องค์ความรู้ม้ง

43 3. เก็บรองเท้า (เก็บเท้า) (Daws Khau) 4. ตกกลางบ้าน (Poob plag) 5. เหล้ายา (Yeeb tshauj) 6. เล้ียงแขก(Fi qhua) 7. เขาวัว (Laij nyuj) 8. สื่อ (Nkaws moo) 9. เล้ียงขอบคุณ (Tshav ntuj) 10. ออกเดินทาง ( Piam thaj) คืนที่เดินทางไปถึงน้นัจะมีการจดัโต๊ะเลก็เพื่อการเจรจาค่าน้า นม ความผิดพลาดที่ผา่นมาของ ตระกูลฝ่ายชาย สา หรับมง้จวั๊น้นัวนัแรกและคืนแรกน้นัจะไม่มีโต๊ะใหญ่จะมีเพียงโต๊ะเลก็เท่าน้นัมง้เด้ อะน้นัสา หรับวนัแรกจะจดัโต๊ะใหญ่อยดู่ว้ย ช่วงกลางคืนจะใชเ้ป็นที่สา หรับการเก้ียวพาราสีของหนุ่มสาว ช่วงกลางคืนจึงมีการเตรียมโต๊ะเพื่อการเจรจาค่าน้า นม การศึกหรือผจู้ดัการจะเป็นผจู้ดัการทุกอยา่ง จึงเชิญ แม่ก้งมาเจรจาค่าต่าง ๆ การจับเอาแม่ก้งมาเป็ นคู่กัน ขั้นตอนกำรเจรจำ 1. ค่าน้า นม 2. ความผิดพลาดที่ผ่านมา 3. ให้ค่าห่วงใย 4. ไก่ส่งข่าว ตดัความสัมพนัธ์(Qaib Npwg poj) 5. แจ้งสัตว์ แจ้ง 2 ตัว รับทราบ 2 ตัว 6. ทราบอาหารและเครื่องดื่ม 7. พ่อแม่เอาเงินมาพันรอบ - เขย เยอะ 2:1 - พ่อแม่ น้อย 1:2 โต๊ะค ำสั่งเสียสั่งสอนหรือกัดฟัน กำรนั่ง จุกแม่(txum mej) เพล้ำแม่ (plhov mej)

44 1. พ่อสื่อคนที่ 1(จีตัวแม่ก้ง) 1. พ่อสื่อคนที่ 1(จีตัวแม่ก้ง) 2. พ่อสื่อคนที่ 2 (จีลื่อแม่ก้ง) 2. พ่อสื่อคนที่ 2 (จีลื่อแม่ก้ง) 3. เจ้าะแช้ง (cob txheeb) 3. ผู้จัดการ (การศึก) 4 อารอง 4. พ่อครัว (ชือก้ะ) 5. ลูกพี่ลูกน้อง 5. เพื่อนเจ้าบ่าว (พิลาบ) 6. ญาติพี่น้อง 6. ชู 7. อาหญิง / น้าชาย 7. คนรินเหล้า 8. เพื่อนเจ้าสาว กำรนั่ง จุกแม่จะนงั่ขา้งบนและจุกแม่นงั่ขา้งล่าง ถา้เป็นโต๊ะที่ขอบคุณจะกลบักนัโดยเปล่าแม่นงั่อยฝู่ ั่งบน และจุกแม่นงอยู่ฝังล่าง ั่ ลกัษณะการนงั่ ม้งจั้ว ม้งเด้อะ เย่อจง เย่อจง น้าจีด้า น้าชาย ปู้ โลเย่อโล อาหญิง อารอง( หนาดเจอะจีเจอะ) อารอง ลูกพี่ลูกน้อง (ต้ีวี) ลูกพี่ลูกน้อง (ต้ีวี) สะใภ้ (นย้ะ นู) สะใภ้ (นย้ะ นู) พี่น้อง (นู่ต้ี) พี่น้อง ( นู่ต้ี) ลูกพี่ลูกน้อง (นู่ เบอ) ลูกพี่ลูกน้อง (นู่ เบอ) ลูกน้อง (นู่กื่อ) เมื่อพ่อแม่ฝ่ ายชายรู้ว่าได้ส่งลูกชาย และลูกสะใภ้ไปส่งงานแต่งงานให้กับพ่อแม่ฝ่ ายหญิง พ่อแม่ ฝ่ ายต้องเตรียมอาหารการกินไว้รอต้อนรับ และดื่มกินรอ ลูกชายและลูกสะใภ้กลับมา การส่งลูกชายและ ลูกสะใภเ้ขา้บา้นน้นัจะทา เช่นเดียวกนัเวลาที่เขา้บา้นฝ่ายหญิง เตรียมอาหารการกินไวต้อ้นรับที่ประตูบา้น ลูกสะใภ้และเพื่อนเจ้าสาวจะต้องสวมกระโปรงจึงจะเข้าบ้านได้ โดยแม่ก้งเป็ นคนน าพาคณะเข้าไปในบ้าน ก่อนที่จะเขา้บา้นจะมีการร้องเพลงแต่งงานโตต้อบกนัตามกระบวนการ และน าเจ้าบ่าวเจ้าสาวมามอบให้กับ

45 พ่อแม่และทางพ่อแม่จดัเล้ียงฉลอง แม่กง้และคณะนา คา บอกเล่าสั่งเสีย สิ่งของที่ที่พ่อแม่ฝ่ายหญิงไดม้อบ ให้และสั่งเสียมา และค่าใชจ้่ายต่างๆ แจง้ใหพ้ ่อแม่รับรู้รับทราบ พ่อแม่จดัอาหารเล้ียงขอบคุณทุกคนที่มา ช่วยงานให้งานผ่านไปด้วยดี ลักษณะกำรจัดโต๊ะในพิธีงำนแต่งงำน 5.2. งำนแต่งงำนเล็ก (แบบแห้ง) ดว้ยความลา บากและยากจนยงิ่นกัไม่สามารถที่จดัเตรียมอาหารการสา หรับงานแต่งงานใหญ่ได้จึง มีการเตรียมขา้วของเลก็นอ้ยส่งเล้ียงพ่อตาแม่ยาย เพื่อที่จะเจรจาจ่ายค่าน้า นม ค่าสินสอดต่างๆ เพียงเตรียม ไ่่ก่สองตวัเพื่อที่ใชต้ดัความสัมพนัธ์กบัผีบา้นผีเรือนและบรรพชนของฝ่ายหญิง โดยอาจเตรียมของกิน เลก็นอ้ยเพื่อที่จะสามารถที่จะเจรจาค่าสินสอดต่างๆ และความผิดพลาดต่างๆ ที่เกิดข้ึนระหวา่งสองตระกูล ข้อห้ำมและข้อปฏิบัติของกำรแต่งงำน 1. มีสัตว์ป่ าขวางหน้า เช่น งู เก้ง กวาง 2. เมื่อเวลาไปน าสาวกลับบ้านมีเสียงสัตว์ร้องทัก เช่น นกแสก. 3. เวลาน าสาวเจ้าพูดค าอันไม่เป็ นมงคล 4. เวลานา พา สาวเจา้นงั่ลง ไม่ยอม 5. พี่น้องแต่งงานเดือนเดียวกันเฉพาะผู้หญิง. 6. พี่น้องฝ่ ายชาย แต่งงานกับพี่น้องฝ่ ายหญิง (พี่น้องร่วมท้อง) รูปU4P2

46 7. ต่างคน ต่างแต่งงานกัน ชายฝ่ ายชายแต่งงานกับหญิงฝ่ ายหญิง อีกคู่หญิงฝ่ ายชาย แต่งงานกับชาย ฝ่ ายหญิง 8. พี่น้องร่วมตระกูลแซ่เดียวกัน 9. มีงานศพที่บ้านฝ่ ายหญิง / ชาย 10. ญาติพี่น้องของฝ่ ายหญิง/ ชาย เสีย กำรกินอำหำรระหว่ำงทำงพิธีแต่งงำน ควำมรู้และค ำขอบคุณ 1. “คุณยังกิน / ไม่กิน ผมกินเหลือคุณ” :แจง้ใหก้บัทุกคนบนโต๊ะทราบ โดยเริ่มจากแม่กง้มาก่อน หรือช่วงหวัโต๊ะมาก่อน 2. “คุณยังกิน /ไม่กิน ผมวางช้อนเหลือคุณ” 3. ลุกจากโต๊ะลงจากเกา้อ้ี ม้งจั๊วแม่ก้งลงเป็ นคนสุดท้ายเพราะต้องกินตอบแทนทุกๆ คนบนโต๊ะ ม้งเด้อะ กินเสร็จรอให้แม่กง้ลุกจากโต๊ะลงจากเกา้อีกก่อนคนอื่นจึงสามารถที่จะลุกลงจากเกา้อ้ีได้ ขอบคุณเงินช่วยเหลือ รูปU4P3

47 ผู้รับ พ่อแม่ปล่อยผ้ึงไปตีถงั ปล่อยต่อไปตีผาคุณไม่เพียงเท่าน้ียงัเสียสละเงิน ทอง มาช่วยเหลือคุณ ไม่ปล่อยลูกชาย หาสะใภก้็เทา่น้นัคุณใหลู้กชายหาสะใภ้เกรงวา่จะไม่ไดร้ับเชิญเท่าน้นัคุณเรียกเชิญถึง แม้ จะช่วยค้า เสาโต๊ะมิได้แต่จะมาช่วยค้า เกา้อ้ีให้ Tug txais “tso niam txiv ntab mus ntsawj thoob me mus ntsawj tsuas. Koj tsis cia li koj tseem muab nyiaj muab txhiaj tshaj ntuj tuaj pab kuv. Koj tsis coj tub muab nyab los tseg koj coj tub muab nyab ntshai koj yij caw tsis txog kuv los tseg. Koj yij caw tuaj txog kuv tuaj xiab tsis tau tug ceg rooj. Tsuas tuaj theej koj lub thauv.” ผู้ให้“มาถึงยังไม่มีช่วยอะไรได้มากจักขอบคุณท าไม” Tug muab“tuaj puas twb txheej tsis muaj tug dab tsi tsis txhob uas tsaug.” เกร็ดควำมรู้กำรดื่มเหล้ำ 1. ดื่มแบบไล่จะเริ่มดื่มจากจอกสุดทา้ยมาก่อน /แบบจูง เริ่มจากจอกแรกไปก่อน 2. ไล่วัว ดื่มเหล้าที่ใส่ในเขาวัว 3. เหรียญทอง / เหรียญขาว (การกินหมดจอกห้ามหก / ไม่หมดจอกหกได้ท้งัคนกินและคนริน จะ รินหกมิได้เช่นกัน ). 3.1. เหรียญทอง จะดื่ม และรินอย่างไรก็ได้ 3.2. เหรียญเงิน จะดื่ม และรินแบบมิให้หก มิให้ตก ต้องดื่มให้หมดจอก 2.2. กำรหย่ำร้ำง เมื่อมีคู่ครองแต่งงานกันเสร็จสรรพ ต่อมาด้วยปัญหานานับประการท าให้สองสามีภรรยาไม่ สามารถที่จะอยู่ดัวยกันอย่างมีความสุข หนึ่งวันก็อยู่ไม่ได้สองวันก็อยู่ด้วยกันไม่ได้ ท าให้เกิดมีเรื่องมีราว ถกเถียงกนัเป็นอยา่งจนกลายเป็นคดีความไป ไปใหญ้าติพี่นอ้งเกล้ียกล่อมก็ไม่สามารถที่จะทนอยดู่ว้ยกนั อย่างมีความสุขเหมือนช่วงที่รักกันใหม่ๆ ยังไงต้องการที่จะหย่าใหไ้ด้นา ไปให้ผอู้าวุโสเกล้ียกล่อมยงัไงก็ ไม่สามารถที่จะทนอยดู่ว้ยกนั ไดจ้ริงๆ ยงัไงท้งัคู่มีความตอ้งที่จะตอ้งหยา่กนั ใหไ้ด้ การหย่าร้างก็เช่นกันกับการตัดสินคดีความอย่างหนึ่ง ต้องผ่านกระบวนการพิจารณาสืบสวนและ สอบสวนจากคณะผอู้าวุโสของหมู่บา้นกนัก่อน จึงมีมติตัดสินให้สองสามีภรรยาหย่าได้ มีการสอบถามและ ไต่สวนวา่เป็นเพราะสาเหตุอะไรที่ทา ใหท้ ้งัสองคนมีความตอ้งการที่จะหยา่กนั โดยจะเรียกผอู้าวุโสท้งัสอง ฝ่ายร่วมรับฟังและร่วมพิจารณาความวา่สมควรที่จะใหท้ ้งัสองคนหยา่กนัไดห้รือไม่ กำรตัดสิน และกระบวนกำรขั้นตอน

48 การตัดสินความต้องน าไปพิจารณาในบ้านของผู้น าหมู่บ้าน ถ้าสองสามีภรรยาเป็ นคนต่างหมู่บ้าน จะพิจารณาที่หมู่บา้นใดก็ได้โดยตอ้งมีญาติพี่นอ้งท้งัสองฝ่ายเขา้ร่วมรับฟังการตดัสิน ขั้นตอน 1. ขอคน คณะผู้อาวุโส ญาติพี่น้อง ผู้อาวุโส 2. เกล้ียกล่อม 3. สอบถามไต่สวน 4. ตัดสิน กำรหย่ำร้ำง 1. สามีตอ้งการหยา่กบัภรรยา ค่าใชจ้่ายต่างๆ ผทู้ี่เป็นสามีจะเป็นผูร้ับผิดชอบท้งัหมด ค่าสินสอด ทองหม้นัค่าน้า นมที่จ่ายไปแลว้น้นัฝ่ายชายไม่สามารถที่จะเรียกกลบัคืนมาได้แต่ตอ้งดูวา่ ฝ่ายใดเป็นฝ่ายที่ ผิด ถ้าฝ่ ายหญิงฝ่ ายผิดก็สามารถที่จะเรียกร้องกลับคืนมาได้เช่นกัน การแบ่งลูกก็เช่น ดูว่าใครถูกใครผิด และ ผใู้ดมีความสามารถที่จะเล้ียงดูไดเ้ป็นอยา่งดีแต่บางคร้ังอยทู่ ี่ท้งัสองฝ่ายจะตกลงกนัเอง 2. ภรรยาหยา่สามีในกรณีน้ีก็เช่นเดียวกนักบักรณีแรกสามีตอ้งการหยา่ภรรยา ฝ่ายใดเป็นฝ่ายผิด สาเหตุการหย่ามาจากฝ่ายใดเป็นฝ่ายที่เริ่มก่อนก็จะหยา่คนน้นัส่วนใหญ่จะตอ้งเสียค่าใชจ้่ายมาก และจ่าย ค่าสินสอดทองหม้นักลบัไปใหฝ้่ายชายท้งัหมด 3. หลงัจากที่มีการหยา่เรียบร้อยในภายหนา้ภายหลงัท้งัสองคนตอ้งกนัที่จะอยดู่ว้ยกนัอีกก็สามารถ ที่จะท าได้ แต่ต้องเสียค่าปรับค่าล้างหน้ารักษาหน้าให้คณะผู้อาวุโสที่ร่วมตัดสินความด้วย 3. กำรเปลยี่นช ื่อผู้อำวุโส (samnpe laus) เกิดมาเป็นคนหน่ึงคร้ังหลงัจากที่แต่งงานมีคู่ครอง และครอบครัวเรียบร้อยแลว้น้นัจะตอ้งมีการ เปลี่ยนและต้งัชื่อใหม่ใหก้บัฝ่ายชายซ่ึงเป็นชื่อสา หรับผูอ้าวุโส จะไม่ใชช้ื่อที่เคยเรียกมาแต่เดิม เป็ นชื่อที่ ภรรยาเป็นฝ่ายต้งัใหส้ามีชื่อที่เรียกน้นัจะเป็นชื่อที่เรียกกนัสองพยางค์ เช่น 1. โล่เปา (lauj pov) 2. จง ตรือ (txoos rwg) 3. (ntxooj xeeb) 4. เนยียะ ลื่อ (nyiaj lwm) แต่จะอยา่งไรก็ตามคา ที่เรียกชื่อสองพยางคน์ ้นั ไม่เพียงใชเ้รียกผอู้าวุโส คนหนุ่มคนโสดบางคนก็มี ชื่อเรียกเป็นสองพยางคด์ว้ยแต่ส่วนใหญ่จะข้ึนตน้ดว้ยตระกลูแซ่

49 เช่น 1. ซ้งเปา (xyooj pov) 2. ย่างเปา (yaj pov) 3. ย่างตัวะ (yaj tuam) 4. ลีสึก (lis xwm) กระบวนกำรและขั้นตอน 1. ให้ญำติพี่น้องเป็ นฝ่ ำยเปลี่ยนและตั้งชื่อให้ เพราะการเตรียมสา หรับการต้งัชื่อน้นั ไม่มีและไม่พอที่จะเชิญใหญ้าติฝ่ายภรรยามาร่วมเป็นผู้ เปลี่ยนและต้งัชื่อให้จา ตอ้งใหญ้าติพี่นอ้งเปลี่ยนและต้งักนัเอง แต่วา่บางคร้ังน้นัถา้ญาติพี่นอ้ง พ่อแม่ฝ่าย ภรรยาไม่ไดเ้ป็นฝ่ายต้งัชื่อให้ลูกเขยน้นับางคนจะไม่ยอมเรียกชื่อใหม่ของลูกเขยคนน้นัเลย เพราะวา่แทท้ี่ จริงแลว้การต้งัชื่ออาวุโสน้นัเป็นหนา้ที่ของญาติฝ่ายภรรยา เปรียบเสมือนชื่อที่ภรรยาต้งัใหส้ามีแต่วา่เมื่อต้งั ชื่อเรียบร้อยแล้วค่อยแจ้งให้ญาติฝ่ ายภรรยาทราบทีหลังได้ 2. พ่อตำแม่ยำย ตั้งให้ 2.1. ก ำหนดเวลำ เป็ นการแจ้งให้พ่อตาแม่ยายทราบล่วงหน้า ฝ่ ายลูกเขยขอคนช่วยแจ้งข่าวให้พ่อตาแม่ยายทราบ พ่อตาแม่ยายหาคนมารับข่าวแทน และเป็ นตัวแทนพ่อแม่ หรือพ่อตาแม่ยายจะรับก็เองได้ การแจ้งล่วงหน้า น้นัเพื่อใหพ้ ่อ แม่มีเวลาเตรียมตวัและเตรียมของที่ระลึกใหพ้ร้อม อยา่งนอ้ยตอ้งแจง้ล่วงหนาอย่างน้อย ้ 15 วัน 2.2. พิธีตั้งชื่อ วนัที่มีการจดัเล้ียงการต้งัชื่อใหม่ตอ้งเตรียมอาหารเพื่อที่จะเล้ียงพ่อตาแม่ยายก่อน แลว้จึงนา พ่อตา แม่ยายไปดูหมูที่เตรียมไวเ้พื่อจะทา พิธีเปลี่ยนต้งัชื่อใหม่วา่พ่อตาแม่ยายยอมที่จะกินหมูตวัน้นัเพื่อเปลี่ยน ชื่อใหม่ให้กับลูกเขย พ่อตาแม่ยายจะจัดคนมาเป็ นตัวแทนท าพิธีกรรมแทนของตนเองก็ได้ หรือพ่อตาแม่ ยายจะท าพิธีกรรมเองก็ได้เช่นกัน ฝ่ ายลูกเขยเตรียมคนที่จะเป็ นคู่ขาของพ่อแม่ยายด้วย โดยแนะน าวิธีการ ข้นัตอนต่างๆ (หรือเรียกว่า ไพร้) ตัวแทนพ่อแม่ ช่วงที่มีการกินเล้ียงเพื่อต้งัชื่อใหม่น้นัจะเชิญใหพ้ ่อตาแม่ยายเลือกชื่อใหลู้กเขยวา่ชอบชื่อวา่อยา่งไร ถ้าพ่อตาแม่ยายมีตัวแทนมาก็ให้ตัวแทนเป็ นคนเลือกให้ โดยผ่านความเห็นชอบจากพ่อแม่ยาย เลือกชื่อ

50 จนกว่าจะเป็ นที่พอใจของลูกเขย ถ้าเลือกไม่ถูกหนึ่งชื่อต่อเหล้าหนึ่งจอก จนกว่าจะเป็ นที่พอใจของลูกเขย ลูกเขยจึงรับเหลา้น้ีมาดื่มแทน ถา้พ่อตาแม่ยายมีตวัแทนมาก็จะชกัชวนใหพ้ ่อตาแม่ยาย ดื่มกินอยา่งเตม็ที่ พิธีการน้นัจะคลา้ยกบัพิธีแต่งงานจะมีการต้งัโต๊ะเหมือนดงั่โต๊ะดื่มเหลา้พิธีงานแต่งงาน โดยจะใช้ เป็ น แซ่ง (รอบ) เช่น แซ่งแต่งจุกแซ่งเจจุก แซ่งข้ึนนงั่บนโต๊ะ และสุดท้ายการเหล้าเขาวัว คือกินเหล้าที่ใส่ ในเขาววับางคร้ังการต้งัชื่อน้นัจะมีการเรียกขวญั ใหผ้ทู้ี่จะเปลี่ยนชื่อดว้ยโดยพ่อตาแม่ยายเป็นฝ่ายเรียกให้ หรือบางคร้ังใชก้ารเก็บขา้วสาร ถา้เก็บไดเ้ป็นจา นวนคี่ชื่อน้นัจะไม่คู่ควร แต่ถา้เก็บไดเ้ป็นจา นวนคู่ท้งสามั คร้ังแสดงวา่ชื่อที่ต้งัให้น้นัเหมาะสมดีมาก การที่ตอ้งมีการเปลี่ยนชื่อน้นัเพราะวา่ชื่อที่เรียกมาแต่เยาวว์ยัน้นัเป็นการเรียกขวญัต้งัชื่อมาอยกู่บั พ่อกบัแม่ ไม่รังควานพ่อกบัแม่ชื่อที่ต้งัมาทีหลงัน้นัเป็นชื่อที่เรียกเพื่อมาอยกู่บัพี่กบันอ้งไม่รังควานญาติพี่ นอ้ง การเปลี่ยนชื่อน้นับางคร้ังยงัคงใหช้ื่อเก่าคงอยู่ โดยการต่อเติมเพิ่มเติมชื่อข้ึนมาจะนา หนา้ชื่อเดิมหรือ ตามหลงัก็ได้แต่บางคร้ังบางคนน้นัจะเปลี่ยนแปลงชื่อเดิมท้งัหมดไม่เคา้ชื่อเดิมเลย โดยตอ้งเป็นที่ยินยอม ของพ่อแม่ท้งัสองฝ่ายจะตอ้งเป็นชื่อที่มีสองพยางคเ์ท่าน้นั สัตว์ที่จะต้องเตรียม 1. หมู มง้เดอ้ะใชห้มูสองตวั โดยที่หน่ึงตวัเพื่อใชก้ินเล้ียงตอ้นรับ และอีกหน่ึงตวัใชใ้นการเปลี่ยนชื่อ มง้จวั๊น้นัจะใชเ้พียงตวัเดียวใชเ้พื่อนา มาเปลี่ยนชื่อเท่าน้นั 2. ไก่นา มาใชเ้พื่อที่จะใชแ้จง้ใหพ้ ่อตาแม่ยายทราบวา่หมูมีขนาดเท่าไหร่ ลูกเขยและลูกสาวด้วย คนละชุด และลูกเขยลูกสาวต้องเตรียมให้ พ่อตา แม่ยายอีกหนึ่งชุดด้วย และควรเตรียมของที่ระลึกให้กับผู้ที่มาเป็ นตัวแทนของพ่อตา แม่ยายด้วย ในกรณีที่มีตัวแทนมาด้วย ส่วนมง้จวั๊น้นัพ่อตาแม่ยายจะเตรียมของใหส้า หรับเด็กเป็นส่วนใหญ่. 4. พิธีกรรมงำนศพ เมื่อเกิดเป็ นคนไม่มีใครผู้ใดที่สามารถหนีรอดพ้น การเจ็บไข้ได้ป่ วย และความตายไปได้สักคน เพียงวา่จะชา้หรือเร็วเท่าน้นั ช่วงที่มีคนป่วยใกลท้ี่จะสิ้นลมหายใจญาติทุกคนตอ้งร่วมอยดูู่แลอยา่งพร้อมหนา้กนั เมื่อสิ้นใจแลว้ตอ้งมีการยงิปืนข้ึนฟ้าเป็ นจ านวน 3 นัดเพื่อส่งวิญญาณผู้ตายและเป็ นการแจ้งให้คน ในชุมชนได้รับทราบ และรับรู้ที่จะมาช่วยกันจัดงานศพให้ แต่มีบางตระกูลแซ่และบางสายจะไม่มีการยิง ปืนใดๆ ท้งัสิ้น หลงัจากนา ศพมาแต่งตวัใส่ชุดศพ เส้ือผา้ที่ใส่ตอ้งเป็นผา้ที่สามารถจะยอ่ยสลายไดง้่าย เท่าน้นั จ าพวกผ้าดิบต่างๆ มีการสานรองเท้าใยกัญชงเพื่อให้ศพได้สวมใส่เมื่อยามอยู่ในแดนภพ เพราะผ้าที่ เป็นผา้มนัน้นัยอ่ยสลายยาก นา มาวางไวท้ี่ขา้งเตาไฟเลก็ทางดา้นขวา มีการช้ีทางสวดส่งช้ีทางใหก้บั

51 วิญญาณผตู้าย และมีการฆ่าไก่ตวัผเู้พื่อที่จะนา ทางช่วยเรียกวิญญาณผูต้ายใหฟ้้ืนคืนชีพหลงัครบกา หนด หนึ่ง จู่ 13 วนัหรือใหเ้ป็นเพื่อนกบัผตู้ายและมีการเป่าบทแคนสิ้นใจใหแ้ลว้เสร็จ จึงนา ไปข้ึนหา้ง ( จางเน่ง Tsa nees ) ถา้เป็นเด็กแรกเกิดไม่มีชื่อจะไม่มีการช้ีทาง โดยจะทา เจอ้เจอ( txawj cawv) เท่าน้นั อุปกรณ์ 1. ไก่ตวัผู้1 ตัว 2. หน้าไม้ 1 ด้าม พร้อมลูกดอก 3. ร่ม 4. มีดดาบ 5. ธง 6. ด้ายกัญชง (Cwv maj cwv ntuag) 7. ถว้ยใส่ไก่( Tais las Hnyas) 8. ขวดใส่น้า ก่อนอื่นใดน้นัจะตอ้งมีการขอแรงเพื่อช่วยงานศพใหผ้า่นลุล่วงไปไดด้ว้ยดี โดยจะมีการปรึกษากบั คณะผู้อาวุโสเพื่อปรึกษาหารือ จัดคนมาใช้พิธีงานศพ ให้ลุล่วงไปด้วยดี โดยขอ ควัาะเก (qhuab ke) เป็ น อันดับแรกตามการศึก จึงจัดการเองที่จะหาผู้ช่วยงานคนอื่นๆ 4.1. แรงงำน 1. การศึก 2-4 คน ดูแลและจดัการทุกส่วนในงานศพแทนเจา้ภาพ ร่วมท้งัการตอ้นรับแขก 2. สร้างม้า สานรองเท้า สร้างห้าง (ม้า) และสานรองเท้าให้ศพสวมใส่ 3. จ้วัะจาง (ญาติผู้ตาย) มีหนา้ที่เล้ียงผีและมอบสัตวท์ ี่ฆ่าให้กบัศพ 4. คนช้ีทาง เป็นผชู้้ีนา หนทางการเดินทางของผูเ้สียชีวิตใหไ้ปพบกบับรรพชน 5. คนเป่ าแคน ตีกลอง เป็ นคนเป่ าแคนในบทที่ส าคัญ 6. พ่อครัว 7. ผู้หุงข้าว 8. คนสร้างโลง 9. คนสวดจีไซ้ 10. คนตกัน้า 11. คนต าข้าว 12. ผู้ออกศึก (ในกรณีที่มี่การออกศึก) 13. คนยงิปืน ในกรณีตระกูลที่มีการยงิปืนเท่าน้นั

52 14. คนตัดฟื น 15. ผู้อาวุโส หลงัจากที่มีการแต่งศพสวมใส่เส้ือผา้เรียบร้อยแลว้จึงการสวดบทส่งช้ีนา ทางใหก้บัผตู้าย โดยจะ เอาเงินใหผ้ตู้ายกลบัไปจ่ายค่าหน้ีสินใหเ้จา้ที่เจา้ทาง ตามที่ผตู้ายเคยอาศยัอยู่ตามสถานที่ต่างๆ โดยจะเล่า เรื่องราวในอดีตตามตา นานการสร้างโลก สร้างฟ้า สร้างแผน่ดิน การสร้างสรรพสิ่งในโลก และบอกใหรู้้วา่ ทา ไมมนุษยจ์ึงมีการตาย และช้ีทางใหผ้ตู้ายไปแกค้วามเจ็บป่วย กลบัไปเอารกที่ฝังที่บา้น และเดินทางไป หาบรรพชน โดยจะมีการฆ่าไก่เพื่อเป็นเพื่อนร่วมทางกบัผตู้าย ในขณะที่ช้ีทางอยนู่้นัหา้มมิใหม้ีบุคคลใด บุคคลหน่ึงหลบั ใกลบ้ริเวณน้นัหรือไดย้นิเสียงช้ีทางน้นัเพราะเกรงวา่เมื่อไดย้ินแลว้ขณะที่หลบัอยนู่้นั วิญญาณจะติดตามเดินทางตามคา ที่บอกเล่าของผสู้วดส่งช้ีทาง บทแคนสิ้นใจน้นัจะกล่าวถึงวา่ตอ้งเดิน ทางผ่านไปทางไหนถึงสามารถที่จะข้ึนไปหาสิ่งสูงสุด จนถึงที่อาศยัของบรรพชนได้จึงมีการนา ศพข้ึนมา้ 4.2. กระบวนกำร และขั้นตอน จะมีการเก็บศพไวก้ี่นานวนัก็ตาม เก็บศพไวก้ี่วนัก็จะมีการฆ่าหมูเพื่อเป็นอาหารเท่าน้นัตวัก่อน การฆ่าทุกคร้ังตอ้งนา มอบให้กบัผตู้ายทุกคร้ังทุกตวัคนเป่าแคนตอ้งเป่าแคนตลอดงาน ที่ส าคัญ แคนอาหาร เชา้แคนอาหารเที่ยง และแคนอาหารเยน็มีบางสายตระกูลมีการออกศึกดว้ย เพราะวา่สายตระกูลน้นัผา่น การทา สงครามมา เมื่อตายจึงมีการออกศึกเพื่อผูต้าย กลุ่มที่ไม่มีการออกศึกน้นัเพราะไม่ผา่นสงคราม ในช่วงที่อพยพหนีลงมา วันแขกครบ(คัวจือ (Qhua txws) เป็นวนัที่แขกมาครบพร้อมเพรียงกนัมง้เด๊อะน้นัจะจดัเพียงวนั เดียวเท่าน้นัคือช่วงกลางวนัควัจือ กลางคืนมีร้องสวดจีไซ้และบทคา สอนในจีไซ้มง้จวั๊จดั คัวจือ เหมือนกันยกเว้นคนที่มีญาติเยอะจะจัดวันที่สองเป็ นวันที่ร้องสวดจีไซ้ กลุ่มแขก มีดังนี้ แขกคี่ : ฆ่าวัว แขกคู่: ไม่มีการฆ่าวัว แขกคี่ (คัวจ้ง) ผู้ชำย ผู้หญิง 1. อาหญิง (muam phauj) 1. น้าชาย ( txiv dab laug) 2. พ่อแม่ดองสะใภ้ใหญ่ (cuas nyab hlob) 2. พ่อแม่ดองสะใภ้ใหญ่ (cuas nyab hlob)

53 3. พ่อแม่ดอง ลูกสาว (cuas ntxhais) 3.พ่อแม่ดองลูกสาว (cuas ntxhais) 4. พ่อแม่ดองสะใภ้กลาง (cuas nyab nrab) 4. พ่อแม่ดองสะใภ้กลาง (cuas nyab nrab) 5. พ่อแม่ดองสะใภ้เล็ก (cuas nyab ntxawg) 5. พ่อแม่ดองสะใภ้เล็ก (cuas nyab ntxawg) 6. จ้วัะจาง (cuab tsav) 6. จ้วะจาง (cuab tsav) 7. จีเบอ (txiv npaws) 7. มวั่เบอ (muam npaws) แขกคู่(คัวต้ะ) มาช่วยดูและให้ความรัก และความสงสาร ผู้ชำย ผู้หญิง 1. หัวหน้าศึก (haus rog) 1. หัวหน้าศึก (haus rog) 2. น้าชาย (txiv dab laug) 2. อาหญิง (muam pauj) 3. เขยใหญ่ (ntxhais vauv hlob,kwv) 3. เขยใหญ่ (ntxhais vauv hlob) 4. เขยญาติพี่น้อง (ntxhais vauv kwv tij) 4. เขยญาติพี่น้อง (ntxhais vauv kwv tij) 5. เขยเล็ก (ntxhais vauv ntxawg) 5. เขยเล็ก (ntxhais vauv ntxawg) 6. ลูกสาวในบ้าน (ntxhais hauv tsev) 6. ลูกสาวในบ้าน (ntxhais hauv tsev) 7. ลูกสาวญาติพี่น้อง (ntxhais kwv tij) 7. ลูกสาวญาติพี่น้อง (ntxhais kwv tij) อุปกรณ์ที่ต้องเตรียม 1. กระดาษเงินกระดาษทอง 2. หมู 1 ตัว 3. ไก่หน่ึงคู่ 4. ข้าวหนึ่งห่อ 5. ค่าช่วยเหลือ / ตอบแทนผู้เชิญ (Nyiaj Kab Tsem) 6. ตะกร้าใส่ของ 7. เหล้า 2ขวด 8. ผัก 1 ห่อ หัวหน้าแขกมาตรวจดูสิว่าเขยและลูกสาวของตนมีอะไรมอบให้กับผู้ตายบ้าง ส่วนน้าชายจะตรวจ และเช็คดูวา่พี่สาวนอ้งสาว ของตนและหลานๆ มีอะไรมอบใหก้บัผูต้ายบา้ง และอาหญิงน้นัจะตรวจและ เช็คดูว่า พี่ชายน้องชายมีอะไรมอบให้กับผู้ตายบ้าง ม้งจั๊ว

54 หัวหน้ำแขก เท้อ 1. จ้วัะจาง 1. ผู้จัดการ (การศึก kav swm ) 2. หนาดจีด้า (nam txiv dab / yawm cuas) 2. พ่อครัว (จ้ือกะ้ tshwj kab) 3. ผู้อาวุโส ( txwj hlaus) 3. คนสร้างโลง (จีเจีย txiv txhiag) 4. เซาะเปะจีด้า ใหญ่ (xov pem txiv dab hlob) 4. คนหุงข้าว (niam ua mov) 5. เซาะเปะจีด้า 2 (xov pem txiv dab ob) 5. ตนตัดฟื น (txiav taws) 6. เซาะเปะจีด้า 3(xov pem txiv dab peb) 6. คนตดัน้า (qa dej) 7.เท่อเทอ,หลื่อเทอ,ซะเทอ วนัที่แขกมากนัครบพร้อมหนา้พร้อมตากนัน้นัจะมีการร้องสวดจีไซ้จะเป็นบทคา สอน คา อวยพร ใหลู้กหลานมีชีวิตที่สงบสุขเป็นช่วงที่น่าฟังอยา่งยงิ่ วนัที่จะนา ศพไปฝังน้นัจะนา ศพออกมาขา้งนอก หรือวา่ออกแดดก่อนจะมีที่พกัให้แต่มีบางสาย ตระกูลแซ่จะไม่มีการนา ศพออกมาก่อนเวลา หรือเรียกวา่มง้ป่อ (แอบ) เมื่อมีการฆ่าสัตว์ก็จะฆ่าที่ท้ายบ้าน เท่าน้นัมีการต่อสายมาใหศ้พในบา้น การนา ศพออกแดดน้นัจะไดต้่อเมื่อมีการร้องสวดจีไซเ้สร็จเรียบร้อย ก่อน จึงนา ศพออกจากบ้านไปหาที่พักได้ โดยคนเป่ าแคนจะเป็ นคนน า และมีผู้ถือคบเพลิงน าหน้าศพ เมื่อ ไปถึงตอ้งวนรอบที่พกัก่อนก่อนที่จะนา ศพไปพกัเดินวนรอบที่พกัผชู้ายวนไป 5 รอบ วนกลับ 4 รอบ ผู้หญิง วนไป 4 รอบ วนกลับ 3 รอบ จึงน าศพไปวางบนที่พักได้ และมีการฆ่าวัวให้ผู้ตายโดยต้องส่งมอบให้ ผตู้ายทุกคร้ังทุกตวัเวน้แต่จะฆ่าเพื่อที่จะนา มาทา เป็นอาหารโดยเฉพาะ เมื่อนา เน้ือสัตวม์าทา อาหาร ทานกนั เสร็จหลงัเที่ยง และตอ้งมีการจดัเตรียมอาหารเพื่อเล้ียงขอบคุณทุกท่านที่มาช่วยงานจนถึงวนัสุดทา้ย หรือที่ เรียกว่า เจ้อเทียน๊อง และเรียกขวัญทุกคนให้กลับมาอยู่กับร่างกายมิให้ติดตามวิญญาณผู้ตายไปได้ เวลา ประมาณ บ่าย 2 โมง ถึงบ่าย 3 โมง จึงน าเอาศพไปฝังโดยจะมีคนเป่ าแคนน าหน้าศพอีกเช่นกัน 4.3. หลุมฝังศพ 1. หลุมฝังแบบม้ง เป็ นหลุมฝังศพที่ท าด้วยดิน จะมีการล้อมด้วยไม้ฟากหรือ การเอาเศษไม้คลุม เพราะว่าในสมัยท าสงครามกบัจีนน้นัหลุมฝังศพไม่ถูกคนจีนทา ลาย หลุมฝังศพจึงไม่มีการเปลี่ยนแปลงจาก เดิม คือหลุมฝังศพแบบดิน 2. หลุมฝังแบบจีน หรือหลุมฝังศพก่อหิน เพราะวา่ ในสมยัที่ทา สงครามกบัจีนน้นัมง้ถูกคนจีน ทา ลายอยา่งยอ่ยยบัไม่เวน้แมแ้ต่หลุมฝังศพ ฉะน้นัจึงมีการเปลี่ยนแปลงเป็นแบบของจีนเพื่อมิให้ถูกท าลาย อีกและเป็นการตบตาชาวจีน จากน้นัมาจึงปฏิบตัิการมาจนถึงปัจจุบนั 4.4. ส่งอำหำรเช้ำ

55 เมื่อฝังศพแลว้เสร็จวนัรุ่งข้ึนจะมีการส่งอาหารเชา้ไปใหเ้พราะเกรงวา่พ่ึงตายจะไม่สามารถที่จะหา อาหารเล้ียงตนเองไดจ้ึงมีการส่งอาหารเชา้ให้โดยจะส่งเป็นเวลาสามวัน สามเช้า การส่งน้นัจะนา เอาอาหารไวใ้นกระบอกไมไ้ผ่ 1. ข้าว 2. กับข้าว 3. น้า ลา้งหนา้ 1. การส่งไป ส่วนใหญ่กลุ่มที่มีการส่งอาหารเชา้ประเภทไปน้นัจะมีการ ซีและการปล่อยขวญั วิญญาณ การส่งไปคือเมื่อส่งศพน้นัจะกา หนดและแจง้สถานที่ใหผ้ตู้ายมารับอาหารในจุดแรกน้นัเป็นจุดที่ ใกล้หมู่บ้าน จุดที่สองอยู่กลาง และจุดที่สามที่หลุมฝังศพ วันที่สามจะส่งไปถึงที่หลุมฝังศพ 2. การรับ เป็ นกลุ่มม้งที่ไม่มีการซี หรือว่ามีการซีแล้วจะไม่มีพิธีกรรมการปล่อยขวัญวิญญาณ หรือ วา่ ปล่อยขวญัพร้อมกบัการซีการส่งอาหารเชา้น้นัจะเป็นในลกัษณะรับมา คือ วนแรกส่งที่หลุมฝังศพ วันที่ ั สองระหว่างทาง และวันที่สามอยู่ที่ท้ายบ้านจะเรียกมากินอาหารด้วยกันในบ้าน จะมีการเรียกมากินอาหาร ทุกเชา้จนกวา่จะมีการ ซีหรือวา่ ปล่อยขวญัวิญญาณแลว้เท่าน้นัจึงไม่มีการเรียกอีกต่อไป ตอ้งเตรียมเกา้อ้ี และช้อนหนึ่งที่ส าหรับผู้ตายตลอดระยะเวลา 4.5. จีกหลุมฝังศพ (Txim Ntxa) จะท าเมื่อน าศพไปฝังครบสามวัน 1. หลุมศพแบบมง้หรือหลุมฝังแบบดิน บางสายตระกูลแซ่จะมีการสร้างลอ้มร้ัวรอบหลุม และบาง สายตระกูลแซ่ที่ไม่ลอ้มร้ัวรอบจะมีการนา เอาเศษไมม้าคลุม การลอ้มร้ัวน้นัจะลอ้ม 7 ข้นัสา หรับหลุมฝังศพ ที่เป็ นศพผู้หญิง และ 9 ช้นัหลุมฝังศพที่เป็นศพผชู้าย 2. หลุมฝังแบบจีน หรือหลุมฝังก่อหิน จะมีการเก็บและนา เอาหินมาก่อที่หลุมฝังเพื่อใหม้งั่คน แขง็แรงจะมีการก่อหิน 7 ช้นัสา หรับหลุมฝังศพที่เป็นผหู้ญิง และ9 ช้นัสา หรับหลุมฝังศพที่เป็นผชู้าย 4.6. ซี เมื่อน าศพไปฝังครบหนึ่งจู่ 13 วัน จะมีการ “ซี” โดยนา ขวญัคนตายกลบัมาเยยี่มบา้นอีกคร้ัง เพราะ ไดเ้วลาพอสมควรที่จะไปเป็นผีโดยสมบูรณ์จะมีการฆ่าไก่เพื่อเล้ียงส่ง ถา้เป็นผหู้ญิงจะใชไ้ก่ตวัผู้ถา้เป็น ผชู้ายจะใชไ้ก่ตวัเมีย กลุ่มมง้ที่ไม่มีการปล่อยขวญัวิญญาณ จะปล่อยพร้อมกบัเวลาซีไปเลย โดยจะแบ่งใช้ ไก่ตวัน้นัที่ซีมาปล่อยขวญัวิญญาณ แต่ถา้เป็นเด็กก็มกัจะมีการซีก่อนกา หนด ช่วงประมาณ 10 - 11 วัน เท่าน้นัเพราะผตู้ายจะไดก้ินอยา่งเตม็ที่ไม่มีผีตนใดมาแย่งเพราะต่างรอในวนัที่13 เท่าน้นั

56 4.7. กำรปล่อยวิญญำณ /กลิ้งกระด้ง การปล่อยขวัญวิญญาณกลิ้งกระดง้น้นัเพราะวา่ขวญัวิญญาณน้นั ไม่สามารถที่จะไปเกิดใหม่ได้ เพราะขวญัวิญญาณยงัอยไู่ม่ครบยงัติด และรออยทู่ ี่ลูกหลานยงัไม่ไดเ้ล้ียงส่ง จึงมีการนา เอาขวญัวิญญาณไป ปล่อย ให้ขวัญวิญญาณได้ช่องทางไปเกิดใหม่ไปข้างหน้าได้อย่างหมดห่วง ถ้าในแดนภพ มนุษย์มีความเชื่อ ว่าเป็ นการจัดงานแต่งงานให้กับผู้ล่วงลับไปแล้ว เพื่อให้ผู้ล่วงลับไปแล้วสามารถที่จะไปด าเนินชีวิตของตน ได้มีบางสายตระกูลแซ่จะมีการปล่อยขวญัวิญญาณในช่วงที่ซีแลว้และมีบางสายตระกูลแซ่น้นัเมื่อมีการซี แล้วจะไม่มีการปล่อยขวัญวิญญาณอีกต่อไป 1. ปล่อยโดยไม่ฆ่าวัว จะรับเอาขวัญวิญญาณคนตายจากหลุมศพมาเยี่ยมบ้าน มีการฆ่าหมูให้ และ มาฉลองร่วมดื่มกิน เมื่อไดเ้วลาพอสมควรจึงนา เอาไปปล่อยหรือกลิ้งกระดง้เพื่อส่งขวญัวิญญาณที่บริเวณ ปากทางให้กลับไป 2. ปล่อยโดยฆ่าวัว เหมือนกันกรณีแรกแต่จะน าเอาขวัญวิญญาณผู้ล่วงลับมาพักหนึ่งคืน วันถัดไป รุ่งเชา้จึงมีการฆ่าววัมอบใหผู้ล้่วงลบัและร่วมกินฉลองกนั ไดเ้วลาพอสมควรจึงนา ไปส่งที่ปากทาง กลิ้ง กระด้งเพื่อส่งผู้ล่วงลับไปแล้ว กำรไปรับขวัญวิญญำณที่ปำกทำง กระบวนกำรขั้นตอน รูปU4P4

57 1. ไปรับขวัญวิญญาณที่หลุมฝังศพ หรือต้นทาง น าเอาหน้าไม้และลูกศรไปรับ 2. น ามาเข้าตร้องวา (ประตู) เพื่อกนัสิ่งไม่ดีผีตายอดตายอยากออกไป โดยใหก้ินตบัสุนขัเพื่อขบัไล่ และกันผีป่ า เพื่อมิให้ติดตามผู้ล่วงลับเข้ามา โดยน าเอาขวัญวิญญาณมาไว้มาพักที่กระด้งที่เตรียมไว้ ใน กระดง้น้นั ประกอบดว้ย เส้ือที่พนัไวท้ี่โครง และผา้โพกหวัมดัไว้และมีการต าข้าวปุกน ามาไว้ในกระด้ง โดยซ้อนกัน 2 ลูก ส าหรับ ผู้หญิง 3 ลูกส าหรับผู้ชาย จึงน าเอาเข้ามาบ้านได้ จะมีการเป่ าแคนตีกลองด้วย มี บางตระกูลจะมีการเล้ียงอาหารเชา้ใหก้บัวิญญาณน้นัดว้ย 3. น ามาวนรอบเตาไฟเล็ก 5 กลับ 4 ส าหรับผู้ชาย วน 4 กลับ 3 ส าหรับผู้หญิง จึงน าไปวางไว้ที่ หา้งนงั่เตาไฟเลก็ โดยวนที่เสาที่วางกลองและที่กลางบา้น (Hauv Plag) 4. ฆ่าหมูมอบให้ขวัญวิญญาณผู้ล่วงลับ เพื่อดื่มกินฉลอง ถ้าจะมีการฆ่าวัวด้วยเมื่อฆ่าหมูเสร็จจะ ไม่มีการนา ขวญัวิญญาณไปปล่อยในวนัน้นันา มาพกัคา้งหน่ึงคืน 5. ในกรณีที่จะมีการฆ่าวัวเมื่อ น ามาพกัหน่ึงคืนจะมีการสวดจ้ีไซด้ว้ย และเผากระดาษเงินกระดาษ ทองให้ด้วย คล้ายลักษณะของวันแขกครบ(คัวจื่อ) ของงานศพ 6. วนัรุ่งข้ึนจะมีการเป่าแคนส่งออกเดินทาง โดยขออนุญาติเดินทางผา่นเจา้ที่เจา้ทางก่อนดว้ย และ ขอบคุณบรรพชน จากน้นัจะนา เอากระดง้ไปวางไวท้ี่พกัลกัษณะที่พักเหมือนที่พักการพักศพ 7. ฆ่าววัใหว้ิญญาณน้นันา เอาเลือดไปตม้ใหสุ้กจึงนา มาเซ่นและเล้ียงวิญญาณ (บางสายตระกูลแซ่ ไม่ใช้เลือด) 8. เล้ียงอาหารเชา้ สา หรับผทู้ี่ไม่ออกนอกบา้น 9. เล้ียงอาหารเที่ยง เรียกขวญัทุกคนกลบัมา (เฮ่อวิญญาณ (Hawm plig) 10. ร้องเพลงซอส่ง 11. ส่งกลับไป การกลิ้งกระดง้ที่ปากทาง 12. รับขวัญเงินขวัญทองมาส่งให้ลูกหลาน โดยที่ลูกหลานอยู่ที่ประตูรอรับ อุปกรณ์ที่ต้องเตรียม 1. กระด้ง 2. เส้ือผหู้ญิง ใหผ้ลู้่วงลบัที่เป็นชาย หรือเส้ือผชู้ายใหก้บัผลู้่วงลบัที่เป็นผหู้ญิง 3. ผ้าโพกหัว 4. ขนมข้าวปุก 5. สัตว์ ( หมู และ วัว ) 6. สุนัข 7. แคน และ กลอง 8. ไก่

58 9. ไข่ 10. ข้าว กระด้งที่รับขวัญวิญญำณ น ำมำไว้ที่กลำงบ้ำน โดยนา เอาเส้ือมาสวมใส่ใหก้บักระดง้โดยใชไ้มเ้ป็นโครง และพนัผา้โพกหวัมาพนัที่หวัไม้และ น าเอาขนมข้าวปุกไว้ในกระด้ง เพื่อที่จะให้ผู้ล่วงลับได้กิน 5. ประเพณีปี ใหม่ (xyoo tshiab) เทศกาลกินวอเป็ นช่วงระยะเวลาที่ดีมากอย่างหนึ่งของม้ง เทศกาลกินวอหรือเทศกาลปี ใหม่ตาม จารีตประเพณี และวัฒนธรรมของม้ง เป็ นช่วงระยะเวลาที่สนุกสนานมากช่วงหนึ่ง โดยเฉพาะคนหนุ่ม คน สาว ที่ไดพ้บปะและไดคุ้ยกนัอยา่งเปิดเผย หลงัจากที่ทา งานหนกัมาตลอดท้งัปี ช่วงเทศกาลกินวอน้นัจะเริ่มเทศกาลช่วงประมาณวนัข้ึนเดือนหน่ึงหรือสอง หรือประมาณช่วง เดือน ธันวาคมของทุกปี 5.1 กิจกรรมก่อนเทศกำลปี ใหม่ 1. เตรียมขา้วของอาหารการกิน เส้ือผา้เครื่องนุ่มห่มใหพ้ร้อมสรรพ -ไก่และไข่ใชเ้รียกขวญัและเซ่นผีบา้นผีเรือนต่างๆ รูปU4P5

59 - หมู กินฉลองปี ใหม่ หรือเช่น ผีทรงเน้ง -ข้าวสาร - เส้ือผา้ 2. ฆ่าหมูกินฉลอง ก่อนที่จะถึงเทศกาลกินวอน้นัจะมีการเตรียมอาหารการกิน โดยการฆ่าหมูฆ่าไก่เพื่อใช้ เป็ นอาหารช่วงเทศกาลปี ใหม่ และการฆ่ามาเพื่อใช้ในงานพิธีมัดมือครบวันเดือนปี ให้กับผู้อาวุโส มีการฆ่า หมูเพื่อที่เช่นผีทรงเน้ง โดยปล่อยให้เหล่าผีต่างๆ กลับไปสนุกสนานกับเทศกาลปี ใหม่ และมีการเซ่นผี ต่างๆ ที่เซ่นเป็ นประจ าทุกปี 3. เรียกขวญัสรรพสิ่งพืชพนัธุ์จากไร่ใหม้าร่วมเฉลิมฉลองร่วมสนุกสนานเทศกาลปีใหม่ 4. ตา ขนมขา้วปุก เพื่อนา มาใชก้ินในช่วงเทศกาล กินวอ และเล้ียงบรรพชนต่างๆ ในช่วง เทศกาลกินวอขา้วปุกจะเป็นขา้วปุกที่เก็บเกี่ยวมาจากผลผลิตที่พ่ึงออกมา โดยนา เอาอนัแรกมาเล้ียงผีบา้นผี เรือนและบรรพชน และอนัที่สองเล้ียงส่งบรรพชน 5.2. วันปัดรังควำน วันส่งท้ำยปี เก่ำ และต้อนรับปี ใหม่ วนัส่งทา้ยปีเก่าน้นัตอ้งมีการเตรียมตน้หนามเพื่อ ลื่อเต้า หรือลื่อซุก มีการเตรียมอาหารการกินใหม่ เพื่อที่จะนา มาเล้ียงผีบา้นผีเรือน บรรพชน และนา มาเป็นอาหารใหม่ในปีใหม่คนที่ทรงเนง้เป็นก็จะมีการดึง สายใยเน้งใหม่ โดยให้เหล่าบรรพชนเน้งกลับไปกินวอ อย่างสนุกสนาน เมื่อถึงฤกษ์ยามเวลาดีจะมีการตัดใบไผ่มาเพื่อใช้ปัดสิ่งไม่ดีออกและกวาดเอาไปทิ้ง เมื่อปัดเสร็จแลว้ จึงไปมดัที่ป่อลื่อเตา้ที่ใบไผน่้นัจะมีผา้สีแดงมดัไว้ ป่อลื่อเตา้น้นัจะมีการมว้นต่อเชือกหญา้คา และมีผา้ แดงมัดเป็ นช่วงๆ ไม่เกิน 9 ห่วง เพราะวา่ ใบหญา้คาน้นัสามารถที่จะคุมสิ่งที่ไม่ดีน้นั ได้ญาติพี่นอ้งที่มีความ เชื่อเหมือนกันจะมาร่วมท าการลื่อเต้าในสถานที่ที่เดียวกัน ส าหรับกลุ่มม้งที่มีการลื่อซุก(ลื่อโต้) ในเดือนเก้า แลว้น้นัจะไม่มีการลื่อเตา้อีก จะทา เฉพาะพิธีกรรมในบา้นเท่าน้นัการเดินวนน้นัจะเดินวน 9 รอบเดินไป 5 รอบ และเดินวนกลับ 4 รอบ โดยเดินลอดเชือกหญ้าคา การเดินวนน้นัมีอยดู่ว้ยกนัหลายอยา่งหลายแบบ ตามความเชื่อพิธีกรรม มีบางกลุ่มนา เอาไก่มาลื่อ ระหวา่งลูกบา้นเดินวนอยนู่้นัและจะฆ่าเมื่อเดินครบเกา้ รอบ และนา ไก่มาเดินวนรอบผคู้นท้งัหมดแลว้โยนไก่ผา่นบนหวัของลูกบา้น แต่มีบางกลุ่มน้นัจะนา เอาไก่ ไปมัดอยู่บนปลายต้นหนาม ป่อลื่อเตา้จะมีการยงิปืนส่งสิ่งที่เลวร้ายใหไ้ปกบัเสียงปืนหลงัจากเสร็จตอ้งเขา้ บา้นเจา้ของบา้นก่อนที่จะแยกยา้ยกลบับา้นได้ ส่วนตน้หนามน้นันา ไปทิ้งนอกหมู่บา้น ส่วนไก่น้นันา ไป ทา ท่าจะทิ้งแลว้เก็บกลบัมาบริโภค กลบับา้นไปเรียกขวญัคนในบา้นทุกคนโดยใชไ้ก่1 คู่ และ 1 คน ต่อไข่ หน่ึงฟอง มีการเซ่น เหล่าบรรพชนต่างๆ เช่น สื่อก๊ะ หิ้งเนง้มีการทา อาหารใหม่เพื่อรับประทาน และเล้ียง

60 บรรพชน ก่อนที่จะรับประทานอาหารจะมีการยงิปืนเพื่อส่งสิ่งเลวร้ายและไม่ดีออกไป จึงกลบัมา รับประทานอาหารได้ ตกกลางคืนจะมีการเฝ้ายามอยู่ตลอดท้งัคืน และจะมีการติดตะเกียงมิใหด้บัตลอดสามวนัสามคืน เพื่อดูวา่จะมีสิ่งใดมาเปิดศกัราชใหม่หลงัจากที่ไก่ขนัหรือวา่สิ่งใดเปิดศกัราชใหม่เวลาประมาณ ตี2 ถึงตี 4 จะมีการยงิปืนเพื่อรับศกัราชใหม่ที่มีการตอ้นรับศกัราชใหม่จะมีการตกัน้า ใหม่ทา อาหารใหม่นา อาหารการ กินใหม่ไปเล้ียงสัตว์และการตกัน้า จะนา มาชงั่เพื่อที่จะมาวดัปริมาณน้า ตลอดปีของปีใหม่ต่อไป ถา้น้า เก่า หนกักวา่น้า ใหม่และใหเ้ห็นวา่ ปีน้ีน้า ฝนจะนอ้ยกวา่ ปีที่ผา่นมา ถา้น้า เก่าเบากวา่น้า ใหม่แสดงใหเ้ห็นวา่ ปี ใหม่น้ีน้า ท่าจะอุดมสมสมบูรณ์ก่อนตกัน้นัตอ้งมีการอธิฐานก่อนโดยนา เอากระดาษธูปเทียนไปขอเจา้ที่เจา้ ทาง เพื่อที่จะขอทราบวา่น้า ท่าจะเป็นอยา่งไรจะดีหรือไม่ กระบวนกำรและขั้นตอน 1. นา ไปส่งทา้ยปีเก่า (Quas niaj) 2. เพื่อคุ้มครองรักษาแผ่นดิน (Xam lub teb lub zos) 3. น าปื น ธูป 9 ดอก 3 ชุด กระดาษเงินทองและถงัน้า อาหารเก่า 4. เล้ียงเจา้ที่เจา้ทาง ยงิปืนส่งทา้ยปีเก่า ตอ้นรับปีใหม่ -น้า เก่าเก็บไว้ -น้า ใหม่เก็บตุน -นา น้า ใหม่มาทา อาหารใหม่(น้า แรก)

61 กำรลื่อโต้ ในช่วงวันส่งท้ำยปี เก่ำ 5.3. วันปี ใหม่ 1. วนัข้ึนหน่ึงค่า วนัแรกน้นัเมื่อรุ่งเชา้ก่อนรับประทานอาหารจะมีการยงิปืนเพื่อรับขวญัวนัใหม่ผูอ้าวุโสจะเล้ียง บรรพชนที่ล่วงลับไปแล้ว 2. วนัข้ึนสองค่า วนัที่สองน้นัจะมีการดา หวัอวยพรและขอพรจากผอู้าวุโส ไปร่วมผอู้าวุโสส่งทา้ยปีเก่าตอ้นรับปี ใหม่อวยพรให้อยเู่ยน็เป็นสุขและขอพรจากผูอ้าวุโส วนัแรกน้นัจะขอพรจากคนเป็น กำรคำรวะขอพรจำกผู้อำวุโส(Peb tsiab) 3. วนัข้ึนสามค่า วันที่ สามจะไปท าความเคารพบรรพชนและท าความสะอาดบริเวณหลุมให้ เป็ นการขอพรจากผู้ที่ ล่วงลบัไปแลว้เป็นวนัส่งทา้ยช่วงเทศกาลปีใหม่โดยจะมีการเล้ียงผีเป็นการส่งทา้ยปีใหม่ ผู้อาวุโสจะน าเอาต้นสนไปปักไว้ที่ลานกลางหมู่ จะมีการเซ่นเพื่อเป็ นลานการแสดงต่างเพื่อเป็ นที่ แสดงการละเล่นต่างๆ ไม่วา่จะเป็นการเล่นลูกช่วง ตีลูกข่าง สมยัก่อนน้นัเรียกวา่แจแ้ฉะ แจช้ง ทุกคนจะ มาร่วมเล่นอยา่งสนุกสนานที่บริเวณน้นัดงั่ที่มีบทเพลงซอ “Suav txawj ntawv ces suav muaj cwv ciab รูป U4P7

62 cwv mem kuam nuag daim piaj zeb / ntoo. Peb hmoob neej tsa tsis txawv ntawv thiaj hlawv xab hlawv ntawv rau tus ncej ntxheb / ncej ntxhoo.” หมำยควำมว่ำ คนจีนน้นัคนจีนรู้หนงัสือคนจีนจึงนา ปากกาเขียนบนแผ่นหิน / แผน่ ไม้มง้น้นั ไม่รู้หนงัสือจึงนา เอา ธูปและกระดาษมาเผาที่แจแ้ฉะ / แจ้ชง แจ้ แฉะน้นัสมยัก่อนน้นั ไดม้าจากตน้ สนชนิดหน่ึง ส่วนโดยทวั่ ไปกลุ่มคนที่ไม่มีกิจกรรมอะไรน้นัก็จะมี การละเล่นต่าง เช่น เล่นลูกช่วง ตีลูกข่าง การเล่นลูกช่วงเป็นสิ่งที่สนุกสนานสา หรับคนที่ยงัโสดอยู่เพราะ ได้พบปะ ได้คุยกัน ร้องเพลงแข่งกัน ส่วนกลุ่มผู้หญิงและผทู้ี่ไม่โสดจะมานงั่ชมลูกชมหลานเล่นลูกช่วง มา นงั่เลือกคู่ครองใหลู้กใหห้ลานตวัเอง ส่วนกลุ่มผชู้ายก็จะเล่นตีลูกข่างแข่งขนักนัอยา่งสนุกสนาน การละเล่นในเทศกาลปีใหม่น้นัจะมีการเล่นกี่วนัก็ไดต้ามแต่จา นวนคนที่มากนอ้ยเพียงใด มีคนมากก็มี การละเล่นนานวัน บางหมู่บ้านมีการละเล่นนานเป็ นสิบวัน มีบางคนถือโอกาสไปเที่ยวต่างหมู่บ้านต่าง แดน ไปหาไปเยี่ยมญาติ กำรเล่นลูกช่วงของหนุ่มสำว 6. พิธีกรรมทำงควำมเชื่อที่ส ำคัญ การประกอบพิธีกรรมทางความเชื่อน้นัมีอยดู่ว้ยกนัหลายอยา่งและสา คญัมากสา หรับการดา รงชีพ ของม้ง มีพิธีกรรมบางอย่างก็ใหญ่ บางพิธีกรรมก็เล็ก 1. นวู่ด๊ะ(Nyuj dab) รูป U4P8

63 ผีววัน้นัเป็นการฆ่าววัใหก้บับรรพชนพ่อแม่ผลู้่วงลบัไปนานแลว้บา้นที่อยอู่าศยัของเขาเหล่าน้นั ได้ เสื่อมโทรมลง ต้องกลับมาหาลูกหลานเพื่อขอให้ลูกหลานช่วยเหลือเพื่อซ่อมแซมบ้าน โดยให้ลูกหลานฆ่า ววัใหพ้ ่อ แม่ที่ล่วงลบัแลว้และอีกอยา่งเพื่อเป็นการมาเก็บค่าน้า นมค่าเล้ียงดูของพ่อแม่ โดยพ่อแม่กลบัมา หาและขอความช่วยเหลือจากลูกชายเท่าน้นัเพราะลูกชายเป็นผทู้ี่สืบสายตระกูลของพ่อแม่ลูกๆ ที่เป็นชาย ต้องฆ่าวัวประกอบพิธีกรรมส่งให้พ่อแม่ การประกอบพิธีกรรมผีววัน้นัมีอยดู่ว้ยกนัหลายอยา่ง อยทู่ ี่ความ เชื่อว่าเป็ นอย่างไร 1. ทา เพียงคร้ังเดียว หน่ึงคนทา หน่ึงคร้ังต่อหน่ึงคน คือลูกชายน้นัมีสิทธิที่ประกอบพิธีกรรมผีววั น้นั ใหก้บัพ่อแม่เพียงคนละคร้ังเท่าน้นัคือ ทา ใหพ้ ่อหน่ึงคร้ัง ทา ใหแ้ม่อีกหน่ึงคร้ัง เท่าน้นัแต่ถา้มีแม่เล้ียง พ่อเล้ียงดว้ยน้นัตอ้งทา พิธีกรรมน้นั ให้ดว้ยกี่คนตอ้งประกอบพิธีกรรมกี่คร้ัง เฉพาะผทู้ี่เคยเล้ียงดูมาเท่าน้นั 2. ทา หลายคร้ัง บุตรชายหน่ึงคนทา หลายคร้ังต่อพ่อ หรือ แม่คือจะประกอบพิธีกรรมหลายคร้ัง ให้กับพ่อและแม่ ถ้ามาหาก็ต้องประกอบพิธีกรรมให้ จนกวา่ผนู้้นัชีวิตจะหาไม่หากมีพ่อเล้ียง แม่เล้ียงก็จะ ทา ดว้ยเช่นกนัเพราะถือวา่เป็นผทู้ี่มีพระคุณคนทา พิธีกรรมให้แต่ตอ้งเป็นผทู้ี่เคยเล้ียงดูคนทา พิธีกรรมมา เท่าน้นั กระบวนกำรขั้นตอน การประกอบพิธีกรรมน้นัตอ้งมีการทรงอวัเนง้เพื่อที่ไปรับขวญัวิญญาณน้นักลบัมา เพราะว่าได้จาก กนัไปนานแลว้และตอ้งหาคนที่จะมาเป็นเพื่อนผนู้้นัดว้ย ถา้เป็นผเู้ป็นแม่น้นัตอ้งให้ปู่เป็นเพื่อนร่วมมา ถา้ เป็ นพ่อก็ให้สะใภ้เป็ นเพื่อนร่วมทางมาด้วย 1. อัวเน้งไปรับเอาขวัญวิญญาณ และผู้เป็ นเพื่อน 2. วนัที่ประกอบพิธีกรรมน้นัจะมีการฆ่าหมูเพื่อมอบใหก้บัผูม้าเป็นเพื่อนก่อน โดยการนา ส่วน ต่างๆของหมูมาทา เป็นจีกเพื่อเล้ียงผทู้ี่มาเป็นเพื่อน (ไก่สา หรับบางสายตระกูลแซ่เท่าน้นั ) จากน้นัจึงจะมี การฆ่าววัใหก้บัผูน้้นัพ่อ/แม่ คนที่ประกรรมพิธีกรรมให้ 3. โดยจะนา เส้ือคนแก่มาพนัรอบเหมือนใส่เส้ือโดยพนัรอบกระโปรง หน่ึงตนต่อหนึ่งชุด 4. การฆ่าววัเหมือนกบัการฆ่าววัในพิธีงานศพตอ้งมีการเป่าแคนตีกลองใหด้ว้ย กลองน้นัจะทา เป็นกลองจา ลอง ก็จะสร้างที่พกัลกัษณะคลา้ยที่พกัศพเวลาออกแดดในพิธีศพ จึงนา ชุดเส้ือน้นั ใส่ไวบ้นที่ พัก 5. อัวจีก(ถ้วย) โดยการนา เอาส่วนต่างๆ ของววัน้นัมาเล้ียงบรรพชนผลู้่วงลับไปแล้ว 6. การอัวจีก (ถ้วย) น้นัมีอยดู่ว้ยกนัหลายอยา่งอยทู่ ี่วา่มีความเชื่ออยา่งไร เช่น 5, 7, 9, 11, 13, ..33 ถ้วยและอีกสามกลุ่ม บางกลุ่มไม่มี 7. เมื่อประกอบพิธีกรรมเสร็จจะมีการอวัเนง้ส่งอีกคร้ังหน่ึง

64 2. บัวด๊ะ (dab roog ) ด้ำตรอง หรือ บัวด้ำ ผู้หญิงเป็นฝ่ายนา และติดตามผหู้ญิงเท่าน้นัเพราะวา่สมยัก่อนน้นัมีเรื่องเล่า กนัมาวา่พิธีกรรมน้ีผูห้ญิงเป็นผปู้ระกอบพิธีกรรม ฉะน้นัผหู้ญิงจึงเป็นผนู้า และติดตามมาตลอด เพราะ ความอยากเป็ นผู้น าผู้ชายจึงลวงมาเป็ นผู้ประกอบพิธีกรรมแทน แมว้า่เมื่อยงัเป็นโสดน้นัจะมีห้องนอน เฉพาะของตนเองแต่จะไม่มีการประกอบพิธีกรรมน้ีตอ้งเป็นบุคคลที่แต่งงานและมีลูกแลว้เท่าน้นัและ ภรรยายงัมีชีวิตอยู่จึงสามารถที่จะประกอบพิธีกรรมน้ีได้การประกอบพิธีกรรมจะกระทา เมื่อผีตนน้ีเขา้มา ขอเท่าน้นัจึงมีการประกอบพิธีกรรมให้โดยปกติลูกหน่ึงต่อการประกอบพิธีกรรมน้ีหน่ึงคร้ัง หากหมดวยั เจริญพนัธุ์แลว้นานๆ คร้ังจะประกอบพิธีคร้ังหน่ึงหรือตามที่ผีตนน้ีเรียกร้อง การประกอบพิธีกรรมน้ีจะใช้ หมูตวัเมียมาประกอบพิธีกรรมเท่าน้นั กระบวนกำรขั้นตอน 1. เวลาประกอบพิธีกรรมน้นัจะประกอบในช่วงเวลากลางคืน 2. ฆ่าหมูและแจง้ใหท้ราบ และนา เอาส่วนต่างๆ ของเน้ือหมูมาทา จีก (ถ้วย) การทา จีกน้นัมีอยู่ ด้วยกันหลายอย่าง เช่น 3, 5, 7, 9, 13 ถว้ย อยสู่ายตระกูลแซ่วา่จะใชอ้ยา่งไรกี่ถว้ย มีบางสายตระกูลแซ่น้นั เมื่อประกอบการท าจีก (ถ้วย) น้นัจะไม่ใหผ้หู้ญิงไดเ้ห็นวา่ ประกอบการอยา่งไร ส่วนเน้ือที่ทา จีกน้นัก็จะ ไม่ให้ผหู้ญิงรับประทานดว้ยเช่นกนัเพราะสายตระกูลน้ีเมื่อก่อนน้นัผหู้ญิงเคยขโมยเน้ือน้นั ใหก้บัผอู้ื่นกิน จึงไม่ใหผ้หู้ญิงมาเกี่ยวขอ้งและรับรู้อีก แต่วา่บางสายตระกูลน้นั ไม่มีขอ้หา้มอนั ใดผูห้ญิงสามารถที่จะรับรู้ และร่วมรับประทานได้ 3. ช่วงที่ประกอบพิธีกรรมน้นัจะหา้มมิใหพู้ดภาษาอื่นนอกจากภาษามง้เท่าน้นัและหา้มคนต่างๆ ตระกูลแซ่อื่น และชนชาติอื่นๆ เขา้ไปรับรู้และเห็น มีบางสายตระกูลแซ่น้นัจะไม่ยอมใหค้นต่างความเชื่อ มามีส่วนรับรู้เลย ช่วงที่ประกอบพิธีกรรมน้นจะปิ ดบ้านอย่างมิดชิด เพราะว่ามีประวัติและเรื่องเล่ากันว่าหมู ั ที่นา มาประกอบพิธีกรรมน้นัสมยัก่อนเคยลกัขโมยนา มาประกอบพิธีกรรม 4. เน้ือหมูน้นัจะหา้มมิใหน้า เอาออกนอกบา้นเป็นอนัขาดจนกวา่จะพน้ สามวนัไปแลว้ 3. ด๊ะตู่ว(Dab ntug) ด๊ะตู่วเป็ นผีอีกตัวหนึ่งที่มีการประกอบพิธีกรรมดว้ย เพราะสมยัก่อนน้นัเมื่อสมยัที่อพยพหนี สงครามตอ้งเดินทางผา่นทางน้า แต่ไม่สามารถที่จะผา่นไดอ้ยา่งราบรื่น จึงมีการบนผีฟ้าโดยเอาลูกชายคน เลก็มาแกบ้น และ มีบางเรื่องเล่าวา่นา เอาใหพ้ญานาคน้นักิน เพื่อที่จะช่วยใหข้า้มน้า ได้คนจึงสามารถที่จะ

65 ขา้มน้า มาได ้ ใหส้ ัญญาวา่จะจะส่งหมูทุกปีมาใหลู้กชายคนเลก็ใหอ้ยทู่ ี่นนั่รอ ฉะน้นั ปัจจุบนัน้ีจึงมีการทา พิธีกรรมเช่นผีฟ้า เพื่อส่งหมูไปใหลู้กชายคนเลก็และมีบางสายตระกูลแซ่ไม่มีการประกอบพิธีกรรมน้ี การประกอบพิธีกรรมน้ีน้นัจะตอ้งมีผทู้ี่เป็นจีมวั ( Txiv muas) เป็ นผู้ที่ประกอบพิธีกรรม ผู้ที่มี ความรู้แต่ไม่ได้เป็ นจีมัวไม่สามารถที่จะประกอบพิธีกรรมเองได้ จีมัวเป็ นบุคคลที่ถูกคัดเลือกโดยผีเป็ นผู้ คัดเลือก โดยไม่สามารถที่เรียนรู้กันได้ จะมีการเตรียมแคน กลอง เพื่อเป่ าในช่วงพิธีกรรม (กระบอกไม้ไผ่ เป็ นแคน และที่พันเอวทอผ้า เป็ นหนังกลอง Duav ntos) โดยจะนา หมูตวัเมียมาประกอบพิธีกรรม ผีฟ้าน้ี เป็นผีที่นา โดยผชู้าย เมื่อประกอบพิธีกรรมน้ีน้นัจะมิใหผู้ห้ญิงไดเ้ห็น และไดร้่วมรับประทานในช่วงที่กา ลงั ประกอบพิธีกรรม แต่มีบางสายตระกูลแซ่ผู้หญิงสามารถที่จะเห็น รับรู้ได้ และร่วมรับประทานได้ แต่ จะต้องกันเขตมิให้ชายและหญิงอาศัยอยู่ปะปนกันโดยจะประกอบพิธีกรรมในช่วงเวลากลางคืนเพราะปลอด คน การประกอบพิธีกรรมน้ีจะไม่ใหผ้ทู้ี่แปลกหนา้ร่วมพิธีกรรมร่วมอยดู่ว้ย โดยจะนา เอาส่วนต่างๆ ของ หมูมาประกอบพิธีกรรม อวัจีก จะมีการประกอบพิธีกรรมหลายคร้ังที่แตกต่างกนั ไป โดยจะห้างคล้ายกับที่ วางศพ เพื่อใชเ้ป็นที่เซ่น เมื่อประกอบพิธีกรรมเสร็จเขา้ของทุกอยา่งที่ไม่สามารถนา ไปใชใ้นคร้ังต่อไปจะ ถูกนา ไปทิ้งในที่ห่างไกลไม่คอ่ยมีผคู้นไปถึง ในการประกอบพิธีกรรมน้นัจะประกอบเมื่อการยา้ยบา้นแต่ละคร้ังเท่าน้นั โดยการสร้างบา้นใหม่ บนพ้นืที่ใหม่ถา้เป็นพ้ืนที่เดิมจะไม่มีการประกอบพิธีกรรมให้เพราะวา่การยา้ยบา้นแต่ละคร้ัง เปรียบเสมือนการเปลี่ยนเรือเพี่อขา้มน้า ไปอีกฝั่งหน่ึง เมื่อมีการยา้ยบา้นหน่ึงคร้ังจะมีการประกอบพิธีกรรม น้ีหน่ึงคร้ัง เพื่อส่งหมูไปใหค้นที่ไดบ้นไวเ้มื่อเวลาอพยพหนีสงครามมา 4. กำรบนบำน (Fiv yeem) การบน คือการบน อญัเชิญสิ่งศกัด์ิสิทธ์ิเทพเจา้บนฟ้า เพื่อมาคุม้ครองสิ่งต่างๆ ที่ตอ้งการคุม้ครอง ถ้าคุ้มครองได้จึงมีการแก้บน หรือว่าจะเป็ นการเซ่น (จี Txi ) การบนน้นัมีอยดู่ว้ยหลายอยา่ง หลายวิธีการ บนเพื่อคุ้มครองมนุษย์เป็ นอีกอย่างหน่ึง และคุม้ครองสรรพสิ่งอยา่งอื่นมีอีกอยา่งหน่ึง การบนและอญัเชิญเพื่อที่จะใหม้าคุม้ครองคนน้นัเป็นการอนัเชิญเทพเจา้ที่สิงสถิตอยบู่นฟ้ามากกวา่ เทพเจ้าที่อยู่คุ้มครองแผ่นดินหรือเจ้าที่เจ้าทาง บางคนก็อันเชิญเทพเจ้า 9 องค์ บางคนก็อันเชิญเทพเจ้า 12 องค์ อยู่ที่ว่าได้รับการสอนมาเป็ นอย่างไร อุปกรณ์และสิ่งของกำรบน 1. ธูป กระดาษสา (เงิน ทอง) 2. ไก่ 3. ไก่คู่ 4. หมู

66 5. วัว 6. ควาย กำรแก้บน (Pauj yeem) เมื่อบนแล้วสามารถที่จะคุ้มครองได้จริงจึงมีการแก้บนตามที่สัญญากับเทพเจ้าไว้ ไม่ว่าจะบนเพื่อ คุม้ครองสิ่งใดก็ตาม การบนเพื่อคุ้มครองคนไข้เมื่อหายดีแล้ว ก็ต้องแก้บนทันที แต่ถ้าบนให้ครบปี เมื่อ ครบปีช่วงสิ้นปีเริ่มปีใหม่จะมีการแกบ้นใหใ้นช่วงน้นัถา้เมื่อบนแลว้ไม่สามารถที่จะคุม้ครองให้ตลอดรอด ฝังก็จะไม่มีการแกบ้นให้แมเ้พียงกลิ่นธูปเศษกระดาษก็มิใหต้กใหเ้ห็นได้แต่ก็มีบางวิธีที่ต้องเอากระดาษ สา ธูปเทียนใหด้ว้ย ตามที่สัญญาไว้เมื่อใชส้ิ่งใดบนจะตอ้งใชส้ิ่งน้นั ในการแกบ้น สัตวท์ ี่ใชก้ารแกบ้นน้นั จะใชเ้ฉพาะตวัผเู้ท่าน้นั โดยการเตรียมห้างบูชาไว้ที่ด้านนอกประตูหลัง (ขอตร้องทา) การเตรียมสถานที่เหมือนการเตรียม ห้างเน้ง คือ ข้าวตอก ที่จุดธูป โดยเตรียมกระดาษสา 9 แผ่นบูชากรณีที่เป็ นบนการบนปี และการบนสัตว์ ใหญ่หรือสัตวส์ี่ขา แต่ถา้เป็นการบนเจ็บไขไ้ดป้่วยน้นัจะใชก้ระดาษสา 5 แผ่น หรือว่าการบนสัตว์เล็กสัตว์ ปี ก กำรแก้บนโดยน ำส่วนหัวของสัตว์ที่บนไว้มำเซ่นด้วย การบนเพื่อให้คุ้มครองผลิตผล โดยส่วนใหญ่จะอนัเชิญเทพเจา้ที่คุม้ครองเฉพาะส่วนเท่าน้นัจะไม่ อันเชิญเทพเจ้าบนฟ้าองค์อื่นๆ หรือการอันเชิญเจ้าที่เจ้าทางมาคุ้มครองผลผลิตพืชพันธุ์ธัญญาหารต่างๆ รูป U4P9

67 การแกบ้นน้นัจะแกต้่อเมื่อสามารถที่จะเก็บผลผลิตไดเ้รียบร้อยแลว้เทา้น้นั กำรบนก้ะแย้งซะ การบนน้นัเหมือนกนักบัการบนทวั่ ไปแต่โดยทวั่ ไปพิธีบนกะ้แยง้ซะจะใหญ่กวา่การบนทวั่ ไป แต่ จะอันเชิญเทพเจ้าเพียง 5 องคเ์ท่าน้นั โดยการบนน้นันิยมบนในช่วงเยน็หัวค่า แต่ถา้ไม่สามารถที่จะอนัเชิญ เทพเจา้ไดจ้ะทา การอญัเชิญอีกในรุ่งเชา้วนัถดัไป การบนน้นัจะบนที่หนา้บา้น โดยการบนจะเน้นอยู่ที่ธูป มากกว่า การแกบ้นน้นัจะมีการแกใ้นช่วงหวัค่า เท่าน้นั โดยจะตอ้งมีการเตรียมธูปเป็นจา นวนมากในการแก้ บน การบนแบบน้ีจะใชเ้ฉพาะสัตวป์ีกเท่าน้นัและตอ้งมีการเตรียมเตา้ฮูเ้พื่อการแกบ้นดว้ย การบนแบบน้ี มกันิยมบนเป็นปีเท่าน้นั 5. กำรลื่อโต้ กำรปัดรังควำน (Lwm tauj / Lwm sub) การลื่อโต้หรือเรียกโดยตรงวา่การปัดรังควานสิ่งชวั่ร้ายออกไป โดยเป็นวิธีการหน่ึงทีสามารถจะ ปัดกวาดสิ่งที่ไม่ดีโรคภยัไขเ้จ็บใหอ้อกไปเพื่อมิใหม้ากร ากรายคนได้ โดยเอาหญา้ไมก้วาดมาปัดมากวาด ทิ้งออกไป เป็นการปัดกวาดโรคภยัไขเ้จ็บ เรื่องคดีความ ใบไมก้วาดเป็นสิ่งหน่ึงที่สามารถที่จะปัดกวาด ขจดัสิ่งที่ไม่ดีสิ่งชวั่ร้ายออกไปจากวิถีชีวิตไดเ้ป็นอยา่งดีช่วงระยะเวลาที่เหมาะในการทา พิธีกรรมคือ ช่วง วันที่ 25, 29 เดือนเก้าม้ง อยู่ที่ว่าสายตระกูลแซ่ใดมีความเชื่ออย่างไร กลุ่มสายตระกูลแซ่ที่มีการ ปัดกวาด สิ่งไม่ดีออกไปในช่วงเดือนเกา้แลว้น้นัจะไม่มีการปัดกวาดสิ่งไม่ดี โรคภยัไขเ้จ็บ คดีความ (ลื่อเต้า Lwm Toj ) ในช่วงเทศกาลปีใหม่เพียงประกอบพิธีกรรมทวั่ ไปเท่าน้นั โดยการนา เอาผา้สีแดงมดัไวท้ี่ใบหญา้ไมก้วาด จึงนา เอามาปัดกวาดสิ่งไม่ดีออกไปได้เพราะผ้าสี แดง อนัหมายถึงสิ่งไม่ดีหลงัจากที่ปัดกวาดเรียบร้อยแลว้น้นันา เอาไปมดัไวท้ี่ตน้เสา แลว้เอามีดฟันใบ หญา้ไมก้วาดน้นัทิ้งเสีย ดงั่การทา ลายสิ่งไม่ดีน้นั โดยตอ้งฟันใหข้าดท้งัหมด ถา้สามารถที่ฟันแลว้ขาด ภายในทีเดียว ในปีน้นัทุกคนจะอยอู่ยา่งร่มเยน็สงบสุข ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บมากวน ไม่มีคดีวามมาว่า เพราะ สามารถที่จะทา ลายสิ่งชวั่ร้ายน้นั ไดด้ีแต่ถา้ไม่สามารถที่จะฟันใหข้าดภายในทีเดียวตอ้งพยายามฟันใหข้าด ใหไ้ดด้ว้ย เพื่อที่จะสามารถทา ลายสิ่งชวั่ร้ายน้นั ไดล้งแมว้า่จะไม่ไดท้ ้งัหมด 6. กำรเลี้ยงผี(Laig dab)

68 เมื่อมีการประกอบพิธีกรรมใดตอ้งมีการทา บุญเล้ียงผีหรือวา่เป็นการเล้ียงบรรพชนต่างๆ ที่ได้ ล่วงลับไปแล้ว และผีบ้านผีเรือนได้มาร่วมกินร่วมรับประทาน ร่วมดื่มกินด้วยกัน หรือว่าเป็ นการแบ่ง อาหารให้เหล่าบรรพชนได้ร่วมดื่มกินด้วย เพื่อที่จะให้ช่วยคุ้มครองลูกหลานให้สามารถที่จะกระท าอันใดก็ ไดเ้พื่อที่จะสามารถหามาเล้ียงชีพได้และสามารถที่จะเล้ียงเหล่าบรรพชนและผีบา้นผีเรือนไดด้ว้ย ไม่วา่จะ ประกอบพิธีกรรมใดก็ตอ้งมีการเล้ียงผีบรรพชนดว้ย แมว้า่การฆ่าสัตวเ์พื่อการกินเล้ียง หรือวา่ ไดผ้ลผลิต ใหม่ตอ้งมีการเล้ียงบรรพชนและผีบา้นผีเรือนก่อน ก่อนที่จะใหทุ้กคนในครอบครัวจะไดร้ับประทาน เช่น ขา้วโพด แตง ขา้ว เป็นตน้หรือวา่ตอ้งการเพื่อที่จะขอใหเ้หล่าบรรพชนช่วยคุม้ครองจึงมีการเล้ียงขอ เมื่อมี การเดินทางไกลไม่วา่จะเป็นไข่เป็นเน้ือก็ได้ หรือว่ามีการไปเที่ยวต่างแดนหรือไปพักในไร่ในสวน เมื่อมีการรับประทานอาหารในช่วงเย็นจะมี การเล้ียงผีเจา้ที่ทางก่อน ก่อนที่จะลงมือกินทุกเยน็เพื่อที่ใหเ้จา้ที่เจา้ทางไดร้่วมดื่มกินดว้ย การเล้ียงอาหารบรรพชนน้นัจะตอ้งเล้ียงอยา่งนอ้ย สามช่วงคน ถึง สี่ช่วงคน โดยเป็นช่วงที่เหนือข้ึน ไปจากผทู้า พิธีข้ึนไป สองช่วงคนมาถึงช่วงคนทา พิธีและช่วงคนลงมาอีก จนกวา่จะหมดช่วงคนน้นัแต่ละ ช่วงคน 7. กำรดูฤกษ์ดูยำม (Tshuaj sij / Xam meem) การดูฤกษช์วั่ซี่และการดูยาม ซ่าแม่ง เป็นการดูช่วงเวลาดูฤกษด์ูยามอยา่งหน่ึงในการทา มาหากิน เหมือนกนัแต่การชวั่ซีก็ไม่เหมือนการซ่าแม่งทีเดียวนัก การชวั่ซี่เป็นการดูฤกษเ์พื่อการทา มาหากินการประกอบสัมมาอาชีพ ดูช่วงเวลาที่เหมาะสมสา หรับ การประกอบอาชีพ เล้ียงเป็นการทา มาเล้ียงหาชีพ และประกอบพิธีกรรม การซ่าแม่ง เป็ นการดูฤกษ์ดูยามเหมือนกัน แต่จะน ามาใช้ในลักษณะของการว่าคดีความ และการดู การเจ็บป่วย และการรักษาคนไข้

บทที่ 5 มารยาทและบทค าสอน 1. การล าดับและการนับญาติ การแบ่งระดบัญาติพี่นอ้งเป็นรุ่นๆ หรือเป็นช่วงๆ น้นัเป็นการแบ่งเพื่อเป็นการลา ดบัญาติพี่นอ้ง ของตระกูลว่าในตระกูลประกอบด้วยใครบ้าง และใครสมควรที่จะเรียกสรรพนามว่าอย่างไร เช่น น้า อา หลาน ต้องมีความแตกต่างกันไป โดยการนบัหรือลา ดบัญาติน้นัจะยดึเอาสายตระกูลของผชู้ายเป็นหลกั ไม่เอาเกณฑอ์ายมุาเป็นตวัสา คญัเช่นรุ่นที่มีศกัด์ิเป็นพ่อ ปู่หรือรุ่นช้นัที่สูงกวา่แมว้า่จะมีอายนุอ้ยกวา่ ตอ้งเรียกตามช่วงช้นัหรือรุ่น แมค้นที่เรียกที่มีอายมุากกวา่เท่าไหร่ก็ตามตอ้งยอมรับในรุ่นของตนเอง และรุ่นของผูอ้ื่นโดยไม่ใหม้ีการเลื่อนล้า ซ่ึงกนัและกนัเพราะถา้ไม่มีการแบ่งรุ่นหรือช่วงช้นัที่ชดัเจนจะ ท าให้ไม่สามารถที่จะทราบว่าต้นสายตระกูลเป็ นใครบ้าง เพราะในแต่ละตระกูลมีญาติพี่น้องที่เยอะมาก จนไม่รู้รุ่นไหนเป็ นรุ่นไหนหากไม่มีการแบ่งที่ชัดเจน การลา ดบัญาติของมง้น้นัสามารถลา ดบัญาติได้ ท้งัหมด 11 รุ่นหรือ 11 ช่วงช้นั โดยเริ่มจากช้นัสูงสุด 1. รุ่นย่าโลง ปู่ โล่ง คือ พ่อแม่ของปู่ จ้ง ปู่ จ้งย่าจ้ง ของ พ่อ และแม่ 2. รุ่นยา่จง้และ ปู่จง้คือ พ่อแม่ของ ปู่ซ้วัะและเป็นยา่ซวั๊ะของพ่อ 3. รุ่นยา่ซ้วัะ และ ปู่ซ้วัะ เป็นพ่อแม่ของปู่ทวด ยา่จง้และปู่จง้เป็นพ่อแม่ของปู่ซ้วัะ ยา่ โลง ปู่ โลง เป็นปู่ของ ปู่ซ้วัะ 4. รุ่นย่าทวด และปู่ ทวด เป็ นพ่อแม่ของปู่ 5. รุ่นปู่ ย่า และตา ยาย ปู่ ย่า เป็ นพ่อแม่ของพ่อเรา (คนนับญาติ) ตา ยาย เป็ นพ่อแม่ ของแม่ 6. รุ่นพ่อ แม่ 6.1. ญาติฝ่ ายพ่อ ประกอบด้วย พ่อแม่ อาใหญ่ อารอง อาเล็ก อาหญิง เป็ นญาติพี่น้องฝ่ ายพ่อ พี่ชาย น้องชาย พี่สาวน้องสาว 6.2. ญาติฝ่ ายแม่ ประกอบด้วยญาติพี่น้องของแม่ หรือน้า น้าชาย เป็ นพี่ชายน้องชายของแม่น้า หญิง เป็ นพี่สาวน้องสาวของแม่ 7. รุ่นผู้นับญาติ หรือ ผู้แบ่ง 7.1. ฝ่ ายผู้ชาย 1. น้องชาย และน้องสะใภ้ (Kwv thiab niam ntxawm) 2. พี่ชาย และพี่สะใภ้ ( Tij laus thiab niam tij) 3. เพื่อน (Npawg) เป็ นลูกพี่ลูกของเครือญาติต่างตระกูลแซ่ ผู้ชาย 4. เย่อด๊า (Yawm dab) เป็ นพี่ชาย น้องชายของภรรยาตนเอง

70 5. พี่สาว พี่เขย น้องสาวน้องเขย ( Muam yawm yij) 6. พี่สาวน้องสาว ต่างตระกูลแซ่ (Leej muam)เป็ นญาติพี่น้องที่เกี่ยวข้องทางเครือญาติ แต่เป็ นต่างตระกูลแซ่ ผู้หญิง 7.2. ฝ่ ายผู้หญิง 1. เย่อด๊า (Yawm Dab)เป็ นผู้ชายที่เป็ นเครือญาติต่างตระกูลแซ่ 2. พี่น้อง (Viv ncaus)ผู้หญิงเรียกผู้หญิง 3. พี่สาว พี่เขย น้องสาว น้องเขย (Nima laus Txiv laus Niam hluas Txiv luas) 4. พี่น้อง ผู้หญิงเรียกผู้ชาย (Nus) 7.3. อื่นๆ 1. พ่อดอง แม่ดอง เป็ นพ่อแม่ของลูกสะใภ้ และลูกเขย 8. ลูกชาย ลูกสะใภ้ และลูกสาวลูกเขย (Tub Nyab Ntxhai Vauv )เป็ นรุ่นที่ต ่าลงมาหนึ่งรุ่น 9. หลาน (Xeeb nuj)รุ่นที่ต ่าลงมาสองรุ่น หรือ ลูก ของลูกชายและลูกสาวของผู้นับ 10. แหลน (Xeeb ntxwv)รุ่นที่ต ่าลงมาสามรุ่น หรือ หลานของลูก 11. โหลน (Xeeb muj mum)รุ่นที่นับต ่าสุด หรือรุ่นที่สี่ การแบ่งล าดับญาติ Kev faib raws phaj ผู้ชาย(Txiv neej) ผู้หญิง (Poj niam) อื่น ๆ 1. ยา่ซ้วัะ ปู่ซ้วัะ(Pog suab Yawg suab) อาหญิง (Phauj laug) 2. ย่าทวด ปู่ ทวด (Pog koob Yawg koob) อาหญิง (Phauj Yawg laus) 3. ปู่ ย่า (Pog Yawg , pauj laug;yawglaug) ตา ยาย (Niam tais Yawm txiv) ลูกพี่ลูกน้อง / พี่เขยน้องเขย / พี่ เมียน้องเมีย / เพื่อน (Npawg / Leej muam Yawm Dab / Yawm yij Yawm Dab / Txiv laus Txiv hluas / Niam laus Niam hluas / Kwv npawg Muam npaws / nus npaws) 4. พ่อแม่ / อาใหญ่ / อารอง / อาเล็ก (Niam txiv / Niam hlob Txiv hlob / Niam ntxawm Txiv ntxawm / phauj yawglaus) txivkwj,pujnyaj น้า (Dab laug / Niam.txiv,tais hluas / Niam.txiv tais laus) 5ผู้ นั บ ญ า ติkwvtij,muam,yawmyij,txivlaug, Pojcuas,yawmcuas,leejmuam, yawmdab,tisdabnpawg,txiv/ni

71 niamtij, txivyem(niamtij hu),niamncaus(tijlau hu) ,tijtaug (kwvhu)tisnyab(muam hu) amlaug,txiv/nyiamluag 6. ลูก ลูกสะใภ้ ลูกเขย (Tub Nyab / Ntxhais Vauv) 7. หลาน (kiv) 8. แหลน (Xeeb leej) 9. โหลน (Xeeb ntxwv) 10. (Xeeb lwj) 10. (Xeeb muj mum) 2. ข้อห้ามและข้อปฏิบัติในตระกูลแซ่ มง้เป็นชนชาติที่สืบเช้ือสายโดยตระกูลแซ่ต่างคนต่างที่มีตระกูลแซ่ที่ต่างกนัความเชื่อ พิธีกรรมปฏิบตัิที่ต่างกนัฉะน้นัจึงข้อห้ามและข้อปฏิบัติที่ต่างกัน 1. ห้ามกินหัวใจสัตว์ ตระกูลแซ่ย่างเป็ นตระกูลที่ห้ามรับประทานอาหารส่วนที่เป็ นหัวใจ คือ ส่วนที่เป็ นหัวใจของ สัตว์ทุกชนิดตระกูลแซ่ย่างจะไม่สามารถที่จะรับประทานเข้าไปได้เลย ไม่ว่าจะเป็ นตระกูลแซ่ของชน ชาติใดก็มีขอ้หา้มในเรื่องน้ีแต่ก็มีบางกลุ่มเท่าน้นัที่สามารถที่จะรับประทานหัวใจสัตวไ์ด้ดงั่ที่มีนิทาน ปรัมปราตา นานตามที่เล่าสืบต่อกนัมาวา่สมยัก่อนน้นัมีสองพี่นอ้งประกอบพิธีกรรม ตอนน้นัตระกูลแซ่ ยา่งยงัไม่มีขอ้หา้มน้ีมีอยคู่ร้ังหน่ึงที่สองพี่นอ้งตอ้งประกอบพิธีกรรมและตอ้งใชใ้นส่วนของหัวใจด้วย ปรากฎวา่ ในคร้ังน้นัหัวใจไดไ้ปติดอยทู่ ี่กน้กะทะไม่สามารถที่ตกัมาทา พิธีกรรมได้คนพี่ไดต้า หนิคน น้องอย่างแรงว่าเพราะลูกชายของน้องชายตักเอาไปกินแน่เลย ท าให้น้องชายรู้สึกโกรธมากไม่รู้จะท า อย่างดี จึงฆ่าลูกชายและผ่าเอาหัวใจไปต้มแทน แต่ปรากฎว่าในหม้อมีหัวใจอยู่สองใบ ก็เลยมีการ ทะเลาะกนันอ้งชายบอกวา่พี่ชายนนั่แหละที่บอกวา่ลูกชายของตนตกัหวัใจไปกิน ดว้ยความโกรธตนจึง ฆ่าลูกชายของตนเองและผา่เอาหวัใจมาตม้แทน หลงัจากน้นัอาหญิงจึงตอ้งเป็นคนตดัสินวา่ ใหต้ ่อไปน้ี กลุ่มตระกูลแซ่ย่างจะต้องห้ามรับประทานหัวใจสัตว์จนไปชวั่ลูกชวั่หลาน ไม่วา่จะนา ประกอบพิธีกรรม ยอ่มไม่ไดด้ว้ย ถา้ผใู้ดฝ่าฝืนกินเขา้ไปขอให้ตาบอด ทา มาหากินไม่ข้ึนตลอดชวั่ลูกชวั่หลาน หลงัจาก น้นัเป็นตน้มาคนในตระกูลแซ่ยา่งแทบทุกชนชาติหวัใจเป็นสิ่งตอ้งหา้มสา หรับทุกคน โดยเฉพาะคนที่ จะสืบเช้ือสายวงศต์ระกูลต่อไป 2. ห้ามกินตับอ่อน

72 จะเป็ นข้อห้ามส าหรับตระกูลกลุ่มแซ่ลีใหญ่(Tuam lis) มีตา นานเล่าวา่สมยัก่อนดว้ยความที่ ลูกสะใภใ้จร้าย ชอบเอาตบัอ่อนใหปู้่กินอยเู่ป็นประจา ไม่นา เอาส่วนที่เป็นเน้ือ ใหผ้เู้ป็นปู่กิน ทา ใหอ้า หญิงรู้สึกโกรธเป็ นอย่างมาก ที่สะใภ้ไม่สามารถที่จะดูแลพ่อของตนเองได้เป็ นอย่างดี ด้วยความรักและ ความสงสารพ่อเป็นอยา่งยงิ่และมีเรื่องทะเลาะกบั พี่สะใภ้ และจึงมีข้อห้ามว่าจะไม่ให้กลุ่มตระกูลแซ่ลี กินตับอ่อนอีกต่อไป ใครกินขอให้พบหนทางวิบัติฉิบหาย ท าให้ปัจจุบันกลุ่มแซ่ลีใหญ่จึงมีข้อห้ามมิให้ มีการกินตับอ่อนกันอีกต่อไป แม้ว่าจะต้มด้วยกันมิได้เลย 3. ห้ามกินผลไม้รสเปรี้ยว 3.1. หา้มมิใหก้ินผลไมร้สเปร้ียวกบัขา้ว 3.2. หา้มมิใหผ้ลไมร้สเปร้ียวอยปู่นกบัขา้ว 4. ห้ามมิให้เอาใบไม้ดิบปนอยู่กบัข้าว 5. ห้ามเอาสิ่งที่ดิบและสุกอยู่ปนกนัอย่างเช่นฟืนแห้งกบัใบไม้ดิบ 6. ห้ามรับประทานของแฝด เช่น ผลไม้ต่างๆ ไข่ ฯลฯ 3. ข้อห้ามและข้อปฏิบัติในชุมชน (Kev caiv kev so) 1. การอยู่กรรมในชุมชน การอยกู่รรมท้งัหมดบา้นในชุมชนน้นัเป็นเพราะวา่ตอ้งการที่จะอยกู่รรมเพื่อที่มิให้โรคภยัไข้ เจ็บเข้ามาในชุมชนหมู่บ้านได้ โดยจะห้ามมิให้คนภายนอกเข้ามาในหมู่บ้านและห้ามมิให้คนในหมู่บ้าน ออกนอกชุมชน เพราะเกรงวา่ โรคภยัจะติดมากบัคนเหล่าน้ีได้ก่อนที่จะมีการอยกู่รรมท้งัหมู่บา้นน้ีจะ มีการทรงเพื่อที่จะทราบความเป็นมาและเป็นไป และทา พิธีกนัเพื่อมิใหโ้รคภยัที่ผา่นหมู่บา้น น้นัเขา้มา ในชุมชนได้ โดยการกันเพื่อให้เลี่ยงเส้นทางผ่านของโรคภัยไข้เจ็บเปลี่ยนเส้นทางผ่าน 2. การอยู่กรรมเฉพาะกลุ่มเครือญาติ กลุ่มพี่น้องในเครือญาติตระกูลเดียวกันที่มีความเชื่อ และพิธีกรรมที่เหมือน จะอยู่กรรมก็ ต่อเมื่อมีการทรงว่าจะมีโรคภัยผ่านมาในหมู่บ้านหรือในชุมชน กลุ่มตระกูลเครือญาติต้องมีการอยู่กรรม เพื่อที่จะหลีกเลี่ยงโรคภยัที่จะมายา่งกรายน้นัจะอยกู่รรม หน่ึงหรือ สองวนัก็ตามแต่ที่ผทู้รงจะแนะนา ใหอ้ยกู่รรมเพื่อพน้จากช่วงระยะเวลาที่ไม่ดีช่วงที่อยกู่รรมน้นัจะหา้มบุคคลอื่นที่มิใชญ้าติพี่นอ้งที่มี ความเชื่อและพิธีกรรมที่เหมือนกันเข้าไปในบ้าน คนในบ้านทุกคนต้องหยุดกิจกรรมทุกอย่างที่ ปฏิบัติการอยู่นอกบ้าน และต้องมาอยู่กรรมทุกคน 2.1. อยู่กรรมเมื่อมีคนฝ่ าฝื นท าผิดจารีตที่ท าให้คนในตระกูลเดือดร้อน ต้องท าพิธีกรรมขอขมา บรรพชน และปัดรังควาน และต้องอยู่กรรมเพื่อหลีกเลี่ยงความเสี่ยงอื่น ๆ และพบกับรังควานที่ปัดไป

73 2.2. อยู่กรรมเพื่อหลีกเลี่ยงโรคภัยไข้เจ็บทุกคนต้องหยุดกิจกรรมนอกบ้านทุกอย่างเพื่ออยู่กรรม * ฉะน้นัทุกคร้ังที่จะเขา้บา้นมง้น้นัตอ้งถามเจา้ของบา้นก่อนวา่กา ลงัอยกู่รรมหรือไม่ถา้กา ลงั อยู่กรรมห้ามเข้าในบ้านผู้อื่น โดยมิได้รับอนุญาตโดยเด็ดขาด 4. ข้อห้ามและข้อปฏิบัติในบ้านครอบครัว 1. ลูกสะใภ้ห้ามขึน้ห้างของย่า (Nthab) เพราะสมยัก่อนน้นัผหู้ญิงสวมกระโปรงตลอดเวลาการ ที่จะข้ึนในที่สูง น้นัตอ้งระมดัระวงัเป็นอยา่งยงิ่เพราะเป็นการไม่ใหเ้กียรติและเป็นการใหท้ ่ากบัผอู้ื่น และเกี่ยวกับการเล่นชู้ด้วย 2. ห้ามที่นอน (Txaj) พ่อ และ/หรือ ญาติที่มีศักดิ์เป็ นพ่อห้ามเข้าห้องนอนลูกสะใภ้ ลูกสะใภ้ หา้มเขา้ห้องนอนพ่อสามีเพราะสมยัก่อนมีการเล่นชูก้นัระหวา่งคนท้งัสองฝ่าย ปัจจุบนัจึงมีการหา้มไว้ เพื่อกนั ปัญหาที่เกิดข้ึนซ้า ซอ้น 3. ห้ามผ่านหลังเตาไฟเล็ก (Qab cub) เพราะที่เตาไฟเลก็เป็นหา้งที่นงั่ของพ่อแม่สามีการที่ ลูกสะใภเ้ดินผา่ที่นนั่จะไม่เป็นอนัควรเพราะเป็นการไม่ให้เกียรติพ่อแม่สามีเพราะสมยัก่อนปู่มกัจะเล่น ชูก้บัสะใภ้จะเป็นขอ้หา้มเฉพาะบางตระกูลแซ่เท่าน้นั 4. ห้ามเข้าควอเดร้อตา (Qhov rooj tag ) ห้ามผู้หญิงที่ร่างกายไม่สะอาดเข้าไปในประตูผี เพราะทา ใหเ้ทพเจา้ที่เฝ้าประตูผีน้นัลม้จะทา ใหค้นที่ทา ใหเ้ทพเจา้เฝ้าประตูลม้น้นัถูกเทพเจา้ดึงเอาไวใ้น เวลาเสียชีวิต จะทา ใหก้ารเสียชีวิตเป็นไปดว้ยความทุกขท์รมาน ผูห้ญิงที่ถือวา่ร่างกายไม่สะอาดน้นัคือ บุคคลที่อยู่ในช่วงก าลังอยู่ไฟ หรืออยเู่ดือน หรือผทู้ี่กา ลงัมีประจา เดือน เพราะถือวา่บุคคลเหล่าน้ี ร่างกายไม่สะอาดพอ ทา ให้คลอดลูกและเล้ียงดูลูกดว้ยความลา บาก 5. การเชิญแขกร่วมฉลองปี ใหม่ ในช่วงก่อนถึงเทศกาลปีใหม่น้นัจะมีการเตรียมหมูและการฆ่าหมูเพื่อกินกนัฉลองปีใหม่จะมี การเช้ือเชิญแขกญาติผู้ใหญ่ให้มาร่วมกันกินฉลองงาน กระบวนการและข้นัตอน * การเช้ือเชิญน้นัผทู้ี่จะจดัฉลอง ตอ้งจดัหาตวัแทนในการเชิญแขกมาร่วมงานกินฉลอง ไปเชิญ เมื่อไปถึงต้องมีการมอบยาเส้นและแจ้งเจตจ านง “ (ระบุชื่อผู้จัดฉลอง) จะมีการจดัฆ่าหมูเพื่อที่จะจดัฉลองกินเล้ียง และมีพิธีมัดมือ (ก าหนด ระยะเวลา) ขอให้ไม่ต้องไปที่ไหนไกล จะมารับเพื่อที่จะพาไปร่วมงานฉลอง และมัดมือ ไปรับ เมื่อไปถึงต้องมีการมอบยาเส้นเพื่อแจ้งเจตจ านง(ย้า )

74 (ระบุชื่อผู้เชิญ) เตรียมทุกอย่างพร้อมสรรพแล้วจะมารับคุณเพื่อที่จะร่วนงานฉลองและร่วมมัด มือ * การเตรียมการน้นัตอ้งแบ่งเน้ือหมูส่วนหน่ึงที่จะแบ่งใหแ้ขกที่ไดเ้ชิญมาดว้ยในส่วนที่เป็น ซี่โครงหมู 6. ระบบมารยาทและการต้อนรับแขก การตอ้นรับแขกน้นั ไม่วา่แขกจะมาเยยี่มหรือการกลบัไปตอ้งมีการคา นบั (Ua yim) เป็ นการ ต้อนรับ และการส่ง การรับ เจ้าบ้าน “ มาเยี่ยมเหรอพี่ / น้อง / น้า /อา” แขก “อ๋อมาครับ” การส่งแขก เมื่อแขกได้มาพักได้เป็ นเวลาอันสมควรแล้วจะต้องการกลับ แขก “มาอาศัยอยู่ก็ได้เวลาอันสมควร แล้วจะได้เวลากลับบ้านเสียที คุณอยู่ถ้าว่างมาเยี่ยมเราบ้าง นะ” เจ้าบ้าน”อยู่ต่อเถอะน่า มาถึงก็ยังต้อนรับยังไม่เต็มที่เลย ขออยู่ต่อเถอะ” แขก “มาอยู่ก็ได้รับการต้อนรับเป็ นอย่างดีแล้วคงได้เวลากลับแล้วหล่ะ” เจ้าบ้าน “ มาอยู่แล้วอยู่ต่ออีกวันก็ยังได้ ถ้ากลับไปแล้วกลับมาเยี่ยมกันบ้างนะ” ก่อนเดินทาง( Sawv kev) แขก “ ขอบคุณที่ไดม้าอาศยัอยู่มารบกวนเวลาคุณเท่าน้นัทา ใหเ้สียเวลาเปล่า ๆ ปล้ี ๆ” เจ้าบ้าน “จะขอบคุณทา ไม การมาอยอู่าศยัก็ไม่เป็นการรบกวนเวลาอนั ใดเลย นานคร้ังจะได้ เจอะกันซะทีหนึ่ง อยู่ต่ออีกสักวันสองวันค่อยกลับก็ได้ กลับไปแล้วกลับมาเยี่ยมกันบ้างนะ” แขก “ อยู่ถ้าว่างมาเยี่ยมกันบ้างนะ” 7. การขอบคุณอาหารในโต๊ะอาหาร การที่เราเป็ นแขกเมื่อที่เจา้บา้นจดัเตรียมอาหารใหเ้รารับประทานเมื่อไปรับประทานอาหารคร้ัง แรกหรือคร้ังสุดทา้ยในบา้นน้นัจะตอ้งมีการกล่าวขอบคุณเจา้บา้นที่จดัเตรียมหารไวต้อ้นรับ หรือเจา้ บ้านเมื่อเชิญแขกมารับประทานอาหารเมื่อแขกกล่าวขอบคุณเจ้าบ้านต้องกล่าวตอบเพื่อแสดงว่ามีความ เต็มใจมราจะจดัเล้ียงแขกเพื่อมิใหแ้ขกตอ้งเกรงใจ แขก “ขอบคุณอาหาร” เจ้าบ้าน “จะขอบคุณทา ไม ขา้วเป็นอาหารกินเพื่อการดา รงชีพ เท่าน้นั ไม่มีกบัแกลม้ที่อร่อยเลย จะขอบคุณท าไม”

75 มีการฆ่าสัตว์เพื่อเลี้ยง * การฆ่าสัตวน์ ้นัตอ้งแจง้ให้แขกทราบก่อนที่จะฆ่า * ผักหนึ่งต้น คือ วัว * ผักหนึ่งใบ คือ หมู * เศษผกัคือไก่ กระบวนการขั้นตอน 1.เจา้บา้น มอบชอ้นมอบเน้ือใหแ้ขก 2.แขก “ขอบคุณ ไม่ต้องล าบากเดี๋ยวค่อยยื่นมือหยิบเอาเองก็ได้” 3.เช้ือเชิญ 4.ขอบคุณ แขก” ไม่เพียงแต่เท่าน้ีตอ้งฆ่าหมูฆ่าไก่มาเล้ียงพวกเราใหพ้วกเรากิน รบกวนหมูไก่ เปล่าๆ เกรงว่าหากวันหน้าต้องการที่จะใช้งาน ไม่มีที่จะใช้” เจ้าบ้าน” ไม่ต้องขอบคุณและเกรงใจท าไม ยังไม่มีอะไรต้องรับที่ดีเลย เป็ นเพียงช้อนผัก และ ใบผกัเท่าน้นั ใหทุ้กคนร่วมรับประทาน ไม่ตอ้งขอบคุณ” การดูกระดูกไก่ให้แขกผู้ร่วมโต๊ะอาหาร 8. การขอผู้ทรงเจ้าอวัเน้ง การที่ตอ้งการที่จะไปขอใครสักคนที่จะมาทรงเจา้อวัเนง้น้นัผขู้อตอ้งเขา้ทางประตูผี (Qhov rooj tag) เท่าน้นัก่อนที่จะเขา้บา้นน้นัตอ้งถามก่อนวา่ผทู้ี่ทรงน้นัอยบู่า้นหรือไม่ถา้ไม่อยบู่า้นตอ้งกลบั ทนัทีตอ้งไม่เขา้บา้นน้นัจนกวา่ผทู้รงจะอยบู่า้นถึงเขา้บา้นน้นั ได้ตอนที่เขา้ตอ้งเขา้ทางประตูผีเท่าน้นั และตอนที่ออกก็ตอ้งออกทางประตูผีเท่าน้นัดว้ยเช่นกนั รูป U5P1 ร

76 การขออัวเน้ง การค านับขอ (Pe / เป) น้นัตอ้งคา นบั 2 คร้ัง 1 ค านับขอผู้ทรง 1 ค านับ เจ้าของทรงเน้ง Pe thov txiv neeb ob pes ib) pes thov txiv neeb. Ib) pes pe thov dab neeb dab qhuas. qhua “tsis muaj neeg thov koj mus ua ib rooj neeb” “sam phiaj txwm zeej xyuam phiaj tswm koob. Sam phiaj neeb niam xyuam phiaj neeb txiv. Koj neeb kom neeb nom neeb tswv”. ผู้ขอ (แขก) “เมื่อไม่มีผู้ใด ขอคุณช่วยทรงอัวเน้งหน่อย 1 ค านับ ขอเหล่าบรรพชนเหล่าพ่อแม่ เน้ง เจ้าที่เจ้าของเน้ง 1 ค านับ” เมื่อขอได้ และน าอุปกรณ์มาถึงบ้านต้องเข้าทางประตูผีด้วยและเมื่อมาถึงให้รีบ จัดเตรียมเครื่อง เช่นเครื่องบูชาไม่ต้องรอนาน ผู้ช่วยผู้ทรง กล่าวขอบคุณ “ ต้องเสียแรงเจ้าเหล่า บรรพชน และเหล่าเจ้าที่เจ้าทางเน้ง” 2 ค านับ ก่อนการทรง ในวงอาหาร เจ้าบ้านค านับขอบคุณผู้ทรงอัวเน้ง “ ขอบคุณ ขอคุณข้ึนดอยลงดอยยงัไม่จดัอาหารการกินไม่ดี ตอ้งรบกวนแรงคุณเพียงปล้ีๆ เปล่าๆ เท่าน้นั 1 ค านับ “ขอบคุณเหล่าบรรพชนเน้งเจ้าที่เจ้าทางเน้ง” 1 ค านับ การส่งอุปกรณ์การทรงเนง้น้นัจะจดัส่งหลงัจากที่รับประทานอาหารเสร็จ และที่ผทู้รงเนง้กลบั บ้านไปแล้วจึงจัดส่งเตรียมธูป และกระดาษไปด้วย การส่งอุปกรณ์ต้องเข้าทางประตูผี และออกก็ต้อง ออกทางประตูผีด้วยเช่นกัน เมื่อน าไปเก็บไว้ที่เดิมเสร็จน าเอากระดาษมาตอกและเผาธูป กระดาษเงิน ทองเซ่นบูชาเหล่าบรรพชนเนง้ก่อนที่จะเดินทางกลบัออกมา การขอท านาย ( Thov khov kuam) เมื่อตอ้งการที่จา ใหม้ีการทา นายวา่เกิดอะไรข้ึน ตอ้งนา เอาธูปที่ไดเ้ตรียมมานา เอาไปไวท้ี่หิ้ง บูชาก่อแลว้ค่อยมาขอใหม้ีการทา นาย การขอ เหมือนกบัการขอเนง้ตอ้งขอผทู้รงคา นบั 1คร้ัง และเหล่า ทวยเทพ 1 คร้ัง 9. การมัดมือ การมดัมือน้นัมีอยดู่ว้ยกนัหลายอยา่งหลายประเภท เป็นการมดัมือเพื่ออวยพรให้อยรู่ ่มเยน็เป็นสุข ค าอวยพร (Lus Foom kom) เจ๋อเซ้ง (Cawv xeeb) ผู้ขอ “(ระบุชื่อผู้ที่จะมัดมือ) มีความต้องการที่จะเจ๋อเซ้งเจ๋อลา ขอผู้อาวุโสช่วยมัดมือ และอวย พรให้ด้วย”

77 ผู้ให้พร ( ผู้อาวุโส) “(ระบุชื่อผู้ที่จะมัดมือ) มีความต้องการที่จะเจ๋อเซ้งเจ๋อลา เก้าคนเป็ นเก้า ห่วงทอง แปดคนเป็ นแปดห่วงเหล็ก” การมัดมือ (Khi hluas). การปัดกวาด “(ระบุชื่อผู้จะมัดมือ) มีความตอ้งการที่จะเจ๋อเซง้เจ๋อลา การปัดน้ีจะไม่ปัดขวัญดี ขวญัลูก ขวญัหลาน ขวญัพ่อ ขวญัแม่การปัดน้ีเป็นการปัดสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ดีออก ปัดโรคภยัไขเ้จ็บ คดี ความออก ไปสู่ในหนทางสู่นิรันดร” การกลับ “การกลบัน้ี (ระบุชื่อ) จะไม่กลบัสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ดีไม่กลบัโรคภยัไขเ้จ็บ คดีความ กลับมา เป็ นการกลับอาหารการกิน อายขุยัใหอ้ยู่ร่มเยน็จนแก่จนเฒ่า” การมัด “ การมดัน้ี(ระบุชื่อ) จะไม่มดัสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ดีโรคภยัไขเ้จ็บ คดีความ การมดัน้ีเป็น การมดัเกา้ชามกิน แปดถว้ยดื่ม เกา้ชามมาเตม็โต๊ะ แปดถว้ยมาเตม็ถงัมาดื่มมากินใหอ้ยู่เยน็เป็นสุขจนแก่ จนเฒ่า แข็งแกร่งดงั่เสาหิน กลา้แกร่งดงั่ภูผา มาอยรู่ ้อยวนัพนั ปีเส้นผมขาวเหมือนเส้นเงิน อยู่ร้อยปีพนั วนัเส้นผมขาวดงั่สายทอง” การมัดมือครบปี (Cawv puv niaj puv xyoo) ผู้ขอ “(ระบุบผู้มัดมือ) เต็มครบขวบปี ครบคืนครบวัน มีความต้องการที่จะเจ๋อเซ้งเจ๋อลา ขอให้ ผู้อาวุโส หนึ่งคนเป็ นหนึ่ง ห่วงทองเก้าคนเป็ นเก้าห่วงเหล็ก ผู้ให้ “(ระบุชื่อมัดมือ) เต็มครบขวบปี มีความต้องการที่จะเจ๋อเซ้งเจ๋อลา ครบวัน ครบปี ครบวัน ครบคืน เก้าคนเป็ นเก้าห่วงทอง แปดคนเป็ นแปดห่วงเหล็ก ขอให้เก้าวันไม่ฝันอด แปดวันไม่ฝันอยาก ใหม้าอยจู่นเส้นผมขาวดงั่ เส้นเงินเส้นทอง การมัดมือ การปัดกวาด (ระบุชื่อผู้จะมัดมือ) ครบวันครบปี ครบวันครบคืน มีความต้องการที่จะเจ๋อเซ้งเจ๋อ ลา การปัดน้ีจะไม่ปักขวญัดีขวญัลูก ขวญัหลาน ขวญัพ่อ ขวญัแม่การปัดน้ีเป็นการปัดสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ ดีออก ปัดโรคภัยไข้เจ็บ คดีความออก ไปสู่ในหนทางสู่นิรันดร” การกลับ “การกลบัน้ี(ระบุชื่อ) จะไม่กลบัสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ดีไม่กลบัโรคภยัไขเ้จ็บ คดีความ กลบัมา เป็นการกลบัอาหารการกิน อายขุยัใหอ้ยู่ร่มเยน็จนแก่จนเฒ่า” การมัดมือ“ การมดัน้ี(ระบุชื่อ) จะไม่มดัสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ดีโรคภยัไขเ้จ็บ คดีความ การมดัน้ี เป็ นการมัดเก้าชามกิน แปดถ้วยดื่ม เก้าชามมาเต็มโต๊ะ แปดถ้วยมาเต็มถัง มาดื่มมากินให้อยู่เย็นเป็ นสุข จนแก่จนเฒ่า แขง็แกร่งดงั่เสาหิน กลา้แกร่งดงั่ภูผา มาอยรู่ ้อยวนัพนั ปีเส้นผมขาวเหมือนเส้นเงิน อยู่ ร้อยปีพนัวนัเส้นผมขาวดงั่สายทอง” เจ๋อม็อบ การป่ วย(Cawv mob) ผู้ขอ “ขอผู้อาวุโส (ระบุชื่อผู้มัดมือ) เกี๋ยงวัน เกี๋ยงปี เกี๋ยงวัน เกี๋ยงคืน ขอผู้อาวุโสเก้าคนเป็ นเก้า ห่วงทอง แปดคนเป็ นแปดห่วงเหล็ก ขอให้ผู้อาวุโสช่วยต่ออายุขัย อาหารการกิน”

78 ผู้ให้พร “(ระบุชื่อผู้มัดมือ) ต้องการอายุขัย อาหารการกิน เก้าคนช่วยต่อเก้าชามกิน แปดคนเป็ น แปดถ้วยดื่ม ขอให้กินครบวันครบปี กินเก้าวันไม่ฝันอด แปดวันไม่ฝันอยาก กลับมาหาลูกมาหาหลาน ( มาหาพ่อมาหาแม่ / มาหาญาติพี่น้อง มาหาคู่ มาหาครอง ) มาอยจู่นแก่จนเฒ่า” การมัดมือ การปัดกวาด “(ระบุชื่อผู้จะมัดมือ) มีการเกี๋ยงวันเกี๋ยงปี เกี๋ยงวัน เกี๋ยงคืนมีความต้องการที่จะเจ๋อ เซง้เจ๋อลา การปัดน้ีจะไม่ปัดขวญัดีขวญัลูก ขวญัหลาน ขวญัพ่อ ขวญัแม่การปัดน้ีเป็นการปัดสิ่งที่ชวั่ ร้ายสิ่งไม่ดีออก ปัดโรคภยัไขเ้จ็บ คดีความออกไปสู่ในหนทางสู่นิรันดร” การกลับ “การกลบัน้ี(ระบุชื่อ) จะไม่กลบัสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ดีไม่กลบัโรคภยัไขเ้จ็บ คดีความ กลบัมา เป็นการกลบัอาหารการกิน อายขุยัใหอ้ยู่ร่มเยน็จนแก่จนเฒ่า” การมัดมือ “ การมดัน้ี(ระบุชื่อ) จะไม่มดัสิ่งที่ชวั่ร้ายสิ่งไม่ดีโรคภยัไขเ้จ็บ คดีความ การมดัน้ี เป็ นการมัดเก้าชามกิน แปดถ้วยดื่ม เก้าชามมาเต็มโต๊ะ แปดถ้วยมาเต็มถัง มาดื่มมากินให้อยู่เย็นเป็ นสุข จนแก่จนเฒ่า แขง็แกร่งดงั่เสาหิน กลา้แกร่งดงั่ภูผา มาอยรู่ ้อยวนัพนั ปีเส้นผมขาวเหมือนเส้นเงิน อยู่ ร้อยปีพนัวนัเส้นผมขาวดงั่สายทอง” ลักษณะการมัดมือของม้ง การมัดมือเรียกขวัญ การมัด “เกี๋ยงขวัญ เกี๋ยงเจ้า เกี๋ยงทรง เก้าคนเป็ นเก้าสายทอง แปดคนเป็ นแปดสายเหล็ก ขอให้ คุ้มครองให้ขวัญวิญาณกลับมาอยู่กับพ่อกับแม่ กลับมาอยู่กับพี่กับน้อง ไม่เกี๋ยงวันเกี๋ยงปี” 10. บทค าสอน (Lus puaj huam khuab qhia) สุภาษิตค าสอนเป็ นวรรณกรรมเพื่อใช้เป็ นบทค าสอน เป็ นค าสอนที่ไม่สามารถที่จะสอน โดยตรงโดยจะใช้สุภาษิต ค าสอน ค าพังเพยเป็ นบทค าสอนแทน ยังมีค าพังเพยถึงการท ามาหากิน สามารถที่จะแบ่งด้วยกันหลายประเภท สุภาษิตเป็ นการน าค าที่คล้องจองมาประกอบกัน สุภาษิตจะมี รูป U5P2

79 ลกัษณะเหมือนกนัสุภาษิตคา กลอนของไทย ในหน่ึงเรื่องน้นัจะมีหน่ึงบท สองบท สี่บท หรือมากกว่า น้นัตามตวัอยา่งที่ยกมาน้ี 1. หนึ่งบท (Cov ib fab) อย่างที่หนึ่งมีหนึ่งบทจะมีกี่ค าก็ได้ ค าสุดท้ายของวรรคแรกไปคล้องจองกับค าสุดท้ายของ วรรคสอง หรือบางคร้ังอาจไม่คลอ้งจองก็ได้ 000000 000000 Kev nkauj nraug : lem kev ntse qaug ความรัก,เปลี่ยนความฉลาดล้ม Noj tsis noj los tuav diav Luag tsis luag los ntxi hniav กินไม่กินก็จบัชอ้น ยมิ้ ไม่ยิ้มก็ยงิฟัน 2. สองบท (Cov ob fab) 1. 00000000 0000000 2. 00000000 0000000 1. Deev hluas nyob kev deb Yam txhom ntses nyob qhov zeb 2. Deev hluas nyob kev dav Yam li txhom ntses nyob qhov av 1. มีหนุ่มอยู่แดนไกล เหมือนการจับปลาในโขดหิน 2. มีหนุ่มอยู่แดนกว้าง เหมือนการจับปลาในโคลนตม หนึ่งวรรคจะมีอยู่กี่ค าก็ได้ ค าสุดท้ายของวรรคแรกจะคล้องจองกับค าสุดท้ายของวรรคสอง หรือ บางคร้ังจะไม่คลองจองวรรคถัดก็ได้เช่นกัน ส่วนใหญ่แล้วในหนึ่งบทจะใช้ค าที่คล้องจองกัน เพื่อ ้ ความไพเราะชวนฟัง 3. หลายบท (Cov muaj ntau fab) 1. 00000000 2. 00000000 3. 00000000 4. 00000000 Zom zeb mob tes : tuav cos mob taw ris dej mob nrob qaum : noj mov nkaus diav maum โม่หินเจ็บมือ ต าครกเจ็บเท้า แบกน้า ปวดหลงักินขา้วเอาชอ้นใหญ่ ไม่เพียงแต่ค าสอนที่สอนโดยตรงแล้วยังมีการสอนในลักษณะการเปรียบเทียบ โดยการใช้ สุภาษิต ค าพังเพย บอกค าสอน มาเปรียบเทียบเป็ นค าสอนที่เกี่ยวข้องมีอยู่ด้วยกันหลายอย่าง. 1. การท ามาหากิน(kev ua noj haus) 2. การด ารงชีพ(kev ua neej)

80 3. ความเชื่อพิธีกรรม / ญาติพี่น้อง (kev ua dab ua qhua / thiab kev kwv kev tij) 4. การเจ็บป่ วย (kev mob nkees) 5. ความรักและคู่ครอง (kev ua nkauj ua nraug / txij nkawm) 6. ก าพร้า (kev ntsoj kev ntsuag) 7. คดีความ (kev ua plaub ua ntug) 8. การปกครอง (kev tswj hwm) * การท ามาหากิน (Kev ua noj haus) Ua lag luam yuav saib hmoov ; tsham tua qaij yuav saib zoov การท าการค้าต้องดูที่วาสนา / เที่ยวล่าสัตว์ต้องดูที่ป่ า Nceb yuav tuaj tsis tim los hnag heev ; neeg yuav muaj tsis tim ua cuam teev เห็ดจะข้ึนฝนไมจ าเป็ นต้องตกมาก ่ / คนจะร่ ารวยไม่เกี่ยวกบัโกงตราชงั่ pw li plas ; sawv ntxov li uab lag นอนอย่างนกฮูก / ตื่นเชา้ดงั่อีกา plab noj tsau zog loj ; siab ntsws noj tsau tswj yim loj ทอ้งอิ่มแรงมาก/จิตใจอิ่มปัญญามาก Tub nquag ces rau siab ntso; tub nkees ces muaj quav tso คนขยนัน้นัหมนั่ทา กิน /คนข้ีเกียจน้นัมีอุจาระถ่าย Ua neej nyob xav ciaj tsis xav tuag, xav muaj tsis xav pluag; ua neej nyob xav noj qhab tsis xav noj tsuag, xav hnav zoo tsis xav hnav ntuag เป็ นคนอยากอยู่ไม่อยากตาย , อยากรวยไม่อยากจน / เป็ นคนอยากกินดีไม่อยากกินเลว, อยากใส่ดีไม่ อยากใส่ขาด Kev ua hnav txhob yuav luag tsav; kev ua noj txhob yuav luag coj การปักใส่ไม่ต้องให้คนขับ(น า) การท ามาหากินไม่ต้องการคนน า • การด ารงชีพ (Kev ua neej) Ntuj teb ceeb tsheej nyob nruab siab; ntuj ceeb tsheej nyob ntuj tsheej kiab สวรรค์อยู่ในอก / สวรรค์ดินแดนสงบ Pom qhov zoo ho yuav taum, pom qhov phem ho yuav nkaum เห็นสิ่งดีอยากเล่น , เห็นสิ่งเลวอยากถอย

81 • ความเชื่อพิธีกรรม / ญาติพี่น้อง(kev ua dab ua qhua / thiab kev kwv kev tij) Mov kuam qab tsis thoob mov nplej ; cov tom qab zoo tsis cuag tug ua ntej ข้าวโพดย่อมอร่อยไม่เท่าข้าวสาร , คนข้างหลังดีไม่เท่าคนแรก Luag tsis yeem tsis txhob muab luag pus ; luag tsis kheev tsis txhob mus เขาไม่ยอมอย่าบังคับ , เขาไม่ให้อย่าไป Thaum yuav ua yuav tau xam ; ua tau thiaj tsis plam ก่อนทา ตอ้งคิด , ท าได้จึงไม่เสียหลัก • การเจ็บป่ วย (Kev mob nkees) Hais txog kev lom zem ces xav luag ; hais txog kev txom nyem ces xav tuag พูดถึงความสนุกอยากหัวเราะ , พูดถึงความล าบากอยากตาย Muaj mob thiaj nrhiav tshuaj ; muaj tuag thiaj nyiav quaj มีการเจ็บป่ วยจึงหายา , มีงานศพจึงร้องไห้ Nplooj tsis zeeg zoov tsis kav ; ntiaj teb tib neeg tsis tuag ntim tsis tag ใบไม้ไม่ร่วงป่ าไม่โปร่ง , โลกไม่มีการตายบรรจุคนไว้ไม่หมด Tsis yog luag nom luag tsis xav hawm ; tsis yog luag kwv luag tij luag yeej tsis xav cawm ไม่ใช่เจ้าหน้าที่เขาเขาไม่อยากให้ความเคารพ , ไม่ใช่ญาติพี่น้องเขาไม่อยากช่วย Ua neej nyob siab ncaj dhia dhau nkuaj ; noj qab nyob zoo los dhia tsis dhau tshuaj เป็ นคนใจซื่อหนีพ้นคุก , อยู่ดีกินดีหนีไม่พ้นยา Ua neej nyob siab ncaj dia tsis dhau cuab ; noj qab nyob zoo los dhia tsis dhau hauv tshuaj ntsuab เป็ นคนใจซื่อหนีไม่พ้นคู่ครอง , อยู่ดีกินดีย่อมหนีไม่พ้นยาสมุนไพร • ความรักและคู่ครอง (Kev ua nkauj ua nraug / txij nkawm) Paj tsis tawg txiv tsis txi ; nkauj tsi rog nraug tsis ntxhi ดอกไม่ผลิไม่มีผล , สาวไม่โตหนุ่มไม่จีบ Nkauj nyob ces sov zos ; nkauj ua nyab ces tsov los สาวอยู่อุ่นบ้าน , สาวเป็ นสะใภ้เสือมา Niam tshuab ntuag txiv qaiv ntxaiv ; niam mloog txiv qhuab txiv mloog niam qhaiv แม่ปั่นดา้ยพ่อตี, แม่ฟังพ่อสั่ง พ่อฟังแม่สอน Qoob tsis zoo tsuas plam nyob ib cim ; tab zag tsis zoo plam tag ib sim พืชไม่ดีเสียเพียงแค่คร้ังเดียว, คู่ครองไม่ดีเสียท้งัชาติ

82 Sib hlub zoo li npau suav ; sib ntxub dhuav npaum dhuav quav ความรักเหมือนฝัน , ความเกลียดเกลียดยงิ่กวา่อุจาระ Tau tab zag zoo ces npaum tau pob nyiaj ; tau tab zag phem ces npaum li tau xyob tshiaj ไดคู้่ครองดีดงั่ ไดห้ ่อเงิน , ไดคู้่ครองเลวดงั่ ไดส้ิ่งชวั่ร้าย Thaum ua nkauj nraug muaj kev sib hlub ; ua txij nkawm tsis ntev ua nyuj sib tawb kub ตอนเป็ นหนุ่มสาวมีความรัก , เป็ นคู่ครองเป็ นวัวลองเขา Ib re nple j tshaj peb lub nlpuag ; ib tug nkauj tshaj peb tug hluas Ib re nplej tshaj peb lub hnoob ; ib tug nkauj tshaj peb tug hmoob. ข้าวหนึ่งรวงเกินข้าวลีบสามเม็ด , สาวหนึ่งคนเกินหนุ่มสามคน ข้าวหนึ่งรวงเกินข้าวเปลือกสามเมล็ด , สาวหนึ่งคนเกินหนุ่มสามคน • ความก าพร้า (kev ntsoj kev ntsuag) Tug tub sab ncauj yeej ncab ; tug tub nkees ncauj yeej reeg คนข้ีขโมยปากยอ่มแขง็คนข้ีเกียจปากยอ่มเยอะ Ua qoob yeej muaj nroj ua neej tsis dhau kev ntsoj ; ua qoob yeej muaj pluag ua neej nyob yeej tsis dhau txoj kev ntsuag ท ามาหากินย่อมมีวัชพืช , เป็ นคนอยู่ย่อมหนีไม่พ้นอนาถา ท ามาหากินย่อมมีผลที่เสีย , เป็ นคนอยู่ย่อมหนีไม่พ้นก าพร้า Txhob cem luag qhov ploj tsam luag foom khaum tau kev ntsoj ; txhob cem luag qhov tuag tsam luag foom khaum tau kev ntsuag. อย่าด่าเขาก าพร้า เดี๋ยวโดนสาปแช่งให้พบกับความอนาถา อย่าด่าเขาที่ตาย เดี๋ยวโดนสาปแช่งให้พบกับความก าพร้า • การตัดสินคดีความ (Kev ua plaub ua ntug) Lus xov txom mloog kom tog ; ntseeg lus dag puas zej zos ค าพูดต้องฟังให้ชัด , เชื่อคา โกหกพงัท้งัหมู่บา้น Npaj tswv yim yuav yuav cov laus ; npaj sib ceg yuav cov mi yaus ใช้ปัญญาต้องใช้คนอาวุโส , ใช้ทะเลาะต้องใช้เด็ก Tsam tsheb tsam tau ; tsam cai tsam tsis dhau กลับรถกลับได้ , กลับกฎ(จารีต)กลับไม่ได้ Plaub hau ntxhov thiaj yuav zuag ntsis ; plaub ntug ntxhov thiaj yuav txwj laus los lis.

83 ผมยุ่งต้องใช้หวี คดีความยุ่งต้องอาศัยผู้อาวุโสมาตัดสิน • การปกครอง (Kev tswj hwm) Qhov twg muaj hwj chim ; qhov ntawd liam lim ที่ไหนมีอา นาจ ที่น้นัมีความหายนะ Tus cov tseg kev plees ; pej xeem nyob ntxheev yees คนน าหยุดเจ้าชู้ ประชาชนเป็ นสุข Cem nom nom plua ; cem ruam ruam tua ด่าเจ้าหน้าที่ เจ้าหน้าที่ปรับ ด่าคนโง่คนโง่ฆ่า Coj tsis ncaj puas kev thaj yeeb ; mloog tsis tog puas kev kum xeeb น าไม่ซื่อตรงเสียความเที่ยงตรง ฟัง ไม่ชัดเสียความสามัคคี Txij nkawm sib ceg vim kev sib hlub ; nom tswv sib ceg vim nyiaj thiab kub คู่ครองทะเลาะเพราะความรัก เจ้าหน้าที่ทะเลาะเพราะเงินตรา (สุภาษิตม้ง ชุด.ภูมิปัญญาชาวบ้าน ศูนย์ชาติพันธุ์และการพัฒนา สถาบันวิจัยสังคม มช. , ก.พ.2537)

บทที่ 6 เอกลักษณ์ ศิลปะ และการวรรณกรรม เอกลักษณ์ ศิลปะ การละเล่นและการวรรณกรรมของม้ง.เป็ นเอกลักษณ์ที่แตกต่างไปจากลุ่มอื่น ที่เป็ นลักษณะเฉพาะของม้งเอง 1. การละเล่นลูกช่วง ( Pov Khaub hnab ) การเล่นลูกช่วงหรือการโยนลูกบอลผ้า 1.1. การเล่นลูกช่วงม้งเด้อะเรียกว่า การป๋ อป้อ การโยนลูกช่วงแบบม้งเด๊อะน้นัเป็นการโยนให้ ลูกบอลสูงกวา่หวัไหล่หรือเหนือหัว เป็นลกัษณะของการขวา้งลูกบอล การโยนลูกบอลแบบน้ีเป็น เอกลักษณ์การโยนบอลของม้งขาวโดยเฉพาะ การที่โยนลูกต ่ากว่าหัวไหล่เป็ นลักษณะการเหวี่ยง มากกวา่การโยนบอล บางท่านน้นัมีท่าทางและลีลาที่สวยงามเป็นที่น่าดูเป็นอยา่งยงิ่และเป็นสิ่งที่แสดง และบ่งบอกถึงความเป็ นม้งอย่างแท้จริง 1.2. การเล่นลูกช่วงม้งจวั๊เรียกว่า จุกป้อ การโยนบอลแบบม้งจวั๊น้นัเป็นลกัษณะการเหวี่ยงลูก บอลไปขา้งหนา้เป็นการโยนบอลต่า กวา่หวัไหลลงมา หรือ บางคร้ังอาจต่า กวา่ช่วงระดับเอวด้วย ใน อดีตน้นัส่วนใหญ่นิยมการโยนลูกบอลเหนือกวา่หวัไหล่เท่าน้นั กฎกติกาการโยนลูกช่วง 1. ลูกช่วงน้นัฝ่ายหญิงเป็นฝ่ายทา 2. การมอบลูกช่วงใหฝ้่ายชายน้นัฝ่ายหญิงอาจให้ตวัแทนเป็นฝ่ายมอบให้หรืออาจนา ไปมอบ เอง 3. การมอบลูกช่วงน้นัตอ้งมอบใหก้บัฝ่ายชายฝ่ายหญิงที่ตระกูลแซ่ต่างกัน 4. ฝ่ายหญิงตอ้งเป็นหนุ่มโสด ในอดีตน้นั ไม่จา เป็นตอ้งเป็นผเู้ป็นโสตเท่าน้นัที่จะเล่นได้ 5. ฝ่ายชายน้นัจะเป็นหนุ่มโสดหรือไม่ก็ได้ 6. ฝ่ายชายน้นัจะโยนลูกช่วงกบัฝ่ายหญิงหน่ึงคนหรือ สองคนได้ 7. การโยนน้นัตอ้งโยนใหถ้ึงผรู้ับ ไม่โยนแรงหรือเบาจนเกินไปจนฝ่ายตรงขามมิอาจจะรับลูก ้ ช่วงได้ และต้องไม่อยู่ไกลเกินกว่าจะโยนลูกผ้าไปถึงได้ 8. การที่ไม่อยากโยนลูกช่วงกับคู่โยน ต้องไม่รีบบอกเลิกการโยนลูกช่วง เพื่อเป็ นการรักษา หนา้เพื่อมิให้อีกฝ่ายเสียหนา้จะมีวิธีการหลีกเลี่ยง เช่นขออนุญาตไปดื่มน้า

85 9. ฝ่ ายชาย หรือฝ่ ายหญิงเวลาโยนต้องอยู่คนละฟากฝัง ไม่อยู่ปะปนกัน 10. ต้องพูดจาสุภาพเรียบร้อย 11. เมื่อท้งัสองฝ่ายมีการตกลงอย่างไรตอ้งปฏิบตัิตามคา พูด เมื่อมีการตกลงวา่จะมีการเล่นเอา เมื่อมีการเล่นผิดพลาดต้องปฏิบัติตามค าพูดตามที่ตกลงไว้ 12. เมื่อลูกช่วงตกเป้ือนดินตอ้งปัดดินก่อนที่จะโยนต่อไป เพื่อมิใหด้ินไปเป้ือนหรือเขา้ตาอีก ฝ่ ายหนึ่ง 13. ตอ้งแต่งกายใหส้ะอาด และเป็นระเบียบเรียบร้อยแต่งเฉพาะชุดมง้เท่าน้นั 14. เมื่อเขายื่นลูกบอลให้ควรจะรับไว้มิให้ยื่นนานจนเกินไปจนอีกฝ่ ายเกิดความอาย ถ้าไม่ พอใจค่อยหาวิธีหลีกเลี่ยงได้ 15. สังเกตพฤติกรรมบางอย่างของคู่โยนว่ามีความพอใจหรือไม่อย่างไร ลกัษณะการโยนลูกช่วงในเทศกาลปีใหม่ การรับลูกช่วง 1. การรับด้วยมือเดียว 2. การรับด้วยสองมือ ประเภทการโยนลูกช่วง 1. การเล่นกินมือใครมือมัน เป็ นการตกลงเล่นลูกช่วงกันระหว่างคนสองคนที่โยนลูกช่วง ด้วยกัน รูป U6P1

86 2. การเล่นกินกันเป็ นกลุ่ม ลักษณะการเล่นโยนบอลเหมือนกันกับการเล่นแบบมือใครมือมัน แต่วา่การเล่นน้นัจะต่างตรงที่จะกินเป็นหมู่คณะ เมื่อฝ่ายใดฝ่ายหน่ึงมีคนตกหน่ึงคน ท้งักลุ่มตอ้งเสีย ค่าปรับตามที่ไดต้กลงกนัไว้การกินเป็นกลุ่มน้นัจะมีต้งัแต่สองคู่เป็นข้ึนไป เป็นมาตรการที่จะใหค้น บางคนเกิดความกล้าที่จะแสดงออกเป็นวิธีการพิสูจน์คนอยา่งหน่ึง วิธีการน้ีไม่ค่อยนิยมมากนกั 2. การละเล่นอ ื่นๆ ของเด็กและผู้ใหญ่ 1. การตีขนไก่ การตีลูกขนไก่เป็นการตีและเป็นการละเล่นเพื่อความสนุกสนามเท่าน้นัลูกขนไก่น้นัทา มา จากขนไก่จา นวนสามเส้นมาปักไวท้ี่ลา ไมไ้ผข่นาดเท่านิ้วก้อย หรืออาจจะเล็กว่าเล็กน้อย ยาวขนาด 1 นิ้ว กติกาการตี แบ่งคนเป็นสองฝ่าย ฝ่ายละหน่ึงคนหรือมากกวา่น้นัก็ไดต้ามแต่จา นวนคน เป็นการตีตอบโต้ ระหว่างสองฝ่ าย ฝ่ ายไหนเป็ นฝ่ ายที่ท าลูกตกมากกว่าเป็ นฝ่ ายแพ้ เป็ นการละเล่นเพื่อความสนุกสนาน ไม่ว่าวัยขนาดไหนก็สามารถที่จะเล่นได้ จะมีการตีสลับการเพื่อที่จะให้ทุกคนสามารถที่จะได้ตีส่วน ใหญ่ผู้ชายจะเป็ นฝ่ ายเล่นมากกว่า 2. การเป่ าใบไม้ การเป่าใบไมน้้นั ไม่มีบทเพลงเฉพาะที่นา มาใชเ้ป่าเป็นเพลงเป่าใบไม้ ส่วนใหญ่จะอยทู่ ี่ ความคิดความสามารถในการเรียกเรียงค าพูดให้เป็ นบทเพลง ค าพูดบทเพลงที่ใชน้ ้นัจะเป็นบทเพลงเพื่อ ความสนุกสนาน เป็ นการเป่ าเพื่อระบายความทุกข์สุขในใจ และใช้เป็ นสื่อเรียกกันระหว่างที่อยู่ ห่างไกลกนัอยคู่นละฟากฝั่งเขา หรือระหวา่งฟากฝั่งลา หว้ยแม่น้า เป็นการเรียกที่ไม่สามารถที่จะเรียก ปากเปล่าได้ถนัด ก็เลยใช้การเป่ าใบไม้เป็นบทเพลงเป็นสื่อเรียก แต่วา่การเป่าใบไมน้้นัมีขอ้จา กดัและ ขอ้หา้มไม่สามารถที่จะนา มาเป่าเล่นไดน้าน ๆ เพราะวา่การเป่าใบไมน้้นัสามารถสื่อเรียกผีสางนางไม้ และเสือสมิงไดอ้ยา่งดีโดยเฉพาะการเป่าในสถานที่เปลี่ยว และผทู้ี่ไม่มีความชา นาญ การเป่าใบไมน้้นั จะมีคา ข้นต้นการเป่ าเพื่อแสดงตัวว่าเป็ นหญิงหรือชาย ึ

87 3. ขลุ่ย การเป่ าขลุ่ยเป็ นการเป่ าเพื่อระบายความทุกข์สุขในใจ และเพื่อความสนุกสนาน หรือใช้เป็ นสื่อรัก ระหว่างหนุ่มสาวที่ไม่สามารถที่จะพูดเป็ นค าพูดได้ ก็เลยใช้ขลุ่ยเป็ นสื่อกลางในการเป่ าเป็ นบทเพลงสื่อ รักระหว่างหนุ่มสาว เป็นกนัสื่อกนัระหวา่งคนที่อยใู่กลก้นับทเพลงขลุ่ยน้นับางสวนไดม้าจากการ เรียน และมีบางส่วนมากจากความคิดความสามารถในการเรียกเรียงค าพูดของผู้เป่ าขลุ่ย หรือว่าไม่ สามารถที่จะเรียกเรียงเป็นคา พูดออกมาเลยใชบ้ทเพลงขลุ่ยเป็นสื่อกลาง แต่วา่บทเพลงขลุ่ยน้นัมี ขอ้จา กดัและขอ้หา้มอยู่คือ ไม่สามารถที่จะนา มาเป่าเล่นไดน้าน ๆ เพราะวา่บทเพลงขลุ่ยน้นัสามารถที่ จะสื่อเรียกผีสางนางไม้และเสือสมิงได้ด้วยเช่นกัน เพลงขลุ่ยโก้หน่อ(Zaj raj Nkauj hnos) Cho lo li lo lau laum lev. Yuas muam maiv nkauj see cas peb yuav nyob nroog ntuj sis nuj tsis teeb es. Cas cag ntuj yuav muaj nkauj hnos os. Cia cas koj tias kho koj siab koj nyob txog lawm ntuj raug sab tim us kho kho txiv nraug yeej mus xeeb siab es. Txiv nraug yeej xeeb es li rhu lub nyuag rooj tag qas tub lub hnyuas raj pis es. Yuav pis mus rau muam nkauj hnos yuav xiv qa nqiab txog lub raj tag es mus raj tshuv cia nkauj hnos poob rog es kuam cuag lus qa zos kom this los cuag kuv no es nkauj hnos. เพลงเรียกผีสางนางไม้ (Cov Zaj dib dab). Che li. Nyos li yuas puj li yuas ntuj yuas niam dab yuav mus ntxoog yog peb yuav ua nkauj ua nraug tsis nyuab mus luaj twg yog niam mus xyoo nos es ntuj yog muja nuj txoog es. Peb yuav ua nkauj ua nraug tes peb txav tuaj mus ib tuab txug es. Peb yuav mus muab tau daim ntawv muab tau daim ntawv ntxwj ntawv nkawm rhu zo hlo. Tuaj rov ntawm tes es peb li ua nkauj ua nraug tuaj mus li deev nyuas koj li cuag kuv yuas. Nyuag dab mus nyuag ntxoo. (Yuav tuav npe cov dab lawm yuav hais qhia tsis tau)………………..

88 ลกัษณะการเป่าขลุ่ยม้ง ขลุ่ยมง้น้นัมีอยดู่ว้ยกนัหกรูหน่ึงรูหน่ึงเสียง สร้างมาจากไมไ้ผ่ลกัษณะเหมือนกบัขลุ่ย โดยทวั่ ไป มีไมเ้ป็นลิ้นเพื่อใหเ้กิดเสียง จะมีคา นา หนา้เพื่อแสดงตวัเอง 4. ขลุ่ยใบไม้ ขลุ่ยใบไมม้ีลกัษณะเหมือนกบัขลุ่ยทวั่ ไป จะต่างกนัตรงที่ขลุ่ยใบไมน้้นั ใชใ้บไมเ้ป็นลิ้นในการ เป่ า เป็ นการเป่ าเพื่อระบายความทุกข์สุขความในใจ หรือเป็ นการเป่ าเพื่อความสนุกสนาน แต่ด้วยความ ที่ขลุ่ยใบไมน้้นัทา ยากมาก ทา ไหไ้ม่นิยมในการเป่าเท่าใดนกัมีขอ้หา้มและขอ้จา กดัเช่นเดียวกนักบัขลุ่ย ทวั่ ไป 5. ปี่ ลักษณะของปี่ คล้ายกับขลุ่ยทวั่ ไป แต่จะใชล้ิ้นในการเป่า และมีเพียงรูเสียงขา้งบนเพียงหา้รู เท่าน้นัและมีอีกหน่ึงรูอยขู่า้งล่างเพื่อปรับให้เสียงสูงข้ึน การใชเ้หมือนก็เหมือนกบัขลุ่ยทวั่ ไป แต่วา่ ไม่ สามารถที่จะเป็นสื่อนา เรียกผีสางนางไมไ้ดเ้หมือนกนัขลุ่ย ลิ้นของปี่น้นัสร้างมาจากทองแดง หรือว่า เงินบริสุทธ์ิแต่วา่ลิ้นทองแดงน้นัเสียงจะต่า กวา่ลิ้นเงิน แต่วา่ลิ้นทองแดงน้นัสร้างและทา ไดง้่ายกวา่ลิ้น ที่ท ามาจากเงิน รูป U6P2

89 บทเพลง ปี่ (Zaj raj) nples nples laub les. plaj teb tag qa ntsua yuas muam nkauj see es. Yuav yog ua tau nkauj nraug rau sab tim us. Peb tau daim ntawv nkauj ntawv nraug tuaj tsis sib tau yuas ntxhais nkauj see. Cas koj tsis tau ku yuav tau koj ces wb yuav de rog daim nplooj qa xiab xiv qa nqiab yog koj mus li mus pom kuv li pom koj es. Mus ua tag nkauj ua nraug nyob mus thooj plawv los ntsu thooj siab. (Yav tod nyob ntawm tswv yim hais lawm xwb). การเป่ าปี่ ม้ง 6. จ่าง (จิ้งน่อง) จิ้งน่อง (จ่าง) ทา มาจากทองแดง มีลกัษณะคลา้ยกบัลิ้นของปี่แต่วา่มีขนาดที่ใหญ่และยาวกวา่ เล็กน้อย จ่าง ใช้เป่ าเพื่อเป็ นสื่อรักกันระหว่างหนุ่มสาวมากกว่า การเป่ าเพื่อความสนุกสนาน เสียงของ จ่างมีความแผ่วเบามาก ท าให้เวลาเป่ าไม่เกิดเสียงดงัเกิดความร าคาญแก่ผใู้กลช้ิด เป็นการใชส้ื่อกนั ระหว่างคนที่อยู่ใกล้ชิดกันแต่ไม่สามารถที่จะสื่อได้ชัดเจน หรือการเป่ าเพื่อระบายความทุกข์สุขความ ในใจ จ่างหรือ จิ้งน่องน้นัสามารถที่จะทา มาจากเงินบริสุทธ์ิไดด้ว้ยเช่นกนัแต่วา่ทา ยากกวา่ทองแดง การมัดเชือกจิ่งน่องแสดงอาจแสดงใหเ้ห็นวา่บุคคลผนู้้นัมีพฤติกรรมอยา่งไรชอบทา สิ่งใด ที่ใช้ เนื่องจากไม่ทราบชื่อแซ่จึงใช้จ่างเป็ นสื่อกลาง เพลงจ่าง (Zaj Ncas). Thaub laub lom laus thooj. Teb ntuj teb yuav ntuj teb yuas mi ntxhais nkauj see es koj niam koj txiv yuav yug koj tau lawm zoo zoo. Tshav ntuj qa lug es kuv yuav deev koj es yuav ntxiag lawm koj mus ua kuv leej tub los leej roog los ua li cas es. Kuv niam thiab kuv txiv nej ytuas tsis txawj yug

90 lawm kuv li qa tiag. Es yuav yug tau tsis zoo ua luaj no yuas. Koj li tsis tseeb li tsis ntxias kuv qa tiag es. Hniag thiaj li chim kuv siab ua luaj no yuas. Kuv tuab leeg los tuab tug es mus ua kuv leej niam leej txiv es teej hniag teb luaj teb. Yuav hnov tau tej hnias tauj vaub toj siab los tej hnias tauj vaub chaw qe es quaj zug qa zaws lawm tej hnias qab teb los tej hnias ntug teb. Es yuav kho kho kuv lawm lub nplooj siab los nplooj ntsws es ua luaj no. yuav tsis pom teb hais qhia rau leej twg yuas tug mi ntxhais nkauj see es. Cov siv hais npe xeem hmoob. Xeem xyooj tu mi nplooj zaub tseeb ( tsee) Xeem thoj mi fim tseeb mi duav cim peb xeem ham mi qa zaub tseeb Xeem yaj ntuj teb yuas tug mi tsee/ yaj ntxooj tseeb 7. แคน แคนสร้างมาจาก 1. ที่เป่ าหรือเต้าแคน สร้างมาจากไม้ 2. ล าแคน สร้างมาจากล าไม้ไผ่แคน • ตีล้วัะ • ตีบู่ • ตีจู่ • ตีแกน • ตีบู่ค้ะ • ตีตือ แคนน้นัส่วนใหญ่จะนา มาเป่าเพื่อใชใ้นพิธีงานศพเท่าน้นัแต่วา่ก็มีบางบทเพลงแคนก็สามารถ ที่จะน ามาเป่ าเพื่อความสนุกสนานได้ บทเพลงที่ไม่สามารถที่จะเป่ าเล่นในชุมชนได้ก็มี อย่าง เช่น บท แคนสิ้นใจ บทแคนต้งัมา้หา้มใชเ้ป่าเล่นในชุมนุมชนที่ไม่มีงานศพ

91 ลักษณะแคนของม้ง ประวัติ สมยัก่อนน้นัมง้มีหนงัสือมีอกัษรที่นา มาใชเ้ช่นเดียวกบัทุกชนชาติมง้ก็ไม่นา แคนมาใชเ้ป่า ม้งน าเอาหนังสือมาเก็บไว้ ท าให้หนูมากัดกินจนเกือบหมด และได้น าส่วนที่เหลือมาตาก แต่ว่าก็ถูกวัว กินอีกจนหมด ทา ใหป้ ัจจุบนัการเป่าบทเพลงแคนน้นัจะเริ่มวา่ “หนูกินหมด หนูกินหมด เราจะพูด เรา จะพูด” ช่วงที่วัวกินหนังสือของม้งด้วย ท าให้ม้งไม่มีตัวอักษรหนังสือ ม้งจึงใช้บทแคนเป่ าส่งวิญญาณ ใหข้้ึนสู่สวรรค์ดว้ยความที่ววัไดก้ินหนงัสือของมง้ดว้ย จึงทา ใหต้อ้งมีการฆ่าววัเพื่อที่จะนา ส่งวิญญาณ ฉน้นัเมื่อมีงานศพเกิดข้ึนคร้ังใดจึงมีการฆ่าววัเพื่อที่จะใหว้วัช่วยส่งวิญญาณคนตายข้ึนสวรรคไ์ด้แคน น้นัเกิดมาแต่ยดุสมยัใดไม่สามารถที่จะทราบได้กล่าววา่เกิดมาพร้อมกบัการก่อกา เนิดชนเผา่ บทเพลงแคนบางเพลงสามารถที่จะเป่ าเล่นได้บางเพลงไม่สามารถที่จะเป่ าเล่นได้ (ในชุมชน) แต่ก็ยงัมีการร าแคนดว้ย ในอดีตน้นัแคนสามารถที่จะใชป้ระกอบพิธีกรรมหลายๆ อยา่งท้งัการละเล่นที่ สนุกสนาน งานมงคลต่างๆ ได้ด้วย เพลงแคนไก่เรียกพระอาทิตย์ จะใช้เป่าในช่วงเวลาหลงัเที่ยงคืน ก่อนไก่ขนั - Tuag nuj qeeg. Tuag nuj Qeeg. Ntuj tswb tug laus qaib ib teb tsis. Lus lum tug lau qaib qua tis yuav hais tis yuav hais. Puj niam tug laus Qaib yuav ntxuaj txoob. Yuav mus qua qua qa laws rau ram tiaj. Yuav mus hu ib nkauj hnoob yuav tawm tuaj tawm qa tsi tug lau os(us) yuav ntxuaj txoob yuav mus qua qua qa laws rau ram tu. Yuav mus hu ib nkauj hli. Yuav tawm los ib nkauj hnoob yuav tawm tuaj ib nraug hli yuav tawm los. Puj qa niam tug lau qiab coj tug lau os(us) ub yuav mus muab dab qa tsi. Yuav mus ntim nkauj hnoob su. Puj qa niam tug lau qaib coj lau os. Yauv mus muab ib รูป U6P4

92 quav nyiaj coj quav kub. Yuav los ntim nkauj hnoob su. Ib nkauj hnoob qaij qa nrus yuav ntxee toj. Ib nraug hnoob ib nraug hli yuav mus muab lub zuag nyiaj coj zuag kub. Yuav mus tu nkauj qaib moo. Tug lau qaib tsis txawj ntoo yuav mus muab ib qa qwj ntsuj xwb haus. Ib qa niam ntsuj xwb hnoob (hnub) ntsuj xwb hau yuav ntsuj xwb hau. การร าแคน การร าแคนน้นัเป็นการละเล่นเพื่อความสนุกสนาน แต่บทแคนบางเพลงน้นัเป็นการร าแคนน้นั จะเป็ นการร าวิทยายุทธ หรือวรยุทธ การละเล่นร าแคน ดนตรีของมง้น้นั ในอดีตส่วนใหญ่ในบรรเลงในเขตพระราชฐานเท่าน้นัเป็นของที่ละเล่นแสดง ในวังหลวง 8. ลูกข่าง(ตู่ลุ) ลูกข่างน้นัมง้นา มาเล่นเพื่อความสนุกสนาน นิยมใชเ้ล่นในช่วงฤดูกาลเทศกาลกินวอหรือปี ใหม่มง้เท่าน้นัเป็นการทา มาจากไมเ้น้ือแขง็และมีน้า หนกัมาก ประเภท 1. ลูกข่างแม่ เป็ นลูกข่างที่ไม่มีหัว หัวเรียบ การหมุนจะดีกว่าลูกข่างผู้ รูปU6P5