คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ

ชื่อหนังสือ คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการ เด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ ส�ำหรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ จัดพิมพ์โดย โรงพยาบาลยุวประสาทไวทโยปถัมภ์ โดยการสนันสนุนของส�ำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ เลขที่ 61 ซอยเทศบาล 19 ต�ำบลปากน�้ำ อ�ำเภอเมือง จังหวัดสมุทรปราการ รหัสไปรษณีย์ 10270 โทร.02-3843381-3 พิมพ์ครั้งที่ 1 มิถุนายน 2562 จ�ำนวนพิมพ์ 1,000 เล่ม พิมพ์ที่ บริษัท บียอนด์ พับลิสชิ่ง จ�ำกัด

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 3 การฝึกเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร ่องทางพัฒนาการ มีจุดมุ่งหวังให้เด็กมีพัฒนาการใกล้เคียงเด็กปกติโดยการใช้กิจกรรมง่ายๆ ด้วยวัสดุอุปกรณ์ที่หาง ่ายแต ่สอดคล้องกับจุดบกพร ่องในแต ่ละด้านของ พัฒนาการเด็ก ไม่ว่าจะเป็นด้านร่างกาย ด้านภาษา ด้านสังคม และการช่วยเหลือ ตนเอง กิจกรรมเหล ่านี้ได้ถูกน�ำมาใช้ในร.พ.ยุวประสาทไวทโยปถัมภ์และ ได้มีการติดตามผลพัฒนาการที่ได้ฝึกไป ปรากฏว ่าได้ผลดีเป็นที่น ่าพอใจ คณะท�ำงานเล็งเห็นถึงความส�ำคัญในการเผยแพร่กิจกรรมเหล่านี้ โดยการ สนับสนุนจากส�ำนักงานประกันสุขภาพแห่งชาติจึงได้จัดท�ำสมุดกิจกรรมและ คู่มือกิจกรรมการฝึกส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่อง ทางพัฒนาการขึ้นเพื่อเป็นแนวทางในการฝึกเด็ก คณะท�ำงานหวังเป็นอย ่างยิ่งว ่า สมุดกิจกรรมและคู ่มือกิจกรรม การฝึกเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการเล่มนี้จะเป็น ประโยชน์ส�ำหรับบุคลากรสาธารณสุข ครูและผู้ปกครอง เพื่อการพัฒนาเด็ก ต่อไป คณะผู้จัดทำ มิถุนายน 2562 ค�ำน�ำ คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ ก

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 4 หน้า บทน�ำ ...................................................................................................1 ส่วนที่ 1 ความรู้ทั่วไป ๛ พัฒนาการคืออะไร.........................................................................4 ๛ พัฒนาการปกติ..............................................................................6 ๛ โรคออทิซึมคืออะไร......................................................................10 ๛ การปรับพฤติกรรม.......................................................................11 ส่วนที่ 2 กิจกรรมสำหรับฝึกส่งเสริมพัฒนาการ ๛ การเตรียมความพร้อมก่อนฝึก.....................................................18 ๛ เทคนิคการช่วยเหลือการฝึก.........................................................20 ๛ การท�ำความสะอาดของเล่น.........................................................21 ๛ กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านสังคม..................................................22 - การสร้างสัมพันธภาพด้วยการเล่น ...........................................23 - การสบตา.................................................................................24 - การรู้จักบุคคล..........................................................................25 - การกระตุ้นประสาทสัมผัสทั้ง 5................................................26 ๛ กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านภาษาและการสื่อความหมาย ( ฝึกพูดเบื้องต้น ).........................................................................28 - การมอง ฟัง และปฏิบัติตามค�ำสั่ง............................................29 - การเคลื่อนไหวปากลิ้น .............................................................30 - การอ่านบัตรค�ำ / บัตรภาพ .....................................................33 - การสอนภาพค�ำศัพท์................................................................34 สารบัญ คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ ข

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 5 หน้า ๛ กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านกล้ามเนื้อมัดเล็ก................................35 - หยิบของย้ายภาชนะ................................................................36 - ต่อก้อนไม้.................................................................................37 - หยอดลูกกลมใส่ช่อง.................................................................38 - หยอดกระดุม............................................................................39 - หยอดลูกปัดใส่ขวด...................................................................40 - หมุนเปิด-ปิดฝาขวด.................................................................41 - หนีบไม้หนีบ.............................................................................42 - เสียบหมุด.................................................................................43 - ตักวัตถุย้ายภาชนะ...................................................................44 - ร้อยลูกปัด................................................................................45 - ร้อยเชือกตามรู.........................................................................46 - ภาพตัดต่อ (จิกซอ)...................................................................47 - เล่นดินน�้ำมัน............................................................................48 - จับดินสอ..................................................................................49 - ระบายสี...................................................................................50 - โยงภาพเหมือน.........................................................................51 ๛ กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านกล้ามเนื้อมัดใหญ่...............................52 - เดินหน้า...................................................................................53 - ถอยหลัง...................................................................................54 - เดินตักของย้ายภาชนะ.............................................................55 - วิ่งเก็บบอลหรือสิ่งของใส่ตะกร้า...............................................56 - นั่งกลิ้งบอล..............................................................................57 - โยนบอลให้บุคคล.....................................................................58 - รับบอลด้วยท่อนแขน ...............................................................59 คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ ค

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 6 หน้า - โยน-รับบอลใส่ตะกร้า..............................................................60 - กระโดดข้ามสิ่งกีดขวาง............................................................61 ๛ กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านการช่วยเหลือตนเอง..........................62 ๛ กิจกรรมการแต่งกาย....................................................................63 ๛ กิจกรรมการรับประทานอาหาร...................................................64 ๛ กิจกรรมการท�ำความสะอาดร่างกายและการขับถ่าย...................67 บรรณานุกรม.......................................................................................72 คณะทำงาน.........................................................................................73 คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ ง

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 1 บทน�ำ การจัดกิจกรรมฝึกส่งเสริมพัฒนาการ มีเป้าหมายให้เด็กมีพัฒนาการ ใกล้เคียงเด็กปกติมีพฤติกรรมที่เหมาะสม ให้ครอบครัวเข้าใจ ยอมรับ และ ให้การช่วยเหลือเด็กอย่างถูกวิธีเป็นไปในแนวทางเดียวกัน คณะท�ำงานได้จัดท�ำสมุดกิจกรรมขึ้นซึ่งประกอบด้วยกิจกรรมส�ำหรับ ฝึกพัฒนาการด้านต่างๆตามล�ำดับความยากง่าย มีความต่อเนื่องจ�ำนวน 8ครั้ง มีตารางบันทึกความก้าวหน้าและพฤติกรรมที่พบในแต่ละครั้งของการฝึกส่วน ในคู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการยังเป็นแนวทางในการส่งเสริมพัฒนาการและ แก้ไขปัญหาของเด็กได้อย่างตรงเป้าหมาย โดยกิจกรรมที่ใช้นั้นเป็นกิจกรรมที่ สามารถประยุกต์ใช้ได้ในชีวิตประจ�ำวัน โดยเนื้อหาประกอบด้วย 2 ส่วน คือ ส่วนที่ 1 ความรู้ทั่วไป เป็นความรู้เกี่ยวกับพัฒนาการเด็กปกติ ความรู้เรื่องโรคออทิซึม และการปรับพฤติกรรม ส่วนที่ 2 กิจกรรมสำหรับฝึกส่งเสริมพัฒนาการ ประกอบไปด้วย การเตรียมความพร้อมก่อนฝึก เทคนิคการช่วยเหลือฝึก การท�ำความสะอาด ของเล่น กิจกรรมฝึกด้านสังคม ด้านภาษา (ฝึกพูดเบื้องต้น) ด้านกล้ามเนื้อ มัดเล็ก ด้านกล้ามเนื้อมัดใหญ่และด้านการช่วยเหลือตนเอง คู่มือเล่มนี้ควรใช้ร่วมกับสมุดกิจกรรมการส่งเสริมพัฒนาการ และ ควรมีการประเมินผล เพื่อติดตามความก้าวหน้าของเด็กต่อไป รายละเอียดในคู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการ คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 1

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 2

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 3 ความรู้ทั่วไป ส่วนที่ 1 . พัฒนาการเด็กปกติ . ความรู้เรื่องโรคออทิซึม . การปรับพฤติกรรม

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 4 พัฒนาการคืออะไร พัฒนาการ หมายถึงการเปลี่ยนแปลงด้านการท�ำหน้าที่และวุฒิภาวะ ของอวัยวะต่างๆรวมทั้งตัวบุคคล ท�ำให้สามารถท�ำหน้าที่ที่ยากและสลับซับซ้อน ได้ดีขึ้น รวมถึงการปรับตัวต่อสิ่งแวดล้อมใหม่ๆได้อย่างดีซึ่งพัฒนาการจะมี ลักษณะของความต่อเนื่องจะไม่มีการข้ามขั้นตอนตามธรรมชาติเช่น เด็กจะ มีพัฒนาการจาก หงาย คว�่ำ คืบ คลาน นั่ง ยืน เดิน และ วิ่ง เป็นต้น พัฒนาการของมนุษย์แบ่งเป็น 4 ด้าน 1. ด้านร่างกาย หมายถึง ความสามารถของร่างกายในการทรงตัว และการเคลื่อนไหวโดยการใช้กล้ามเนื้อมัดใหญ่ การสัมผัสรับรู้และการใช้ตา และมือท�ำงานประสานกันในการท�ำกิจกรรมต่างๆ 2. สติปัญญา หมายถึง ความสามารถในการเรียนรู้รู้จักคิด รู้เหตุผล และความสามารถในการแก้ปัญหาต่างๆ ซึ่งแสดงออกให้คนอื่นรู้ด้วยการพูด และการปฏิบัติดังนั้นพัฒนาการทางภาษา การสื่อความหมายและการใช้ตา และมือท�ำงานประสานกันจึงมีความเกี่ยวข้องกับพัฒนาการทางสติปัญญา 3. ด้านจิตใจและอารมณ์ หมายถึง ความสามารถในการแสดง ความรู้สึก การควบคุมอารมณ์และแสดงออกต ่อสถานการณ์ต ่างๆอย ่าง เหมาะสม 4. ด้านสังคม หมายถึง ความสามารถในการสร้างสัมพันธภาพกับ ผู้อื่น มีทักษะการปรับตัวในสังคม การท�ำหน้าที่ของตนเองและ ความรู้สึกผิดชอบชั่วดีในเด็กเล็กรวมถึงการช่วยเหลือตัวเองในชีวิต ประจ�ำวันด้วย

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 5 พัฒนาการตามวัย พัฒนาการของเด็กวัยต่าง ๆ มีความแตกต่างกัน การดูแลและสังเกต พฤติกรรมเด็กจึงเป็นสิ่งจ�ำเป็น เพราะเมื่อพบว่ามีความผิดปกติจะได้ท�ำการ ช่วยเหลือแก้ไขตั้งแต่แรกเริ่ม ซึ่งสามารถลดความรุนแรงของโรคได้เพื่อที่เด็ก จะเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีคุณภาพต่อไป วิธีการในการรักษาให้เด็กที่พัฒนาการช้า ไม ่สมวัยมีพัฒนาการที่ดีขึ้น ท�ำได้โดยการกระตุ้นหรือส ่งเสริมพัฒนาการ ซึ่งเรียกวิธีการนี้ว่า พัฒนาการบ�ำบัด ปัจจัยที่มีผลต่อพัฒนาการ 1. ปัจจัยด้านพันธุกรรมที่แสดงออกมา เช่น เพศ และความสามารถ เฉพาะตัว เป็นต้น 2. ปัจจัยด้านวุฒิภาวะและการเรียนรู้คือความพร้อมทั้งร่างกายจิตใจ ที่พร้อมจะเรียนรู้ 3. ปัจจัยด้านภาวะสิ่งแวดล้อม แบ่งเป็น 2 ด้าน - ชีวกายภาพ ได้แก่ อาหาร อากาศ สิ่งแวดล้อม มลภาวะและ การเจ็บป่วย เป็นต้น - ด้านจิตสังคม ได้แก่ ลักษณะครอบครัว การเลี้ยงดู โอกาส รับการศึกษาและวัฒนธรรม เป็นต้น ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมเหล ่านี้เอื้ออ�ำนวยต ่อการเจริญเติบโตและ พัฒนาการต ่างกัน ถ้าเด็กได้รับการตอบสนองที่เหมาะสมจะพัฒนาความ สามารถได้เต็มที่ แต่ถ้าปัจจัยต่างๆไม่เอื้ออ�ำนวยความสามารถจะไม่พัฒนา เช ่น เด็กขาดอาหารท�ำให้ร ่างกายไม ่สมบูรณ์ ไม ่มีโอกาสได้เรียนท�ำให้ อ่านหนังสือไม่ออก เป็นต้น

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 6 พัฒนาการปกติในเด็กแรกเกิด – 6 ปี เด็ก การทรงตัวและเคลื่อนไหว การใช้ตา - มือ แรกเกิด งอแขนขาและเคลื่อนไหวเท ่า กันทั้ง 2 ข้างในท่านอนคว�่ำ มองเหม่อ มองเห็นชัดในระยะ 8 - 9 นิ้ว 1 เดือน เริ่มชันคอ ผงกศีรษะหันหน้า ซ้าย ขวา ก�ำมือแน่น จ้องมองสิ่งต่างๆ 2 เดือน ท่าคว�่ำชันคอได้45 องศา ท่านั่งยกศีรษะเงยหน้าขึ้น มือก�ำหลวมๆ ตามองข้ามเส้น กึ่งกลางล�ำตัว 4 เดือน ใช้แขนยันยกตัวชูขึ้น ชันคอได้ 90 องศา ท ่านั่งยกศีรษะตั้ง ตรงได้ มือ 2 ข้างจับกันตรงกลาง ไขว ่คว้าหาของใกล้ตัวเริ่มใช้ สองตาประสานกันได้ดี 6 เดือน คว�่ำและหงายได้เอง นั่งเองได้ ชั่วครู่ถ้าจับยืนจะเริ่มลงน�้ำหนัก ที่เท้าได้ คว้าของด้วยฝ่ามือ หยิบของ มือเดียวและเปลี่ยนมือได้ มองเห็นทั้งใกล้และไกล 9 เดือน นั่งได้มั่นคง คลาน เกาะยืน ใช้นิ้วหยิบของได้เปิดหาของ ได้มองตามของที่หล่นจากมือ 12 เดือน เกาะยืน ยืนเองได้ชั่วครู่ อาจกางแขนขาเพื่อทรงตัว ใช้หัวแม ่มือและนิ้วชี้หยิบ ของเล็กๆได้ถนัด หยิบของ ใส่ถ้วยได้ 15 เดือน เดินเองได้ วางของซ้อนกัน 2 ชิ้น

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 7 เด็ก ภาษาและการสื่อความหมาย สังคม แรกเกิด ร้องไห้หยุดฟังเสียง มองหน้าช่วงสั้นๆ อ้าปาก แลบลิ้นเลียนแบบได้ 1 เดือน ท�ำเสียงในคอ มองจ้องหน้า 2 เดือน ฟังเสียงที่คนคุยด้วยแล้ว หันหาเสียง สบตา ยิ้มตอบ แสดงความสนใจ 4 เดือน ส่งเสียงอ้อแอ้โต้ตอบ หัวเราะ ส่งเสียงแหลมรัว เวลาดีใจหรือ สนุก ยิ้มตอบและยิ้มทัก ท�ำท่าทาง ดีใจเวลาเห็นอาหารหรือ คนเลี้ยง 6 เดือน หันหาเสียงเรียก เล่นน�้ำลาย ส่งเสียงหลายเสียง รู้ว่าใครเป็นคนแปลกหน้า กินอาหารเหลวจากช้อนได้ 9 เดือน ฟังรู้ภาษาและเข้าใจสีหน้า ท่าทางได้เปล่งเสียงตาม พยัญชนะแต่ไม่มีความหมาย เล่นจ๊ะเอ๋ได้ตามไปเก็บของ ที่ตก ร้องตามแม่ไปข้างนอก หยิบอาหารกินได้ 12 เดือน เรียกพ่อแม่ หรือค�ำ1พยางค์ได้ ท�ำท่าทางตามค�ำบอกเมื่อผู้สั่ง ท�ำท่าประกอบได้ ตบมือ เลียนท ่าทางโบกมือ สาธุร่วมมือตอนแต่งตัว 15 เดือน พูดค�ำ 1 พยางค์ที่มีความหมาย ชี้ส่วนต่างๆบนหน้าได้ตาม ค�ำบอก ใช้ช้อนตักอาหารแต่หกบ้าง กลิ้งบอลรับส่งกับผู้ใหญ่ พัฒนาการปกติในเด็กแรกเกิด – 6 ปี (ต่อ)

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 8 พัฒนาการปกติในเด็กแรกเกิด – 6 ปี (ต่อ) เด็ก การทรงตัวและเคลื่อนไหว การใช้ตา - มือ 18 เดือน เดินคล่อง วิ่งได้ยืนก้มเก็บของ แล้วลุกขึ้นได้โดยไม่ล้ม จูงมือ เดียวขึ้นบันได วางของซ้อนกันได้3 ชิ้น ขีดเขียนเป็นเส้นยุ่งๆ 2 ปี เดินขึ้นบันได เตะลูกบอลได้ กระโดด 2 เท้าอยู่กับที่ ต่อรถไฟ ขีดเส้นตรงและโค้ง เป็นวงๆได้ตั้งของซ้อนได้ 6 ชิ้น เปิดหนังสือทีละหน้าได้ 3 ปี ขึ้นบันไดสลับเท้าได้ ขี่รถ 3 ล้อได้ วาดวงกลมตามแบบได้ต่อชิ้น ไม้3 ชิ้นเป็นสะพาน 4 ปี กระโดดขาเดียว เดินลงบันได สลับเท้าได้ วาดสี่เหลี่ยมได้ตามแบบ วาดคนได้3 ส่วน ต่อไม้5 ชิ้นเป็นสะพานได้ 5 ปี กระโดดสลับเท้าได้กระโดด ข้ามสิ่งกีดขวางเตี้ย ๆ ได้เดิน ต่อเท้าเป็นเส้นตรงได้โดยไม่ล้ม จับดินสอได้ถูกต้อง วาดรูป สามเหลี่ยมได้ตามแบบ วาดคนได้6 ส่วน ต่อก้อนไม้ ได้6 ชิ้น 6 ปี เดินบนส้นเท้า เดินต่อเท้า ถอยหลังได้ใช้2 มือรับลูกบอล ที่โยนมาได้กระโดดได้ไกล ประมาณ 120 ซม. วาดรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน และสี่เหลี่ยมที่มีเส้นทะแยงมุม ได้ตามแบบ

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 9 พัฒนาการปกติในเด็กแรกเกิด – 6 ปี (ต่อ) เด็ก ภาษาและการสื่อความหมาย สังคม 18 เดือน ชี้รูปภาพตามค�ำบอกได้พูดได้ มากขึ้นและ ท�ำตามค�ำบอกที่ ไม่ต้องมีท่าทางประกอบได้ ถือถ้วยน�้ำดื่มเอง 2 ปี พูด 2-3 ค�ำต ่อกันได้อย ่างมี ความหมาย บอกชื่อตัวเอง บอกชื่อของที่คุ้นเคยได้ ตบมือเลียนแบบท่าทางผู้ใหญ่ ใช้ช้อนตักอาหารกินเองได้ บอกเมื่อเวลาจะถ่ายอุจจาระ 3 ปี เล่าเรื่องที่ตนประสบมาให้ คนอื่นเข้าใจได้บ้าง รู้จักถาม อะไร ที่ไหน ถอดรองเท้าใส่เสื้อได้แบ่งของ ให้คนอื่นได้บ้าง เล่นกับคนอื่น รู้จักเพศของตนและควบคุม การถ่ายอุจจาระได้ 4 ปี ร้องเพลง พูดเป็นประโยค ถามค�ำถาม เล่าเรื่องให้คนอื่น เข้าใจได้ รู้จัก 4 สี เล่นรวมกับคนอื่นได้คุมการ ถ่ายปัสสาวะได้เวลากลางวัน กลัดกระดุมได้เอง 5 ปี พูดฟังเข้าใจได้ จ�ำตัวอักษรได้ เริ่มถามสิ่งที่เป็นเหตุผล นับของ ได้5 ชิ้น นับเลขได้ถึง 20 เล่นตามกฏ แต่งตัวเอง เล่น สมมติไม ่ปัสสาวะรดที่นอน เวลากลางคืน รู้จักอายุ 6 ปี รู้จักซ้ายขวา นับเลขได้ถึง 30 อธิบายความหมายของค�ำได้ บอกความแตกต่างของ2สิ่งได้ เริ่มสะกดค�ำ รู้จักเวลาเช้า บ่าย เข้าใจเกี่ยวกับขนาด น�้ำหนัก รูปร่าง ระยะ ช่วยงานบ้านได้เล ่นอย ่างมี กติกา ผูกเชือกรองเท้าได้

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 10 โรคออทิซึมคืออะไร โรคออทิซึม คือ โรคทางจิตเวชเด็กที่สามารถตรวจและวิเคราะห์ได้ว่า เด็กมีพัฒนาการล่าช้าทางด้านสังคม การสื่อความหมาย และจินตนาการ แสดงให้เห็นได้โดยการมีพฤติกรรมที่ผิดปกติไปจากเด็กในวัยเดียวกัน เช่น การแยกตัวอยู่โดยล�ำพังในโลกของตัวเอง เสมือนกับมีก�ำแพงที่มองไม่เห็นกั้น ตัวเด็กเหล่านี้ออกจากสังคมรอบด้าน ท�ำให้เด็กขาดการรับรู้จนไม่สามารถ เรียนรู้จากสิ่งแวดล้อมรอบตัวเหมือนเด็กทั่วไปในวัยเดียวกัน ไม่สามารถสื่อ ความหมายกับบุคคลรอบข้าง เมื่อถึงวัยที่ควรจะพูดก็พูดไม่ได้ทั้งๆที่หูไม่หนวก อาจจะพูดเลียนแบบเป็นค�ำ ๆได้โดยไม่รู้ความหมายในระยะแรก ต่อมาก็เริ่ม พูดภาษาตนเองที่มนุษย์ฟังไม่เข้าใจเด็กไม่สามารถเข้าใจค�ำสั่งง่ายๆได้เล่นกับ ใครไม่เป็น เล่นของเล่นไม่เป็นเนื่องจากการขาดจินตนาการ และมีพฤติกรรม ซ�้ำๆ บางอย่าง ทั้งการกระท�ำและความคิด อาการดังกล่าวบางอย่างอาจจะ ปรากฏให้เห็นได้ตั้งแต่ในขวบปีแรกและจะพบอาการตามข้อชี้บ่งอย่างชัดเจน เมื่อเด็กมีอายุ 18 เดือน ขึ้นไป ถ้ามีการประเมินอย ่างละเอียดเกี่ยวกับ ความล่าช้าและผิดปกติของพัฒนาการด้านสังคม การสื่อความหมาย และ พฤติกรรมต่าง ๆ ของเด็ก ก็จะสามารถวินิจฉัยว่าเป็น “เด็กออทิสติกหรือ โรคออทิซึม” ได้ ยังไม่มีผู้ใดสรุปถึงวิธีการรักษาเด็กออทิสติกให้หายได้เนื่องจากยัง ไม่พบสาเหตุจ�ำเพาะของโรคนี้อย่างไรก็ตามเด็กออทิสติกได้รับการรักษาและ ช่วยเหลืออย่างเหมาะสมและต่อเนื่องจะดีขึ้นจนสามารถ เรียนร่วมกับเด็กปกติและอยู่ในสังคมได้อย่างคนปกติทั่วไป แต่ยังคง พบปัญหาบางอย่างได้เช่น การปรับตัวในสังคม ความนึกคิด ความเข้าใจและ การแสดงออกทางอารมณ์ติดตัวไปตลอดชีวิต

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 11 การรักษาและการช่วยเหลือเด็กออทิสติกนั้น ต้องใช้เวลาไม่น้อยใน การร่วมมือ ร่วมแรง ร่วมใจกันระหว่างพ่อแม่ เครือญาติและกลุ่มผู้รักษา ทางการแพทย์ เมื่อเด็กเริ่มเรียนรู้ได้บ้างแล้วจึงขอความร ่วมมือจากครู อาจารย์ เพื่อร่วมฟื้นฟูสมรรถภาพทางการเรียนรู้ด้านวิชาการต่อไป การให้ ความช่วยเหลืออย่างต่อเนื่องจะท�ำให้ผลการรักษาและการช่วยเหลือประสบ ความส�ำเร็จ ผู้รักษาไม่สามารถก�ำหนดได้เลยว่า จะต้องใช้ระยะเวลาเท่าไร จึงจะท�ำให้เด็กออทิสติกดีขึ้น ทั้งนี้ยังต้องขึ้นกับปัจจัยหลาย ๆ อย่าง เช่น การเจ็บป่วยทางร่างกายของเด็ก รูปแบบการเลี้ยงดูสิ่งแวดล้อมรอบตัวเด็ก อายุของเด็กที่เริ่มได้รับการรักษา ความรุนแรงของโรค รวมทั้งโครงสร้างและ ความผิดปกติซ�้ำซ้อนของตัวเด็กออทิสติกเองด้วย ฉะนั้นจึงต้องเฝ้าระวัง และ ช่วยปรับพฤติกรรมให้เหมาะสมทุกช่วงอายุของเด็ก เด็กออทิสติกนั้นเป็นคนมีจิตใจบริสุทธิ์ ไร้เดียงสา ไม่ทันคน บกพร่องในเรื่องสามัญส�ำนึก ปกป้องตัวเองไม่เป็น ถ้าเขาโชคดีได้อยู่ ในหมู่คนดีช่วยสอนเขาให้เรียนรู้แต่ในสิ่งที่ดีเขาก็จะเป็นคนดีฉะนั้น ผู้ที่ให้การช่วยเหลือเขาควรนึกถึงคุณสมบัติในข้อนี้ด้วย การปรับพฤติกรรม เป็นกระบวนการในการปรับปรุงเปลี่ยนแปลง หรือลดพฤติกรรมของ เด็กจากพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมเป็นพฤติกรรมที่เหมาะสม พฤติกรรม คือ กริยาอาการที่แสดงออกหรือปฏิกิริยาโต้ตอบเมื่อ เผชิญกับสิ่งเร้า (ตัวกระตุ้น) หรือสถานการณ์ต่างๆอาการแสดงออกต่างๆ นั้น สามารถสังเกต อธิบาย บันทึก และวัดหรือนับได้เช ่น การเดิน การพูด การเขียน การคิด การเต้นของหัวใจ เป็นต้น

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 12 ประเภทของพฤติกรรม แบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ 1. พฤติกรรมที่มีมาแต่กำเนิด เป็นพฤติกรรมแบบง่ายๆเป็นลักษณะ เฉพาะที่ใช้ในการตอบสนองต ่อสิ่งเร้าชนิดใดชนิดหนึ่ง เช ่น ได้ยินเสียงดัง ตกใจจะสะดุ้ง เห็นแสงฟ้าแลบจะกระพริบตา ซึ่งไม่จ�ำเป็นต้องเรียนรู้มาก่อน มีแบบแผนที่แน ่นอนเฉพาะตัว สิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกันจะแสดงลักษณะ เหมือนกันหมด 2. พฤติกรรมที่เกิดจากการเรียนรู้ เป็นพฤติกรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัย ประสบการณ์ในอดีต มนุษย์จะเรียนรู้และตอบสนองต่อสถานการณ์ต่างๆ ตามที่ได้เรียนรู้มา เช่น เมื่อร้องกรี๊ดแล้วได้ของเล่น ดังนั้นจึงสรุปให้เข้าใจง่ายๆ ได้ว่า พฤติกรรมของมนุษย์เกิดขึ้นเพื่อ ตอบสนองความต้องการของตนเองนั่นเอง พฤติกรรมต ่างๆนั้นเกิดตาม ธรรมชาติหรืออาจเกิดจากการเรียนรู้ก็ได้เพราะฉะนั้นการสร้างพฤติกรรม ที่เหมาะสมหรือลดพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมสามารถน�ำหลักการเรียนรู้มาปรับ ใช้ได้ซึ่งเราเรียกว่า การปรับพฤติกรรม ซึ่งการปรับพฤติกรรมส่วนใหญ่มุ่งให้ มนุษย์เกิดการเรียนรู้พฤติกรรมที่เหมาะสมตามทฤษฎีการเรียนรู้ เทคนิคการปรับพฤติกรรม 1. เพื่อเพิ่มพฤติกรรมที่เหมาะสมและการให้คงอยู่ ใช้การให้แรงเสริมเป็นรางวัล ได้แก่ การยกย่องชมเชย สัมผัส กอดรัดให้ของที่ชอบ เช่น ของเล่น ขนม เพราะเป็นการเพิ่มพฤติกรรมที่ได้ผล ที่สุด ไม ่ต้องเป็นสิ่งของเสมอไป อาจเป็นรางวัลทางสังคมหรือ ความรู้สึก ขึ้นอยู่กับอายุของผู้รับ ต้องมีการพัฒนารูปแบบของรางวัล ลดความเป็นรูปธรรม (สิ่งของ) ลงจนกลายเป็นรางวัลภายใน เช่น ความภาคภูมิใจ เพราะจะท�ำให้ เด็กแยกแยะถูกผิดได้มากกว่าหวังผลตอบแทน

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 13 การให้รางวัลที่เพิ่มพฤติกรรรมได้มากที่สุดคือให้แบบสุ่ม คือ ให้ไม่แน่นอน อย่าก�ำหนดครั้งชัดเจน 2. เพื่อลดพฤติกรรมทีไม่เหมาะสม โดยใช้เทคนิค การไม่สนใจ การเพิกเฉย การเบี่ยงเบนความสนใจ การงดสิ่งของที่ต้องการ การแยกเด็ก การลงโทษ 3. เพื่อสร้างพฤติกรรมใหม่ ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ ได้แก่ ช่วยจับท�ำ แตะน�ำ ชมเชยในพฤติกรรมที่เกือบถึงเป้าหมาย การแบ่งพฤติกรรมเป็นส่วนย่อย แล้วฝึกทีละส่วน การเลียนแบบ ท�ำได้เองตามค�ำสั่ง ขั้นตอนในการปรับพฤติกรรม 1. เลือกพฤติกรรมที่ต้องการปรับ 2. กำหนดพฤติกรรมเป้าหมายที่ต้องการ โดยที่สามารถวัดได้หรือ ประเมินได้ 3. วิเคราะห์พฤติกรรม โดยระบุพฤติกรรมที่เป็นปัญหา เหตุการณ์ เกิดก่อน (เกิดที่ไหน เกิดกับใคร เกิดเวลาใด ความถี่) เหตุการณ์เกิดหลัง แรงเสริมที่ให้ผลที่ตามมา 4. กำหนดวิธีการแก้ไข ใช้เทคนิคการปรับพฤติกรรมและแรงเสริม 5. ลงมือปฏิบัติ ให้ท�ำด้วยความจริงจัง เป็นแนวทางเดียวกัน 6. ประเมินผล หากไม่ส�ำเร็จ สามารถปรับเปลี่ยนวิธีใหม่ได้

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 14 ตัวอย่างการปรับพฤติกรรม พูดไม่หยุด / ถาม พูด เรื่อยเปื่อย พูดตาม - ตอบค�ำถาม 1 – 2 ครั้ง - บอกให้ย้อน คิดทบทวนค�ำตอบเอง 1 – 2 ครั้ง - เพิกเฉย ไม่สนใจ - ดึงให้อยู่กับปัจจุบัน - เพิกเฉยต่อการพูด - ถามค�ำถามเร็วๆ ตอบดังๆ - ถามค�ำถามเบาๆ ตอบดังๆ - อ่านค�ำ ประโยค นิทาน แทรก ค�ำถาม-ค�ำตอบเป็นระยะๆ กรี๊ด ไม่สบตา หลบเลี่ยง - เพิกเฉย - ให้ท�ำกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง จนหมดเวลา - นั่งให้สายตาอยู่ระดับเดียวกัน - ชูของระดับสายตา - ช่วยจับคาง ประคองหน้า ป้องตา - เล่นจ๊ะเอ๋ - ใช้วัตถุส่องตากัน - เด็กมีสบตา จึงให้รางวัล รื้อของ เล่นมือ - เก็บของมิดชิด - หยิบเล่นทีละ 1 อย่าง - เล่นเสร็จ จัดเก็บที่ - จับมือเด็กไว้ - ให้ท�ำกิจกรรมที่ใช้มือทั้ง 2 ข้าง - บีบนวด ฝ่ามือ นิ้ว

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 15 ปาของเล่น / กวาดของเล่นทิ้ง โขกศีรษะ - เล่นทีละ 1 อย่าง - วางของเล่น ไกล มือเด็ก - จับมือให้เล่นอย่างถูกวิธีจนหมด - พาเด็กไปเก็บของเล่นที่ปาทิ้งไว้ - จัดสิ่งแวดล้อมให้ปลอดภัย - จับ / ระวัง ไม่ให้เกิดขึ้น - เบี่ยงเบนด้วยกิจกรรม - ปรึกษาแพทย์ หยิก กัด ตี ตบโต๊ะ ตบอก พูดเสียงดัง โวยวาย - ป้องกันไม่ให้เกิด โดยการจับมือ หลบหลีก ขจัดสิ่งเร้า - ให้ท�ำกิจกรรมที่ใช้มือทั้ง 2 ข้าง - นวดข้อ - เรียกชื่อ เตือนเด็ก - พูดกับเด็กด้วยเสียงเบา พอได้ยิน - เล่นกระซิบข้างหู - ให้รางวัลทุกครั้งที่พูดเสียงเบา ติดบัตรภาพ / ติดภาพ ซ้ำซาก ไม่นิ่ง วอกแวก - ไม่ให้เห็นเลย - อนุญาตให้ถือไว้ได้ แต่ต้องท�ำกิจกรรมด้วย - ค่อยๆแยกภาพจากเด็ก โดยวางไว้ ใกล้ตัวเด็ก อาจใส่กระเป๋าเสื้อ - เมื่อเด็กเพลิดเพลินให้เก็บ อย่างมิดชิด - จัดสิ่งแวดล้อม - เรียกชื่อเสียงดังเป็นระยะ - รวบมือ กอดอก นับ 1 – 10 - รวบมือให้แน่น จ้องหน้าเด็ก ไม่พูด ค�ำใดเลย - ให้ท�ำกิจกรรมทีละชิ้น ท�ำช้าๆ ตัวอย่างการปรับพฤติกรรม (ต่อ)

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 16 ไม่ยอมนั่งที่ วิ่งรอบห้อง ติดของ - จัดกิจกรรมที่มีการเคลื่อนไหว ที่มีเป้าหมาย - พานั่งที่เป็นช่วงๆ สั้นๆ - จ�ำกัดบริเวณ - ประกบให้เด็กนั่งท�ำกิจกรรม - ท�ำกิจกรรมที่น้อยๆเสร็จเร็วๆ - ปล่อยให้อิสระเป็นระยะ - ค่อยๆเพิ่มเวลาและกิจกรรม - อนุญาตให้ถือไว้แต่ต้องท�ำกิจกรรม ด้วย - วางไว้ใกล้ตัว แล้วค่อยๆห่างขึ้น ใช้กิจกรรมเบี่ยงเบน - ให้ของนั้นเป็นรางวัล เมื่อท�ำกิจกรรมเสร็จ - แนะน�ำผู้ปกครอง ต่อรอง แกล้งลืม น�ำมา หรือ เบี่ยงเบนความสนใจ ประท้วงโดยการอาเจียน ปัสสาวะ แย่งของ - ครั้งแรกพาไปล้าง/เข้าห้องน�้ำ - เพิกเฉย - ย้ายต�ำแหน่งฝึก รอบห้อง - ให้ท�ำกิจกรรมต่อเนื่องจนหมดเวลา - หยิบของเล่นทีละ 1 อย่าง - ยื่นของเล่นให้ทีละชิ้น โดยใช้ค�ำสั่งเป็นเงื่อนไข - บอกเด็กซ�้ำๆ “รอก่อน” และ ช่วยจับมือเด็กไว้ อยู่ในโลกตัวเอง หัวเราะตลอดเวลา - เรียกชื่อเด็กบ่อยๆ - กระตุ้นประสาทสัมผัสทั้ง 5 - ป้องตาเด็ก ชวนคุย ร้องเพลง - จับมือท�ำกิจกรรม - เสียงผู้ฝึกน่าเร้าใจ - เรียกชื่อเด็กบ่อยๆ พร้อมลูบตัว นวดแขน – มือ - ผู้ฝึกใช้น�้ำเสียงเรียบสงบ ไม่ดุ - ชักชวนท�ำกิจกรรม - พาไปล้างหน้า ทาแป้ง เดินเล่น แล้วกลับมานั่งฝึกใหม่ ตัวอย่างการปรับพฤติกรรม (ต่อ)

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 17 กิจกรรม ส�ำหรับฝึกส่งเสริมพัฒนาการ ส่วนที่ 2 . การเตรียมความพร้อมก่อนฝึก . เทคนิคการช่วยเหลือการฝึก . การทำความสะอาดของเล่น . กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านสังคม . กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านภาษา และการสื่อความหมาย (ฝึกพูดเบื้องต้น) . กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านกล้ามเนื้อมัดเล็ก . กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านกล้ามเนื้อมัดใหญ่ . กิจกรรมฝึกพัฒนาการด้านการช่วยเหลือตนเอง

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 18 การเตรียมความพร้อมก่อนฝึก 1. เตรียมตัวผู้ฝึกเอง ได้แก่ มีใจรักการฝึกเด็ก มีความอดทนอดกลั้น มีความคิดสร้างสรรค์ มีวิธีการย่อยงาน มีการสังเกตแยกแยะ วิธีการต่อยอด งาน มีความสนุกสนานร่าเริง และมีความสม�่ำเสมอในการฝึกผู้ป่วย 2. ศึกษาข้อมูลทั่วไปของเด็ก คือ อายุ การดูแลของผู้ปกครอง การเจ็บป่วยอื่นๆ 3. สังเกตอาการและพฤติกรรมที่แสดงออก ได้แก่ ความสามารถ ในการท�ำกิจกรรม การเล่นของเล่นเหมาะสมตามวัย ระดับของความรุนแรง ของโรค และพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ 4. การจัดเตรียมอุปกรณ์ - สื่อการสอนที่มีขนาดใหญ ่ภาพชัดเจน หรือ ของเล ่นที่มี เส้นผ่าศูนย์กลางมากกว่า 1 ซ.ม. ขึ้นไป - เลือกของเล่นให้เหมาะสมกับพัฒนาการที่ต้องการฝึก - มีตะกร้าที่ใส่ของเล่นเมื่อเล่นเสร็จ - ท�ำความสะอาดของเล่นหลังการใช้ทุกครั้ง 5. การจัดเตรียมสถานที่ - จัดมุมที่มีความสงบในการฝึก ลดสิ่งแวดล้อมรบกวน - มีความปลอดภัยจากอุบัติเหตุเช่น กระจก ขอบหรือมุมโต๊ะ - อากาศไม่ร้อนเกินไป - เริ่มแรกควรฝึกที่เดิมเพื่อช่วยเรื่องการปรับตัว - โต๊ะและเก้าอี้มีความเหมาะสมกับวัยของเด็ก

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 19 6. คำแนะนำการฝึก - สร้างสัมพันธภาพกับเด็กโดยการเรียกชื่อ บอกชื่อผู้ฝึก - สร้างสัมพันธภาพกับผู้ปกครอง สัมภาษณ์ข้อมูลเบื้องต้น - ถ้าเด็กไม่ร่วมมือในการฝึกครั้งแรกอย่าบังคับหรือจู่โจม - เตรียมของเล่นที่ช่วยในการฝึกเบื้องต้น ภาชนะ ตะกร้า - ใช้ค�ำสั่งสั้น กระชับให้การบอกเด็กให้ท�ำตามค�ำสั่งและใส่ของเล่น เป็นสื่อช่วยให้เด็กเรียนรู้และสื่อสารกับผู้ฝึก

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 20 เทคนิคการช่วยเหลือการฝึก มี4 ขั้นตอน ถ้าเด็กได้รับค�ำสั่งแล้วเด็กไม่เข้าใจหรือไม่ท�ำตามค�ำสั่ง ให้เข้าขั้นตอนการช่วยเหลือดังนี้ ขั้นตอนที่ 1 ขั้นตอนที่ 3 ขั้นตอนที่ 2 ขั้นตอนที่ 4 จับมือท�ำ เลียนแบบ แตะน�ำ ท�ำได้ตามค�ำสั่ง จนกว่าเด็กจะเข้าใจและร่วมมือท�ำ โดยช ่วยจับมือท�ำในทุกขั้นตอนพูด บอกเป็นระยะๆเพื่อชักน�ำให้เด็กเกิด ความเข้าใจ เมื่อรู้ว ่าเด็กเข้าใจก็ท�ำให้ดูเป็น ตัวอย่าง แล้วให้เด็กท�ำตาม การลดการช่วยเหลือเป็นแตะที่ หลังมือข้อมือข้อศอกโดยแตะเตือน เล็กน้อย เพื่อให้เด็กได้มีโอกาส ท�ำกิจกรรมด้วยตัวเอง เด็กสามารถเข้าใจค�ำพูดของ ตัวอย่างแล้วให้เด็กท�ำตาม โดยไม่ต้อง ให้การช่วยเหลือใดๆ _ ในทุกขั้นตอนเมื่อเด็กร่วมมือท�ำให้แรงเสริม ให้ก�ำลังใจ ด้วยการชมเชย

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 21 การท�ำความสะอาดของเล่น ส�ำรวจว่าของเล่นที่มีอยู่ท�ำด้วยวัสดุประเภทไหน จากนั้นแยกประเภท การท�ำความสะอาดตามชนิดของวัสดุนั้นๆ ด้วยน�้ำสะอาดผสมน�้ำยาล้างจาน ของเล่นที่ท�ำด้วยไม้ 1. ใช้ผ้าชุบน�้ำผสมน�้ำยาล้างจานที่เตรียมไว้บิดหมาดๆเช็ดให้ทั่ว 2. เช็ดตามด้วยน�้ำสะอาดอีก 2 ครั้ง ของเล่นที่ท�ำด้วยพลาสติก 1. ล้างด้วยน�้ำสะอาด 1 ครั้ง 2. แช่ในน�้ำที่ผสมน�้ำยาล้างจานประมาณ 5 นาที 3. ล้างด้วยน�้ำสะอาด 2 ครั้ง ของเล่นที่ท�ำด้วยผ้า ซักได้ตามปกติ เมื่อท�ำความสะอาดตามขั้นตอนแล้วน�ำไปผึ่งลม/ตากแดดโดยวางบน ผ้าสะอาด ท�ำไมต้องเป็นน�้ำยาล้างจาน ? เหตุผล ก็คือหาง่ายและเราใช้น�้ำยาล้างภาชนะส�ำหรับใส่อาหารที่เรา รับประทานกันเป็นประจ�ำทุกวัน ท�ำให้มั่นใจว่าจะไม่เป็นอันตรายเมื่อต้องใช้ น�้ำยาท�ำความสะอาดของเล่นที่เด็กอาจจะน�ำเข้าปากขณะเล่น อัตราส่วนที่ใช้ ไม่ต้องกังวลว่าจะใช้เท่าไรดีดูพอประมาณกับจ�ำนวนของเล่นและน�้ำ ที่ต้องใช้ผสม ควรท�ำความสะอาดของเล่นทุกวันหลังเลิกฝึกแล้ว ให้ของเล่นถูกลม/แดดทุกชิ้นจนแห้ง หลังจากนั้นน�ำไปเก็บ ส�ำหรับพร้อมใช้ต่อไป

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 22 ความสามารถในการสร้างสัมพันธภาพกับผู้อื่น มีทักษะการปรับตัว ในสังคม การท�ำหน้าที่ของตนเองและความรู้สึกผิดชอบชั่วดีรู้จักการแสดงออก อย่างเหมาะสมต่อสถานการณ์ต่างๆในสังคมรวมถึงการช่วยเหลือตัวเองในชีวิต ประจ�ำวันด้วย กิจกรรม ฝึกพัฒนาการด้านสังคม

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 23 วัตถุประสงค์ - เพื่อให้เด็กเกิดความสนใจหรือรับรู้ว ่ามีบุคคลและสิ่งแวดล้อมใน สถานการณ์นั้นๆ อุปกรณ์ - ของเล ่นในชุดฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็ก ที่มีลักษณะหยอดหรือสวม เช ่น ลูกกลมสวมหลัก บล๊อกโดนัท 5 สี วิธีฝึก 1. จัดให้เด็กและผู้ปกครองเข้าห้องฝึกด้วยกัน 2. ผู้ฝึกเรียกชื่อ ทักทายเด็ก บอกชื่อผู้ฝึกพร้อมกับสัมผัสตัวเด็ก 3. จัดของเล ่นที่เตรียมไว้2-3 ชิ้น วางตรงหน้าเด็กและสังเกต พฤติกรรมการเล่นและความสนใจของเด็กต่อของเล่น 4. ผู้ฝึกน�ำของเล่นที่เด็กสนใจมาให้เล่นอิสระโดยไม่มีเงื่อนไขกับเด็ก โดยไม่จ�ำกัดพฤติกรรมและรูปแบบ (ใช้เวลาในการเล่นประมาณ 10-15 นาที) ( ก ร ณี ที่ เ ด็ ก มี โ ล ก ส่วนตัวสูง ไม่สนใจของเล่น ผู้ฝึกควรเป็นผู้เริ่มชักชวนให้ เด็กสนใจเล่น โดยผู้ฝึกเลือก ของเล่นที่สามารถ..น�ำมาวาง เงื่อนไข…กับเด็กได้) กิจกรรม สร้างสัมพันธภาพด้วยการเล่น

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 24 วัตถุประสงค์ - เพื่อกระตุ้นการมอง สบตาของเด็ก อุปกรณ์ 1. กระดาษทิชชูหรือกระดาษ A4 ส�ำหรับม้วนส่องตา 2. ของเล่นเป็นชิ้นๆ วิธีฝึก 1. ผู้ฝึกนั่งตรงข้ามกับเด็ก สายตาให้อยู่ในระดับเดียวกัน 2. ผู้ฝึกเรียกชื่อเด็ก พร้อมเชยคางหรือป้องหน้าให้เด็กสบตา 3. ถ้าเด็กไม่สบตาให้ใช้ของเล่นเป็นสื่อในการจูงใจ ยกของเล่นระดับ สายตา ช่วยเชยคางให้เด็กสบตา ถ้าเด็กสบตาเพียงชั่วครู่ประมาณ1-2 วินาที ก็ให้ยื่นของเล่นเป็นรางวัล ท�ำซ�้ำๆจนของเล่นหมด 4. ให้ใช้การเล่นสบตาด้วยแกนทิชชูหรือกระดาษ A4 ม้วน ส่องตากัน ก็ได้ กิจกรรม การสบตา

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 25 วัตถุประสงค์ 1. เพื่อให้เด็กสามารถรู้จักบุคคลใกล้ชิดได้ 2. เพื่อดึงเด็กออกจากโลกตัวเอง อุปกรณ์ - ภาพบุคคลถ่ายเดี่ยวขนาดมองชัดเจน - วัสดุสิ่งของ/ขนม/ของใช้ วิธีฝึก 1. ผู้ฝึกเรียกชื่อเด็กให้หันมองและผู้ฝึกแนะน�ำชื่อตัวเอง พร้อมชี้ ที่ตัวเอง 2. ผู้ฝึกจับนิ้วชี้เด็กชี้ที่ตัวเด็กและพูดชื่อเด็ก 3. ผู้ฝึกถามเด็ก ครู...อยู่ไหน จับมือเด็กชี้ที่ตัวผู้ฝึก 4. ทดลองให้เด็กท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ 5. ทดลองวิธีนี้กับบุคคลอื่นๆในบ้าน - หากใช้ภาพบุคคลให้เด็กดูภาพ บอกชื่อบุคคลในภาพ จ�ำนวน 2-3 ภาพให้เด็กชี้ตามสั่ง ถามเด็ก รูปพ่อ...อยู่ไหน - หากใช้วัสดุสิ่งของ / ขนม/ ของใช้ให้เด็กน�ำของไปให้บุคคล ตามสั่ง เช่น เอาดินสอไปให้พ่อ เอาช้อนไปให้แม่ - ทดลองให้เด็กท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ 6. หากเด็กพูดได้กระตุ้นให้เด็กพูดชื่อบุคคลด้วย กิจกรรม การรู้จักบุคคล

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 26 กิจกรรม การกระตุ้นประสาทสัมผัสทั้ง 5 วัตถุประสงค์ 1. สร้างสัมพันธภาพระหว่างผู้ฝึกและเด็ก 2. กระตุ้นการรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสให้มีการฟัง การมองอย่างมี เป้าหมาย การรับสัมผัสทางผิวกาย กลิ่น และรส 3. พัฒนาสมองของเด็กให้ตื่นตัว พร้อมที่จะเรียนรู้สิ่งต่าง ๆ ต่อไป อุปกรณ์ - ที่นอน หมอน โลชั่นทาผิว - อาหารในการชิมรส เช่นน�้ำหวาน นมข้นหวาน วิธีฝึก ประสาทสัมผัสทางกาย ( ผิว ) 1. ผู้ฝึกสอนสาธิตวิธีการนวดให้ผู้ปกครองดูโดยเริ่มต้นจาก บอกเด็ก ว่าจะนวดแขนและขาให้พร้อมกับจัดให้เด็กนอนหงายในท่าที่สบาย 2. ทาโลชั่นที่ขาขวา จากนั้น ลูบขาขึ้นและลงตั้งแต่ปลายเท้าไปหา ต้นขา พร้อมทั้งพูดว่า หนึ่ง (ขึ้น-ลง นับเป็น 1 ครั้ง ) จนครบสิบครั้ง 3. นวดฝ่าเท้า โดยการใช้นิ้วหัวแม่มือนวดให้ทั่วฝ่าเท้า 4. นวดนิ้วเท้า พร้อมกับบอกชื่อนิ้วแต่ละนิ้ว (นิ้วโป้ง นิ้วชี้นิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย) 5. นวดขย�ำตั้งแต่ปลายเท้าไปหาต้นขา นับหนึ่งถึงสิบ 6. เอามือประคองใต้ข้อพับเข่าแล้วยกขาพับ (ขึ้น-ลง นับเป็น 1ครั้ง) จนครบสิบครั้ง

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 27 7. เมื่อท�ำครบทั้ง 2 ข้างแล้ว ให้นวดแขนต ่อ โดยใช้วิธีเดียวกับ การนวดขา 8. เมื่อนวดเสร็จให้ผู้ฝึกใช้นิ้วมือเล่นปูไต่จากปลายเท้าขึ้นมาถึงต้นขา เล่นจั๊กจี้ที่เอว และจากปลายนิ้วมือขึ้นมาถึงรักแร้และล�ำคอของเด็ก เล่นจั๊กจี้ ที่รักแร้หรือล�ำคอ ประสาทสัมผัสการมอง (ตา) 9. ให้ผู้ฝึกเอามือปิดหน้าผู้ฝึกและพูดว่า“จ๊ะเอ๋” พร้อมกับเปิดมือมอง หน้าสบตาเด็กจากนั้นทดลองเอามือปิดหน้าเด็กและพูดว่า“จ๊ะเอ๋” พร้อมกับ เปิดมือให้เด็กมองหน้าสบตาผู้ฝึก ประสาทสัมผัสการฟัง (หู) 10. ผู้ฝึกกระซิบข้างหูของเด็กนับเลข 1-10 ให้เด็กฟัง ประสาทสัมผัสรับกลิ่น (จมูก) 11. ทาโลชั่นที่ฝ่ามือเด็ก จับมือเด็กยกฝ่ามือที่ทาโลชั่นขึ้นมาให้เด็ก ดมพร้อมกับพูดว่า “หอม”........ “โลชั่น” ประสาทสัมผัสรับรส (ลิ้น) 12. ฝึกให้เด็กชิมรสจับมือเด็กตักนมข้นหวานเข้าปากพร้อมกับบอก เด็กว่า “..นมข้น............ “หวาน”

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 28 พัฒนาการทางภาษาและการสื่อความหมายของเด็กปกติจะพัฒนาไป ตามล�ำดับขั้น และเพิ่มขึ้นตามอายุ เด็กปกติจะต้องพัฒนาการรับรู้และ เข้าใจภาษามาก่อนจึงจะพูดได้อย่างมีความหมาย เมื่ออายุประมาณ 1 ปี ในการเรียนรู้ภาษาของเด็กปกติต้องอาศัยพื้นฐานการเรียนรู้ที่ส�ำคัญ คือ เรียนรู้จากการมองร่วมกับการฟังแล้วจึงน�ำมาเชื่อมโยงให้เกิดความหมาย ของค�ำพูด จากนั้นเด็กจะสามารถพูดได้ต้องอาศัยความสามารถที่ส�ำคัญ อีกประการหนึ่ง คือ การเลียนแบบ โดยเด็กจะเลียนแบบการออกเสียง ค�ำ วลีและประโยคต่างๆของคนรอบข้างแล้วน�ำมาพูดคุยสื่อสารบอกเล่าถึง ความรู้สึกนึกคิดของตนเอง ในเด็กที่มีความบกพร ่องทางด้านภาษาและการสื่อความหมาย ส่วนใหญ่เด็กจะมารับการบ�ำบัดด้วยปัญหาเมื่อถึงวัยจะพูดได้แล้วแต่เด็กยังไม่ สามารถแสดงความเข้าใจและพูดเป็นค�ำออกมาได้ไม่ว่าเด็กจะพูดช้าเนื่องจาก สาเหตุใด ๆ ก็ตาม เด็กควรได้รับการส่งเสริมพัฒนาการทางภาษาและการพูด กิจกรรม ฝึกพัฒนาการด้านภาษาและ การสื่อความหมาย (ฝึกพูดเบื้องต้น) ให้เร็วที่สุดโดยใช้หลักการเรียนรู้และพัฒนาการ ทางภาษาและการพูดของเด็กปกติเป็นแนวทาง เด็กควรได้อยู่ในสิ่งแวดล้อมที่มีคนพูดสื่อภาษา ได้เห็นความส�ำคัญของการพูด และได้รับ การกระตุ้นให้พูด

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 29 กิจกรรม การมอง ฟัง และปฏิบัติตามค�ำสั่ง วัตถุประสงค์ 1. เพื่อฝึกการมองอย่างมีเป้าหมาย 2. เพื่อฝึกการฟังและท�ำตามค�ำสั่งอย่างเข้าใจความหมาย อุปกรณ์ - ของเล่นในชุดการฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็ก ที่มีลักษณะหยอดหรือสวม เช่น ลูกกลมสวมหลัก บล๊อกโดนัท 5 สี(เป็นของเล่นที่สามารถวางเงื่อนไขได้ ต่อเนื่อง ของเล่น 1 ชุดควรมีอย่างน้อย 5-10 ชิ้น) วิธีฝึก 1. ผู้ฝึกหยิบของเล่นเขี่ยฝ่ามือเด็ก พร้อมกับเรียกชื่อเด็กเมื่อเด็กมอง จึงส่งของเล่นให้เด็กน�ำไปหยอดหรือสวมหลัก หากเด็กไม่สามารถท�ำเองได้ ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ 2. ผู้ฝึกชูของเล่นระดับสายตาเด็ก เรียกชื่อเด็ก เมื่อเด็กมองจึงส่ง ของเล่นให้เด็กน�ำไปหยอดหรือสวมหลัก หากเด็กไม่สามารถท�ำเองได้ใช้เทคนิค การช่วยเหลือ 3. ผู้ฝึกวางของเล่นตรงหน้าเด็ก จากนั้นจับมือเด็กหยิบพร้อมกับพูด ค�ำว่า “ใส่” หลังจากนั้นผู้ฝึกจับมือเด็กวางของเล่นลงในกล่อง/ภาชนะ ฝึกซ�้ำ ในค�ำสั่งเดิม 3-5 ครั้งโดยใช้เทคนิคการช่วยเหลือ 4. ผู้ฝึกบอกให้เด็ก “ขอ” จับมือเด็กแบมือ ผู้ฝึกจึงส่งของเล่นให้ และจับมือเด็กหยอด/สวมหลัก 5. ฝึกซ�้ำในค�ำสั่งเดิม 3-5ครั้งโดยใช้เทคนิคการช่วยเหลือตามขั้นตอน (การฝึกค�ำสั่งอื่นๆ เช่น สวัสดีตบมือ บ๊ายบาย ยกมือขึ้น ฝึกด้วยวิธีเดียวกัน)

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 30 วัตถุประสงค์ 1. เพื่อฝึกให้เลียนแบบการเคลื่อนไหวอวัยวะที่เกี่ยวกับการพูด 2. เพื่อฝึกให้เลียนแบบการออกเสียงที่คล้ายกับค�ำพูด อุปกรณ์: 1. กระจกเงาขนาดที่สามารถมองเห็นทั้งหน้าผู้ฝึกและเด็ก 2. อุปกรณ์ในการช ่วยเป ่าลม ได้แก่ นกหวีด กระดาษชิ้นเล็ก ลูกปิงปอง หลอดดูดน�้ำ หนังยาง 3. อุปกรณ์ในการฝึกเคลื่อนไหวลิ้น ได้แก่ นมข้นหวาน น�้ำหวาน 4. อุปกรณ์ในการฝึกเล่นเสียง ได้แก่แก้วพลาสติก แกนทิชชู วิธีฝึก ฝึกการเคลื่อนไหวปาก 1. การฝึกเป่าด้วยนกหวีด ผู้ฝึกเป่านกหวีดให้เด็กดูแล้วส่งนกหวีดให้เด็กเป่า หากเด็กไม่สามารถ เป่าลมได้ฝึกดังนี้ - ผู้ฝึกวางนกหวีดที่ริมฝีปากเด็กและใช้นิ้วมือทั้งสองข้างรวบริมฝีปาก เด็กให้ปิดสนิทในลักษณะห่อปากอมปลายนกหวีดไว้สักครู่ (ประมาณ 3วินาที) - ผู้ฝึกกระตุ้นให้เด็กเป่าโดยเป่านกหวีดพร้อมกับเด็กเป่าให้ยาว หรือ เป็นจังหวะ กิจกรรม การเคลื่อนไหวปากลิ้น

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 31 2. การฝึกเป่ากระดาษชิ้นเล็ก 2.1 ผู้ฝึกน�ำกระดาษวางบนมือ เป่ากระดาษให้ปลิวให้เด็กดู 2.2 ผู้ฝึกวางกระดาษบนมือเด็ก เป่ากระดาษให้ปลิวให้เด็กดู 2.3 ผู้ฝึกวางกระดาษบนมือเด็ก กระตุ้นให้เด็กเป่า หากเด็กท�ำไม่ได้ ช่วยเหลือดังนี้ - ผู้ฝึกเป่ากระดาษบนมือเด็กพร้อมกับเด็ก - ผู้ฝึกเป่ากระดาษบนมือตนเองพร้อมเด็ก ( อาจใช้หลอดดูดน�้ำตัดให้สั้นๆ เป ่าให้กระดาษปลิว หรือน�ำ กระดาษชิ้นเล็กๆวางบนช่องลมออกของนกหวีด ให้เด็กเป่านกหวีด กระดาษ จะปลิว ) ฝึกการเคลื่อนไหวลิ้น 1. ผู้ฝึกจัดให้เด็กนั่งหันหน้าเข้าหากระจกแลบลิ้นให้เด็กดูกระตุ้นให้ เด็กแลบลิ้นตามซ�้ำๆ หากเด็กท�ำไม่ได้ช่วยเหลือโดย - ใช้อุปกรณ์ เช ่น น�้ำหวาน นมข้นหวาน แตะที่ริมฝีปากเด็ก ให้เด็กแลบลิ้นเลีย 2. ใช้ไม้พันส�ำลีด้ามยาวเขี่ยบริเวณปลายลิ้น เพื่อให้ลิ้นเคลื่อนไหว (หรือสามารถใช้อมยิ้มแทนได้) 3. หากเด็กสามารถแลบลิ้นได้คล่อง ควรสอนการเคลื่อนไหวลิ้นใน ลักษณะอื่นๆต่อไป เช่น แกว่งลิ้นซ้าย-ขวา เลียริมฝีปาก

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 32 ฝึกการเล่นเสียง 1. ผู้ฝึกน�ำแก้ว/แกนทิชชูครอบที่ปากตนเองออกเสียง“อา”กระตุ้น ให้เด็กท�ำตาม 2. ผู้ฝึกน�ำแก้ว/แกนทิชชู ปิด-เปิดที่ปากตนเองเป็นจังหวะซ�้ำๆ ขณะที่ออกเสียง “อา” กระตุ้นให้เด็กท�ำตาม 3. หลังจากออกเสียงอาได้ผู้ฝึกเอามือปิด-เปิดปากตนเองเป็น จังหวะซ�้ำๆขณะที่ออกเสียง“อา”กระตุ้นให้เด็กท�ำตาม โดยผู้ฝึกเป็นผู้ปิด-เปิด ปากเด็ก 4. ผู้ฝึกกระตุ้นการออกเสียง “อา” โดยให้เด็กปิด-เปิดปากตนเอง เริ่มจากจับมือเด็กท�ำแล้วกระตุ้นให้เด็กท�ำด้วยตนเอง

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 33 วัตถุประสงค์ 1. เตรียมความพร้อมด้านสมาธิให้กับเด็ก 2. เตรียมเรื่องการฟัง และการมองอย่างมีเป้าหมาย 3. ให้ความรู้เรื่องค�ำศัพท์หมวดต่าง ๆ เช่น พยัญชนะ เลข สี อุปกรณ์ - บัตรค�ำต่างๆ เช่น พยัญชนะไทย 44 ตัว บัตรเลข 1-10 บัตรภาพ สัปดาห์และสีประจ�ำวัน ตัวเลข วิธีฝึก 1. ผู้ฝึกน�ำบัตรค�ำ ท่องให้เด็กฟัง โดยเปิดทีละภาพ ผู้ฝึกควรท่อง แบบเดิมซ�้ำๆก่อน โดยเรียงล�ำดับ ดังนี้ - พยัญชนะ ก-ฮ ให้ท ่องเรียงล�ำดับออกเสียง ก-ไก่ ข-ไข ่ โดยไม่ต้องเติมสร้อยค�ำ สีใน 1 สัปดาห์เช่น ให้ท่อง หนึ่ง วันอาทิตย์สีแดง สอง วันจันทร์สีเหลือง .... ตามล�ำดับ - สระ ( ะ า ิ ี ึ ืุ ู ) ผู้ฝึกออกเสียงสระให้เด็ก ออกเสียงตาม พร้อมท�ำรูปปากให้ชัดเจน เช่น สระอา (อ้าปาก) สระอู(ห่อปาก) เป็นต้น 2. กระตุ้นในการออกเสียงตาม หรือชี้ตาม กิจกรรม การอ่านบัตรค�ำ / บัตรภาพ

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 34 วัตถุประสงค์ - เพื่อให้เด็กรู้จักค�ำศัพท์จากภาพ อุปกรณ์ - ภาพค�ำศัพท์4 ภาพ เช่น แมว หมา ช้าง ไก่ (ภาพเดี่ยว) วิธีฝึก 1. เลือกหมวดภาพค�ำศัพท์ที่จะสอน เช่น หมวดสัตว์ 2. ผู้ฝึกถือภาพสัตว์(สิ่งของ) ยกระดับสายตาเด็ก กระตุ้นให้เด็กมอง 3. ผู้ฝึกพูดชื่อภาพทีละภาพ ช้าๆ ซ�้ำๆ พร้อมจับมือเด็กชี้ที่ภาพดูจน ครบ 4 ภาพ 4. วางภาพลงบนพื้นโต๊ะ ทั้ง 4 ภาพ จัดวาง 2 แถว 5. ผู้ฝึกชี้บอกชื่อภาพซ�้ำอีกครั้ง และจับมือเด็กชี้ภาพพร้อมบอกชื่อ ภาพซ�้ำอีกครั้ง 6. ผู้ฝึกสั่งเด็กชี้ภาพทีละภาพ จนครบ 4 ภาพ 7. ผู้ฝึกถามเด็ก “แมวอยู่ไหน” กระตุ้นให้เด็กชี้ 8. หากเด็กพูดได้ให้ถามเด็ก “นี่ตัวอะไร” กระตุ้นให้เด็กตอบ หมายเหตุข้อ 5 6 7 หากเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ กิจกรรม การสอนภาพค�ำศัพท์

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 35 ในการใช้ชีวิตประจ�ำวันและการเรียนรู้ของเด็กต้องอาศัยทักษะต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกัน เช่น การจดงาน มองกระดาน จ�ำแล้วเขียน การวาดรูปต่างๆ ต้องอาศัยการบังคับมือและสมาธิที่จดจ่อกับรูปที่ก�ำลังวาด การติดกระดุมเสื้อ ที่ต้องใช้ความคล่องแคล่วของมือประสานกับการมอง เป็นต้น เพราะฉะนั้น ในกิจกรรมต่างๆ ทักษะการใช้กล้ามเนื้อมือจึงส�ำคัญมาก มีการศึกษาในเด็กว ่ากล้ามเนื้อมือเป็นพื้นฐานของการท�ำงาน ประสานกันของอวัยวะต่างๆเช่น การเขียนหนังสือการหยิบจับ การต่อรูปภาพ ถ้าทักษะการใช้กล้ามเนื้อมือต�่ำกว ่าวัยจะส่งผลต ่อกิจกรรมต่าง ๆ ในชีวิต ประจ�ำวันของเด็กด้วย นอกจากนี้ยังมีการศึกษาที่พบว่า ทักษะการใช้กล้ามเนื้อ มัดเล็กสัมพันธ์กับสติปัญญาของเด็ก ความคล่องแคล่วในการใช้มือประกอบ กิจกรรมต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น การต่อจิ๊กซอ การพลิกหน้าหนังสือ การจับดินสอ กิจกรรม ฝึกพัฒนาการ ด้านกล้ามเนื้อมัดเล็ก การระบายสีหรือการใช้กรรไกร แสดง ถึงแนวโน้มสติปัญญาที่ดีของเด็กดังนั้น จะเห็นได้ว่าทักษะการใช้กล้ามเนื้อมือ เป็นสิ่งส�ำคัญและจ�ำเป็นส�ำหรับเด็ก และยังเป็นพื้นฐานของสติปัญญาที่ดี และการช่วยเหลือตัวเองผู้ปกครองและ ผู้ฝึกจึงต้องให้ความส�ำคัญเป็นพิเศษ

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 36 วัตถุประสงค์ - เพื่อ่ให้เด็กสามารถหยิบวัตถุสิ่งของจากที่หนึ่งไปอีกที่หนึ่งได้ อุปกรณ์ 1. วัตถุสิ่งของที่เด็กสามารถหยิบได้ถนัดมือ เช่น ลูกกลม ลูกปิงปอง ลูกมะนาว 2. ตะกร้า 2 ใบ วิธีฝึก 1. วางวัตถุสิ่งของไว้ด้านหน้าเด็ก บอกให้เด็กรู้จักกิจกรรม กระตุ้น ให้เด็กมอง 2. วางวัตถุสิ่งของในตะกร้าใบที่ 1 และวางตะกร้าใบที่ 2 ไว้ใกล้กัน 3. ผู้ฝึกสาธิตการหยิบวัตถุสิ่งของจากตะกร้าใบที่ 1 ไปใส่ในตะกร้า ใบที่ 2 พร้อมพูดว่า “ หยิบ….ใส่....” 4. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ กิจกรรม กิจกรรม หยิบของย้ายภาชนะ

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 37 วัตถุประสงค์ 1. เพื่อ่ให้เด็กสามาถวางต่อก้อนไม้ในด้านสูงได้ 2. เพื่อ ่ให้เด็กมีสมาธิ มีการกะระยะที่ดีและท�ำกิจกรรมด้วย ความระมัดระวัง อุปกรณ์ - ก้อนไม้รูปทรงลูกบาศก์จ�ำนวน 4 ก้อน วิธีฝึก 1. วางก้อนไม้ทั้งหมดไว้ด้านหน้าเด็ก บอกให้เด็กรู้จักกิจกรรม กระตุ้น ให้เด็กมอง 2. ผู้ฝึกหยิบก้อนไม้1 ก้อน วางเป็นฐานโดยใช้มือซ้ายจับไว้ 3. ผู้ฝึกหยิบก้อนไม้ก้อนที่ 2 ด้วยปลายนิ้วทั้ง 5 วางซ้อนบน ก้อนไม้ฐาน (ก้อนแรก) ปล่อยมือด้วยความระมัดระวัง 4. ผู้ฝึกสาธิตจนครบทั้ง 6 ก้อน ให้เด็กดูงานที่ส�ำเร็จ 5. รื้อก้อนไม้ทั้งหมด วางไว้ ตรงหน้าเด็กอีกครั้ง 6. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ กิจกรรม ต่อก้อนไม้

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 38 วัตถุประสงค์ - เพื่อให้เด็กสามารถหยิบวัตถุทรงกลมหยอดใส่ช่องได้ อุปกรณ์ 1. กล่องทิชชู 2. วัตถุทรงกลม 3. ตะกร้า วิธีฝึก 1. วางกล่องทิชชูและตะกร้าใส่วัตถุด้านหน้าเด็ก บอกให้เด็กรู้จัก กิจกรรม กระตุ้นให้เด็กมอง 2. ผู้ฝึกสาธิตการหยิบลูกกลม หยอดใส ่กล ่องทิชชู พร้อมพูดว ่า “หยิบ….หยอด....” 3. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ กิจกรรม หยอดลูกกลมใส่ช่อง

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 39 วัตถุประสงค์ - เพื่อให้เด็กสามารถใช้ปลายนิ้วหยิบกระดุมหยอดลงช่องได้ อุปกรณ์ 1. กระป๋องที่เจาะฝาเป็นช่องเหมือนกระปุกออมสิน 2. กระดุมที่มีขนาดต่างๆกัน ( ใหญ่กลาง เล็ก ) 3. ตะกร้า 1 ใบ วิธีฝึก 1. วางตะกร้าใส่กระดุมและกระป๋องด้านหน้าเด็ก บอกให้เด็กรู้จัก กิจกรรม กระตุ้นให้เด็กมอง 2. ผู้ฝึกสาธิตการหยิบกระดุมด้วยปลายนิ้วแล้วหยอดลงช ่อง พร้อมพูดว่า “หยิบกระดุมหยอด” 3. กรณีช่องที่ฝากระป๋องหยอดลงยาก ให้สอนเด็กรู้จักกดลงด้วย โดยการกดหลังมือเด็กลงเบาๆ 4. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ กิจกรรม หยอดกระดุม

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 40 วัตถุประสงค์ 1. เพื่อให้เด็กสามารถใช้ปลายนิ้วหยิบวัตถุขนาดเล็กได้ 2. เพื่อให้เด็กสามารถใช้ตามือประสานงานกัน อุปกรณ์ 1. ขวดพลาสติกปากแคบ 2. ลูกปัดขนาดเล็ก หรือเมล็ดถั่ว 3. ตะกร้า 1 ใบ วิธีฝึก 1. วางตะกร้าใส่ลูกปัดและขวดปากแคบไว้ด้านหน้าเด็ก บอกให้เด็ก รู้จักกิจกรรม กระตุ้นให้เด็กมอง 2. ผู้ฝึกสาธิตการหยิบลูกปัดด้วยปลายนิ้วแล้วหยอดใส ่ขวด โดย มือซ้ายจับขวดไว้ไม่ให้ล้ม พร้อมพูดว่า “หยอดลูกปัด” 3. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ กิจกรรม หยอดลูกปัดใส่ขวด

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 41 วัตถุประสงค์ 1. เพื่อฝึกการใช้มือทั้ง 2 ข้าง ท�ำงานร่วมกัน 2. เพื่อพัฒนาไปสู่การฝึกการช่วยเหลือตนเอง อุปกรณ์ - ขวดพลาสติกฝาเกลียว วิธีฝึก 1. ตั้งขวดฝาเกลียวไว้ด้านหน้าเด็ก บอกให้เด็กรู้จักกิจกรรม กระตุ้น ให้เด็กมอง 2. สอนสาธิตการหมุนเปิดปิดฝาเกลียวช้าๆ 3. ให้เด็กเลียนแบบการท�ำกิจกรรม หากเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิค การช่วยเหลือโดย - รวบนิ้วกลาง นางก้อยของเด็กไว้ในมือผู้ฝึกส่วนนิ้วชี้และนิ้วโป้ง ประกบมือเด็กไว้ - จับมือเปิดฝาขวดจนสุดให้เด็กยกฝาออก - จับมือปิดฝาขวดจนแน่นสุด - ค่อยๆคลายมือแตะน�ำให้เด็กเปิดปิดเอง กิจกรรม หมุนเปิด-ปิดฝาขวด

คู่มือกิจกรรมส่งเสริมพัฒนาการเด็กออทิสติกและเด็กที่มีความบกพร่องทางพัฒนาการ สำ หรับหน่วยบริการส่งเสริมพัฒนาการ 42 วัตถุประสงค์ 1. เพื่อ่ให้เด็กสามาถบีบไม้หนีบด้วยปลายนิ้ว 2 – 3 นิ้วได้ ( นิ้วโป้ง นิ้วชี้นิ้วกลาง ) 2. เพื่อเสริมความแข็งแรงของกล้ามเนื้อมือ อุปกรณ์ 1. ไม้หนีบผ้า จ�ำนวน 10 ตัว 2. ขัน วิธีฝึก 1. วางขันใส่ไม้หนีบผ้าไว้ด้านหน้าเด็ก บอกให้เด็กรู้จักกิจกรรม กระตุ้น ให้เด็กมอง 2. ผู้ฝึกสาธิตการหยิบไม้หนีบด้านที่จะบีบด้วยปลายนิ้วให้เด็กดู 3. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ 4. ผู้ฝึกบีบไม้หนีบให้ปลายแยกจากกัน ถือไว้ท�ำให้เด็กดูซ�้ำๆ พร้อม พูดว่า “บีบ ๆๆ” 5. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ 6. ผู้ฝึกบีบไม้หนีบให้ปลายแยกจากกัน แล้วไปงับที่ขอบขันจากนั้น ปล่อยมือ พร้อมพูดว่า “บีบ...ปล่อย...” 7. ให้เด็กลงมือท�ำ ถ้าเด็กท�ำไม่ได้ให้ใช้เทคนิคการช่วยเหลือ กิจกรรม หนีบไม้หนีบ