องค์ความรู้เผ่าลีซู

100 เชียงราย) หมอผีเป็นไดเ้ฉพาะคน ไม่มีการสืบสายโลหิตไปยงัลูกหลาน หมอผีลีซูมีเฉพาะผูช้ายจะเป็นคน หนุ่มหรือคนแก่ก็ได้บางแซ่หรือสกุลเช่น สกุลแสนหลี่ไม่มีหมอผีเลยสักคน สอบถามลีซูไดค้วามวา่เป็น เพราะผีไม่ชอบจึงเป็นหมอผไีม่ได้ผทีี่เขา้มาสิงในร่างของชายลีซูพูดภาษาลีซูบางทีก็พูดภาษาจีนฮ่อไดด้ว้ย ผีมีนิสัยชอบดื่มสุรา ความสามารถของผีเมื่อเข้าทรงวิญญาณแล้ว ผู้เข้าทรงสามารถเหยียบไฟที่ร้อนจัด สามารถใชม้ือจุ่มลงไปในกระทะที่มีน้า มนัที่กา ลงัเดือด นบัเป็นเรื่องที่แปลก ชาวลีซูนับถือดวงวิญญาณบรรพบุรุษ มีแท่นบูชาแต่ละบา้นเรียกว่า ตามิอยูเ่หนือพ้ืนดิน ซ่ึงจดัไว้ แห่งหน่ึงต่างหาก บนแท่นบูชาวางถ้วย ธูป เทียนข้ีผ้ึง เป็นเครื่องเซ่นบูชาตระกูลของตน จา นวนถ้วยใส่ เครื่องเซ่นบูชาน้ีมากนอ้ยแลว้แต่ตระกูลที่ตนนบัถือและปักธงทิวหางวา่วเล็กๆบนถว้ยน้นั การนบัถือดวงวญิญาณบรรพบุรุษน้ีอยา่งเดียวกนักบัชาวเมี่ยน ชาวมง้และชาวจีน เมื่อถึงเทศกาลวนั ข้ึนปีใหม่จะนา เอาสุราขา้วโพด กบัธูปซ่ึงปักไวใ้นถว้ยกลมๆพร้อมอาหาร เครื่องเซ่น มีการกราบไหว้ณ แท่นบูชาน้ีเป็นประจา วนัส่วนการเซ่นดว้ยหมูและไก่น้นันอกจากงานเทศกาลปีใหม่แลว้เวลารับประทาน ขา้วใหม่ก็มีการเซ่นไหวเ้หมือนกนัซ่ึงตกราวเดือนตุลาคมวนั ใดวนัหน่ึงสุดแลว้แต่หมอผีประจา หมู่บา้นน้นั จะกา หนด 9.3 ประเพณีที่ส ำคัญและข้อพึงระวังส ำหรับประเพณีต่ำงๆ 9.3.1. ปีใหม่ เทศกาลปีใหม่ของลีซูเป็นงานที่สา คญัที่สุดในรอบปีตรงกบัตรุษจีน และตรงกบัวนั ปีใหม่ของจีนฮ่อเยา้ดว้ย ปกติจะเป็นตน้เดือนกุมภาพนัธ์ซ่ึงเป็นช่วงเวลาที่อากาศหนาวเยน็เป็นเวลาที่ทุก คนมีจิตใจปลอดโปร่ง เนื่องจากงานหนกัในรอบปีไดส้ิ้นสุดลงแลว้ทุกครอบครัวตีขา้วเสร็จแลว้เก็บขา้ว เขา้ยุง้ฉางเรียบร้อยแลว้ขา้วโพดหรือพืชอื่นๆ ก็อยูใ่นยุง้ฉางอยา่งครบครันพวกที่ทา ไร่ฝิ่นก็กา ลงักรีดและ เก็บยางฝิ่นอยู่หากผลผลิตบริบูรณ์และสัตวเ์ล้ียงเติบโตดีทุกคนก็จะมีอาหารเพียงพอสา หรับปีหนา้และยงั มีรายได้เป็ นเงินสดไว้ใช้อีกดว้ย ผูห้ญิงเตรียมเยบ็เส้ือผา้ชุดใหม่ไวใ้ห้สมาชิกทุกคนในครอบครัวผใู้หญ่ทุก คนในบา้นช่วยกนัฆ่าหมูทา หมูเคม็แขวนไวก้ินในฤดูปีใหม่ผกัดองผกัตากแหง้ ไวเ้ป็นเสบียง ท้งัยงัตม้เหลา้ ขา้วโพดหรือขา้วเปลือกไวด้ ้วย ทุกคนช่วยกนัหาฝืนเก็บไวใ้ช้ในยามที่มีงานเร่งด่วน ตา ขา้วล่วงหน้าไว้ หลายๆ ถงัเพื่อช่วงเวลาปีใหม่จริงๆ จะไดส้นุกกนัเตม็ที่ไม่ตอ้งมาห่วงตา ขา้ว งานปีใหม่เริ่มในวนัสุทา้ยของปีเก่า โดยเชา้วนัน้นัทุกบา้นจะยิงปืน นบัจากวนัน้ีจบหมดสิ้นพิธีปีใหม่ เสียงปืนจะดงัเป็นระยะเสมอๆ แลว้น่ึงขา้วเหนียวที่แช่ไวต้้งัแต่คืนก่อน ขา้วเหนียวสุกแลว้ก็เอามาตา ในครก ใหญ่ โดยเตรียมควั่งาขาวและตา ไวก้่อนแลว้เพื่อให้มนัออก เอางาขาวตา กบัขา้วเหนียวน่ึงจนแหลกพอควร

101 จึงควกัออกมาเด็ดวางไวบ้นใบตอง เป็นขนนขา้วปุ๊ก(ป่า ป๋า)อุ่นอร่อยควนัยงักรุ่นอยู่ขนมน้ีจะกินกนัจน ตลอดงานปีใหม่แขกไปใครมาก็เอาขา้วปุ๊กมาแจกกนั กลางคืนของวนัสุดทา้ยแห่งปีการเตน้ร าจะเกิดข้ึน โดยทุกบา้นไดป้ ักตน้ ไมป้ีใหม่พร้อมดว้ยเน้ือหมู ขา้วปุ๊กธูป เป็นเครื่องเซ่นเรียบร้อยแลว้ท้งัผูใ้หญ่และเด็กจะพากนั ไปเตน้ร ารอบตน้ ไมป้ีใหม่ของทุกๆ บ้าน เป็ นการอวยชัยให้พรกนั เริ่มวนั ปีใหม่วนัแรก ตอนเชา้สมาชิกผูช้ายของแต่ละครอบครัวจะพากนัไปดา หวัที่“อาปา โหม่ฮี” ช่วง น้ีห้ามคนอื่นเขา้ไปในบา้นเด็ดขาด จนกว่าพวกผูช้ายจะทา พิธีเสร็จและกลบัเขา้บา้นแลว้จากน้นัเจา้ของ บ้านจะเชิญเด็กผู้ชาย 2 คนเข้าไปด าหัว เสร็จแล้วแขกอื่นจึงเข้าบ้านได้ ประมาณ 11 โมงเชา้ชาวบา้นจะรวมกลุ่มกนั ไปดา หวั“หมือมือผะ” ที่บ้านหมือมือผะ จะโปรยข้าวให้ ศีลให้พรแก่ทุกคน แลว้ชาวบา้นก็จะเตน้ร ารอบตน้ ไมป้ีใหม่ที่หน้าบา้นหมือมือผะ ทุกคนแต่งตวัสวยงาม เตม็ยศ บางคนก็เอาลูกหลานมดัติดหลงัเขา้วงเตน้ร าดว้ย ผเู้ล่นดนตรีอยกู่ลางวง ผชู้ายอยวู่งใน ผหู้ญิงอยวู่ง นอกแต่ผชู้ายบางคนอาจมาจูงมือเตน้ร าอยขู่า้งหนา้หญิงสาวที่เขาหมายปองก็ได้ “เหมาะม้ือผะ” จะจดัขา้วปลาอาหารและสุราไวเ้ล้ียงแขกทุกคน วงเตน้ร าจะเตน้กนัอยา่งสนุกสนาน จนถึงดึกดื่นหรือรุ่งเชา้แลว้แต่ความพอใจของสมาชิกทุกคน วนัที่สามของงานปีใหม่หรือวนัที่สองของปีใหม่ที่ผ่านมา ชาวบา้นจะไปดา หัวที่บา้นผูน้า (ขวั่ทู ผะ)และเตน้ร ากนัจนถึงกลางคืนเหมือนวนัวานน้ี ปกติงานปีใหม่ลีซูจะมีการเตน้ร าที่บา้น “หม่อม้ือผะ”และ “ขวั่ทูผ”อยา่งละวนัหลงัจากน้นัคนที่ อยากทา บุญเรียกขวญัก็จะฆ่าหมูและเชิญชาวบา้นไปกินอาหารและเตน้ร าร้องเพลงกนัเพื่ออวยพรใหเ้จา้ของ บ้าน ดงัน้นัวนัที่สนุกสนานเต็มที่ในช่วงปีใหม่จึงมีอย่างน้อย 4 วนัคือวนัแรก ตา ขา้วปุกแลว้ไปเตน้ร า ทุกบา้นรอบหมู่บา้น วนัที่สองดา หวัและเตน้ร าบา้น “หม่อม้ือผะ”วันที่สามด าหัวและเต้นร าบ้าน “ขวั่ทูผะ” วนัที่สี่และวนัต่อๆ ไป เตน้ร าตามที่เจา้ของบา้นเชิญ ถา้ไม่มีเจา้ภาพ หนุ่มสาวและเด็กๆ ที่จะไปเล่นลูกช่วง ลูกข่างกนัตามที่ต่างๆ รอบหมู่บา้นจนถึง 7วนัเป็นอนัหมดพิธีถอนตน้ ไมป้ีใหม่ที่ปักไวอ้อกได้ งานวนั ปีใหม่เป็นงานที่ส าคญและสนุกสนานที่สุดในรอบปี เป็ นวันที่ทุกคนรอคอย ทุกคนใน ั หมู่บา้นจะร่วมงานกนัอย่างมีความสุขกิจกรรมการเรียนการสอนหรืองานพฒันาใดใด จึงควรงดชั่วคราว จนกวา่จะเสร็จพิธีแลว้ ขอ้ควรระวงัสา หรับงานปีใหม่

102 งานปีใหม่ถือเป็นงานมงคล หา้มผมู้าร่วมงานทะเลาะววิาท ตีกนัด่ากนัถา้ฝ่าฝืนตอ้งถูกปรับไหม รวมท้งัคน ที่เมาจนเกินควรก่อเหตุวนุ่วาย ก็ถูกปรับไหมเช่นกนั วนัแรกของปีใหม่เป็นวนัศิลห้ามฆ่าสัตว์และห้ามคนอื่นเขา้บา้นจนกวา่การทา พิธีไหว้“อาปาโหม่ฮี”จะจบ ลง (ประมาณ 10 โปมงเช้า) นอกจากน้ีช่วงเช้าที่ผูช้ายไปทา พิธีอยู่ห้ามคนในบา้นหุงข้าว หรือท าให้บ้าน เปียกน้า ถา้ตอ้งการลา้งหนา้ลา้งตาตอ้งออกไปลา้งนอกบา้น ตลอดงานปีใหม่ใหก้วาดขยะรวมไวท้ี่มุมหน่ึงของบา้น เสร็จงานแลว้จึงโกยไปทิ้งนอกบา้นได้ การจบัมือระหวา่งหญิง – ชาย เพื่อเตน้ร าดว้ยกนัตอ้งทา ดว้ยความสุภาพ เพราะงานปีใหม่เป็นโอกาสเดียวที่ หญิง – ชายจะไดใ้กลช้ิดกนั ในวงเตน้ร าแมพ้อ่แม่พี่นอ้งก็ไม่มีใครตา หนิหรือหา้มปราม รูป ชาวบา้นนา ของดา หวับา้นหมือมือและเตน้ ปีใหม่ 9.3.2 วันไหว้ อำปำโหม่ฮี (เอ๊อ เย ป่ ำ) ตรงกบัเดือน 2ข้ึน 8ค่า (นบัแบบจีนฮ่อตรงกบัตน้เดือน มีนาคม) เป็ นวันที่ผู้ชายทุกคนในหมู่บา้นจะกลบัมาถึงหมู่บา้น หลงัจากที่ไดไ้ปเที่ยวที่อื่นมานานเพื่อมาเซ่น ไหว้ขอพร “อ้ีดะมา” “อาปาโหม่” และ “คัว ลือ” ที่ศาล “อาปาโหม่ฮี”ถือเป็นวนั ปีใหม่ของผชู้ายโดยเฉพาะ เป็นการต้งัตน้ฤดูทา งานหนกัของปีใหม่ทุกหลงัคาเรือนจะรวมเงินกนัซ้ือหมูไก่ไปเซ่นไหว้และปรับปรุง ร้ัวขา้งในบริเวณอาปาโหม่ฮีเสียใหม่ทา พิธีขอขมาที่ไดล้่วงเกิน อาปาโหม่อี๊ดะมาและควัลือไปโดยที่ไม่ ต้งัใจขอให้เทพเจา้ท้งัสามน้ีดูแลรักษาให้ทุกคนอยู่ดีมีสุขไม่เจ็บไม่ไข้ให้สัตว์ให้สัตวเ์ล้ียงเจริญเติบโตดี ให้พืชผลงอกงาม ทุกบ้านจะท าพิธีส่งเคราะห์มีการเอาดินป้ันเป็นรูปช้าง มา้หมูไก่เอาไมเ้หลาทา มีด เอา เศษผา้สีต่างๆ ใส่ไปด้วย วางบนแคร่ไมไ้ผ่ที่สานขนาดกวา้งยาวประมาณ 10 * 10 นิ้ว บ้านละ 1 ชุด เอา เครื่องเซ่นน้ีไปทิ้งในป่า เป็นการส่งเคราะห์ร้ายท้งัหมดทิ้งไป

103 ข้อควรระวัง วัน “เอ๊อ ยี่ ป๋า” ทุกคนตอ้งหยดุงานในไร่นา 1วนั (แต่ไปหาผกัอาหารหมูหรือหาฟืนได)้เด็กผชู้ายก็ไปร่วม พิธีที่ศาลาอาปาโหม่ฮีดว้ยกิจกรรมการเรียนการสอนหรือการพฒันาใดๆ ไม่ควรจดัซอ้นในระหวา่งทา พิธี ก่อนเริ่มพิธีคือก่อนจุดกองไฟเพื่อหุงหาอาหารส าหรับเซ่นไหวแ้ละเล้ียงผูม้าร่วมงาน หม่อม้ือผะจะให้คน เอาเลือดไก่ขนไก่และเลือดหมูที่ฆ่าแลว้ติดไวท้ี่ตะเหลว เอาไปปักไวท้ี่ทางเดินเขา้หมู่บา้น และเอาไวท้ี่มี หนามวางขวางทางเดินไวด้ ้วย ห้ามคนที่อยู่นอกหมู่บา้นเดินผ่านเครื่องหมายดงักล่าว หากจา เป็นตอ้งเขา้ หมู่บา้นจริงๆ ตอ้งซ้ือเหลา้หรือให้เงินเพื่อนา มาใชเ้ซ่นไหวใ้นพิธีหรือจะรอจนเสร็จพิธีคือทุกคนส่งเคราะห์ เสร็จแลว้จึงเขา้มาก็ได้ หา้มผหู้ญิงไปบริเวณศาลน้ีท้งัในวนัทา พิธีและในวนั ปกติ 9.3.3. วันด ำหัวหลุมฝังศพของบรรพบุรุษ (เหน่ฮีฉัว ) ตรงกบัเดือนสามของจีน หรือประมาณ เดือนเมษายน พฤษภาคม แต่ละครอบครัวจะไปตบแต่งหลุมฝังศพของบรรพบุรุษให้ดูสวยงาม โดยจะเชิญ เพื่อนบา้นไปดว้ยผทู้ี่ถูกเชิญแม่จะไม่ไปร่วมงานก็ตอ้งหยดุงานหลกัไปไร่นาไม่ได้เจา้ภาพอาจนา อาหารจาก บา้นไปเล้ียงผมู้าร่วมงานหรือเอาอาหารไปทา ที่หลุมฝังศพก็ได้ ปกติเมื่อฝังศพพ่อแม่หรือผูอ้าวุโส (เป็นผูท้ี่มีอายุมีลูก มีหลานแลว้)ลูกหลานตอ้งไปตบแต่ง ไป เซ่นไหวห้ลุมฝังศพติดต่อกนั3 ปีหลงัจากน้นัก็เวน้ไปจนกวา่จะมีตน้ ไมใ้หญ่หรือ ตน้ ไผข่้ึนที่หลุมจึงจะไป ตบแต่งใหม่ ข้อควรระวัง อาหารที่เล้ียงกนัห้ามใส่ผกัสีเขียวให้ใชเ้ฉพาะเน้ือสัตว์ถา้อาหารเหลือห้ามเจา้ของภาพเอากลบัแต่ให้แขก ได้ ห้ามขุดดินด้านหัวศพ เพื่อให้ลูกหลานไดแ้ สดงความกตญัญูต่อบรรพบุรุษ และไดร้่วมมือกนัแสดงถึง ความสามคัคีไม่ควรมีกิจกรรมการเรียนการสอนหรืองานพฒันาในระหวา่งทา พิธี 9.3.4. วันไหว้ผีใหญ่เจ้ำที่ (อี๊ ดะ มำ กั๊ว) ตรงกบัเดือนสี่จีน หรือประมาณเดือนพฤษภาคม ผูร้่วม พิธีคือผู้ชายและเด็กชายที่โตพอสมควร (8-9ขวบข้ึนไป) สถานที่คือภูเขาที่สูงที่สุดที่มีตน้ ไมใ้หญ่มากๆ อยู่ ห่างจากหมู่บา้นที่หมูไก่ที่เล้ียงไวไ้ปไม่ถึง หรือไก่ขนัไม่ไดย้นิ จุดมุ่งหมายของงานวนัน้ีคือขอให้“อี๊ ดะ มา” ซึ่ งเป็ นเจ้าป่าเจา้เขาดูแลรักษาผูค้น สัตวเ์ล้ียง และ พืชผลที่ปลูกไวเ้ติบโต ปลอดภยั ปราศจากสิ่งรบกวน

104 พิธีกรรมคือ ทุกบ้านรวมเงินกันซ้ือ หมูไก่เอาไปเซ่นไหว้เอากระดาษเงิน กระดาษทองไปเผา ขา้วโพด เผอืก มนักลว้ย สับปะรด หรือพืชอื่นๆ ที่ปลูกไวเ้อาไปเซ่นไหวด้ว้ย ยงิปืนแสดงความคารวะด้วย ข้อควรระวัง ในวนัพิธีผหู้ญิงจะไปในบริเวณน้ีไม่ได้ รอบบริเวณซึ่งถือเป็ นที่สิงสถิต ของอี๊ดะมา ห้ามตัดต้นไม้เด็ดขาด อาหารที่เตรียมไปเซ่นไหวอ้ี๊ดะมาถา้กินไม่หมดหา้มนา กลบัตอ้งเผาทิ้ง ทุกคนในหมู่บา้นตอ้งหยดุงานไร่นา 1วนั 9.3.5 วันไหว้ผีไร่ (อำเมีย เหน่ กั๊ว) นับแบบจีนตรงกับวนัที่24 เดือน 6 (ประมาณกลางเดือน กรกฎาคม) ในวนัน้ีทุกครอบครัวจะเอาไก่1คู่ไปทา พิธีเซ่นไหวผ้ีไร่ (หรืออาจทา ที่นาก็ได)้เพื่อขอให้เจา้ที่ เจ้าทางช่วยดูแลให้พืชที่ปลูกไวง้อกงามไม่มีศัตรูพืชชนิดใดมาทา ลาย ให้ได้ผลผลิตมากจนตกตวงได้ ั เหมือนกบัตวงทราย ปกติสมาชิกในครอบครัวจะไปกนัท้งัหมด (ยกเวน้คนแก่ที่เดินไม่ไหว) เพราะมีการฆ่าไก่จะไดก้ิน อาหารอร่อยดว้ยกนัและไดดู้ผูใ้หญ่ทา พิธีดว้ยอาหารที่กินไม่หมดเอากลบับา้นได้ปกติจะแบ่งเน้ือไก่ไวใ้ห้ คนที่อยบู่า้นกินดว้ย ขอ้คิด ช่วงทา พิธีน้ีไม่ควรมีกิจกรรมการศึกษาหรือการพฒันาในหมู่บา้นเพื่อให้ทุกคนไดไ้ปร่วมพิธีพร้อม หนา้กนั 9.3.6 วันเซ่นไหว้หิ้งบรรพบุรุษในบ้ำน (ลือ เพี้ย กั๊ว) ตรงกับวนัที่12 เดือน 7 นับจีน หรือ ประมาณตน้เดือนสิงหาคม เป็นช่วงเวลาที่พืชไร่กา ลงังอกงาม ขา้วโพดออกฝักแตง สับปะรด ถวั่ผกักาด กา ลงัใหผ้ลการทา พิธีเริ่มต้งัแต่วนัที่12 ซ่ึงผูน้า ครอบครัวจะฆ่าไก่1 ตวัและเอาเน้ือหมูไปเซ่นไหวท้ี่“อาปา โหม่ฮี“และหิ้งบูชาบรรพบุรุษในบา้น (ต๋า เปียะ) ที่ต๋าเปียะจะประดบั ประดาอย่างสวยงามดว้ยขา้วโพด แตง สับปะรด กล้วย และผลไม้อื่นๆ ที่มีดอกไมส้ีต่างๆ ร้อยเป็นพวงออ้ยตน้งาม ๆ 2 ตน้และตน้ขา้วโพด ที่มีฝักอ่อนอยู่วางไว้2ขา้งของต๋าเปียะ พิธีลือเพียะกวั๊มี3วนัคือวนัที่12, 13, 14ขอเดือน 7 ในวนัแรกและวนัที่สอง เจา้ของบา้นตอ้งเซ่น ไหวต้๋าเปียะวนัละ3คร้ังวนัสุดทา้ยตอนบ่ายเอาเครื่องเซ่นออกหมด เป็นอนัเสร็จพิธีการเซ่นไหวท้า ข้ึนเพื่อ แสดงความขอบคุณที่บรรพบุรุษไดป้กป้องทุกคนในครอบครัวใหอ้ยเู่ยน็เป็นสุข สมาชิกทุกคนในครอบครัว จึงช่วยกนัหาดอกไม้ผลไม้และไก่หมูมาเซ่นไหวแ้สดงความกตญัญู

105 ข้อควรระวัง หา้มบุคคลนอกครอบครัวหยบิจบัเครื่องเซ่นไหวบ้รรพบุรุษท้งัหมด ในวนัพิธีท้งั3วนัสมาชิกในบา้นจะช่วยกนั ไปหาดอกไม้ผลไม้และช่วยกนัร้อยดอกไม้ตบแต่งหิ้งบูชาให้ สวยงาม ไม่ควรจดักิจกรรมการเรียนการสอน หรือการพฒันาใหซ้อ้นกบัเวลาดงักล่าว 9.3.7 วันกินข้ำวใหม่ (ดำ วู้ดะ)การทา บุญกินขา้วใหม่ไม่ไดจ้ดัวนัเดียวพร้อมกนัท้งัหมู่บา้น แต่ กา หนดช่วงเวลาเดือนสิบจีน (ราวเดือนพฤศจิกายน) เมื่อแต่ละครอบครัวเริ่มตีขา้ว ได้กินข้าวใหม่แล้ว ครอบครัวใดพร้อมจะทา พิธีไดก้็เริ่มก่อน โดยผูอ้าวุโสจะดูกฤษ์กา หนดวนัดีให้วนัที่ถือวา่เป็นวนัดีบางวนั จึงมีการทา บุญกินขา้วใหม่ตรงกนันบัเป็นเกือบสิบบา้น จุดมุ่งหมายของการทา พิธีกินขา้วใหม่คือเพื่อขอบุญขอพรจากคนเฒ่าคนแก่ให้ผูอ้าวุโสไดก้ินขา้ว ใหม่ก่อน เพื่อจะไดร้ับคา อวยพรวา่ ปีน้ีบา้นน้ีไดข้า้วจา นวนเท่าน้ีปีหนา้ขอให้ไดม้ากกวา่ ให้เหลือกินเหลือ ใช้แขกที่มาในงานทุกคนถือวา่เป็นผูท้ี่เอาพรมาให้(ปกติคนในหมู่บา้นเดียวกนัถา้ไม่ไดร้ับเชิญก็จะไม่ไป ร่วมงาน) พิธีการเริ่มด้วยเจา้ของบ้านทา พิธีเซ่นไหวผ้ีบรรพบุรุษแล้ว จะเชิญผูอ้าวุโสมานั่งล้อมวงที่โต๊ะ อาหารแลว้เจา้ภาพส่งชามที่มีขา้วใหม่ผสมเผอืก มนัเน้ือ หมูควั่2 ชิ้น และเหลา้แขกแต่ละคนรับไวแ้ลว้คืน ทุกอยา่งให้เจา้ของบา้นอย่างละคร่ึงผูอ้าวุโสท่านหน่ึงนา กล่าวอวยพรแลว้ทุกคนลงมือรับประทานอาหาร ได้เมื่อผอู้าวโุสเริ่มรับประทานแลว้แขกอื่นจึงเริ่มได้ ข้อควรระวัง แขกที่มาร่วมพิธีตอ้งรอจนกว่าเจา้บา้นทา พิธีเสร็จผูอ้าวุโสให้พรและเริ่มรับประทานอาหาร แล้ว คนอื่นๆ จึงรับประทานได้ 9.4 ประเพณีเกี่ยวกับชีวิต นอกจากประเพณีส าคญัที่คนท้งัหมู่บา้นเชื่อถือและร่วมพิธีกรรมอยา่งพร้อมเพรียงกนัแลว้ ในช่วงชีวิต ของแต่ละคนก็ยงัมีประเพณีส าคญัที่ยึดถือปฏิบตัิอีกคือ พิธีเกี่ยวกบัการเกิด การแต่งงาน การตายการเรียก ขวัญ จะกล่าวโดยยอ่ดงัน้ี 9.4.1 ประเพณีเกี่ยวกับกำรเกิด เมื่อมีเด็กเกิดใหม่ในบา้น เจา้ของบา้นจะปักตะเหลวไวห้น้าบา้น เพื่อเป็นสัญลกัษณ์ให้รู้กนัมารดาของเด็กจะ “อยูเ่ดือน” เป็นเวลา 30 วนัระหวา่งการอยูเ่ดือน มารดาจะกิน อาหารพิเศษ คือเน้ือไก่และไข่ไก่โดย 7วนัแรก มารดาจะกินผกัไม่ไดเ้ลย หลงัจากน้นัจะกินไดเ้ฉพาะผกั

106 บางอยา่งที่ไม่แสลงอาหารเหล่าน้ีจะตม้ในภาชนะต่างหากไม่กินปะปนกบัผูอ้ื่น มารดาจะเดินทางออกจาก บา้นไม่ได้ตอ้งอยใู่นบริเวณบา้นเท่าน้นั บิดาของเด็กตอ้งหยุดงานอย่างน้อย 7 วนัเพื่อช่วยหุงหาอาหาร ปรนนิบตัิภรรยาในระยะที่ถือว่า ร่างกายอ่อนแอ ช่วยตวัเองไม่ได้พน้จากน้นัจึงใหม้ารดาหรือญาติคนอื่นมาช่วยแทนได้ พิธีต้งัชื่อเด็กจะจดัข้ึนเมื่อเด็กชายมีอายุ3วนัแต่เด็กหญิงจะเขา้พิธีต้งัชื่อเมื่ออายุได้2วนั โดยพ่อแม่ จะเชิญผูอ้าวุโสมา 3 นามสกุล ฆ่าไก่หรือหมูตวัเล็กไปเซ่นไหว้“อาปาโหม่ฮี”และ “ต๋าเปี ยะ” ในบ้าน แล้ว เชิญผูอ้าวุโสมาร่วมรับประทานอาหารและมดัมือให้พรเด็กแขกที่เชิญมาจะให้เงินเป็นของขวญัแก่เด็กดว้ย โดยจะวางเงินลงในถว้ยที่บรรจุน้า และมีตะเกียบ 1คู่วางไขวไ้ว้ ชื่อของชาวลีซูโดยปกติมี 2 ชื่อ ชื่อแรกเป็ นชื่อธรรมดาที่จะเรียกตามลา ดบัดงัน้ี ลูกชาย ลูกชาย ลูกสาว ลูกสาว ลูกคนที่หนึ่ง อาเบผะ อาหมี่มะ ลูกคนที่สอง อาเหละผะ อาเหลมะ ลูกคนที่สาม อาซาผะ อาซามะ(มิ) ลูกคนที่สี่ อาสือผะ อาสือมะ ลูกคนที่ห้า อาหวผู่ะ อาหวมู่ะ ลูกคนที่หก อาหลูผะ อาหลูมา ลูกคนที่เจ็ด อาฉือผะ อาฉือมะ ลูกคนที่แปด อาป่ าผะ อาป๋ ามะ ลูกคนที่เกา้ อาจี่วผะ อาจี่มะ ท้งัน้ีการลา ดบัลูกชาย ลูกสาว จะแยกกนัเป็นลูกชายคนที่หน่ึง สอง สาม ลูกสาวคนที่หน่ึง สอง สาม...ถา้ในหมู่บา้นมีชื่อซ้า กนัหลายคนจะมีสร้อยทา้ยเพื่อช้ีเฉพาะเช่น อาเบอ่ง อาเบกวั๊ผะ หรืออาซาเตอๆ อาซาโป่ะทะ เป็นตน้ โดยปกติทุกคนจะเรียกชื่อแรกน้ีเป็นประจา ชื่อที่ต้งัโดย “อาปาโหม่ฮี” เป็นชื่อที่รู้เฉพาะพ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย ในบา้นไม่นิยมเรียกกนั ในหมู่พี่ นอ้งเพื่อนฝูง อาจเป็นเพราะชื่อยาว 3 พยางคข์้ึนไป ข้ึนตน้ดว้ยชื่อสกุล เช่น เด็กชายนามสกุลเปี๊ยะผะ จะ ได้ชื่อ “เปี๊ยะจิงใฉ่” เป็ นต้น เด็กลีซูส่วนใหญ่จะมี“พ่อ+แม่บุญธรรม” ซ่ึงถือวา่เมื่อเด็กเจ็บป่วยอยู่มีคนเขา้มาในบา้น พ่อแม่จะ ให้คนน้ันมดัมือเด็ก ขอยกเด็กให้เป็นลูกบุญธรรม ถา้เด็กน้ันหายป่วย กลบัแข็งแรงสดชื่น ถือว่าผูท้ี่ผูก

107 ขอ้มือให้เด็กน้ันควรเป็นพ่อหรือแม่บุญธรรมจริง จะมีการทา พิธีมดัมือ ดา หัวขอฝากตวัเป็นลูกบุญธรรม (สะแมะ) โดยพอ่บุญธรรม (อาบ่าแมะ) หรือแม่บุญธรรม (อามาแมะ)จะต้งัชื่อใหม่ให้เด็กและชื่อน้ีจะเป็นที่ เรียกเด็กตลอดชีวติเราอาจพบวา่ชาวลีซูมีชื่อเป็นจีนฮ่อ เช่น ชื่ออาเปา (ชาย) อาหยี่อายงิ (หญิง) หรือชื่อ มูเซอ เช่น นาก่วย (หญิง) ชื่อคา เมือง ซ่ึงก็เป็นเพราะชื่อเหล่าน้ีต้งัโดยพอ่แม่บุญธรรมที่มีเช้ือสายต่างๆกนั น้นัเอง ข้อควรระวัง บา้นที่มีเด็กเกิดใหม่ยงัไม่ไดต้้งัชื่อ คนนามสกุลอื่นจะเขา้ไปไม่ไดถ้า้คนน้นั ไม่รู้จริงๆ ตอ้งทา พิธีผูกขอ้มือให้เด็ก ถา้เห็นมีตะเหลวปักอยูห่น้าบา้น ตอ้งการเขา้ไปเยี่ยมควรขออนุญาตเจา้ของบา้นก่อน ถ้าเขาอนุญาตจึงเข้าไปได้ 9.4.2 ประเพณีเกี่ยวกับกำรแต่งงำน เมื่อหนุ่มสาวลีซูมีอายุพอสมควรแก่การมีเรือน ชายหนุ่มจะ เสาะแสวงหาหญิงสาวที่ถูกใจดว้ยตนเอง อาจเป็นสาวลีซูในหมู่บา้นเดียวกนัหรือต่างหมู่บา้น เมื่อแต่งงานแลว้หญิงจะไปอยูบ่า้นชายหรือชายไปอยูบ่า้นหญิง ก็แลว้แต่ท้งัคู่จะตกลงกนัตามความจา เป็น ของแต่ละครอบครัว ในที่น้ีจะขอเล่าถึงประเพณีแต่งงานแบบลีซูอยา่งยอ่ดงัน้ี ตามปกติเมื่อหนุ่มสาวดูใจกนัพอสมควร และตกลงใจจะอยกู่ ินกนั (โดยฝ่ายหญิงรับหม้นัไวเ้ป็นเงินสดหรือ ของมีค่า เช่น นาฬิกา ก าไลมือ ล่วงหน้าแล้ว) ชายหนุ่มจะพาผู้หญิงไปอยู่บ้านตนล่วงหน้า 1 วนั วนัรุ่งข้ึนค่อยจดัผูแ้ทนมาเจรจาสู่ขอ การเจรจาน้ีจะใช้เวลานานมาก นานนับเป็นวนัเพื่อตกลงค่าสินสอด และตกลงวา่เมื่อแต่งงานแลว้ ฝ่ายหญิงจะอยูท่ ี่ไหน เมื่อตกลงไดจ้ะนดัวนัแต่งงานเพื่อดา หวัพ่อแม่ผูอ้าวุโส และญาติมิตร ซ่ึงปกติจะจดัข้ึนโดยเร็วที่สุดภายใน 3-4 วัน วนัแต่งงาน เพื่อนบา้นท้งัหมดจะมาช่วยกนัช่วยทา อาหารรับแขก ให้ศิลให้พร ตอนกลางคืนจะมี การร้องเพลงโตต้อบกนัจนดึกดื่นหรือถึงรุ่งเช้า หรืออาจมีการเตน้ร าดว้ย แขกที่มาร่วมงานอาจให้เงินเป็น ของขวญัแก่คู่บ่าวสาวในช่วงเวลาที่เล้ียงอาหาร ซ่ึงมกัเป็นตอนบ่าย อาหารที่เล้ียงกนั ในวนัแต่งงาน มกัตกัให้มากจนเหลือเฟือ เพื่อเป็นเคล็ดวา่คู่บ่าวสาวจะทา มาหากิน ไดม้ากจนเหลือกินเหลือใช้ งานแต่งงานเป็นงานมงคล มีแต่ความสนุกสนาน เพื่อเป็นการให้พรแก่คู่บ่าวสาว ทุกคนใน หมู่บา้นท้งัเด็กและผใู้หญ่จึงเตม็ใจไปช่วยเหลือกนัคนที่ไม่ไปช่วยถือวา่ ไม่นบัถือกนั

108 ข้อควรระวัง ขณะที่คู่บ่าวสาวกา ลงัเดินทางไปทา พิธีดา หัวพ่อแม่และผูอ้าวุโส ห้ามใครเดินผ่ากลางระหว่างเจา้บ่าว เจ้าสาว ขณะที่ทา พิธีในบา้น หา้มหมาเขา้ไปในบริเวณบา้น และหา้มคนเดินผา่กลางระหวา่งคู่บ่าว อาหารที่ทา เล้ียงแขก ไม่นิยมใส่ผกัแต่นิยมเล้ียงเน้ือสัตวล์ว้นๆ โดยทา ลาบ ผดัหรือตม้แสดงวา่ต่อไปคู่ บ่าวสาวจะดีกินดีจะอยดู่ ีมีสุข ไดก้ินเน้ือกินของดีๆ 9.4.3 ประเพณีเกี่ยวกับกำรตำย ถ้าผูต้ายเป็นเด็กหรือเป็นคนที่ยงัไม่มีครอบครัวญาติมิตรก็จะ นา ไปฝังแต่ถา้ตายโหงจะใชว้ธิีเผา แลว้ทา อาหารเล้ียงกนั ในหมู่ผทู้ี่มาช่วย เป็นอนั เสร็จพิธี ตอนกลางคือเพื่อนบา้นจะมาอยูเ่ป็นเพื่อนที่บา้นผูต้าย เพื่อให้คลายจากความทุกขเ์ศร้า โดยจะเล่น เกมส์ต่างๆ เพื่อความเพลิดเพลิน เช่น ผูห้ญิงจบักลุ่มเล่นหมากเก็บ ผูช้ายเล่นเกมส์กระดาน ใช้เม็ด ขา้วโพดเป็นตวัเดิน หรือเล่นไพ่อาจอยูจ่นถึงสว่างหรือถึงตอนดึก รวมเวลา 3 คืน เจา้ของบา้นจะตม้น้า ชามาให้แขกเหลื่อ เมื่อมีคนตาย สมาชิกในบา้นจะยิงปืนข้ึนฟ้าเพื่อเป็นการบอกกล่าวให้เพื่อนบา้นรู้และเพื่อเปิดทาง ให้ผูต้ายไปสวรรค์เนื่องจากผูต้ายอาจทา บาป เคยทา ร้ายสัตวต์ ่างๆไว้วิญญาณสัตวจ์ึงมาขวางทางอยู่ เมื่อ ยงิปืนวญิญาณท้งัหลายก็กระจดักระจายไป เปิดทางใหผ้ตู้ายไปสวรรคไ์ด้ ถา้ผูต้ายเป็นผูใ้หญ่มีลูกชายหลายคน และมีฐานะพอสมควร จะต้งัศพไวห้ลายวนัเพื่อให้คนไป บอกกล่าวลูกหลานญาติมิตรทิ่อยถู่ ิ่นอื่นใหม้าร่วมงานศพ ลูกชายของผูต้ายจะชวนเพื่อนหน่ึงคนไปบอกกล่าวเพื่อนร่วมหมู่บา้นทุกหลงัคาเรือน โดยเอาธูป ไปปักหนา้บา้นและคา นบัลูกชายผตู้ายตอ้งสา รวม พูดจากบั ใครไม่ได้ เพื่อนบา้นจะช่วยเหลืองานโดยเอาไก่ขา้วสาร กระดาษเงิน กระดาษทอง ธูป หรือเงินมาช่วย ตามที่มีถา้ลูกหลานผตู้ายไม่ไดท้า โลงศพเตรียมไว้เพื่อนบา้นก็จะไปช่วยกนัทา จนเสร็จ ระหวา่งที่ศพยงัไม่ไดน้า ไปฝัง ทุกคนในหมู่บา้นจะไปทา งานไม่ไดต้อ้งไปช่วยงานศพ กลางคืน เพื่อนบา้นก็จะไปอยเู่ป็นเพื่อนที่บา้นผตู้ายจนครบ 7 วนั กิจกรรมการศึกษาหรือการพฒันาในช่วงน้ีจึงตอ้งพกัไวก้่อน เพราะชาวบา้นตอ้งช่วยกนัจนกว่าจะ เสร็จ ข้อควรระวังเกี่ยวกับงำนศพ ตอ้งระวงัไม่ใหแ้มวกระโดดขา้มศพ เพราะผตู้ายจะลุกข้ึนมาจากโลง

109 ตอ้งมีคนเฝ้าศพตลอดเวลา คอยเอาหนามโบกปัดเพื่อกนัแมลงและกนัแมว ในกรณีที่มีสุริยะคราสหรือจนัทรคราสระหวา่งที่ต้งัศพไว้หา้มส่งเสียงร้องหรือเคาะปี๊บ หรือทา ใหเ้กิดเสียง ดังดว้ยวธิีอื่นๆ (ตามความเชื่อของลีซูที่คิดวา่พระอาทิตยห์รือพระจนัทร์ถูกกบอมเอาไว้จึงตอ้งส่งเสียงดงัตี เกราะเคาะไมย้ิงปืนให้กบตกใจ จะไดป้ล่อยพระจนัทร์พระอาทิตย์ออกมา) เพราะจะทา ให้ผูต้ายตกใจลุก ข้ึนมาดูด้วย การป้องกนั ไม่ให้ผูต้ายลุกข้ึนมา แก้เคล็ดโดยเอาดินวางไวบ้นโลง 3 กอ้น กบัจอบ 3 ใบ เพื่อแสดงวา่เอาโลงไปฝังดินเอาไวแ้ลว้ ศพลุกข้ึนไม่ได้และใหเ้อาไมก้วาดเก่าๆวางไวบ้นโลง 7 อนัดว้ย นอกจากประเพณีเกี่ยวกบัการเกิด แต่งงาน การตาย ซ่ึงทุกคนตอ้งไดเ้ขา้พิธีแลว้ยงัมีประเพณีเกี่ยวกบัชีวิต ที่ส าคัญอีกบางอยา่งดงัน้ี 9.4.4 กำรเรียกขวัญ (ชวง ฮำ คัว) เมื่อคนในบา้นเจ็บป่วยบ่อยๆ อาจเป็นคนเดียวหรือหลายคน ผอู้าวโุสอาจบอกใหเ้รียกขวญั (ซ่ึงอาจรู้จากการดูกระดูกไก่เพื่อรักษาใหห้ายป่วย) การเรียกขวญัทา ไดห้ลายแบบ อาจทา ในบา้นแบบเรียกขวญัสองช้นัหรือเรียกขวญั ใหญ่แบบสาม ช้นัหรือทานศาลา หรือทา สะพานก็ได้ซ่ึงการเรียกขวญัชนิดต่างๆ เหล่าน้ีตอ้งเชิญผรูู้้มาทา พิธีให้ สิ่งที่ใชเ้ซ่นไหวอ้าจเป็น ไข่ไก่ ไก่หรือหมูแลว้แต่ชนิดของงาน ในวนังานลูกหลานจะอยชู่ ่วยกนัเชิญผอู้าวโุสที่รู้ประเพณีมาช่วยและอาจเชิญเพื่อนบ้านที่นับถือมา ช่วยดว้ย เมื่อทา พิธีและร่วมรับประทานอาหารร่วมกนัแลว้ผมู้าร่วมงานจะมดัมือใหศ้ิลใหพ้รแก่ผปู้่วย 9.4.5 กำรเซ่นไหว้ผดีิน (เนวู้เหวู่หนี่กวั๊) ชาวลีซูนบัถือแม่ธรณีวา่มีบุญคุณต่อคน แต่บางคร้ัง คนอาจท าผิด ท าให้ผีดินโกรธคนในบ้านจึงเจบ็ ป่วย จึงตอ้งเซ่นไหวข้อขมาโดยเชิญผูรู้้ประเพณีมาทา พิธีให้ เชิญพอ่แม่ผทู้ี่นบัถือมาช่วยกนั เมื่อเริ่มพิธี(กลางคืน ) สมาชิกจะช่วยกนัเคาะกระบอกไมไ้ผ่กบั ฟืน และฆ่าหมู่หรือไก่เพื่อเซ่น ไหว้เสร็จแลว้ทุกคนก็กินอาหารร่วมกนัเป็นอนัเสร็จพิธี ข้อควรระวัง ถา้เริ่มพิธีแลว้ (คือเริ่มเคาะกระบอกไมไ้ผ่) ไม่วา่จะมีใครมาร้องเรียกหรือเคาะประตูคนในบา้นซ่ึงทา พิธี อยจู่ะขานตอบหรือเปิดประตูรับไม่ได้ อาหารที่ทา ในพิธีน้ีถา้กินไม่หมด เก็บไวไ้ม่ได้ตอ้งเผาทิ้ง

110 9.5 กำรนับวันเดือนปี ลีซูอาศยัอยูใ่นดินแดนของประเทศจีนมาเป็ นเวลานาน อิทธิพลทางวัฒนธรรมของจีนจึงผสมผสาน กับวฒันธรรมดั่งเดิมของลีซูอย่างแยกไม่ออก เมื่อลีซูอพยพเข้ามาต้ังถิ่นฐานในประเทศไทยมีการ เปลี่ยนแปลงรับเอาวฒันธรรมไทยบางอยา่งผสมผสานเขา้ดว้ยกนัซ่ึงทา ให้ชีวิตความเป็นอยู่ไดป้รับตวัเขา้ กบัสภาพทางภูมิศสาสตร์และวัฒนธรรมของตนเอง วนัเดือน ปีของลีซูมีวิธีนบัตามแบบอย่างของจีน การนบัวนัจะใชส้ ัตวส์ ัญลกัษณ์แทนชื่อวนั แต่ละวนัข้ึนตน้วนัแรก คือวนัหนูเป็นวนัที่1 จนถึงวนัที่12 เป็นวนัสุกร เมื่อครบ 12วนัซ่ึงเป็น 1รอบ ก็จะต้งัตน้วนั ใหม่การนบัเดือน จะเริ่มตน้เดือนที่1 จนถึง 12 เมื่อครบ 12 เดือน จะเริ่มตน้เดือนที่1 ใหม่ ครบ 12 เดือนก็จะเป็น 1 ปีเดือนหน่ึงๆ จะมี29 หรือ30วนั การกา หนดว่าเดือนใดมี29 หรือ30 วนัจะใช้หลกัการนับเช่นเดียวกบัการนบัเดือนของไทยเดิม คือ เดือนคี่มี 29 วัน และ เดือนคู่มี30 วนัแต่มีขอ้ยกเวน้คือ เดือน 11 และ เดือน 12 อาจมี29 หรือ30 วนัก็ได้โดยถือหลกัการนับแบบจีน ท้งัน้ีลีซูไม่ได้ยึดถือว่า จะตรงกบัค่า ข้ึนหรือขา้งแรม หรือไม่ซ่ึง กล่าวไดว้า่การนบัและกา หนดวนัและเดือนเป็นเรื่องที่ไดร้ับอิทธิพลจากจีนผสมผสานกนักบัของไทยและ ของตนเอง ส ำหรับกำรนับปี ก็ต้งัตน้ดว้ยปีแรก คือ ปีหนูนบั ไปจนครบ 12 ปี ปีที่12คือปีสุกร ครบ 12 ปี จะเป็ น 1 รอบ (ถี่ หลู ) รายละเอียดของวนัเดือน ปีลีซูมีดงัน้ี วนัลีซูเรียกวา่“งยี” มี 12 วัน วันที่ 1 วันหนู ลีซูเรียกวา่แห งยี วันที่ 2 วันวัว “ อาหงี่ งยี วันที่ 3 วันเสือ “ หล่า งยี วนัที่4 วนักระต่าย “ ถุลา งยี วนัที่5 วนังูใหญ่“ หลู่งยี วันที่ 6 วันงูเล็ก “ ฟู งยี วันที่ 7 วันม้า “ หมู่งยีงยี วันที่ 8 วันแพะ “ ญู งยี วันที่ 9 วันลิง “ หมวยู่งยี วนัที่10วนัไก่“ ก๋า งยี

111 วันที่ 11 วันสุนัข “ ขื่อ งยี วันที่ 12 วันสุกร “ แหวะ งยี วันที่ใช้สัตว์สัญลักษณ์ เช่นวนัหนูวนัววัวนัเสือ ฯลฯ แต่ละหมู่บา้นจะตรงกนัวนักรรม (วนัศีล) จะเป็น วนัที่1 และวนัที่15ของแต่ละเดือนเดือนหน่ึงจึงมีวนักรรม 2 วนัซ่ึงจะหยดุงานในไร่ท้งัหมู่บา้น วันที่ 1-29 หรือ 1-30 ของแต่ละเดือน แต่ละหมู่บา้นอาจจะไม่ตรงกนัเช่น วนัที่1 ของเดือนที่1 ของหมู่บา้นหน่ึงอาจจะเป็นวนัที่2 ของเดือนที่1 ของอีกหมู่บา้นหน่ึง เหตุที่นบัวนัที่ไม่ตรงกนัอาจเป็น เพราะสาเหตุมาจากหมือมือของแต่ละหมู่บา้น ซ่ึงเป็นผูท้า หนา้ที่จดจา วนั ไดน้บัหรือจดจา วนัคลาดเคลื่อน จึงทา ใหว้นัที่ของแต่ละหมู่บา้นไม่ตรงกนั เดือน ลีซูเรียกเดือนวา่“อาบา” เดือนมี 12 เดือน คือ เดือน 1 ลีซูเรียกวา่ข่เูซยยีอาบา เดือน 2 “ เอ้อยี เดือน 3 “ ซาฮา เดือน 4 “ ลิฮา เดือน 5 “ หงวั่ฮา เดือน 6 “ ฉุฮา เดือน 7 “ เซวฮู่า เดือน 8 “ แฮะฮา เดือน 9 “ กวฮู่า เดือน 10 “ ฉอือ ฮา เดือน 11 “ ฉอือตี๊ฮา เดือน 12 “ หลายี ดงัไดก้ล่าวแลว้วา่เดือนของลีซูเดือนหน่ึง จะมี29 หรือ30วนั ในเดือนที่11 ซ่ึงเป็นเดือนคี่บางปีอาจจะมี 30วนั (ปกติเดือนคี่มี29 วนั,เดือนคู่มี30วนั ) การกา วา่เดือน 11ของปีใดมี30วนัน้นัลีซูไม่ไดก้า หนดเอง แต่นบัหรือกา หนดตามปฏิทินของจีน ปีลีซูเรียกวา่“ขุ” เขาใชส้ ัตวส์ ัญลกัษณ์แทนชื่อปีเช่นเดียวกบัชื่อวนัการนบั ปีมีดงัน้ี ปีที่1 ปีหนูลีซูเรียกวา่แหขุ ปี ที่ 2 ปี วัว “ อ๊าหงี่ขุ ปี ที่ 3 ปี เสือ “ หล่าขุ

112 ปีที่4 ปีกระต่าย “ ถุลาขุ ปีที่5 ปีงูใหญ่“ หลู่ขุ ปี ที่ 6 ปี งูเล็ก “ ฟูขุ ปี ที่ 7 ปี ม้า “ หมู่ขุ ปี ที่ 8 ปี แพะ “ ญูขุ ปี ที่ 9 ปี ลิง “ หมวยู่ขุ ปีที่10 ปีไก่“ ก๋าขุ ปี ที่ 11 ปี สุนัข “ ขื่อขุ ปี ที่ 12 ปี สุกร “ แหวะขุ ปีหน่ึงมี12 เดือน และมี354วนัซ่ึงไม่ครบตามปฏิทินสากลที่ปีหน่ึงมี365วนัแต่ลีซูมีการเพิ่มวนัเพื่อให้ ครบรนอบปีอยา่งสมบูรณ์โดยนบัวนัเดือนปีผา่นไปครบ 3 ปีแลว้ ปีที่4 จะเป็นปีอธิกสุรทิน ปีดงักล่าวจะ มี13 เดือน เดือนที่เพิ่มข้ึนอีกหน่ึงเดือน จะเพิ่มในเดือนที่7 โดยไม่เพิ่มเดือนอื่น เพราะเดือน 7 เป็ นเดือน ที่พิธีกินขา้วใหม่“ฉอือแพ กวั๊” เดือน 7แรก พืชผลอาจจะยงัไม่พร้อมจึงตอ้งทา พิธีกรรมดงักล่าวในเดือน 7 หลัง อยา่งไรก็ตาม บางบา้นอาจจะมีเดือนซ้า กนั2 เดือนในปีอธิกสุรทิน โดยกา หนดในเดือนที่12คือมี เดือน 12แรกและ12 หลงัท้งัน้ีเนื่องจากปีน้นั ฝนตกตามฤดูกาลพืชผลแก่เร็วสามารถนา มาใชใ้นพิธีกรรม ในเดือน 7 ปกติได้จึงเลื่อนเดือนซ้า กนั2 เดือน เป็นเดือน 12 ซ่ึงเดือน 12 น้ีจะมีพิธีกินขา้วใหม่และจะทา พิธีกินขา้วใหม่ในเดือน 12 หลงั การกา หนดเดือนซ้า ในปีอธิกสุรทิน โดยมากจะมีในเดือนที่7แต่ท้งัน้ีก็ข้ึนอยกู่บัหมือมือผะ เป็นผู้ กา หนดพิธีกรรมและนับวนัเดือนปีหมือมืออาจจะกา หนดเดือนซ้ ากันให้เป็นเดือนที่12 ก็ได้ส าหรับ หมู่บา้นที่นบั ปีใดเป็นปีอธิกสุรทิน เมื่อเริ่มปีน้นัจะมีพิธีปีใหม่เร็วกวา่หมู่บา้นอื่น 1 เดือน และจะเป็นปีที่มี 13 เดือน 9.4.1 วันดี วันไม่ดี สังคมระดบัหมู่บา้นของลีซูที่ยึดถือความเชื่อเรื่องผีและไม่ไดเ้ปลี่ยนแปลง หันไปนบัถือศาสนาคริสต์หรือศาสนาอื่นอยา่งสิ้นเชิง ยงัคงมีความคิดความเชื่อเรื่องโชคลางควบคู่กนั ไป ด้วย วนัซ่ึงก าหนดใช้สัตว์สัญลักษณ์แทนแต่ละวนัน้ัน มีความสัมพนัธ์กับกิจกรรมที่จะมีข้ึนท้ังด้าน การเกษตรและดา้นสังคมในชีวิตประจา วนัดงัน้นัก่อนที่จะมีกิจกรรมใดๆ ลีซูแต่ละครอบครัวจึงตอ้งคิด คา นึงถึงเรื่องวนัวา่เป็นวนัดีหรือวนัไม่ดีถา้เป็นวนัดียอ่มทา กิจกรรมได้ถา้เป็นวนัไม่ดีก็จะละเวน้กิจกรรม

113 ที่จ าเป็ นต้องท าจะต้องรอเวลาให้ผ่านไปถึงวนัดีแลว้จึงค่อยทา อยา่งไรก็ดีวนัดีส าหรับกิจกรรมอยา่งหน่ึง อาจเป็นวนั ไม่ดีส าหรับอีกกิจกรรมหน่ึงก็ได้ฉะน้นัการทราบว่าว่าวนัน้ีพรุ่งน้ีมะรืนน้ีเป็นวนัอะไร จึง เป็นสิ่งจา เป็นที่เขาตอ้งทราบหรือคอยจดจา ไวอ้ยูเ่สมอ ในที่น้ีจึงขอกล่าวในรายละเอียด เกี่ยวกบักิจกรรม ต่างๆ ที่นิยมทา กนั ในวนัดีและไม่นิยมกระทา ในวนัไม่ดีคือ 9.4.1.1 กิจกรรมทำงกำรเกษตร เริ่มต้งัแต่แผว้ถางไร่เผาไร่ขุดดิน –พรวนดิน ปลูกข้าว ปลูก ขา้วโพด หวา่นเม็ดฝิ่น ปลูกไมย้ืนตน้ถางหญา้เก็บเกี่ยวขา้ว ขา้วโพด ขนยา้ยขา้ว ขา้วโพดมาใส่ยุง้ฉาง มีวนัดีวนัไม่ดีดงัน้ี กำรแผ้วถำงป่ ำถำงไร่ วันดี วนัใดก็ไดน้อกจากวนัสุกร วันไม่ดี จะคา นึงถึงวนัแรก ตอ้งไม่เป็นวนัสุกร เพราะสุกรเป็นสัตวท์ ี่ถูกฆ่าโดยใชข้องมีคม ถา้แผว้ถางป่า ถางไร่โดยใชข้องมีคม เช่น มีดขวาน อาจเกิดอนัตรายจากเครื่องมือเหล่าน้ี กำรเผำป่ ำ เผำไร่ วันดี ไดแ้ก่วนัไก่วนัสุกร เนื่องจากสัตวท์ ้งัสองชนิดน้ีเล้ียงไวส้ าหรับฆ่าใช้ในพิธีกรรมเล้ียงผีและเป็น อาหารของมนุษย์การที่ใชว้นัไก่หรือวนัสุกร ส าหรับการเผาป่า เผาไร่มีความเชื่อวา่จะทา ให้ไฟเผาไหม้ ต้นไม้กิ่งไมห้ญา้แหง้ ไฟไหมแ้รงและไหมห้มด เช่นเดียวกบัไก่หรือสุกรที่ถูกฆ่าตาย วันไม่ดี ไดแ้ก่วนัเสือ เนื่องจากเสือมีลกัษณะลายท้งัตวัถา้หากเผาป่าเผาไร่ในวนัเสือ ไฟจะไหมไ้ม่ดีจะ ไหมต้น้ ไม้กิ่งไม้เป็นลายทางเหมือนลายเสือ ซ่ึงจะเป็นงานหนกัต่อไปในการเก็บตน้ ไม้กิ่งไม้มารวม กองเพื่อจุดเผาใหม่อีกคร้ังหน่ึง ส่วนวนัอื่นๆ เช่นวนัหมูวนัววัวนักระต่าย ฯลฯ ไม่ถือเป็นวนัดีวนัไม่ดีเป็นวนักลางหากตอ้งการใช้ ที่ดินเร่งด่วนในการปลูกพืช ก็อาจจะใชว้นักลางๆ เหล่าน้ีในการเผาป่าเผาไร่ได้ กำรขุดดิน พรวนดนิ การขุดดินหรือพรวนดิน เพื่อเตรียมการส าหรับการปลูกขา้ว ขา้วโพด หรือพืชผกัอยา่งอื่น ไม่มีการเลือก วนัว่า วนั ใดเป็นวนัดีหรือไม่ดีเพราะเป็นกิจกรรมที่ตอ้งทา อยูเ่ป็นประจา และไม่เป็นกิจกรรมที่ส าคญัที่ จะทา ใหเ้กิดผลต่อเนื่อง ในลกัษณะที่ตอ้งใชแ้รงงานเพิ่มข้ึน หรือทา ใหผ้ลผลิตไม่ดี ส าหรับบางหมู่บา้นมีที่ดินทา มาหากิน ลกัษณะราบเรียบ ใช้รถแทรกเตอร์ไถดินได้หรือเป็นที่นาใช้ ควายไถได้การไถดินหรือไถนา ก็ไม่ไดม้ีขอ้กา หนดวา่วนัใดดีหรือวนัไม่ดี

114 ข้อยกเว้น การขุดดิน พรวนดิน ไถดิน ไถนา ห้ามกระท าในวันกรรม หรือวันที่มีพิธีกรรม ส าคัญทาง สังคมของหมู่บา้น เช่นวนั ปีใหม่ฉอือแพ ก้วัหรือมีคนตายในหมู่บา้นของตน กำรปลูกข้ำว ข้ำวโพด วันดี ไดแ้ก่วนัมา้วนัแพะ วนัสุนขัวนักระต่าย ในวนัดีต่างๆ เหล่าน้ีวนัมา้ดีที่สุดโดยเขาให้เหตุผลตาม ความเชื่อวา่มา้มีหางเป็นพู่ ปลูกขา้วในวนัมา้จะทา ให้ขา้วรวงออกสมบูรณ์ดงั่หางมา้ ปลูกขา้วโพดหรืองา ก็จะทา ให้ฝักขา้วโพด เมล็ดงา มีเมล็ดมาก สมบูรณ์ดุจหางมา้เช่นกนัส าหรับวนัแพะ วนัสุนัข และวนั กระต่าย เป็นวนัดีรองลงมา วันไม่ดี ไดแ้ก่วนัเสือ ซ่ึงวนัเสือลีซูถือวา่เป็นวนัไม่ดีสา หรับทา กิจกรรมทวั่ๆ ไป การปลูกพืชดงักล่าว อาจไม่แลว้เสร็จในวนัเดียว อาจจะตอ้งทา ต่อไปจนแลว้เสร็จซ่ึงตอ้งใชเ้วลาหลายวนั การปลูกพืชจึงคา นึงเพียงวนัแรก หรือวนัเริ่มตน้ที่ลงมือปลูกเท่าน้นัซ่ึงจา เป็นตอ้งเลือกวนัดีวนัต่อๆ ไป ไม่จา เป็นตอ้งเป็นวนัดีหรือไม่ดี กำรหว่ำนเมล็ดฝิ่ น วันดี คือวนังูใหญ่ ใหเ้หตุผลวา่งูใหญ่เป็นสัตวท์ ี่มีพละกา ลงัมาก วันไม่ดี คือวนัเสือ การหวา่นเมล็ดฝิ่นในวนัเสือจะทา ให้ฝิ่นงอกหรือเจริญเติบโตไม่ดีฝิ่นจะงอกเป็นลาย ทางตามพ้ืนที่ดิน แห่งละเล็ก ละนอ้ย ข้ึนเป็นลายคลา้ยลายของเสือ ลา ตน้ดอกจะไม่สมบูรณ์ การปลูกไม้ยืนต้น,ถางหญ้า ไม่มีการเลือกวนัดีหรือวนัไม่ดีเนื่องจากการปลูกไมย้ืนตน้เป็นกิจกรรมใหม่ที่ไม่ใช่เป็นพืช ที่ปลูกไวเ้ป็น พืชหลกัส าหรับการยงัชีพ เช่น ขา้ว หรือขา้วโพด ซ่ึงปลูกกนัดงั่เดิมมานานแลว้ โดยมากเป็นพืชที่ได้รับ การแนะนา ส่งเสริมจากเจา้หน้าที่จึงไม่มีการเลือกวนัดีส าหรับการเพาะปลูก ส่วนการถางหญา้ถอนหญา้ ในไร่นา เป็นกิจกรรมที่จา เป็นตอ้งทา เป็นประจา จึงไม่มีการเลือกวนัดีวนัไม่ดีเช่นกนั ข้อยกเว้น คือวนักรรม เขาจะไม่ปลูกไมย้นืตน้หรือถางหญา้ถอนหญา้ในไร่นา กำรเก็บเกี่ยวข้ำว วันดี ไดแ้ก่วนัววัวนักระต่าย วนัสุนขัวนัสุกร อธิบายตามเหตุผลของความเชื่อว่าววัเค้ียวอาหาร (หญา้) อยตู่ลอดวนัเก็บเกี่ยววนัววัจะมีขา้วกินตลอดไป วนัสุนัข สุนัขเป็นสัตวท์ ี่เป็นผูน้ าพนัธ์ขา้ที่ติดมากบัหางของมนั ให้กับมนุษย ์ได้น าเมล็ดพันธ์ข้าวปลูก แพร่หลายและสืบต่อๆ กนัจนมาปัจจุบนั (ตามนิยายปรัมปราของลีซู) จึงเชื่อถือวา่การเก็บเกี่ยวขา้ววนัสุนขั เป็ นวันดี

115 วนัสุกร สุกรเป็นสัตวท์ ี่หาอาหารเก่ง หาอาหารไดต้ลอดวนั (หากไม่ถูกขงัอยใู่นคอก) เก็บเกี่ยวขา้ววนัน้ีก็ จะมีขา้วกินทุกวนัดงัเช่นสุกร วันไม่ดี ไดแ้ก่วนัเสือ เสือเป็นสัตวท์ ี่หิวอาหารอยเู่สมอ เก็บเกี่ยวขา้ววนัน้ีจะหิวอาหาร มีขา้วไม่พอกิน การเก็บเกี่ยวขา้ว วนัเดียวคงไม่แล้วเสร็จเขาจึงกา หนดวนัดีเพียงวนัแรกวนัเดียว ที่เริ่มตน้ลงมือเก็บเกี่ยว เมื่อยงัไม่แลว้เสร็จ วนัที่2 หรือวนัต่อๆ ไปจะเป็นวนัอะไรก็ไม่จา เป็นตอ้งคา นึงถึงวา่เป็นวนัดีหรือวนัไม่ดี รูป กำรเกบ็เกยี่วข้ำวชนเผ่ำลีซู กำรเก็บเกี่ยวข้ำวโพด วันดี วนัใดก็ได้ยกเวน้วนัเสือ วันไม่ดี วนัเสือไม่นิยมทา กนัเหตุผลเช่นเดียวกบัการเกี่ยวขา้วที่ไม่เก็บเกี่ยวในวนเสือเพราะเสือหิวอาหาร ั อยเู่ป็นประจา กำรขนย้ำยข้ำวเปลือก ข้ำวโพด มำเกบ็ ไว้ในยุ้งฉำง วันดี คือวนังูใหญ่งูใหญ่มีรูปร่างใหญ่พละกา ลงัมาก เล้ือยเขา้มาหาเปรียบเหมือนขา้ว ขา้วโพด กอง ใหญ่เขา้มาในยงุ้ฉางจนเตม็หรือมีปริมาณมาก วันไม่ดี คือวันเสือ เสือมักอดโซหิวอาหารอยู่ตลอดเวลา ขา้ว ขา้วโพดขนยา้ยเขา้ยุง้ฉาง ในวนัน้ีจะได้ ปริมาณน้อย 9.4.1.2 กิจกรรมทำงสังคม เป็นกิจกรรมที่เกี่ยวขอ้งกบัความเชื่อถือว่าดว้ยเรื่องของโชคลาง หาก กระทา ในวนัดีจะทา ให้อยู่ดีมีสุข มีโชคลาภ มีสุขภาพร่างกายและจิตใจเป็นปกติสมบูรณ์ดี ซึ่ งจะเป็ น กิจกรรมในครอบครัวและกิจกรรมส่วนรวมของหมู่บา้น ไดแ้ก่การทา พิธีเรียกขวญัการเดินทางไปเยี่ยม ญาติการใหม้ดัจา แก่หญิงสาว การพาหญิงสาวไปอยกู่บัตน การทา พิธีแต่งงาน การเผาหรือฝังคนตาย การ

116 ปลูกสร้างบา้นและการข้ึนบา้นใหม่การปลูกสร้างศาลา การปลูกสร้างหรือซ่อมแซมศาลเจา้ประจา หมู่บา้น การกินขา้วใหม่และการเล้ียงผดีิน กำรท ำพิธีเรียกขวัญ ลีซูเรียกพิธีกรรมน้ีวา่“ชูฮา ควัว”วนัดีที่สุดคือวนัเกิดของผูถู้กเรียกขวญัวนัดีลองลง มาคือวนัที่ตรงกบั ปีเกิดของผนู้้นัเช่น เกิดวนัหนูก็จะทา พิธีเรียกขวญัวนัหนูหากไม่ไดท้า พิธีในวนัหนูจะ ใชว้นัดีรองลงมาคือ ถา้ผนู้้นัเกิดปีววัก็จะทา พิธีเรียกขวญัวนัววัก็ได้วนัอื่นๆ ไม่นิยม ขอ้ยกเวน้คือ หากผูถู้กเรียกขวญัเกิดวนัสุกร เขาจะไม่ทา พิธีเรียกขวญั ในวนัดงักล่าว เพราะมีความเชื่อว่า สุกรเป็นสัตวท์ ี่เกิดมาให้มนุษยฆ์ ่าเป็นอาหารจึงเป็นวนัไม่ดีตอ้งเลื่อนวนัไปอีก 7 วัน คือจะท าบุญเรียก ขวญั ในวนังูเล็ก หรือถา้หากวนัเกิดไม่ดีแต่ปีเกิดดีเช่นเกิดปีกระต่าย หรือปีลิงก็จะทา พิธีเรียกขวญั ในวนั กระต่าย หรือวนัลิงก็ได้ กำรเดินทำงไปเยี่ยมญำติ เฉพาะการเดินทางไปเยี่ยมญาติในหมู่บา้นอื่น หรือในเมือง วันดีคือ วนัเสือและวนัสุนขัเนื่องจากเป็นสัตวท์ ี่ออกท่องเที่ยวไปในป่าเพื่อล่าหาเหยื่อมาเป็นอาหารทุกวนั การเดินทางในวนัน้ีจึงเป็นวนัดีมีโชคลาภ เช่นเดียวกบัเสือที่ไดเ้หยื่อมาเป็นอาหาร ส่วนวนัสุนขัก็เป็นวนัดี เพราะสุนัขเป็ นสัตวท์ ี่ซื่อสัตวต์ ่อมนุษย์มีความสัมพนัธ์ใกลช้ิดกบัมนุษยม์าก การเดินทางในวนัสุนขัจะ เป็นการสร้างความสัมพนัธ์อนัดีกบัญาติพี่นอ้งที่อยหู่ ่างไกลกนั กำรให้มัดจ ำแก่หญิงสำว หนุ่มสาวลีซูที่รักกนัหลงัจากดูใจกนัเป็นเวลานานพอสมควรแลว้ชายหนุ่มก็จะ มดัจา เป็นของกา นลัแก่หญิงสาว อาจเป็นเงิน กา ไล สร้อยก็ได้การให้มดัจา ชายหนุ่มตอ้งเลือกวนัดีวนัไม่ ดีก็จะยงัไม่ให้ วันดี ได้แก่วนัววัวนักระต่าย วนัไก่และวนัสุนขัวนัเหล่าน้ีเป็นวนัดีทวั่ๆ ไปส าหรับวนักิจกรรมอื่นๆ ด้วย วันไม่ดี ไดแ้ก่วนัเสือ วนังูใหญ่และวนังูเล็ก ซ่ึงปกติวนัเสือเป็นวนัไม่ดีส าหรับกิจกรรมทวั่ ไป ส่วนวนังู ใหญ่และวนังูเล็กมีความเชื่อวา่งูเป็นสัตวเ์ล้ือยคลานที่เล้ียงไม่เชื่อง ไม่เป็นมิตรกบัคน จึงไม่นิยมทา ในวนั ดงักล่าว กำรพำหญิงสำวไปอยู่กับตนและกำรแต่งงำน เมื่อมีการมดัจา แก่หญิงสาวแลว้ชายหนุ่มจะนัดหมายกบั หญิงสาว ให้ไปพบกบัตนและพาหญิงคนรักไปอยบู่า้นญาติพี่นอ้ง หลงัจากน้นัจึงให้ญาติพี่นอ้งไปติดต่อสู่ ขอกบัพ่อแม่หรือญาติพี่น้องของฝ่ายหญิง เมื่อตกลงเรื่องสินสอดกนัเรียบร้อยแลว้ก็จะกา หนดวนัทา พิธี แต่งงานการพาหญิงสาวไปอยกู่บัตนและการทา พิธีแต่งงานจะตอ้งเลือกวนัวา่เป็นวนัดีจึงจะทา ได้ วันดี ไดแ้ก่วนัสุนขัวนักระต่าย วนัววัวนัไก่มีเหตุผลวา่สุนขัเป็นสัตวท์ ี่อยเู่ฝ้าบา้นเรือนเมื่อชายหนุ่มพา ตวัหรือแต่งงานกบัหญิงสาวในวนัดงักล่าวน้ีทา ให้หญิงสาวอยู่กบัเหยา้เฝ้ากบัเรือนตลอดไป ส่วนวนั

117 กระต่าย วนัววัและวนั ไก่เป็นวนัดีรองลงมา เนื่องจากสัตวด์งักล่าว เป็นสัตวท์ ี่ขยนัหาอาหารมีอาหาร รับประทานอยตู่ลอดไป ไม่หิว ไม่อดโซ ไม่ตกทุกขไ์ดย้าก การพาตวัหญิงสาวไปอยูก่บัตน หรือแต่งงาน ในวนัดงักล่าว จะทา ใหม้ีความสุขความเจริญ กินดีอยดู่ ี วันไม่ดี ได้แก่วนัเสือวนังูใหญ่วนังูเล็ก และวนัแพะ ส าหรับวนัเสือ วนังูใหญ่วนังูเล็ก เป็นวนั ไม่ดี สา หรับกิจกรรมทวั่ ไป ส่วนวนัแพะไม่ดีเนื่องจากแพะเป็นสัตวท์ ี่กดักินพืชผกัตน้ ไม้ใบไมทุ้กชนิด หญิง สาวเปรียบเสมือนแพะ เมื่อมาอยกู่บัชายหนุ่มก็จะเก็บกินทุกอยา่ง ไม่รู้จกัอิ่ม ไม่รู้จกัพอ พาตวัหญิงสาวมา อยกู่บัตนหรือแต่งงานกนัวนัแพะจึงไม่ดีตอ้งเลี่ยงไปใชว้นัอื่น กำรเผำหรือฝังคนตำย คนตายที่มีอายุตงั่แต่วยัหนุ่มสาวข้ึนไปแลว้เท่าน้นัที่จะตอ้งทา พิธีตามประเพณีเด็กตายไม่มีพิธีตายวนั ใดก็ เอาไปฝังในวนัน้นัได้ วันดี ในการเผาหรือฝัง ได้แก่วนัแพะดีที่สุด และวนัสุนัขเป็นวนัดีรองลงมา มีเหตุผลของความเชื่อว่า แพะกินหญา้แทบทุกชนิด ไม่อดอยาก บุตรหลานที่มีชีวิตอยูก่ ็จะไม่อดอยาก ส่วนสุนขัเป็นสัตวท์ ี่มีชีวิตที่ ไม่ตอ้งดิ้นรน มีอาหารกินทุกม้ือ บุตรหลานจะอยสูุ่ขสบายเช่นเดียวกบสุนัข ั วันไม่ดี ไดแ้ก่วนัเสือ วนังูใหญ่วนังูเล็ก วนัสุกร มีเหตุผลว่าเสือ งูใหญ่งูเล็ก เป็นสัตวด์ุร้าย วิญญาณ ผตู้ายจะมารบกวนผมู้ีชีวติอยเู่สมอ ส่วนสุกรถูกฆ่าตาย มีลกัษณะตายโหง คือตายไม่ดี กำรปลูกสร้ำงบ้ำนหรือกำรขึ้นบ้ำนใหม่ การปลูกสร้างบ้านจะต้องมีพิธีกรรมโดยหัวหน้าครอบครัวที่เป็ น ผูช้ายหรือญาติพี่น้อง หรือเพื่อนบา้นที่รู้พิธีกรรม นา อาขา้วเปลือกที่สมบูรณ์จา นวนเท่ากบับุคคลที่เป็น สมาชิกในครัวเรือนมาแกะเปลือกออกด้วยมือ แล้วน ามาวางเรียงรายรอบในหลุมเล็กๆ ที่ขุดไว้ซึ่งเขาจะขุด บริเวณที่จะปลูกสร้างบ้าน มีไม้เล็กๆ ปักตรงกลางหลุม หากระป๋ องหรือกะลามะพร้าวครอบไว้ซึ่ง ผู้ท าพิธี จะจุดธูปอธิฐานว่าหากเป็นพ้ืนที่ที่ดีอยูด่ ีมีสุข ขอให้ขา้วสารในหลุมอยู่กบัที่ไม่เคลื่อนยา้ยจากจุดที่วางไว้ ครอบหลุมไว้ประมาณ 1 ชวั่ โมงหรือ1 คืน หากขา้วสารเรียงอยทู่ ี่เดิม ก็จะเป็ นที่ดินที่ปลูกสร้างบ้านได้ ส่วนการข้ึนบา้นใหม่จะทา พิธีเล้ียงผีบา้น (ผีบรรพบุรุษ) ดว้ยเครื่องเซ่นไหวต้่างๆแลว้ก็เขา้อยูอ่าศยั ได้ วันดี ได้แก่วนัหนูวนัววัวนักระต่าย วนัแพะ วนัลิง วนั ไก่วนัสุนัขวนัดีที่สุด คือวนัววัและวนัสุนัข นอกน้นัเป็นวนัดีรองลงมา เหตุผลคือ ววัเป็นสัตวท์ ี่มีอาหารกินอยู่ตลอดเวลา ส่วนสุนขัอยูเ่ฝ้าบา้นไม่ไป ไหน วันไม่ดี ไดแ้ก่วนัเสือ วนังูใหญ่วนังูเล็ก และวนัสุกร มีเหตุผลอยู่วา่เสืองูเป็นสัตวด์ุร้าย ไม่นิยมใชใ้น วนัดงักล่าว ส่วนสุกรเป็นสัตวเ์ล้ียงที่ถูกฆ่าเป็นอาหารมนุษย์จึงเป็นวนัไม่ดี

118 กำรปลูกสร้ำงศำลำ ศาลาลีซูจะสร้างเป็ นลักษณะเพิงหมาแหงน มุงหลังคาด้วยหญ้าคา มักจะปลูกสร้างไว้ ริมทางเดินไปไร่หรือทางเดินเขา้หมู่บา้น อยูไ่ม่ไกลจากหมู่บา้นนกัศาลาจะปลูกสร้างโดยมีครอบครัวใด ครอบครัวหน่ึงในหมู่บา้นเป็นเจา้ภาพ ปกติจะปลูกสร้างศาลาต่อเมื่อหมอผีเขา้ทรงแลว้แนะนา ทา ให้ปลูก สร้าง หรือญาติพี่นอ้งบุตรหลานปรึกษาตกลงกนัจะทา บุญสร้างศาลาใหก้บับิดามารดา หรือปู่ยา่ตายายที่ยงั มีชีวิต วันดี ได้แก่วนัววัและวนังูใหญ่ววัมีอาหารกินตลอดวนัส่วนงูใหญ่เป็นชื่อดีทา บุญแล้วผลบุญจะย้อน สนองมาสู่ผทู้า ความผดิ วันไม่ดี ไดแ้ก่วนัเสือ วนัสุกร ทา บุญแลว้มีผลดีกลบัคืนมามีลกัษณะทา คุณบูชาโทษ กำรปลูกสร้ำงหรือซ่อมแซมศำลเจ้ำประจ ำหมู่บ้ำน ปกติหมู่บา้นลีซูที่สมาชิกหมู่บา้นนับถือผีจะมีศาลผี ประจา หมู่บา้น 1 แห่ง อยูห่ ่างจากหมู่บา้นประมาณ 100-200 เมตร ถา้หากหาพ้ืนที่ที่ห่างจากหมู่บา้นไม่ได้ ก็อาจจะปลูกสร้างศาลดงักล่าวไวก้ลางหมู่บา้นก็ได้เช่น หมู่บา้นลีซูคลองลานพฒันา จงัหวดักา แพงเพชร วันดี วนัใดก็ได้ ยกเว้น วนัวนัเสือวนังูใหญ่วนังูเล็ก วนั ไก่วนัสุกร มีเหตุผลคือ เสืองูใหญ่ งูเล็ก เป็ นสัตว์ดุร้าย เป็ น อนัตรายต่อชีวิตคน ทา ให้คนในหมู่บา้นอยู่กนั ได้ไม่นาน ตอ้งยา้ยที่อยู่ใหม่ส าหรับไก่ชอบคุย้เขี่ยหา อาหาร ทุกสิ่งทุกอยา่งถูกคุย้เขี่ยหมด จึงไม่ดีส่วนสุกร ถูกฆ่าตายเป็นอาหารของคนจึงเป็นวนัไม่ดี กำรเลี้ยงผีดิน การเล้ียงผีดิน เป็นพิธีกรรมในแต่ละครัวเรือน จะกระทา หรือไม่ก็ได้เป็นการเล้ียงผีในบา้น เวลากลางคืน โดยใชก้ระบอกไมไ้ผก่ระทุง้ดินในบา้น เสียงดงั“ตุ้งๆ” นานประมาณ 30 นาทีหรือนานกวา่ น้ีขณะทา พิธีห้ามบุคคลภายนอกเขา้มาในบา้น ถา้จะเขา้ในบา้น ตอ้งเขา้มาก่อนหรือหลงัพิธี และขณะท า พิธีห้ามพูดเสียงดงัจุดประสงคข์องพิธีกรรมก็เพื่อให้สมาชิกในครัวเรือนอยเู่ยน็เป็นสุข ปราศจากโรคภยัไข้ เจบ็มีความเจริญกา้วหนา้มีโชคลาภ วันดี ไดแ้ก่วนัววัและวนัแพะ เนื่องจากสัตวท์ ้งั 2 ชนิด เป็นสัตวท์ ี่มีอาหารกินอยู่ตลอดเวลา มีร่างกาย แข็งแรง ทา พิธีเล้ียงผีดินในวนัดงักล่าวสมาชิกในครัวเรือนจะมีอาหารรับประทานเพียงพอตลอดไป มี สุขภาพร่างกายแขง็แรง วันไม่ดี วนัอื่นๆ นอกจากท้งั 2 ดงักล่าว ไม่นิยมเล้ียงผดีิน ข้อยกเว้นคือ หากทา พิธีเล้ียงผีดินในวนัก่อนสิ้นปีเก่า 1 วันซึ่ งมีการต าข้าวปุ๊ กส าหรับใช้ในวนัพิธีปีใหม่ แมว้า่จะเป็นไม่ตรงกบัวนัววัหรือวนัแพะ ก็สามารถทา พิธีเล้ียงผดีินได้ถือเป็นวนัดีโดยไม่ตอ้งคา นึงวา่เป็น วันอะไร

119 วันกรรม(วันศีล) วนักรรมหรือวนัศีล หมายถึงวนัที่ตอ้งหยุดงานเพื่อประกอบพิธีบูชาผีผูน้ ับถือผีจะเซ่นไหวผ้ีบรรพบุรุษ ภายในบ้านเรือนของตน ส่วนเหมือนมือมีหน้าที่จะตอ้งทา พิธีเซ่นไหวผ้ีประจา หมู่บา้นนอกเหนือจากการ เซ่นไหวผ้ใีนบา้นเรือนอีกดว้ย หมือมือ เป็นผกู้า หนดและประกาศดว้ยการตระโกนบอกใหส้มาชิกในหมู่บา้นทราบโดยทวั่กนั ในเวลาเยน็ ของวนัก่อนวนักรรมวา่วนัพรุ่งน้ีเป็นวนักรรม ให้ทุกคนหยุดงานในไร่ห้ามใชข้องมีคมส าหรับกิจกรรม ต่างๆ วนักรรมมีกา หนดตายตวัคือ วนัที่1 และวันที่ 15ของแต่ละเดือน นบัวา่เป็นกฎตามประเพณีที่เชื่อถือและ ปฏิบตัิสืบทอดกันมาค่อนข้างเคร่งครัด ทุกคนทุกครัวเรือนที่นับถือผียงัคงปฏิบตัิกันอยู่จนถึงทุกวนัน้ี ยกเว้นผู้ที่หนั ไปนบัถือศาสนาคริสต์ก็ไม่จา เป็นตอ้งถือปฏิบตัิตามประเพณี อย่างไรก็ตาม กิจกรรมที่เกิดข้ึนใหม่ซ่ึงไม่ใช่เป็นไปตามประเพณีเช่น การซ่อมถนน การทา ประปา หมู่บ้าน การทา ความสะอาดบ้านเรือน และบริเวณรอบบ้าน การล้ีประชุม แม้ว่ากิจกรรมบางอย่าง จ าเป็ นต้องใชข้องมีคม ก็เป็นขอ้ยกเวน้ที่ใชเ้ครื่องมือดงักล่าวได้ไม่ผดิประเพณีแต่อยา่งใด เพื่อเป็นการแจกแจงให้ทราบว่า กิจกรรมใดห้ามกระทา กิจกรรมใดกระทา ได้ในวนักรรมจึงขอกล่าวใน รายละเอียดดงัน้ี กิจกรรมที่ห้ำมกระท ำ ได้แก่ ขดุดิน ถางหญา้ตดัโค่นตน้ ไม้ปลูกหรือเก็บเกี่ยวพืชผกัและการทา ไร่ทุกประเภท การต าข้าว หาฟื น แบกไม้ฟื น การใชม้ีด ขวาน จอบ เสียม ในไร่หรือในหมู่บา้นเพื่องานในครอบครัวของตนเอง การตีเหล็ก ตีเงิน การฆ่าสัตว์โดยเฉพาะสัตวเ์ล้ียงที่มีขา การทา พิธีแต่งงาน หรือ ชายหนุ่มพาหญิงสาวไปอยกู่บัตน การทา พิธีเล้ียงผดีิน การนา ขา้วไปใชค้ืนแก่ผทู้ี่ไปยมืขา้วเขามา กิจกรรมที่กระท ำได้ ได้แก่ การเก็บเห็ด หน่อไม้หรือหาของป่า การยงิสัตวป์่า จบั ปลาในลา หว้ย หนองน้า ใช้มีดตัดผัก หรือประกอบอาหาร

120 การซ้ือสิ่งของในตลาด ซ้ือหมูไก่มารับประทาน การจ้างผู้อื่นท างานในไร่ของตน เย็บผ้า หาผกัหญา้มาใหส้ ัตวเ์ล้ียง ดื่มสุรา เล่นการพนนั หมอผีเข้าทรงลงผีได้ ประชุม ร่วมกิจกรรมการพฒันา 9.4.2 วันหยุดจร หมายถึง วนัที่ไม่มีการกา หนดล่วงหน้าไวก้่อนวา่เป็นวนัหยุด แต่ในหมู่บา้นมี เหตุการณ์เกิดข้ึน ซ่ึงเหตุการณ์น้นัตามประเพณีลีซูจา เป็นตอ้งหยุดงานในไร่หรืองานอื่นๆ (ยกเวน้งานใน บ้าน) หากไม่หยุดงานก็ถือว่า ผิดประเพณีอาจมีเหตุอันไปในทางที่ไม่ดีต่อบุคคล หรือสมาชิกใน ครอบครัวของเขา หรือทา ให้ญาติพี่นอ้งหรือเพื่อนบา้น มีความรู้สึกนึกคิดไปในทา นองที่วา่ ไม่มีน้า ใจ ไม่ ช่วยเหลือ ไม่เห็นใจผอู้ื่น อาจแบ่งวนัหยดุจรเป็น 2 ลักษณะ 9.4.2.1 วันหยุดจรเฉพำะครัวเรือนและญำติพี่น้อง ไดแ้ก่วนัหยดุเพื่อทา พิธีการเกิด และการต้งัชื่อ พิธีรักษาผูเ้จ็บป่วย พิธีเรียกขวญัพิธีทา บุญสร้างศาลา การเจรจาขอ้ตกลงเรื่องค่าตวัหรือค่าสินสอดของ หญิงสาว วนัหยุดดงักล่าวน้ีจะเป็นวนัอะไรก็ไดท้ ี่ถือเป็นวนัดีส าหรับการน้นัๆ โดยปกติจะหยุดวนัเดียว ยกเวน้การเจรจาตกลงเรื่องค่าตวัหรือค่าสินสอดของหญิงสาว ซ่ึงอาจตอ้งใช้เวลามากกว่า 1 วัน การหยุด งานจะหยุดเฉพาะครัวเรือนที่มีพิธีกรรม ญาติพี่น้อง และเพื่อนบ้านที่ได้รับเชิญ หรือได้รับการร้องขอให้ ช่วยงายเท่าน้นัครัวเรือนอื่นที่ไม่ไดเ้กี่ยวขอ้ง ไม่ไดร้ับเชิญ หรือไม่ไดร้ับการร้องขอ คงทา งานในไร่และ งานอื่นได้ตามปกติ 9.4.2.2 วันหยุดจรของหมู่บ้ำน ไดแ้ก่พิธีแต่งงาน พิธีคนตาย การสร้างหรือซ่อมแซม หรือพิธี เล้ียงผีประจา หมู่บา้น และมีวนัหยุดเพิ่มอีก (มิใช่หยุดตามประเพณี) คือวนัหยดุที่มีการนดั ประชุมชาวบา้น ท้งัหมู่บา้น เพื่อกิจกรรมการพฒันาหมู่บา้น หรือเลือกต้งัผนู้า ของหมู่บา้น พิธีแต่งงำน โดยปกติจะมีพิธีเพียงวันเดียว แขกรับเชิญคือญาติพี่น้อง และเพื่อนบา้นท้งัหมู่บา้นผูไ้ม่ไดร้ับ เชิญ อาจจะมี(หากเป็นหมู่บา้นใหญ่มาก) ซ่ึงเขาก็ออกไปทา งานในไร่ตามปกติ

121 พิธีคนตำย คนตายที่อยู่ในวยัผูใ้หญ่จะมีการทา พิธีไม่ว่าจะตายในหมู่บา้น หรือนอกหมู่บา้น เมื่อนา ศพ กลบัมายงัหมู่บา้นแลว้ สมาชิกในหมู่บา้นท้งัหมู่บา้นเมื่อทราบข่าวการตาย ก็จะตอ้งหยุดงานทนัทีโดย เฉพาะงานไร่ถ้าทา ต่อไปก็เท่ากบัทา งานน้ันให้แก่ผูต้าย การหยุดงานมิได้หยุดเฉยๆ แต่เป็นหน้าที่ตาม ประเพณีที่จะตอ้งมาช่วยเหลืองานศพ มาช่วยเกี่ยวกบัการจดัพิธีกรรม การทา โลงศพ การทา อาหารหรือ งานอื่นที่ตนเองถนัด และเมื่อถึงวนัเวลาที่นา ศพไปฝังหรือเผา ก็จะร่วมพิธีดว้ย พิธีเกี่ยวกบัคนตาย อาจจะใชเ้วลาถึง 2-3วนัหรือมากกวา่น้ีทุกคนทุกครัวเรือนในหมู่บา้นจะตอ้งหยุดงาน จึงเป็นวนัหยดุจรที่เกิดข้ึน ในวนัใดหรือเดือนใดก็เป็นได้ กำรสร้ำงหรือซ่อมแซม หรือทา พิธีเล้ียงผีณ ศาลเจา้ประจา หมู่บา้น เป็นวนัหยุดจรที่มีการปรึกษาตกลงกนั ระหวา่งผูอ้าวุโสของหมู่บา้น ซ่ึงจะตอ้งเป็นวนัดีที่กา หนดข้ึนในเดือนใดก็ได้แต่มีขอ้ยกเวนคือไม่นิยมทา กนั ในเดือน 3และเดือน 9 เพราะเดือน 3 เป็นเดือนที่มีการทา พิธีเล้ียงผีบรรพบุรุษที่หลุมฝังศพ และเดือน 9 เป็นเดือนที่หา้มขดุดิน แมแ้ต่คนตายก็หา้มขดุดินเพื่อฝังร่างหรือกระดูกของคนตาย กำรนัดประชุมชำวบ้ำน เป็นกิจกรรมที่เกิดข้ึนใหม่ซ่ึงชาวบา้นให้ความร่วมมือกบัเจา้หนา้ที่ของหน่วยงาน ไม่วา่จะเป็นเจา้หน้าที่ระดบัทอ้งถิ่น เช่น กา นนัผูใ้หญ่บา้น เจา้ที่ทางอา เภอ หรือเจา้หนา้ที่จากหน่วยงาน ต่างๆ ที่เขา้ไปดา เนินงานในหมู่บา้น เช่น เจา้หนา้ที่เกษตร ป่าไม้สาธารณสุข การศึกษา หรือหน่วยงาน พฒันาหรือสงเคราะห์ชาวเขา ฯลฯ หากเจา้หนา้ที่ไดน้ดัแนะชาวบา้นใหม้ีการประชุมในวนัใด ชาวบา้นก็จะ หยดุงานเพื่อเขา้ร่วมประชุม จึงถือเป็นวนัหยดุจรของชาวบา้นท้งัหมู่บา้น ข้อค านึงส าหรับการนัดวันประชุมของเจ้าหน้าที่ คือ หากเป็ นไปได้ควรนัดประชุมในวันกรรมหรือวันศีล ซ่ึงชาวบา้นหยุดงานกนั ในวนัดงักล่าวน้ีอยู่แลว้ถา้หากมีความจา เป็นเร่งด่วน รอให้ถึงวนักรรม จะล่าช้า เกินไปหรือไม่สะดวก ก็ควรแนะให้มีการประชุมในเวลากลางคืน หลังจากที่รับประทานอาหารกัน เรียบร้อยแลว้การประชุมถา้ไม่ใช่เป็นวนักรรม ควรคา นึงถึงความพร้อมของชาวบา้นวา่อยูใ่นช่วงเวลาที่มี กิจกรรมเร่งด่วนหรือมีกิจกรรมตามประเพณีหรือไม่เช่น เป็นวนัที่มีการปลูกขา้ว ปลูกขา้วโพด เผาไร่ หรือมีการแต่งงาน มีคนตาย มีพิธีกรรมบางอยา่ง ก็ไม่สมควรนดัแนะให้มีการประชุม ซ่ึงชาวบา้นจะไม่มี เวลามาร่วมประชุม อีกประการหน่ึงที่น่าจะคิดคา นึงดว้ยคือ วนั ประชุมควรเป็นวนัดีวนัที่ไม่ดีในกิจกรรม ทวั่ๆ ไป ไดแ้ก่วนัเสือ วนงูใหญ่วนังูเล็ก วนัสุกร ถา้หลีกเลี่ยงการประชุมวนัดงักล่าวได้ก็จะเป็นการดี การประชุมจะส าเร็จด้วยดี ชาวบ้านจะยอมรับน าไปปฏิบัติถ้าหากเราได้ยึดถือ ความเชื่อตามความรู้สึกนึก คิดของเขา

122 9.5 วันส ำคัญในรอบปี วันส าคัญในรอบปี ของลีซู จะเป็ นวันที่ชาวบ้านหยุดงานเพื่อประกอบพิธีกันท้งัหมู่บ้าน มีการ กา หนดวนัล่วงหนา้ไวก้่อน แมว้าพิธีกรรมบางอยา่งไม่ไดก้า หนดวนัล่วงหนา้อยา่งตายตวัแต่ก็กา หนดเดือน ไวอ้ยา่งแน่นอน และเลือกวนัดีในเดือนน้นัสา หรับกิจกรรมดงักล่าว วนัส าคญั ไดแ้ก่วนั ปีใหม่วนั ปีใหม่นอ้ย วนัทา พิธีไหวผ้ีบรรพบุรุษที่หลุมฝังศพ หรือวนัที่เรียกวา่ “ฌือแพก้วั” และวนักินขา้วใหม่ 9.5.1 วันปี ใหม่ ลีซูเรียกวนั ปีใหม่วา่“โข่วเซียะ” ปกติจะตรงกบัวนัตรุษจีน บางหมู่บา้นอาจมีพิธี ปีใหม่ก่อนหรือหลงัตรุษจีน 1-2 วนัท้งัน้ีเพราะการนบัวนัเดือนปีของลีซูแต่ละหมู่บา้น ข้ึนอยกู่บัตวัหมื อมือ บางทีบางปีหมือมือจา ผิด คลาดเคลื่อนไป อ่านหนงัสือไม่ออก เป็นเหตุให้มีพิธีปีใหม่ ไม่ตรงกบั วนัตรุษจีน ซ่ึงท้ังน้ีก็ไม่เกิดผลกระทบกระเทือนต่อชีวิตประจา วนัของสมาชิกในหมู่บ้านแต่อย่างใด หมู่บา้นใดมีปีใหม่ตามปกติผ่านไปแลว ้ 3คร้ัง (3 ปี )ปี ที่ 4 เป็ นปี อธิกสุกรทินมี 13 เดือนเดือนที่เพิ่มข้ึนคือ เดือน 7จะมีเดือน 7 แรก และเดือน 7 หลัง ถ้าเดือน 7 ไม่มีเดือนซ้า กนัก็จะมีการให้เลื่อนไปให้มีเดือนซ้า กนั ในเดือน 12 มีเดือน 12 แรก และเดือน 12 หลัง และในปี ที่ 4 น้ีจะมีวนั ปีใหม่เร็วกวา่ ปกติเป็ นเวลา 1 เดือน วนั ปีใหม่เริ่มต้นวนัแรกเป็นวนัต าข้าวเหนียวเพื่อท าขนมไวใ้ช้เซ่นไหว้บูชาผีและส าหรับ รับประทาน ขา้วเหนียวตอ้งแช่น้า ไว้1 คืน ซ่ึงจะนา มาน่ึงให้สุก แลว้ใส่ครกหรือรางไม้เพื่อตา ให้แหลก วนัตา ขา้วเหนียวตรงกบัวนัส่งทา้ยปีเก่า หรือวนัสิ้นปีเก่า การตา ขา้วเหนียวเป็นกิจกรรมรวมกลุ่มกนั ในลกัษณะสมคัรใจที่เป็นธรรมชาติที่สุด ไม่มีใครมา แนะนา หรือจดัให้คนใดอยูใ่นกลุ่มน้นักลุ่มน้ีคือต่างคนก็ต่างปรึกษากนักบัญาติหรือเพื่อนบา้นที่สนิทกนั วา่จะรวมกลุ่มกบั ใครบา้ง ผูต้ดัสินใจคือแม่บา้นหรือภรรยา ซ่ึงปกติจะมีการรวมรวมกลุ่มกนักลุ่มละ 5-6 หลังคาเรือน กิจกรรมการทา ขนมจากขา้วเหนียว ในกลุ่มหน่ึงๆ จะแบ่งงานกนัทา 2 อยา่งคือ การตา ขา้วเหนียว และการป้ันขา้วเหนียวให้เป็นกอ้นกลมแบน แลว้ใส่ใบตอง การตา มี2 แบบ คือต าแบบครกกระเดื่อง และ การตา ในรางไม้ตา ขา้วในครกกระเดื่อง ชายหญิงอาจช่วยกนัตา เพราะใช้ทา้เหยียบปลายกา้นกระเดื่องซ่ึง เด็กก็ช่วยตา ได้แต่ถา้หากตา ขา้วในรางไม้เป็นวิธีตา ที่ตอ้งใช้กา ลงัมาก ใชม้ือยกสากมีดา้มยกคลา้ยขวาน ยกให้สูงเหนือศรีษะ แล้วออกแรงต าให้ตรงข้าวเหนียวที่อยใู่นราง ตา ขา้วลกัษณะน้ีจะช่วยกนัตา 2 คน คน ละคร้ัง คลา้ยกบัการผา่ ฟืน ปกติจะใหผ้ชู้ายเป็นผตู้า ขา้ว

123 ขา้วเหนียวที่ตา ไดท้ ี่แลว้จะส่งงาคลุกลงไปตา ให้เขา้กนัอีกคร้ังหน่ึง แลว้จึงนา ขา้วเหนียวมาป้ันเป็น ขนม การป้ันขนมเป็นหนา้ที่ของฝ่ายหญิงโดยเฉพาะ ป้ันให้เป็นกอ้นกลมแบนๆ มีผิวเรียบ แลว้ใส่ใบตอง สดห่อไวเ้ป็นขนมสา เร็จรูป นา ไปใชเ้ล้ียงผหีรือรับประทานได้ ผหู้ญิงที่รวมกลุ่มกนัทา ขนมมีหลายคน พูดคุยกนัอยา่งสนุกสนาน โดยมากเป็นผูท้ี่มีสามีแลว้หญิง สาวที่ยงัไม่ไดแ้ต่งงาน มกัจะทา หนา้ที่ตา ขา้วซ่ึงบางทีก็มีชายหนุ่มมาช่วยเธอตา ดว้ยใครเดินผา่นไปมาเธอจะ เรียกใชช้่วยเธอตา พูดจาหยอกลอ้กนั การตา ขา้วเหนียวหรือบางทีก็เรียกว่าขา้วปุ๊ก จะเริ่มประมาณ 9.00 น. หรือ 10.00 น.และสิ้นสุดลง ประมาณ 16.00 น. กลางคืนก็จะมีการเริ่เตน้ร ากนัณ หนา้บา้นของหมือมือ การเตน้ร า การเตน้ร าเป็นการแสดงออกด้านความรื่นเริงในวนั ปีใหม่สมาชิกทุกคนในหมู่บา้นมี ส่วนร่วมอยา่งเตม็ที่ในกิจกรรมดงักล่าวน้ีประเพณีการเตน้ร าไดห้ล่อหลอมท้งัชีวติและจิตใจของชาวลีซูให้ เกิดความสนุกสนานรื่นเริงอยา่งแทจ้ริง มีการฝึกหัดกนัต้งัแต่เด็กๆ และเมื่อเติบโตข้ึนมาก็สามารถเตน้ร า ตามเสียงและจงัหวะของเพลงได้ท้งัชายและหญิงโดยทุกคนก็มีความชื่นชอบกบัการรื่นเริงตามแบบอยา่ง ของเขา งานปีใหม่จะมีการตน้ร าตลอดคืน เริ่มเตน้ร ากนัที่หน้าบา้นหมือมือตงั่แต่หวัด่า และหลงัจากเตน้ร า กนั ที่หน้าบ้านหมือมือถึงเวลาประมาณ 21 นาฬิกาเศษ กลุ่มเตน้ร าชายหญิงรวมท้งัผดู้ีดซึง เป่าแคน เป่าขลุ่ย ก็จะเคลื่อนยา้ยกันไปเต้นร า ณ ลานบ้านของแต่ละหลังคาเรือน หลังคาเรือนละ 5-10 นาทีจากน้ันจะ เคลื่อนยา้ยยไปเตน้ร าหน้าบา้นอื่นต่อไป คืนวนัส่งทา้ยปีเก่า กลุ่มเต้นร าจะเต้นไปให้ครบทุกหลังคาเรือน ซ่ึงถา้เป็นหมู่บา้นใหญ่ก็จะเตน้ถึงเวลาเชา้มืดก่อนดวงอาทิตยข์้ึนในวนัรุ่งข้ึน ทุกคนที่เตน้ร าสนุกสนานกนั อยา่งเตม็ที่ พิธีตำมประเพณี วนัรุ่งข้ึนซ่ึงเป็นวนั ปีใหม่เวลาเชา้จะมีพิธีกรรมเล้ียงผบีรรพบุรุษภายในครัวเรือน ผีฟ้า (ทินต้ี) และผีประจา หมู่บา้น(อาปาโหม่ฮี) แต่ละครัวรือนจะตระเตรียมเน้ือหมูไก่สุรา น้า ชา ส าหรับเซ่น ไหวผ้ีและวนั ปีใหม่น้ีเวลาเช้าก่อนดวงอาทิตยข์้ึน แต่ละตรัวเรือน จะหาเด็กชาย(อายุประมาณ 7-15 ปี ) ของแซ่สกุลอื่นที่รู้จกัคุน้เคยกนัดีกบัพ่อแม่เด็ก ให้เด็กเดินเขา้มาในบา้นของตนเองเพื่อมาร่วมพิธีเซ่นไหวผ้ี บรรพบุรุษภายในบา้น เสร็จพิธีแลว้เจา้ของบา้นจะสมนาคุณเป็นเงิน และขนมเป็นสิ่งตอบแทนแก่เด็กท้งั สอง โดยให้เป็นเลขคู่เช่นให้ขนมคนละสองแผ่น เงินคนละสองถึงสี่บาท ให้เป็นเลขคี่ไม่ได้ถือเป็น อัปมงคล

124 เด็กชายท้งัสองคน ที่เขา้มาในบา้น ถือเป็นการนา โชคลาภมาให้ซ่ึงลีซูยงัคงทา กนัตามประเพณี เช่นน้ีทุกปี พิธีกรรมกำรเซ่นไหว้ผี จะมีการเซ่นไหวผ้ีประจา หมู่บา้น โดยทุกครัวเรือนที่นบัถือผีจะนา หมูไก่ สุรา น้า ชา และเครื่องเซ่นอื่นๆ เช่นกระดาษสา ธูปเทียน ไปทา พิธีดว้ย หลงัจากเซ่นไหวผ้ปีระจา หมู่บา้น แลว้ก็กลบัมาเซ่นไหวผ้ฟี้า ซ่ึงหวัหนา้ครอบครัวจะทา พิธีเชิญผีฟ้าลงมาจากบนฟ้าเพื่อมาสิงสถิตอยูท่ ี่ตน้ ไม้ ซ่ึงปักไวห้น้าบา้น ตน้ ไมน้้ีจะเป็นตน้อะไรก็ได้ปักให้ตรงประตูบา้น และเป็นจุดศูนย์กลางส าหรับการ เตน้ร าของแต่ละครัวเรือน เวลาประมาณ 10.0 – 11.00 น.จะเริ่มมีการเตน้ร า ณ หนา้บา้นของหมอเมืองอีกวนัน้ีเป็นวนัดา หวัแสดง ความเคารพหมอเมือง “หมือมือ” เขาจะฆ่าหมูและหุงอาหารส าหรับเล้ียงแขก ซ่ึงเป็นสมาชิกทุกคนใน หมู่บา้น การเตน้ร าจะยดืยาวไปจนถึงเวลากลางคืน และเมื่อถึงเวลาอันสมควรแล้ววงเต้นร าจะย้ายไปเต้น ณ หน้าบา้นของแต่ละหลงัคาเรือนจนครบซ่ึจะเป็นเวลาใกลส้ว่างของวนั ใหม่วนั ปีใหม่ ปกติก็จะมี2 วนัคือ วนัส่งทา้ยปีเก่า และวนัตอ้นรับปีใหม่แต่จะมีการดา หัวผูใ้หญ่บา้น หรือผูช้่วยหมอผีและด าหัวเจ้าหน้าที่ ปฏิบตัิงานประจา ในหมู่บา้นต่อไปอีก การเตน้ร าจะมีข้ึน ณ หนา้บา้นของผทู้ี่ถูกดา หวัตลอดคือ มีการฆ่าหมู หรือไก่เพื่อเล้ียงสมาชิกในหมู่บา้น ท้งัหญิงและชายจะมาช่วยกนัทา อาหารเพื่อล้ียงฉลองกนัอยา่งสนุกสนาน หลงัจากน้นังานวนั ปีใหม่จะสิ้นสุดลงพร้อมความเหน็ดเหนื่อยอ่อนเพลียของสมาชิกทุกคน วนั ปีใหม่จึงเป็นวนัที่มีกิจกรรมอยา่งอื่นไม่ได้ไม่วา่การนดัแนะประชุมเพื่อการพฒันา หรือกิจกรรม ในไร่ทุกประเภทจะตอ้งหยุด แมพ้ ืชผกัที่ตอ้งเก็บเกี่ยวใหท้นัเวลา หากตรงกบั ปีใหม่ก็จา เป็นตอ้งรอเวลาให้ ปีใหม่ผา่นพน้ไปแลว้จึงเก็บเกี่ยวได้ 9.5.2 วันปี ใหม่น้อย “เอ้อยี่ปำ” พิธีจะมีข้ึนหลงัจากปีใหม่1 เดือน 7 วนั ปีใหม่น้อยมีพิธีและ หยุดงาน 1 วนัแซ่สกุลที่สืบเช้ือสายจากจีนจะมีการทา พิธีและหยุดงาน 1 วนัส่วนแซ่สกุลที่เป็นลีซูแทๆ้ เช่น นูห้ลี่เบี่ยอูฌือ ไมมีการท าพิธีปี น้อย ่ ก่อนถึงวนั ปีใหม่น้อย ผูท้ ี่จะไปทา งานหรือทา ธุรกิจที่อื่น จะเดินทางกลับมาบ้านของตน เพื่อ ตระเตรียมและร่วมงาน สมาชิกในหมู่บา้นที่เป็นผูช้าย (ยกเวน้แซ่สกุลที่เป็นลีซูแท)้จะประชุมหารือปรึกษากนัที่บา้นของห มือมือ เพื่อร่วมกนัซ้ืหมูและไก่ส าหรับการทา พิธีเซ่นไหวผ้ีที่ศาลเจา้ประจา หมู่บา้น (อาปาโหม่ฮี) เป็นพิธี ร่วมกนัทุกหลงัคาเรือน

125 ความแตกต่าง ของพิธีกรรมปีใหม่น้อยกับปีใหม่ใหญ่คือ ปีใหม่น้อยฆ่าหมู1 ตวั ไก่5 ตวัแล้ว นา ไปเซ่นไหวผ้ีหมู่บา้นร่วมกนัส่วนปีใหม่ใหญ่ทุกหลงัคาเรือนฆ่าหมูแลว้นา อาหาร สุรา น้า ชา มาเซ่น ไหวผ้กีนัเอง ไม่ไดร้วมกนัวนั ปีใหม่นอ้ยมีเพียง 1วนัส่วนวนั ปีใหม่ใหญ่มีอยา่งนอ้ย 2วนัอยา่งมาก4-5 วนัการเตน้ร า ปีใหม่นอ้ยเตน้กนัณ หน้าบา้นของหมือมือแห่งเดียว ส่วนปีใหม่ใหญ่จะเตน้ ร าหมุนเวียน กนัไปใหค้รบทุกหลงัคาเรือน ปีใหม่นอ้ย ถือเป็นปีใหม่ของผชู้าย ขณะที่ทา พิธีเซ่นไหวผ้ีกนัอยู่ณ หนา้ศาลผีประจา หมู่บา้นผหู้ญิง เขา้ไปร่วมพิธีไม่ได้แต่กลางคืนมีการเตน้ร า ผูห้ญิงจะร่วมเตน้ร าไม่ได้การเตน้ร าไม่จา เป็นตอ้งแต่งตวัดว้ย เครื่องประดบัเงินอย่างครบครันเหมือนวนั ปีใหม่ใหญ่ผูค้นมีไม่มากนกัและจะเลิกรากนั ไปหลงัเที่ยงคืน แลว้ ไม่จา เป็นตอ้งเตน้ร ากนัจนถึงรุ้งอรุณของวนัใหม่ 9.5.3 พิธีเซ่นไหว้ผีบรรพบุรุษที่หลุมฝังศพ “หลี่ฮีฉัว” มีข้ึนหลงัจากวนั ปีใหม่ใหญ่2 เดือน 2 วัน และมีพิธีเฉพาะครอบครัวที่ผูต้ายมีบุตรชาย ผูต้ายตายยงัไม่ครบ 3 ปีซ่ึงตอ้งทา พิธีเซ่นไหว้ณ หลุมฝัง ศพครบจา นวน 3คร้ัง ดงัน้นั ในหมู่บา้นลีซูแต่ละหมู่บา้น จึงมีผูท้า พิธีเซ่นไหวผ้ีบรรพบุรุษที่หลุมฝังศพ เพียงไม่กี่หลงัคา เรือน เพราะมีขอ้กา หนดตามประเพณีดงักล่าว อย่างไรก็ตาม ผูท้ี่มิไดม้ีพิธีก็จะได้รับเชิญจากญาติพี่น้อง หรือเพื่อนบา้นให้ร่วมพิธีซ่ึงท้งัชายหญิงเด็กจะไปชุมนุมกนัณ หลุมฝังศพ บุตรชายของผูต้าย จะนา หมู และไก่ไปฆ่าที่สุสาน บุตรชายที่มีภรรยาและไดแ้ยกตวัไปต้งับา้นเรือนใหม่ก็จะนา ไก่ตวัผูแ้ละสุราไปเซ่น ไหวผู้ต้ายด้วย เสร็จจากพิธีเซ่นไหวผ้ีก็จะตม้หมูไก่ทา เป็นอาหาร เชิญแขกที่ร่วมพิธีได้รับประทาน อาหารร่วมกนัณ หนา้หลุมฝังศพหรือสุสาน หลงัจากน้นัก็จะมีการละเล่น โดยใชน้ ้า มนัหมูดินโคลน ข้ี เขม่าไฟจากก้นหมอ้กระทะมาป้ายทาตามหน้า ร่างกาย เส้ือผา้ซ่ึงกนัและกนัและเมื่อวิ่งไล่เล่นกนัอย่าง สนุกสนานพอสมควรแลว้ก็จะเดินทางกลบัมายงัหมู่บา้น ผคู้นที่ไปร่วมงาน กลบับา้นดว้ยสภาพที่หนา้ตา สกปรกมอมแมมทุกคน จา กนัแทบไม่ได้แต่ยงัไม่หยุดกนัแค่น้ีเขาจะวิ่งไร่จบัตวัคนที่อยู่ในหมู่บา้นซ่ึง ไม่ไดไ้ปร่วมงานแลว้ก็ใช้โคลนหรือเขม่าไฟป้ายทาตามร่างกายเส้ือผา้คนอื่นๆ ต่อไป เล่นกนัเช่นน้ีจนถึง ประมาณ 18.00 น. จึงเลิก จากน้ันจะพากนั ไปอาบน้า เปลี่ยนเครื่องแต่งตวัชุดใหม่แล้วร่วมรับประทาน อาหาร ดื่มสุรา น้า ชา ในบา้นของเจา้ภาพ ผูท้ี่ไปร่วมงานจะสวมใส่เส้ือผา้ชุดเก่าๆ หลงัจากเล่นกนัอยา่ง สนุกสนาน เส้ือผา้เปรอะเป้ือนดินโคลน เขม่าไฟแลว้มกัจะทิ้งเส้ือผา้ชุดดงักล่าวเลย ไม่นา มาใชอ้ีกต่อไป ข้อห้ำม ส าหรับผูเ้ล่นป้ายทาโคลน เขม่าไฟ คือห้ามเขา้ไปป้ายทาหยอกลอ้เล่นกนั ในบา้นเป็นการ ผิดผีเรือน ยกเวน้แซ่สกุลโก่ผ่า “แสนเช่า หรือสินเชา้” ที่เขา้ไปเล่นกนั ในบา้นได้พ่อหรือแม่ตายไปยงัไม่

126 ครบ 3 ปีบุตรชายจะยา้ยไปที่อยไู่ ปอยูห่มู่บา้นอื่นไม่ได้ส่วนบุตรยา้ยไปไดไ้ม่มีขอ้ห้าม วนัทา พิธีเซ่นไหว้ ผบีรรพบุรุษที่หลุมฝังศพ ไม่มีกา หนดหรือเลือกวนัดีวนัไม่ดีแต่จะนบัจากปีใหม่ใหญ่2 เดือน กบั2วนัซ่ึง จะตรงกบัวนัอะไรก็ไม่เป็นไร อย่างไรก็ตามหากเป็นวนัที่ไม่ครงกบัวนัดีจริงๆ ซ่ึงคนเฒ่าคนแก่ที่รู้เรื่อง จารีตประเพณีอยา่งดีไดแ้นะนา ใหเ้ลื่อนพิธีในวนัดงักล่าวเช่น ตรงกบัวนัเสือ ไม่สมควรทา พิธีในวนัน้ีเขาก็ เลื่อนไปท าพิธีในวันอื่น คือเลื่อนไปอีก1วนัก็ได้สา หรับการทา พิธีสา คญัเช่นน้ีจะตอ้งฆ่าหมูฆ่าไก่ดงัน้นั จะตอ้งเลือกวนัที่มิใช่เป็นวนักรรมหรือวนัศีล เพราะวนัดงักล่าวฆ่าสัตวไ์ม่ได้ 9.5.4 พิธีถวำยผลผลิต “ฌือแพกั้ว” พิธีจะเกิดข้ึนในเดือน 7 หากปีใดมีเดือน 7แรกและเดือน 7 หลงัพิธีน้ีก็จะมีในเดือน 7 หลงัซ่ึงเป็นเวลาที่ผลผลิตแก่สามารถนา มาทา พิธีจะมีข้ึนก่อนวนัที่15 (วนั ของลีซู) พิธีดงักล่าวน้ีระยะเวลา 4 วนัซ่ึงวนัสุดทา้ยอาจจะเป็นวนักรรมหรือวนัศีล1 วนัเริ่มแรกหรือวนั ต่อๆ มา เป็นวนัอะไรตรงกบัวนัดีหรือวนัไม่ดีก็มิไดเ้ป็นเรื่องส าคญัแต่จะกา หนดให้วนัสุดทา้ยสิ้นสุดก่อน วนักรรมกลางเดือน พิธีฌือแพก้วัมีพิธี3วนัหากจะนบัวนัสุกวนัดิบหรือวนัตระเตรียมสิ่งของเครื่องใชใ้น การเซ่นไหวด้ว้ยก็จะเป็น 4วนั การเตรียมเครื่องเซ่นไหว้หวัหนา้ครอบครัวของแต่ละครัวเรือนจะฆ่าหมูหรือซ้ือหมูไว้ฝ่ายหญิงก็มี หนา้ที่หาผกัผลไม้ดอกไม้และสิ่งที่ขาดเสียไม่ไดค้ือ ขา้วโพดหรือผลผลิตอื่นๆสา หรับการเซ่นไหวบู้ชาผี บรรพบุรุษ วันท ำพิธีเซ่นไหว้บูชำผีหัวหน้าครอบครัวจะทา เน้ือหมูสุรา น้า ชา ธูป ไปเซ่นไหวบู้ชาผีประจา หมู่บา้นช่วงเวลาเชา้และเมื่อถึงเวลาบ่าย ประมาณ 15.00 น.แต่ละครัวเรือนจะทา พิธีเซ่นไหว้โดยนงั่ยองๆ ที่พ้ืนหน้าหิ้งบูชาผีสวดเป็นภาษาลีซูและทา พิธีเซ่นไหวผ้ีที่ข้างประตูภายในบ้าน โดยมีสมาชิกใน ครัวเรือนอยรู่ ่วมพิธีดว้ยทุกคน เสร็จพิธีแลว้ก็จะรับประทานอาหาร รุ่งข้ึนเวลาบ่าย เจา้ของบา้นจะทา พิธีเซ่นไหวบู้ชาผีในบา้นอีก โดยนา เอาเครื่องเซ่นไหวอ้อก แลว้ นา เส้นดา้ยสีขาววางไวแ้ทน เขามีความเชื่อกนัว่าผีบรรพบุรุษภายในบา้นจะเดินทางออกไปนอกคา้งคืนที่ “อาปาโหม่ฮี” ที่ศาลเจ้า รุ่งข้ึนอีกวนัหน่ึงซ่ึงเป็นวนัสุดทา้ย ผีบรรพบุรุษจะเดินทางกลบัมาอยูท่ ี่หิ้งบูชาผีภายในบา้นตามเดิม ก่อนกลบัจะนา พืชผกัที่เซ่นไหวไ้ปขาย และกินเน้ือหมูไก่ดื่มสุรา น้า ชาจนหมดสิ้น เมื่อผีบรรพบุรุษกลบั มาร่วมพิธีที่บา้น สา หรับพิธีดงักล่าวน้ีลีซูแทๆ้เช่น เบี่ยอูฌือ นูห้ลี่ไม่มีการทา พิธีรวมถึงลีซูที่สืบสายแซ่สกุลจาก ไทยใหญ่คนไทยก็ไม่ทา พิธีเช่นกนั (ยกเวน้บางคนทา พิธีคลอ้ยตามประเพณีลีซู)

127 รูป การทา พิธีถวายผลผลิตแก่อาปาโหม่ฮีกบับรรพบุรุษในบา้น 9.5.5 พิธีกินข้ำวใหม่ “จอำเซวุจอ่ำ” มีข้ึนในช่วงที่ขา้วในไร่แก่จดัเริ่มเก็บเกี่ยวไดแ้ลว้ซ่ึง จะมีพิธีในเดือน 12ของลีซูตรงกบัเดือนพฤศจิกายน หรือเดือนธนัวาคมของทุกๆปี พิธีกินขา้วใหม่กา หนดว่าจะตอ้งทา ในช่วงที่เก็บเกี่ยวขา้วได้และจะเป็นช่วงเวลาในเดือน 12 แต่ ไม่ได้มีการก าหนดเวลาไวล้่วงหน้า ดังน้ันในแต่ละปีจึงอาจไม่ตรงกัน และหมู่บ้านแต่ละแห่งก็ไม่ จา เป็นตอ้งทา พิธีในวนัเดียวกนัขอ้ ส าคญัคือ การกา หนดวนัทา พิธีจะตอ้งเลือกวนัที่ดีวนัดีที่สุด คือวนัววั หรือวนัสุนขัวนัดีรองลงมาคือวนัหนูวนักระต่าย และวนัแพะ เป็นสัตวท์ ี่มีความขยนัขนัแขง็หาอาหารจึง อิ่มทอ้งอยู่ทุกวนัผูท้า พิธีรวมท้งัสมาชิกในในครัวเรือนก็จะมีอาหารบริโภคอุดมสมบูรณ์เช่นสัตวต์ ่างๆ เหล่าน้ีเมื่อไดท้า พิธีตามความเชื่อในวนัดงักล่าว พิธีกรรม มีการฆ่าหมูหรือไก่เพื่อเซ่นไหวบู้ชาผีจะมีการเซ่นไหวท้ ้งัผีประจา หมู่บา้นและผีบรรพ บุรุษภายในบา้นเรือนของตนเอง ผูช้ายมีหนา้ที่นา เครื่องเซ่นไหว้ไดแ้ก่หมูขา้ว เผือก มนัสุรา หรือน้า ชา ธูป เทียน ไปเซ่นไหวผ้ีประจา หมู่บา้น เสร็จแลว้ก็ทา พิธีเซ่นไหวผ้ีในบา้น ในการเซ่นไหวผ้ีบรรพบุรุษใน บา้น จะมีสมาชิกในครัวเรือนร่วมพิธีดว้ย เครื่องเซ่นไหวก้็ใชเ้ดียวกนัคือหมูหรือไก่ขา้วสุก2ถว้ย เผือก มนัสุราหรือน้า ชา 1ถว้ย และธูปเทียน ทา พิธีเสร็จแลว้จะนา ขา้ว เผือก มนั ป้ันเป็นกอ้นแล้วให้สุนัขกิน ก่อน จากน้นัคนเฒ่าคนแก่ในบา้นจะสวดใหพ้รกบัสมาชิกทุกคนใหอ้ยดู่ ีมีสุก อยา่ ไดม้ีโรคภยัไขเ้จบ็พร้อม กนัน้ันเขาก็จะป้ันขา้วสุก เผือก มนัรวมกนัเป็นกอ้นกลมเล็กๆ หลายๆ กอ้น แลว้แบ่งแต่ละกอ้นเป็น 2 ส่วนส่วนหน่ึงใหส้มาชิกรับประทาน 1กอ้นต่อคน อีกส่วนหน่ึงผใู้หพ้รจะเป็นผูร้ับประทานเสียเอง สมาชิก ในบา้นทุกคนจะกินขา้ว เผือกมนัที่ป้ันเป็นกอ้นกลม เชื่อวา่ ไดร้ับประทานอาหารที่เป็นพรของคนเฒ่าคน แก่รวมอยใู่นน้นัดว้ยจะมีชีวติในอนาคตที่มีโชคลาภ ทา การสิ่งใดก็ไดผ้ลตามความคาดหมาย

128 สุนขัจะกินขา้ว เผือก มนัก่อนคนในบา้นน้นัๆ เรื่องน้ีมีเหตุแห่งความเชื่ออยวู่า่สุนขัเป็นสัตวแ์สน รู้ ฉลาด ได้น าเอาเมล็ดพนัธ์ขา้วติดหางมาแพร่ขยายให้มนุษยไ์ดเ้พาะปลูกและไดม้ีขา้วกินจนถึงทุกวนัน้ี ดงัน้นัเพื่อเป็นการระลึกถึงบุญคุณของสุนขัจึงให้สุนขัที่เล้ียงไวไ้ดก้ินขา้วก่อน แลว้สมาชิกในครัวเรือนจึง กินขา้วทีหลงั พิธีกินขา้วใหม่มีการหยดุ 1 วัน ลีซูทุกครัวเรือนทุกแซ่สกุลจะมีการทา พิธีสา คญัดงักล่าวน้ี การทา พิธีของชาวลีซูน้นัก็จะมีเรื่องความเชื่อหรือการทา นายต่าง เช่น การทา นา จากกระดูกไก่ กำรท ำพิธีเพื่อทรำบค ำท ำนำย จะเริ่มดว้ยฝ่ายชายหรือญาติพี่นอ้งของตนก็ได้แต่ตอ้งเป็นผชู้ายและรู้ เรื่องพิธีกรรม น าไก่ตวัผู้1 ตวั(ไก่มีชีวิต) สุราหน่ึงถ้วย น้ าชาหน่ึงถ้วย หรือถ้าไม่มีสุราจะใช้น้ าชา 2 ถ้วยก็ไ ด้แ ต่ถ้าไ ม่มีท้ัง สุราน้ า ช า จะใ ช้น้ าเป ล่า 2 ถ้วยก็ไ ด้ข้าว ส าร 1 ถ้วย ธูป 2 คู่สิ่งของดงักล่าวน้ีนา ไปที่ศาลเจา้ประจา หมู่บา้น (อาปาโหม่ฮี) รินสุราน้า ชา หรือน้า ลงในถว้ยที่ต้งัอยูบ่น หิ้งบูชา จุดธูป มือสองขา้งจบัไก่ไวแ้ลว้บอกผีหมู่บา้นว่า ตนไดร้ักกบัหญิงสาวคนหน่ึง ชื่ออะไร แซ่สกุล อะไรเป็นลูกหลานของใคร ตนมีความประสงคจ์ะแต่งงาน อยูก่ ินดว้ยกนักบัหญิงสาวคนน้ีเสร็จพิธีแลว้ก็ ฆ่าไก่ที่จบัไวแ้ลว้นา ไก่ที่ฆ่ากลบัมาบา้นลวกน้า ร้อน ถอนขนแลว้ตม้ไก่จนสุกดีนา ไก่ดงักล่าวพร้อมท้งัขา้ว สุ ก 2 ถ้วย สุรา น้ าชาหรือน้ าไปเปลี่ยนของเก่ารินเททิ้งเสีย จุดธูปใหม่อีก 2 คู่ ไก่วางไว้ในถาด แล้วก็บอกผีหมู่บ้านว่า ขอให้ผีหมู่บ้านช่วยปกป้องคุ้มครองดูแลรักษาชีวิตของเขาขอให้เขาท้ัสองได้ แต่งงานกนัและอยุ่กินดว้ยกนัอยา่งมีความสุข เสร็จพิธีแลว้นา ไก่กลบัมาที่บา้น แล่เน้ือไก่ออก เอากระดูก ไก่บริเวณสระโพกท้งัสองขา้งมาใชส้า หรับทา นายวา่ควรแต่งงานกบัหญิงที่ตนเองรักหรือไม่ การดูกระดูกไก่ตอ้งให้คนที่มีความรู้ในเรื่องน้ีเป็นผูท้า นาย ซ่ึงโดยปกติแลว้ลีซูผูช้ายที่เป็นคนเฒ่า คนแก่มีความรู้ในเรื่องน้ีกนัแทบทุกคน กรณีกระดูกไก่เพื่อจะแต่งงาน กระดูกไก่ที่เป็นสระโพกข้างซ้ายแทนผูช้าย ขา้งขวาแทนผูห้ญิง (กรณีกระดูกไก่เมื่อเกิดเจ็บป่วย กระดูกขา้งซ้ายแทนคน กระดูกขา้งขวาแทนผีถา้ผูป้่วยเป็นชายให้ดูท่อน บนของกระดูกไก่ถา้ผปู้่วยเป็นหญิงให้ดูท่อนล่างของกระดูกไก่)โดยปกติกระดูกไก่จะมีรูเล็กๆ อยูข่า้งละ 1 รู เขาจะใช้ไม้เล็กๆ ขนาดไมจ้ิ้มฟันเหลาปลายให้แหลม ค่อยๆ ใช้นิ้วมือเคาะไมเ้ล็กๆ ให้ลงไปในรูจนสุด ปลายไมก้ ็จะช้ีทางใดทางหนึ่งซึ่ งเขาจะน ากระดูกท้ง ั 2 อนัมีไมเ้ล็กๆ ปักอยู่มาดูประกบกนัเพื่อทา นายว่า สมควรหรือไม่ที่ท้งัสองจะแต่งงานอยกู่ ินดว้ยกนั การทา นายถา้กระดูกท้งัสองไม่มีรูเลย ทา นายวา่ดีที่สุดอยดู่ว้ยกนัยดืยาวนาน ถา้กระดูกท่อนบนมีรู ท่อนล่างไม่มีรูอยดู่ว้ยกนัไม่ยดืไม่ควรแต่งงานกนัถา้ท่อนล่างมีรูสองรูท่อนบนมีหน่ึงรูอยดู่ว้ยกนัได้แต่ ฝ่ายชายตอ้งเสียเงินทองมากเป็นตน้ (ถา้เป็นกรณีอื่นๆ ก็จะมีการดูที่ไม่แตกต่างกนัมากนกั)

129 บรรณำนุกรม สมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมของชาวไทยภูเขา(IMPECT) ชุมชนบ้านหนองแขม ศูนย์วิจัยชาวเขา เชียงใหม่องคค์วามรู้พ้ืนบา้นเกี่ยวกบัแม่และเด็กของชนเผา่ลีซู

130 คณะผู้รู้ชนเผ่ำลซีู บ้ำนหนองแขม หมู่11 ต.เมืองนะ อ.เชียงดำว จ.เชียงใหม่ นาย ประเสริฐ จารุจรรญาวงศ์ นายวรีชยัต้งัสิทธิภกัดี นาย สาโล๊ะ แสนพู่ นาย อะซือผะ สินจาง บ้ำนใหม่สหสัมพนัธ์หมู่7 ต.เวียงใต้ อ.ปำย จ.แม่ฮ่องสอน นาย นะปูเลาหมู่ บ้ำนไทรงำม หมู่10 ต.แม่นำเติง อ.ปำย จ.แม่ฮ่องสอน นาย สมบูรณ์ สิงห์วิบูรณ์

131 คณะท ำงำนองค์ควำมรู้ท้องถิ่นชนเผ่ำลซีู(หลักสูตรท้องถิ่นจำกหน่วยงำนรำชกำร) ร.ต.ท.วัชรินทร์ ยศรุ่งโรจน์ครูใหญ่โรงเรียน ตชด.บา้นหนองแขม ส.ต.อ. หญิงร าพึง จะพือ ครูโรงเรียน ตชด.บ้านหนองแขม ส.ต.อ. หญิงธิดาวรรณ ชัยเมืองใจ ครูโรงเรียน ตชด.บ้านหนองแขม นาง พิมพ์สรณ์ ท้วมศรี นายกเทศมนตรีต าบลเมืองนะ นาย ณฐภณ เดชไพรขลา ปลัดเทศบาลต าบลเมืองนะ นาง สาวดาวเรือง อินตากาศ นักวิชาการศึกษา คณะทำ งำนชุดองค์ควำมรู้ท้องถิ่นชนเผ่ำลซีู(หลกัสูตรท้องถิ่นลซีู) นาย ชูพินิจ เกษมณี นักวิชาการมหาวิทยาลัยศรีนครินทร์วิโรฒประสานมิตร นายศกัด์ิดา แสนหมี่ กองเลขาฯชนเผา่พ้ืนเมืองในประเทศไทย นาย บุญยง โชคชัยพิบูรณ์ ผู้อ านวยการสมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมชาวไทยภูเขาใน ประเทศไทย นาย สว่าง แซ่ย่าง ผู้ประสานงานโครงการการศึกษาทางเลือกแบบมีส่วนร่วมของเด็กและ เยาวชนชาวไทยภูเขาในประเทศไทย นาย สวา่ง เลายี่ป๋า เจา้หนา้ที่เผา่ลีซูสมาคมศูนยร์วมการศึกษาและวฒันธรรมชาวไทยภูเขาใน ประเทศไทย ผู้รวบรวมข้อมูลองค์ควำมรู้ท้องถิ่นชนเผ่ำลซีู นาย สมศกัด์ิ เลาย้าง เจ้าหน้าที่เผา่ลีซูสมาคมศูนยร์วมการศึกษาและวฒันธรรมชาวไทยภูเขาใน ประเทศไทย

132