรจน์ มีการ นำเสนออาชีพการทำนา ในสภาพชีวิตที่ยากลำบาก สื่อให้เห็นถึงแนวคิดการใช้ชีวิตอยู่แบบพอเพียง อยู่กับ ธรรมชาติ ในส่วนนวนิยายเรื่องลูกชาวนา ของเชาวลิต ขันคำ มีการนำเสนอเรื่องราวในรูปแบบการสร้างบ้านพัก หรือที่อยู่อาศัยในมีความสอดคล้องกับธรรมชาติ มีการประกอบอาชีพการทำไร่ ทำนาเป็นหลัก ๒. ภาพสะท้อนสังคมในด้านครอบครัวของภาคใต้และภาคกลางมีความสอดคล้องกัน เพราะใน สมัยก่อนมีความยากลำบาก ต้องมีความยึดมั่นในความพยายาม อดทนเป็นที่สุด จึงจะประสบผลสำเร็จในการใช้ ชีวิต ในนวนิยายเรื่องบ้านทุ่งเมืองลุงของทวี ชูโรจน์ มีการนำเสนอวิธีการอบรมสั่งสอนบุตรให้รู้จักผิดชอบชั่วดี และ วิธีการเลือกคู่ครอง ในส่วนนวนิยายเรื่องลูกชาวนา ของเชาวลิต ขันคำ มีการนำเสนอในเรื่องของการแสดงความรัก ความผูกพันต่อญาติพี่น้อง ประกอบกับเรื่องการเลือกคู่ชีวิต

๒๖ ๓. ภาพสะท้อนสังคมในด้านการศึกษาของคนภาคกลาง และภาคใต้มีการศึกษาที่สอดคล้องกัน คือ คนในสมัยก่อน ส่งเสริมและสนับสนุนให้ลูกหลานมีโอกาสทางการศึกษา เนื่องจากในสมัยก่อนคนส่วนใหญ่ขาด โอกาส ทางด้านการศึกษา ไม่มีทุนทรัพย์ในการศึกษาเล่าเรียนจึงทำให้ต้องดิ้นรน สู้ชีวิต เพื่อเลี้ยงชีพ เมื่อมี ครอบครัว มีลูก มีหลาน ก็จะส่งให้ลูกหลานเรียนหนังสือเพื่ออนาคตข้างหน้าจะได้ไม่ลำบาก ในนวนิยายเรื่องบ้าน ทุ่งเมืองลุงของทวี ชูโรจน์ และนวนิยายเรื่องลูกชาวนา ของเชาวลิต ขันคำ เป็นการนำเสนอเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้อง กับความเป็นครู นักเรียน ผู้ปกครอง และโอกาสในการศึกษา ๔. ภาพสะท้อนสังคมในด้านเศรษฐกิจ ของคนภาคกลาง และภาคใต้มีปัญหาด้านเศรษฐกิจที่ สอดคล้องกัน คือ รายรับ ไม่พอกับรายจ่าย ส่วนใหญ่ผู้คนจะได้รับค่าจ้างแรงงานจากการนวดข้าวจ้าง จากการทำ นา ซึ่งการทำงานในลักษณะแบบนี้จะได้เงินเป็นก้อนแต่ต้องใช้ระยะเวลาในการทำนาในนวนิยายเรื่องบ้านทุ่งเมือง ลุงของทวี ชูโรจน์ และนวนิยายเรื่องลูกชาวนา ของเชาวลิต ขันคำ เป็นการนำเสนอถึงปัญหาความยากจน จน นำไปสู่การต่อสู้ชีวิต จะเห็นได้ว่า ภาพสะท้อนสังคม ในนวนนิยายเรื่องบ้านทุ่งเมืองลุงของทวี ชูโรจน์ และนวนิยายเรื่อง ลูกชาวนา มีเนื้อหาสอดคล้องกันในบางประเด็นปัญหา ที่เป็นกระจกสะท้อนให้เห็นแก่นของเรื่องในการสะท้อนใน ด้านต่าง ๆ เรื่องราวการใช้ชีวิตของตัวละครมีความสมจริง เป็นไปตามสถานภาพความเป็นอยู่ในการนำเสนอเนื้อ เรื่องได้อย่างสมเหตุสมผลกับการกรทำของตัวละคร เพื่อให้สามารถถ่ายทอดเรื่องราว ภาษาให้ผู้อ่านเข้าใจบทบาท ความเป็นไปได้อย่างครอบคลุมปัญหาทางสังคม ฯลฯ มณฑา วิริยางกูร และ สิริวรรณ นันทจันทูล (๒๕๖๓) ได้ศึกษาภาพสะท้อนสังคมสมัยรัตนโกสินทร์ ในนวนิยายอิงประวัติศาสตร์ของทมยันตี ข้อมูลที่ใช้ในการวิจัย คือนวนิยายอิงประวัติศาสตร์ สมัยรัตนโกสินทร์ ของทมยันตีจำนวน 6 เล่ม ได้แก่ ทวิภพ เล่ม 1 ทวิภพ เล่ม 2 ร่มฉัตร ภาค 1 ร่มฉัตร ภาค 2 คู่กรรม และคู่กรรม ภาค 2 ทั้งนี้ผลการวิจัยพบว่า มีการสะท้อนสังคม ๓ ด้านด้วยกัน คือ ภาพสะท้อนค่านิยม ภาพสะท้อนความเชื่อ และภาพสะท้อนประเพณีโดยการศึกษาภาพสะท้อนสังคมในนวนิยายทั้งหมดนี้ นอกจากนี้ยังมีการแสดงให้เห็นถึง ลักษณะการใช้ภาษาในนวนิยายอิงประวัติศาสตร์ สมัยรัตนโกสินทร์ของทมยันตี 3 ลักษณะ คือ กลวิธีทางศัพท์ ได้แก่ การใช้ชื่อและการเรียกชื่อ การเรียกขาน การอ้างถึง และการใช้คำกริยา กลวิธีการขยายความ และกลวิธี ทางวัจนปฏิบัติศาสตร์และวาทกรรม ได้แก่ การใช้มูลบท การปฏิเสธ การใช้วัจนกรรม การใช้อุปลักษณ์ และการใช้ เรื่องเล่า อีกด้วย อย่างไรก็ตาม งานเขียนวรรณกรรมย่อมสะท้อนภาพสังคมออกมาในรูปแบบต่าง ๆ ทั้งนี้อาจขึ้นอยู่ กับปัจจัยด้านความเป็นอยู่ สังคม ท้องถิ่น รวมทั้งการใช้ภาษาในการสื่อสารความหมายในชีวิตประจำวัน เพื่อการ สร้างความเข้าใจให้เกิดกับคนในชุมชนให้มีความเข้าใจที่ตรงกัน

๒๗ บทที่ ๓ วิธีด ำเนินกำรวิจัย ในการวิเคราะห์ตัวละคร กลวิธีดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนสังคม วัฒนธรรม ประเพณี อาหาร รวมถึง การแต่งกายของวรรณกรรมเรื่องสี่แผ่นดินของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ผู้วิจัยได้ดำเนินการตามขั้นตอนดังนี้ แหล่งข้อมลูที่ใช้ในการวจิัย แหล่งข้อมูลที่ใช้ในงานวิจัยครั้งนี้ คือ วรรณกรรมเรื่องสี่แผ่นดิน เขียนโดยหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ตีพิมพ์ครั้งที่ ๑๕ เดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ จัดพิมพ์โดย สำนักพิมพ์ดอกหญ้า ๒๐๐๐ จำนวน ๒ เล่ม เล่ม ๑ จำนวน ๔๒๐ หน้า และเล่มที่ ๒ จำนวน ๙๗๙ หน้า การเกบ็รวบรวมข้อมูล ผู้วิจัยรวบรวมข้อมูลต่าง ๆ โดยการอ่านวรรณกรรม เพื่อนำเนื้อหามาวิเคราะห์ตัวละคร โดยมีขั้นตอน ดังนี้ ๑. ขั้นการเก็บรวบรวมข้อมูล ๑.๑ วิเคราะห์ตัวละครจากวรรณกรรมเรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ๑.๒ ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ๑.๓ ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการวิเคราะห์ตัวละครควบคู่กันไป ๒. ขั้นการวิเคราะห์ข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูลการวิเคราะห์ตัวละคร จะวิเคราะห์ตัวละครที่ปรากฏอยู่ในเรื่อง โดยมีตัวละคร ดังต่อไปนี้ ๒.๑ ตัวละครรุ่นพ่อแม่ของพลอย ๒.๑.๑ พระยาพิพิธฯ ๒.๑.๒ แม่แช่ม ๒.๑.๓ คุณสาย ๒.๑.๔ เสด็จพระองค์หญิงฯ

๒๘ ๒.๑.๕ ยายพิศ ๒.๒ ตัวละครรุ่นพลอย ๒.๒.๑ แม่พลอย ๒.๒.๒ คุณเปรม ๒.๒.๓ แม่ช้อย ๒.๒.๔ คุณอุ่น ๒.๒.๕ คุณชิด ๒.๒.๖ คุณเชย ๒.๒.๗ พ่อเพิ่ม ๒.๒.๘ พี่เนื่อง ๒.๓ ตัวละครรุ่นลูกของพลอย ๒.๓.๑ ร้อยตรี ประพนธ์ (อ้น) ๒.๓.๒ ประพันธ์ (อั้น) ๒.๓.๓ ประพจน์ (อ๊อด) ๒.๓.๔ ประไพ นอกจากนี้ ตัวละครแต่ละตัวนี้ ผู้วิจัยจะวิเคราะห์ตัวละครในด้านพฤติกรรม ลักษณะนิสัย และการ แสดงออกในบทบาทของแต่ละตัวละคร ๓. ขั้นสรุป อภิปรายผล และข้อเสนอแนะ เมื่อผู้วิจัยเก็บรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับพฤติกรรม ลักษณะนิสัย และการแสดงออกของตัวละครในแต่ละ ตัว ที่ปรากฏในวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ผู้วิจัยจึงนำเสนอข้อมูลดังนี้ ๓.๑ สรุปผลและอภิปรายผล ๓.๒ เสนอผลการศึกษาโดยวิธีพรรณนาวิเคราะห์ ๓.๓ อธิบายข้อเสนอแนะเพื่อเป็นแนวทางในการนำไปปรับใช้ต่อไปในอนาคต

๒๙ ผู้วิจัยรวบรวมข้อมูลต่าง ๆ โดยการอ่านวรรณกรรม เพื่อนำเนื้อหามาศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่อง โดยมี ขั้นตอน ดังนี้ ๑. ขั้นการเก็บรวบรวมข้อมูล ๑.๑ ศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่องจากวรรณกรรมเรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ๑.๒ ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ๑.๓ ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับกลวิธีการดำเนินเรื่องของวรรณกรรมเรื่องอื่น ๆ ควบคู่ กันไป ๒. ขั้นการวิเคราะห์ข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูลการศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่อง จะศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่องที่ปรากฏอยู่ในเรื่อง โดยประกอบด้วยประเด็นดังต่อไปนี้ ๒.๑ การเปิดเรื่อง ๒.๒ การลำดับเรื่อง ลำดับเรื่องตามลำดับปฏิทิน ๒.๓ การปิดเรื่อง การปิดเรื่องแบบโศกนาฏกรรม ๓. ขั้นสรุป อภิปรายผล และข้อเสนอแนะ เมื่อผู้วิจัยเก็บรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับกลวิธีการดำเนินเรื่อง ที่ปรากฏในวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ของ หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ผู้วิจัยจึงนำเสนอข้อมูลดังนี้ ๓.๑ สรุปผลและอภิปรายผล ๓.๒ เสนอผลการศึกษาโดยวิธีพรรณนาวิเคราะห์ ๓.๓ อธิบายข้อเสนอแนะเพื่อเป็นแนวทางในการแก้ไขวิจัยต่อไป

๓๐ ผู้วิจัยรวบรวมข้อมูลต่าง ๆ โดยการอ่านวรรณกรรม เพื่อนำเนื้อหามาศึกษาภาพสะท้อน โดยมี ขั้นตอน ดังนี้ ๑. ขั้นการเก็บรวบรวมข้อมูล ๑.๑ ศึกษาภาพสะท้อนจากวรรณกรรมเรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ๑.๒ ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ๑.๓ ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับภาพสะท้อนของวรรณกรรมเรื่องอื่น ๆ ควบคู่กันไป ๒. ขั้นการวิเคราะห์ข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูลการศึกษาภาพสะท้อน จะศึกษาภาพสะท้อนที่ปรากฏอยู่ในเรื่อง โดยประกอบด้วย ประเด็นดังต่อไปนี้ ๒.๑ ภาพสะท้อนสังคม ๒.๑.๑ ชีวิตความเป็นอยู่ในรั้วในวัง ๒.๑.๒ การเมืองการปกครอง ๒.๑.๓ การศึกษา ๒.๑.๔ ค่านิยม ความเชื่อ ๒.๒ ภาพสะท้อนวัฒนธรรม ประเพณี ๒.๒.๑ พิธีการโกนจุก ๒.๒.๒ การละเล่นของไทย และชาวต่างชาติ ๒.๒.๓ พิธีการแต่งงาน ๒.๒.๔ วัฒนธรรมการทักทายของคนไทย และคนต่างชาติ ๒.๒.๕ วัฒนธรรมด้านอาหาร ๒.๒.๖ วัฒนธรรมด้านการแต่งกาย ๓. ขั้นสรุป อภิปรายผล และข้อเสนอแนะ เมื่อผู้วิจัยเก็บรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับภาพสะท้อน ที่ปรากฏในวรรณกรรมเรื่อง สี่แผ่นดิน ของหม่อม ราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ผู้วิจัยจึงนำเสนอข้อมูลดังนี้

๓๑ ๓.๑ สรุปผลและอภิปรายผล ๓.๒ เสนอผลการศึกษาโดยวิธีพรรณนาวิเคราะห์ ๓.๓ อธิบายข้อเสนอแนะเพื่อเป็นแนวทางในการแก้ไขวิจัยต่อไป

๓๒ บทที่ ๔ ผลการวิเคราะห ์ ข ้ อมูล ในการศึกษาครั้งนี้ ผู้วิจัยได้วิเคราะห์ตัวละคร ศึกษากลวิธีการดำเนินเรื่อง และภาพสะท้อนในนวนิยาย เรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช โดยจะจัดหมวดหมู่ในการศึกษาตามประเด็นข้อข้อดังต่อไปนี้ ๔.๑ วิเคราะห์บุคลิกลักษณะตัวละครในนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช รายชื่อตัวละครมีดังนี้ ๔.๑.๑ ตัวละครรุ่นพ่อแม่ของพลอย ๑. พระยาพิพิธฯ ๒. แม่แช่ม ๓. เสด็จพระองค์หญิงฯ ๔. คุณสาย ๕. ยายพิศ ๔.๑.๒ ตัวละครรุ่นพลอย ๑. คุณหญิงบทมาลย์บำรุง (แม่พลอย) ๒. พระยาบทมาลย์บำรุง (คุณเปรม) ๓. แม่ช้อย ๔. คุณอุ่น ๕. คุณชิด ๖. หลวงภัณฑ์วิจารณ์ (พ่อเพิ่ม) ๗. คุณเชย ๘. พี่เนื่อง ๔.๑.๓ ตัวละครรุ่นลูกของพลอย ๑. ร้อยตรี ประพนธ์ (อ้น)

๓๓ ๒. ประพันธ์ (อั้น) ๓. ประพจน์ (อ๊อด) ๔. ประไพ ๔.๑.๑ ตัวละครรุ่นพ่อแม่ของพลอย ๑. พระยาพิพิธฯ “เจ้าคุณพ่อท่านเป็นคนรักเด็กทุก ๆ คน ไม่ว่าเป็นลูกท่านหรือลูกใคร ๆ บางที ตอนเย็น ๆ เจ้าคุณท่านเรียกเด็ก ๆ ในบ้านให้มาวิ่งเล่นกันให้ท่านดูที่ลานหน้าตึก” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๕) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ พระยา พิพิธฯ มีบุคลิกลักษณะที่เห็นได้เด่นชัด คือผู้เป็นบิดาของคุณหญิงบทมาลย์บำรุง (แม่พลอย) เป็นคนที่มี ความภาคภูมิใจในชาติกำเนิดของตนเอง มีคนให้ความนับหน้าถือตาว่าเป็นใหญ่ในบ้านเมืองสมัยนั้น ๆ อีกทั้งยังเป็นคนที่รักเด็ก มีจิตใจดี และมีบรรดาศักดิ์สูงส่ง มีความเป็นกันเองกับลูก ๆ หลาน ๆ เป็นต้น ๒. แม่แช่ม “แม่แช่มเป็นเอกภรรยาของพระยาพิพิธฯ แต่ไม่ใช่ในฐานะคุณหญิง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๒) “แม่เป็นพระญาติเสด็จ พ่อของแม่หรือตาของพลอยเป็นหลานของเจ้าจอมมารดาของเสด็จ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๖) “แม่เป็นคนที่รักพลอยมากที่สุด ไม่มีใครจะรักลูกเกินไปกว่าแม่ได้” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๘) “แม่แช่มเขาเป็นคนสนุก พูดจาเก่ง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๒๖๖) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ แม่แช่ม มี บุคลิกลักษณะที่เห็นได้ชัดในเรื่อง คือ แม่แช่มมีบทบาทในการเป็นภรรยาของพระยาพิพิธฯ แต่ไม่ใช่ใน ฐานะคุณหญิง ซึ่งภูมิหลังชีวิตของแม่แช่มนั้น เคยเป็นพระญาติเสด็จ หรือได้รับการถวายตัวให้กับเสด็จ พระองค์หญิงฯ ผู้อยู่ในวังหลวง เป็นมารดาของคุณหญิงบทมาลย์ (แม่พลอย) แม่แช่มเป็นคนที่

๓๔ แสดงออกถึงความรักที่มีต่อลูกว่าเป็นที่สุดของดวงใจในฐานะผู้เป็นมารดา ซึ่งเป็นผู้ให้กำเนิดแม่พลอย ความรักของแม่แช่มนี้ไม่มีสิ่งใดเปรียบเทียบได้ ลักษณะหน้าตาของแม่แช่มนั้น เป็นคนสาวชาวรั้วชาววัง เป็นคนที่มีจิตใจที่แน่วแน่ในการตัดสินใจในการกระทำต่าง ๆ นอกจากนี้ยังเป็นคนสนุก พูดจาเก่งอีก ด้วย ๓. เสด็จพระองค์หญิงฯ “เสด็จประทับอยู่ในวังหลวง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๖) “เสด็จเป็นคนวัยเดียวกับคุณสาย จะแก่กว่าคุณสายก็ไม่กี่ปี” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๒๖) “เสด็จท่านเป็นร่มโพธิ์ร่มไทร” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๒๕๖) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ เสด็จ พระองค์หญิง ฯ มีบุคลิกลักษณะที่เห็นได้เด่นชัด คือ เสด็จพระองค์หญิงฯ เสด็จประทับอยู่ในวังหลวง ในแผ่นดินของสมัยรัชกาลที่ ๕ – รัชกาลที่ ๖ ได้สิ้นพระชนม์ เสด็จเป็นคนวัยเดียวกับคุณสาย ซึ่งมีอายุแก่ กว่าคุณสายเพียงไม่กี่ปี ภูมิหลังชีวิตของเสด็จพระองค์หญิงฯ คือเป็นผู้ชุบเลี้ยงแม่แช่ม ผู้เป็นมารดาของ แม่พลอย เป็นผู้ที่มีจิตใจดี มีความเมตตา นอกจากนี้ ยังเป็นผู้ที่ให้ความช่วยเหลือ อุปถัมภ์แม่พลอย เป็นผู้ ที่มีคนเคารพกราบไหว้ มีอารมณ์คมคาย เป็นที่พึ่งของข้าหลวงทุกคนในวัง ๔. คุณสาย “คุณสายเป็นข้าหลวงเสด็จมาตั้งแต่เสด็จยังทรงพระเยาว์และคุณสายยังเป็นเด็ก คุณสาย อยู่กับเสด็จตลอดมาจนเป็นที่ไว้เนื้อเชื่อพระทัยมอบให้ดูแลกิจการส่วนพระองค์ทุกอย่างและให้ดูแลว่า กล่าวข้าหลวงทุกคนในตำหนัก” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๘) “คุณสายเป็นคนใจดีมาก ไม่ถือตัวว่าเป็นคนโปรดคอยช่วยเหลืออุปการะข้าหลวงตำหนัก เดียวกันเสมอ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๘) “คุณสายเคยเลี้ยงดูให้ความอุปการะ ตลอดจนถ่ายทอดวิชาความรู้ให้หลายอย่าง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๘)

๓๕ “คุณสายเป็นคนเจ้าเนื้อ หน้าตาเป็นคนอารมณ์ดี ผิวเนื้อสองสีเป็นคนมีอายุมากแล้ว และ ผมที่ตัดสั้นตามสมัยนั้นหงอกประปราย” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๙) “ผู้ที่อบรมนิสัย อบรมมารยาท ตลอดจนประสิทธิ์ประสาทวิชาความรู้ต่าง ๆ ให้แก่พลอย” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๘๑) “คุณสายเป็นคนดี เป็นผู้ใหญ่น่านับถือ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๘๕) “คุณสายนั้นเป็นคนแก่ลงไปจริง ๆ ต้องคอยพึ่งพาอาศัยช้อยผู้เป็นหลาน” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๓๒) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ คุณสาย มีบุคลิกลักษณะที่เห็นได้เด่นชัด คือ คุณสายเป็นข้าหลวงเสด็จมาตั้งแต่เสด็จยังทรงพระเยาว์ สมัยเด็ก ๆ คุณสายได้ใช้ชีวิตอยู่กับเสด็จในวังหลวงมา จนเป็นที่ไว้เนื้อเชื่อพระทัยของเสด็จพระองค์หญิงฯ เป็นคน โปรดที่ได้ช่วยดูแลกิจการส่วนพระองค์ทุกอย่างของเสด็จพระองค์หญิงฯ คุณสายเป็นคนใจดี ไม่ถือตัวใน ฐานะของตนเอง ช่วยเหลือข้าหลวงในตำหนัก เป็นผู้ใหญ่ที่เป็นคนเจ้าเนื้อ มีอารมณ์ขบขัน อารมณ์ดี ลักษณะผิวเนื้อสองสี ดูเป็นผู้ใหญ่ที่มีอายุมาก และยังเป็นผู้ใหญ่ที่น่านับถือ อีกทั้ง ยังเป็นผู้ที่อบรม สั่ง สอน กิริยา มารยาทให้แก่แม่พลอยในเรื่องการใช้ชีวิตอยู่ในรั้วในหลวง ๕. ยายพิศ “นางพิศเป็นบ่าวซึ่งแม่ช่วยมาไว้ใช้มีค่าตัว ๑๒ ตำลึง เป็นผู้กินเหลือและล้างถ้วยชาม การ ปัดกวาดบ้านปูที่หลับที่นอน ตลอดจนซักผ้าที่เรือนแม่เป็นหน้าที่ของนาวพิศ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ ยายพิศ มี บุคลิกลักษณะที่เห็นได้เด่นชัด คือ ยายพิศ ผู้เป็นบ่าว บ่าวในความช่วยเหลือของแม่แช่ม ซื้อตัว มาใช้ สอย มีหน้าที่ทำกิจการทุกอย่างภายในบ้าน รวมถึงการดูแลแม่พลอย นอกจากนี้ ยังเป็นคนที่มีความ จงรักภักดีต่อเจ้านาย

๓๖ ๔.๑.๒ ตัวละครรุ่นพลอย ๑. คุณหญิงบทมาลย์บ ารุง (แม่พลอย) “พลอยเป็นคนเฉย ๆ ไม่ค่อยแสดงความรู้สึกของตนให้ปรากฏ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๕๓) “พลอยเป็นเด็กขี้อาย” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๕๓) “พลอยเป็นข้าหลวงคนโปรดของเสด็จ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๒๐) “พลอยมีรูปร่างหน้าตาที่เป็นเสน่ห์และมีกิริยาอ่อนหวาน นอบน้อม” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๒๔) “พลอยเป็นคนรักของพี่เนื่อง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๓๑) “เดี๋ยวนี้พลอยก็กำพร้าแม่ยังเหลือแต่พ่อคนเดียว” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๗๓) “พลอยเป็นคนรักเด็กมานานแล้ว แต่เมื่ออยู่ในวังไม่มีเด็กเล็ก ๆ ขนาดนี้จะเล่น พอเห็นลูกคุณ ชิดซึ่งเป็นหลานของตนก็ตื้นตันใจและดีใจระคนกันไป” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๙๔) “แม่พลอยเขาเป็นคนดีมีสัมมาคารวะ แล้วก็เป็นคนมีน้ำใจ มีกตัญญู” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๒๖๗) “เจ้าเป็นคนว่านอนสอนง่าย มีความอดทน มีความเพียร ไม่เกียจคร้าน และเจ้าได้ทำตัวให้ ข้า เห็นว่าเจ้าเป็นคนดี มีกตัญญูสมกับที่เกิดมามีสกุลและได้อบรมมาแล้วอย่างดี” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓๒๑) “พลอยเป็นคนที่มีนิสัยไม่พยาบาทอาฆาตใคร” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๕๕๑) “แม่พลอยเป็นคนรักพี่น้องชอบไปเก็บเอาเรื่องของคนอื่นมาทุกข์ร้อน” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๕๖) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ คุณหญิง บทมาลย์(แม่พลอย) มีบุคลิกลักษณะที่เห็นได้เด่นชัด คือ เป็นลูกของพระยาพิพิธฯ กับแม่แช่ม เป็นตัว ละครหลักของนวนิยายเรื่องสี่แผ่นดิน มีหน้าตาสวยสดงดงามราวกับผู้เป็นมารดามาตั้งแต่ยังเยาว์ มี

๓๗ รูปร่าง หน้าตาที่เป็นเสน่ห์ ใครเห็นจำต้องตกหลุมรัก มีกิริยาอ่อนหวาน นอบน้อม เป็นคนดี มีสัมมา คารวะต่อผู้อาวุโส ว่านอนสอนง่าย มีความอดทน มีความพากเพียร ไม่เกียจคร้าน มีน้ำใจ มีความ กตัญญูสมกับผู้ที่มีสกุล ไม่มีความพยาบาทอาฆาตใคร แม่พลอยเป็นคนที่รักพี่รักน้อง แต่มีข้อเสียนั่นคือ เป็นคนที่ชอบเก็บเรื่องของผู้อื่นมาทำให้ตนเองเป็นคนมีความทุกข์ และมีผู้ที่มองว่าแม่พลอยนั้น เป็น คนหัวโบราณ หรือเป็นคนล้าสมัย นอกจากนี้ แม่พลอยยังเป็นเด็กกำพร้าแม่ในภายหลังอีกด้วย ๒. พระยาบทมาลย์บ ารุง (คุณเปรม) “บุรุษร่างใหญ่ ผิวขาว อายุราว ๆ ยี่สิบห้า สังเกตดูจากการแต่งกาย พลอยก็รู้ได้ว่าเป็น มหาดเล็กหลวง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๖๗) “คุณเปรมเขาเป็นคนมีอันจะกิน เขาเป็นคนดี ไม่ถือตัว” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๙๐) “คุณเปรมเขาเป็นลูกคนเดียว แล้วก็ยังไม่มีเหย้ามีเรือน นิสัยใจคอกิริยามารยาท รูปสมบัติ ทรัพย์สมบัติเขาดีพร้อม” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๒๕๓) “เป็นคนอารมณ์ดี เปิดเผย ไม่ปิดบัง และเท่าที่พลอยรู้ตัวคุณเปรมก็รักพลอยมาก” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓๔๒) “คุณเปรมเป็นคนมีความคิดเห็นรุนแรงเสมอ แต่ความคิดของคุณเปรมนั้นเปลี่ยนได้ง่ายตาม กาลสมัย” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๗๑) “คุณเปรมมีดีอยู่อย่างหนึ่งที่ปากกับใจตรงกัน” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๗๑) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ พระยาบท มาลย์ (คุณเปรม) มีบุคลิกลักษณะนิสัยที่เห็นได้เด่นชัด คือ คุณเปรมเป็นบุรุษร่างใหญ่ ผิวขาวเป็นลูก คนเดียว ฐานะทางหน้าที่การงานเริ่มแรกเป็นมหาดเล็กหลวง และต่อมามีบรรดาศักดิ์เป็นพระยา ทาง ครอบครัวของคุณเปรมมีฐานะดีเป็นเศรษฐีใหม่ในสังคมสมัยนั้น ๆ มีทรัพย์สมบัติต่าง ๆ ด้านความ ประพฤติ ปฏิบัติตน เป็นคนไม่ถือตัว นิสัยใจคอ กิริยามารยาท เป็นคนอารมณ์ดี เปิดเผยไม่ปิดบัง แต่ เมื่อเวลาผ่านไปยังแผ่นดินอื่น ๆ ลักษณะนิสัยของคุณเปรมต่างก็ย่อมเปลี่ยนไปตามกาลสมัย คือ เป็น คนที่ทันสมัย มีความเป็นหัวสมัยใหม่ มีความคิดเห็นที่รุนแรง เหตุนี้เพราะว่า ต้องการที่จะให้สังคมเกิด

๓๘ ความเปลี่ยนแปลงและนำไปซึ่งความเจริญรุ่งเรืองของชาติ นอกจากนี้ยังเป็นผู้ที่ติดกระแส มีรสนิยม สมัยใหม่ ชอบทำตามวัฒนธรรมที่เข้ามามีบทบาทในสังคมไทย เช่น การซื้อรถยนต์ และจ้างแขกขับ รถให้ การส่งเสื้อผ้าไปซักรีดที่ประเทศสิงคโปร์ โดยใช้เรือเมล์ ซึ่งอีกอย่างหนึ่งที่ตัวละครนี้ได้แสดงออก ถึงความรักชาติ และการเทิดทูนสถาบันพระมหากษัตริย์ ๓. แม่ช้อย “ช้อยเป็นหลานอาของคุณสาย บิดาผู้เป็นพี่ชายคุณสายนั้นเป็นข้าราชการ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๔) “มีบ้านอยู่แถวนางเลิ้ง ช้อยมีพี่ชายอีกคนหนึ่งชื่อเนื่อง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๔๔) “ช้อยเป็นคนใจดีหาที่เปรียบได้ยาก เพื่อนฝูงขนาดเดียวกันไม่ว่าใครหากจะบังเกิดมีเคราะห์ หามยามร้าย ช้อยเป็นต้องให้ความเห็นใจช่วยเหลือเสมอ กับคนที่มีฐานะอันดี มีลูกหลานว่านเครือ หรือบริวารคอยปฏิบัติ ช้อยดูจะไม่ค่อยสนใจนัก บางทีก็ล้อเลียนเอาลับหลัง แต่สำหรับคนแก่อีก ประเภทหนึ่งที่อยู่ในวังมาช้านานจนคนลืม มีฐานะที่ค่อนข้างจะยากจน และปราศจากลูกหลาน บริวาร คอยปฏิบัติ ช้อยมักจะเอาใจใส่เป็นพิเศษ ถ้ามีเวลาก็ไปหาพูดคุยด้วยถึงที่อยู่ บางทีก็หาของ เล็ก ๆ น้อย ๆ เท่าที่จะหาได้ติดมือไปฝากและคอยช่วยเหลือหาสิ่งต่าง ๆ ให้เท่าที่จะทำได้ เวลาพูดจา ด้วยก็ใช้คำอ่อนหวานน่าฟังเป็นที่รักแก้พวกคนแก่ในวัง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๕๑ – ๕๒) “โดยเฉพาะกับสัตว์แล้วช้อยเป็นรักดูดดื่มทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ชนิดใด ตั้งแต่ลูก นกกระจอกที่ตกจากชายคาตำหนักไปจนถึงกับสัตว์ที่คนอื่น ๆ ขยะแขยง เช่น ลูกหนูและจิ้งจก” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๕๒) “เป็นคนสนุกสนานร่าเริงและมีความคิดเห็นเป็นของตัวเอง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๑๙) “ช้อยเป็นคนที่ใจแข็งตั้งแต่ยังเป็นสาวมาจนอายุมาก ไม่ยอมบอกเพื่อนฝูงให้รู้ถึงความทุกข์ ยากลำบากของตัว” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๓๓) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ แม่ช้อย มี

๓๙ บุคลิกลักษณะนิสัยที่เห็นได้เด่นชัด คือ แม่ช้อยเป็นหลานสาวของคุณสาย มีพี่ชายชื่อ เนื่อง เป็นเพื่อน รักของแม่พลอย เติบโตมาในรั้วในวัง แม่ช้อยเป็นคนที่มีจิตใจดี มีความเห็นใจ รู้จักช่วยเหลือผู้ที่ เดือดร้อนกว่า มีความรักความเมตตาต่อสัตว์เป็นที่สำคัญ อีกทั้งยังเป็นคนที่รักความสนุกสนาน ร่าเริง มีความคิดเห็นเป็นของตนเอง และเป็นคนที่ใจแข็งมาก จนบางครั้ง ตนเองก็เกิดความทุกข์ในการใช้ ชีวิต ๔. คุณอุ่น “คุณอุ่น พี่สาวใหญ่อายุสิบเก้าปี” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓) “คุณอุ่นพี่สาวคนใหญ่ เป็นผู้ใหญ่ที่น่าเกรงขาม” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓) “คุณอุ่นเธอไม่ชอบแสงแดด ว่าจะทำให้ผิวเสีย” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๐) “คุณอุ่นเป็นคนมีระเบียบ การแต่งตัวแต่ละวันนั้นก็เรียบร้อยเป็นอย่างยิ่ง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๐) “อยู่ในฐานะเป็นแม่บ้าน มีอำนาจสั่งกิจการงานบ้านทั่วไป” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๗๗) “คุณอุ่นเป็นคนที่มีน้ำใจเหี้ยมเกรียม เห็นแต่กับตัวและจะยอมอุปการะเฉพาะแต่คนที่ ประจบสอพลอ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๕๔) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ คุณอุ่น มีบุคลิกลักษณะนิสัยที่เห็นได้เด่นชัด คือ เป็นพี่สาวคนโตของบ้าน เป็นผู้ใหญ่ที่ดูน่าเกรงขามในสายตา ของบรรดาพี่น้องหลาย ๆ คนในบ้าน เป็นคนเจ้าระเบียบ การแต่งกายเรียบร้อย อยู่ในบ้าน สวม บทบาทเป็นแม่บ้าน ที่คอยดูแลสิ่งของ ทรัพย์สมบัติทุกอย่างของครอบครัว มีอำนาจในการออกคำสั่ง หรือเป็นผู้ถืออำนาจเพียงหนึ่งเดียว มีจิตใจเหี้ยมเกรียม เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตัว แต่เมื่อกาลสมัย เปลี่ยนไป นิสัยเหล่านี้ก็เริ่มจางหายเปลี่ยนไปเป็นคนละคน เป็นเพราะเกิดจากการหลงผิดในอำนาจ และหันกลับมารักพี่รักน้อง ครอบครัวของตนเอง

๔๐ ๕. คุณชิด “คุณชิด พี่ชายคนรอง อายุสิบหกปี” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓) “เจ้าชิดก็ไม่รู้จักโต นิสัยเกกมะเหรกเสเพล” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๘๓) “โรคภัยไข้เจ็บและยาเสพติดทำให้คุณชิดทรุดโทรมลงไปจนดูเหมือนคนแก่ ร่างกายผอม แห้ง ผิวเหลืองซูบซีด และริมฝีปากเขียว” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๙๓) “ผู้เป็นนักเลงเหล้า นักเลงฝิ่น นักเลงการพนัน ขู่เข็ญเรียกร้องเงินไปถลุงเพื่อปรนปรือความ ชั่วของตน” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๕๔) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ คุณชิด มีบุคลิกลักษณะนิสัยที่เห็นได้เด่นชัด คือ พี่ชายคนรอง เป็นคนที่ไม่รู้จักโต มีนิสัยเกกมะเหรกเสเพล ติดสารเสพติด อันได้แก่ สุรา ฝิ่น ทำตัวเป็นนักเลงการพนันจนทำให้ตนเองเดือดร้อน และเกิดการ ผลาญทรัพย์สมบัติของครอบครัว ตลอดจนนำปัญหาเดือดร้อนไปถึงผู้เป็นพี่สาวอย่างคุณอุ่น ๖. หลวงภัณฑ์วิจารณ์ (พ่อเพิ่ม) “หนุ่มอายุ ๑๙ และเข้ารับราชการที่กรมพระคลัง หอรัษฎากรพิพัฒน์” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๒๕) “พ่อเพิ่มชอบดื่มสุรา” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๙๖) “พ่อเพิ่มจนบัดนี้ ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงภัณฑ์วิจารณ์” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๒๕) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ หลวง ภัณฑ์วิจารณ์ (พ่อเพิ่ม) มีบุคลิกลักษณะนิสัยที่เห็นได้เด่นชัด คือ ผู้เป็นพี่ชายของแม่พลอย เป็นคนที่ ชอบดื่มสุรา มีความรักพี่รักน้อง ใช้ชีวิตอย่างรักความสนุก และไม่เอาการเอางานอย่างจริง ๆ จัง ๆ ๗. คุณเชย “คุณเชยเป็นเด็กชอบเล่นป่ายปีนไปในที่ต่าง ๆ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓)

๔๑ “คุณเชยได้ออกไปมีเหย้ามีเรือนเป็นอิสระแก่ตน” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๔๐๘) “คุณเชยวางตัวเป็นผู้ใหญ่ที่โอบอ้อมอารีและไว้ตัวว่าเป็นพี่สาว” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๒๙) “คุณเชยเป็นภรรยาคุณหลวงนอกราชการ” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๒๙) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ คุณเชย มี บุคลิกลักษณะนิสัยที่เห็นได้เด่นชัด คือ ผู้เป็นลูกคนที่ ๔ ของพระยาพิพิธฯ ต่างมารดากับพลอย เป็น คนที่ชอบใช้ชีวิตอย่างสนุกสนาน ชอบการปีนป่าย มีจิตใจโอบอ้อมอารี มีความรักพลอยเหมือนกับ น้องสาว ต่อมาได้แต่งงานกับหลวงโอสถ ๘. พี่เนื่อง “เด็กชายผมโปร่า ผิวเนื้อสองสี แลดูเหมือนเพิ่งจะโกนจุกไปได้ไม่นานนัก” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๖๑) “พี่เนื่องแกก็ไม่ใช่คนเสียหายอะไร ช้อยบอกพลอยคราวหนึ่งที่นั่งคุยกันอยู่ แต่ฉันเห็นว่าแกรัก สนุกรักสบายมากไป” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๑๓๑) จากที่ผู้วิจัยได้วิเคราะห์บุคลิกลักษณะของตัวละครดังกล่าว ปรากฏว่าตัวละคร ชื่อ พี่เนื่อง มีบุคลิกลักษณะนิสัยที่เห็นได้เด่นชัด คือ ผู้ที่เป็นพี่ชายของแม่ช้อย ไปมาหาสู่แม่กับแม่พลอยในวัง หลวงสมัยที่ยังเด็ก ใช้ชีวิตอยู่บนความสนุก ความสบาย มีจิตใจที่ดีงาม มีอารมณ์ขบขัน เป็นที่รักของ น้องสาวอย่างแม่ช้อย มีความรับผิดชอบสูง ต่อมาเป็นคนรักคนแรกของแม่พลอย ก่อนที่จะไปฝึกหัด การงานด้านกองทหารอยู่ที่เมืองนครสวรรค์ แล้วได้พบรักครั้งใหม่ ๔.๑.๓ ตัวละครรุ่นลูกของพลอย ๑. ร้อยตรี ประพนธ์ (อ้น) “เด็กคนนั้นอ้วนขาว หน้าตาน่าเอ็นดู และเป็นเด็กผู้ชาย” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓๔๙) “เด็กคนนี้เป็นลูกของคุณเปรม” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๑ : ๓๕๒) “ตาอ้นเป็นเด็กว่าง่าย และพยายามเอาใจพลอยทุกอย่าง” (สี่แผ่นดิน แผ่นดินที่ ๒ : ๔๔๐)