บทที่ 5 พิธีกรรมและการปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับแม่และเด็ก เมื่อผูห้ญิงและผูช้ายไดผ้ ่านการแต่งงานตามประเพณีของชนเผ่าก็จะเริ่มเขา้สู่การดา เนินชีวิตระบบครอบครัว เป็นองคก์รเล็กระดบัพ้ืนฐานในสังคม ต้องมีการทา หนา้ที่ประกอบอาชีพ และการเผยแพร่สืบเผา่พนัธุ์วงคต์ระกูล ดงัน้นั สตรีจึงมีบทบาทที่จะเป็นผใู้หก้า เนิดสืบสานเผา่พนัธุ์ การตั้งครรภ์ เมื่อหญิงอ่าข่าต้งัครรภถ์ือวา่เธอโชคดีมาก ระหวา่งมีครรภน์ ้ีท้งัสามีภรรยาต้องระมดัระวงัไม่ทา ผิดขอ้หา้มต่างๆ เพื่อความปลอดภัยแข็งแรงของท้งัแม่และเด็ก แต่จะไม่บอกใครๆวา่ตวัเองทอ้งถา้บอกเช่นน้นัถือว่าเป็นเรื่องที่นบัอับอาย มากสา หรับผูห้ญิงอ่าข่าคนรอบขา้งจะรู้ว่าหญิงคนน้ันต้งัครรภโ์ดยสังเกตจากอาการของหญิงคนน้ัน เช่น หญิงคนน้ัน ชอบกินของเปร้ียวอาเจียน และมีอาการไม่ค่อยสบายและเวลาคุยกนัก็จะไม่พูดว่าหญิงคนน้ันต้งัครรภ์แต่จะพูดใน ทา นองว่าหญิงคนน้นั ประจา เดือนขาด และพิธีกรรมต่างๆ สา หรับคนต้งัครรภเ์หมือนคนปกติทวั่ ไป ถา้ไม่สบายก็รักษา ไปตามอาการจะไม่มีพิธีกรรมเฉพาะหญิงต้งัครรภโ์ดยตรง และหญิงอ่าข่าน้ันคนทอ้งมกัอยากรับประทานดินหอมแก้ อาการแพ้ทอง ในหมู่บา้นของอ่าข่าน้นัมีที่เฉพาะที่ระบุไวจ้ากผเู้ฒ่าในหมู่บา้นวา่ดินในหลุมน้ีสามารถขดุไปกินเป็ นดินหอมได้ คนที่ไม่ไดต้้งัครรภก์ ็สามารถกินดินหอมน้ีได้อ่าข่าถือวา่เป็นยาบรรเทาอาการทอ้งเสียได้ วิธีการท าดินหอม หลุมดินที่ผูเ้ฒ่าบอกไวว้่าสามารถขุดมากินไดน้ ้ันจะอยไู่ม่ไกลจากหมู่บา้นมากนักข้นัตอนการทา ดินหอม ข้นั แรกไปขุดดินปริมาณที่ต้องการ หลงัจากน้ันจะเทดินน้ันใส่ภาชนะเอาน้า ใส่นิดหน่ึงแลว้นวดให้ดินละเอียดและเหนียว เสร็จแลว้ใส่ในกระจาดเกลี่ยใหท้วั่ ไปต้งัไวท้ี่บนหิ้งเตาไฟ สา หรับทา อาหารในบา้น หลงัจากน้นั ประมาณ 5-7 วัน ดินน้นั จะหอมฉุยไปดว้ยกลิ่นควนัไฟสามารถนา มารับประทานได้ ส่วนใหญ่คนทอ้งจะเกินตอนเชา้ก่อนจะออกจากบา้นไปไร่จะหยบิติดมือและกินไปในระหว่างเดินทางและจะ กินอีกคร้ังตอนเยน็หลงัจากกลบัมาจากไร่แลว้ ปริมาณดินหอมที่คนทอ้งกินน้นัแต่ละคร้ังไม่มากน้นั ประมาณ 3-5 กอ้น เท่าน้นั
การปฏิบัติตัวของคนรอบข้างเมื่อเด็กเกิดออกมา วันที่เด็กคลอดวันแรก สามีจะต้องหยุดท างาน 1 วนัหากว่าเด็กน้นัเป็นผชู้ายผูเ้ป็นบิดาจะต้องท าหน้าไม้จ าลอง แลว้เสียบไวต้รงชานหนา้บา้น และหากวา่เด็กน้นั เป็ นผูห้ญิงก็จะต้องไมป้ั่นดา้ยหรือ ยาออ้งจ าลองแล้วเสียบไว้ตรงชาน หนา้บา้น คนในหมู่บา้นหรือญาติพนี่อ้งรู้วา่มีเด็กเกิดมาใหม่จะไม่ทา งานเหล่าน้ีเช่น 1. จะไม่เขา้ไร่ 2. ไม่ข้ึนไปเปิดยงุ้ขา้ว 3. ไม่ตา ขา้ว 4. ไม่ทอผา้ 5. ไม่เก็บฟืน ความหมายตามความฝันของชาวอ่าข่าในระหว่างตั้งครรภ์ การฝัน เพศ ภาษาอ่าข่า ทอผ้า หญิง ซา-นุม-หวา่-เออ เก็บผลไมท้ ี่ออกผลบนดิน หญิง อ่า-ซี-โอ-เออ เก็บผลไมท้ ี่ออกผลบนตน้ไม้ชาย อ่า-ปอ-ดา-เออ ไปตกัน้า จากน้า ตก ชาย อู-จุ-โจะ-บี๋-เขาะ-เออ ไปตกัน้า จากบ่อ หญิง อู-จุ-ล้อ-กอ-เขาะ-เออ ตดัตน้ไมใ้หญ่ชาย อ่า-บอ-ทู-เออ ได้ร้อยลูกปัด หญิง จู-มา-ซ้ี-เออ คนที่ตั้งครรภ์ยาก ผหู้ญิงอ่าข่าคนที่แต่งงานมาหลายปีแลว้ไม่มีลูก จะไปเชิญหมอทรง (ยผิะ) มาดูวา่ทา ไมถึงไม่มีลูกสกัทีและพธิีน้ี จะเรียกวา่พธิีขอเด็กใหม้าเกิด (หยา่ซา้-เออ) โดยไปขอลูกกบับรรบุรุษในอีกภพหน่ึงของที่ต้องเตรียมในการท าพิธีคือ หมู ตัวผู้และหมูตวัเมียอยง่ละ 1 ตวั ไก่ตวัผแู้ละไก่ตวัเมียอยา่งละตวัเอาสตัวท์ ้งัหมดเชือดแล้วเอาไว้หน้าหมอทรง (ยิผะ) แล้ว จะทา พิธีในเขตผูห้ญิง เริ่มแรกหมอทรงจะเรียกมา้เพื่อเดินทางไปอีกภพหน่ึงตวัหมอทรงก็จะสั่นและโยกขาเหมือนคน กา ลงัขี่มา้ วัตถุประสงค์ในการเดินทางเพอื่ไปเจรจากบับรรพบุรุษที่ล่วงลบัไปแลว้วา่ ต้องการอะไรบ้านเพอื่แลกกบั ให้เด็ก มาเกิดหน่ึงคน และหมอทรงก็จะร้องเป็นทา นองด้งัเดิมของอ่าข่าจะบอกใหค้นที่เขา้ร่วมพธิีทราบวา่ตอนน้ีเขาเดินทางไป ถึงไหนแล้ว และเจอบรรพบุรุษของพิธีคนไหนบา้ง และบรรพบุรุษน้นัอยสูุ่ขสบายดีไหมและต้องการของเซ่นไหวอ้ะไร
จากลูกหลานบา้ง พิธีจะเริ่มในตอนกลางคืนจะร้องและสวดไปถึงยนัเชา้ของอีกวนัหน่ึง ในตอนกลางคืนเจา้ภาพก็จะรู้ แลว้วา่บรรพบุรุษต้องการอะไรบ้างและต้องท าพิธีกรรมอะไรบ้านในตอนเช้า เพราะตอนกลางคืนหมอทรงจะร้องบอกมา เป็นคา พดูในระหวา่งเจรจากบัเจา้ที่หรือบรรพบุรุษแลว้วา่หลงัเสร็จจากคืนน้ีตอนเชา้ต้องท าพิธีอะไรบ้าง ขั้นตอนในการท าพิธีขอเด็กมาเกิด เริ่มแรกทางเจา้ภาพหรือครอบครัวที่ต้องการมีลูก แต่ไม่ต้งัครรภส์ ักทีท้งัๆ ที่ตวัสามีและภรรยาก็สมบูรณ์และ แข็งแรงดีทางเจา้ภาพจะไปเสาะแสวงหาว่ามีหมอทรง (ย้ผี่า) หมู่บา้นไหนบา้งที่เก่งและมีชื่อเสียงในการทา พิธีขอลูก และถา้มีหมอทรง(ย้ผีา่ ) ในหมู่บา้นอยแู่ลว้ก็ไม่ต้องไปที่อื่น หลงัจากทางครอบครัวตกลงกนัไดแ้ลว้วา่จะไปเชิญหมอทรง คนไหน ทางเจา้ภาพจะเดินทางไปเชิญในตอนกลางวนัพิธีจะเริ่มในกลางเยน็วนัน้นัเลยย้ผี่ามาถึงบา้นจะเชื่อดไก่ตวัผู้1 ตวัทา อาหารกินมีผเู้ฒ่าในหมู่บา้นร่วมอยดู่ว้ย หลงัจากน้นัเจา้ภาพจะเตรียมขา้วของที่จะทา พธิีไดแ้ก่หญา้อ่อนสา หรับให้ มา้กิน, ฟืน, ออ้ย,กลว้ย, ขา้วควั่ตา ละเอียด, ไข่ตม้ 2 ฟอง,ไข่สด 1 ฟอง, ไก่ตม้ 1 ตัวมัดด้ายสีด า, เหล้า, ชา, ขิง, เกลือ, กระดูกขาไก่1 คู่,กระเป๋าถุงเงิน, ผา้ขาว, เอาของท้งัหมดใส่ไวใ้นก๋วย หรือคาค่ะ (ที่ใส่สมัภาระแบบนหลงัของผูห้ญิงอ่า ข่า) เพอื่เอาของท้งัหมดไปเซ่นไหวบ้รรพบุรุษและเจา้กรรมนายเวรท้งัหลาย ก๋วยน้นัต้งัไวข้า้งหนา้ของการท าพิธี การท า พธิีจะเริ่มในตอนค ่าประมาณ 2 ทุ่ม ทา ในบา้นเขตผหู้ญิง ในคืนแรกน้นัย้ผีา่จะไปดูก่อนวา่สาเหตุของการไม่มีลูกน้ันเป็น เพราะอะไรย้ผีา่จะนงั่เกา้อ้ีแลว้เอาขา้วสารนิดหน่ึงพร้อมดว้ยเบ้ียหอย 9 ลูก โยนไปบริเวณที่ท าพิธีเพอื่เป็นการบอกกล่าว บรรพบุรุษ หลงัจากน้นัย้ผีา่จะสื่อออกมาเป็นทา นองเพลงแหล่งดว้ยคา ศพัทส์ูง คา ศพัทเ์หล่าน้ีจะใชต้อนมีพิธีกรรมต่างๆ ของอ่าข่าคนเฒ่าคนแก่เขาจะรู้วา่คา พูดเหล่าน้ีแปลวา่อะไร สา หรับคนรุ่นใหม่ฟังไม่ออก คา ที่ย้ผีา่สื่อออกมาความหมาย พอสรุปไดว้่า ขณะน้ีย้ผี่าเจอบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแลว้ของเจา้ภาพคนไหน แต่ละคนมีความเป็ นอยอู่ยา่งไรบางและ้ ต้องการอะไรจากลูกหลานบ้าง พิธีกรรมน้ีจะมีถึงรุ่งเชา้อีกวนัหน่ึง คืนต่อมาจะเอาสัตวท์า พิธีคือเอาหมู,ไก่,แพะ หรือสัตวท์ ี่บรรพบุรุษหรือเจา้กรรมนายเวรเรียกร้อง ไปเซ่นไหว้ ให้กบัอีกภพหน่ึง เพื่อขอขมาสิ่งที่เจา้ภาพไดล้่วงเกิน เพื่อทีบรรพบุรุษ หรือเจา้กรรมนายเวรจะได้ให้ลูกมาเกิดกับตน ตอนเชา้วนัรุ่งข้ึนจะเอาสัตวท์ ี่ทา พิธีน้ันมาเชือดแลว้ท าอาหารกินกนัเหลือเน้ือไวบ้างส่วน เพื่อให้ย้ผี่าเอากลบับา้นดว้ย และจะเรียกผเู้ฒ่าผแู้ก่ในหมู่บา้นมาทานอาหารดว้ยกนัหลงัจากน้นัเจา้ภาพจะไปส่งย้ผีา่กลบับา้น เป็นอนัเสร็จพธิี
เด็กที่เกิดมาหลังจากการท าพิธีกรรมของหมอทรง (ยี้ผะ) หลังจากเชิญ ย้ีผ่า มาทา พิธีแล้วแม่เด็กต้งัครรภ์และคลอดเด็ก ต้องไปท าพิธีขอบคุณ และเอาเด็กไปขอเป็ น ลูกบุญธรรมของย้ผี่า พิธีกรรมน้ีจะทา ข้ึนที่บา้นของ ย้ผี่า สิ่งของที่จะต้องเตรียมไปในการไปทา พิธีได้แก่หมู1 ตัว ถ้า คลอดเด็กออกมาเป็ นลูกชายต้องเอาสายสร้อยยาวๆ ท าด้วยเงินแท้ 1 เส้น ถ้าคลอดเด็กออกมาเป็ นผู้หญิงต้องเอา เครื่องประดับที่เอาไว้ติดหมวกของหญิงอ่าข่าที่ทา มาจากเงินแท้(หน่าโซ)จา นวน 1 คู่ไปให้กบัย้ผี่า ดว้ย พิธีกรรมจะมี ข้ึนในตอนค่า และต้องเป็นวนัฤกษด์ีของย้ผีา ่จะเชือดหมูแลว้เชิญผเู้ฒ่าผแู้ก่ในหมู่บา้นมาทานอาหาร เด็กที่เกิดมาเนื่องจากการทา พธิีของ ย้ผีา่จะต้องต้งัชื่อใกห้บั เด็กไม่เหมือนกบัเด็กทวั่ ไป กล่าวคือโดยปกติแลว้อ่า ข่าต้องต้งัชื่อเด็กเริ่มตน้ดว้ยคา สุดทา้ยของชื่อพอ่เด็กเสมอ แต่ในกรณีน้ีต้องต้งัชื่อใหก้บั เด็กต้องเริ่มตน้จากคา วา่พิเสมอ ไม่วา่จะเป็นเด็กหญิงหรือชาย กฏและข้อห้ามหญิงมีครรภ์ หญิงอ่าข่าน้ันพอรู้ว่าตวัเองทอ้งต้องระมัดระวงัเป็นอยา่งมาก กฏและขอ้ห้ามต่างๆของหญิงมีครรภ์น้ันก็เพื่อ ความปลอดภยัของแม่และเด็ก พอรู้ตวัวา่ต้งัครรภห์ญิงอ่าข่าจะไม่เขา้พธิีกรรมที่จดัข้ึนในชุมชน เช่นคนต้งัครรภจ์ะไม่เขา้ ร่วมงานศพ และตอนต้งัครรภน์ ้ันหญิงอ่าข่าจะไม่กินของสุ่มสี่สุ่มห้าของที่หญิงมีครรภห์ ้าม เช่น ห้ามกินผิ้งงา เพราะมี ความเชื่อว่าถา้ไปเจอรังผ้งึที่ไม่สมบูรณ์และไม่ดีเด็กเกิดมาจะไม่สมบูรณ์และพดูไม่ได,้ห้ามคนรอบขา้งเดินขา้มขาของ คนกา ลงัต้งัครรภ์เพราะมีความเชื่อวา่จะใหใ้หค้นต้งัครรภเ์ด็กได้ การเตรียมตัวก่อนคลอด หญิงอ่าข่าน้นัจะไม่ไดเ้ตรียมการอะไรมากมายก่อนที่จะคลอดลูก จะไปไร่ทา งานเหมือนคนปกติทวั่ ไป หญิงอ่า ข่าบางคนก็คลอดลูกที่ไร่หรือกลางทางระหวา่งกลบัจากไร่ตดัสายสะดือของเด็กเองและอุม้ลูกกลบับา้นคนเดียว โดยไม่ มีใครคอยช่วยเหลือ หญิงอ่าข่าสมยัก่อนพอรู้ตวัวา่ตวัเองทอ้งแก่จะเตรียมตอก (ไมซ้ี่ที่ทา จากไมไ้ผ)่ ไวต้ิดตวัเวลาเดินทาง ไปไร่เพอื่เอาไวต้ดัสายสะดือของเด็ก หญิงที่ต้งัครรภจ์ะไม่เตรียมเส้ือผา้ไวส้า หรับเด็กที่จะเกิดมาใหม่หลงัจากคลอดลูกแลว้ 3-5 วัน แลว้ค่อยเตรียม เส้ือให้โดยเอาเส้ือผา้เก่าๆ ของพอ่แม่เด็กมาฉีกออกเป็นชิ้นๆ เพอื่มาทา เป็นผา้ออ้ม เส้ือผา้ของพอ่แม่และปู่ยา่ที่เก่าแลว้มา ฉีกเป็นชิ้นๆ เพอื่ใชท้า เป็นผา้ออ้มของเด็ก ที่ไม่เตรียมเส้ือผา้ใหม่หรือผา้ออ้มใหม่ใหก้บัเด็กที่เกิดมาใหม่อาจจะเป็นดว้ย สาเหตุเพอื่ความประหยดัและเป็นความเชื่อมาต้งัแต่บรรพบุรุษสืบทอดต่อๆ มาวห่า้มทา เช่นน้ัน ก็เลยถือเป็นกฏขอ้ห้าม ของพอ่แม่เด็กที่ทา เช่นน้นั ไม่ได้
การคลอด หญิงต้งัครรภท์ุกคนอยากจะคลอดลูกที่บา้นซ่ึงมีแม่สามีหรือผูใ้หญ่ที่มีประสบการณ์ในการคลอดและเคยเล้ียงดู ทารกมาก่อนคอยช่วยเหลือ หญิงอ่าข่าน้ันจะไม่มีพธิีรีตองมากในการคลอดลูกแม่เด็กบางคนคลอดลูกเองคนเดียวกลาง ทางระหว่างไปไร่หรือกลบัจากไร่แลว้อุม้ลูกเดินกลบับา้นเองคนเดียวและในกรณีที่แม่เด็กคลอดลูกที่บา้นพอปวดทอ้ง จะคลอดลูกถา้ไม่มีแม่สามีหรือผเู้ฒ่าอยบู่า้นจะไปตามผูเ้ฒ่าจากบา้นอื่น เพอื่มาค่อยช่วยเหลือในการคลอด เวลาคลอดลูก อ่าข่าจะไม่คลอดลูกในบา้นจะต้องไปคลอดเรือนนอ้ยแต่ถา้กรณีอยกู่นัแค่คู่สามีภรรยามีเรือนน้อย(เรือนนอน)ก็คลอด ในบา้น สาเหตุที่ไม่คลอดลูกในบา้นดว้ยเหตุผลวา่กลวัลูกที่คลอดออกมาน้นั ไม่สมบูรณ์ถา้เด็กไม่สมบูรณ์คลอดในบา้น จะท าให้บ้านเป็ นเสนียดและไม่เป็นสิริมงคลแก่บา้น คลอดเสร็จและแน่ใจว่าลูกที่คลอดออกมาน้นัสมบูรณ์จึงจะอุม้เขา้ บ้าน ขั้นตอนในการคลอดลูก ถึงเวลาคลอดปวดทอ้งเต็มที่ผูเ้ฒ่าที่มาคอยช่วยเหลือทา คลอด (หมอตา แย) จะปูเสื่อและแม่เด็กจะคุกเข่าเพื่อ เตรียมคลอด พอเด็คลอดออกมาหมาตา แยจะตดัสายสะดือดว้ยตอก (อะเน่) หลงัจากน้นัถา้เด็กที่คลอดออกมาสมบูรณ์32 ประการก็จะอุม้เด็กเขา้บา้น ท่าคลอดลูกคุกเข่าของหญิงอ่าข่าน้นัเป็นภูมิปัญญาชนเผ่าของอ่าข่าเพราะถา้คลอดลูกท่าคุก เขา้จะมีลมเบ่งมากกวา่ท่านอนเบ่ง พิธีกรรมส าหรับเด็กแรกเกิด หลงัจากอุม้เด็กเขา้บา้นจะตม้ไข่2 ฟอง ต่อจากน้นัจะแกะไข่ที่ตม้ สุกแลว้แตะที่ริมฝีปากเด็ก หลงัจากน้นัถึงจะให้ เด็กกินนมแม่พอเด็กกินนมแม่จะเชือดไก่ตวัผทู้ี่โตเตม็ที่แลว้ 1 ตวัสบัไก่เป็นชิ้นแลว้ตม้ใส่ขา้วสารนิดหน่ึง พดสุกใหเ้ด็ก ชิมก่อนโดยการแกะเน้ือไก่แตะที่ริมฝีปากเด็ก หลงัจากน้ันจะต้งัชื่อเด็ก ต่อจากน้ันจะให้เด็กอาบน้า โดยการที่แม่เด็กเอา น้า อุ่นอมในปากของตนแลว้ค่อยปล่อยน้า สะอาดจะผ่านปากแม่ก่อนที่จะโดนตวัเด็ก เป็นความเสียสละของแม่ที่ยงิ่ใหญ่ มาก และในการอาบน้า ใหลู้กคร้ังแรกน้นัแม่เด็กอมน้า ใส่ปากไดแ้ค่ 3 คร้ังเท่าน้นัเพราะเป็นความเชื่อที่สืบทอดมาต้งัแต่ บรรพบุรุษ และขา้วเหนียวห่อดว้ยใบตอง แลว้เอาของที่เตรียมไวใ้ส่ในกระบุง (ตะกร้าที่สานจากไมไ้ผ่เอาไวใ้ส่ของแบก ใส่หลังของหญิงอ่าข่า เรียกว่า คาค่ะ) แม่เด็กจะอุ้มลูก และเดินไปพิธีที่ใกล้ๆบา้น พอไปถึงจะปอกไข่แตะปากเด็ก หลงัจากน้ันจะหาเศษไมแ้ห้ง3 อัน ใส่ในกระบุงแลว้เอากลบับา้น เพื่อไวท้า ฟืน หลงัจากทา พิธีกรรมดงักล่าวเสร็จถึงจะ เยบ็เส้ือและหมวกให้เด็กถา้เด็กเป็นผูห้ญิงก็จะเจาะหูให้เพราะอ่าข่ามีความเชื่อว่าผูห้ญิงทุกคนต้องเจาะหูถา้ไม่เจาะหู
ตอนมีชีวติถึงแมห้ญิงน้นัเสียชีวติไปแลว้ต้องเจาะหูและอ่าข่านิยมเจาะหูเด็กหลงัเกิดมาแลว้ 3 วนัเพราะมีความเชื่อว่าถา้ เจาะหูตอนเด็กๆ แผลหายง่าย กรรมวธิีในการเจาะหูเด็กข้นัแรกจะหาขิงแก่ๆมา 1 แวน่หนั่เป็นชิ้นเล็กๆ แลว้เอามาถูหูของเด็กเพอื่ใชห้าและจะ ไดเ้จบ็นอ้ยลง หลงัจากน้นัจะเอาเขม็ร้อยดา้ยขาวที่ปั่นจากฝ้ายไว้ให้ยาวพอประมาณแล้วเอาเข็มเจาะหูเด็กทันทีเสร็จแล้ว จะใหด้า้ยคาอยทู่ ี่หูของเด็กใหแ้ผนหายสนิทและแน่ใจวา่เป็นรูแลว้ค่อยเอาดา้ยออกจากหูเด็ก หลังจากเด็กคลอดแล้วหนึ่งอาทิตย์ (13 วัน) พอสะดือเด็กหลุดแลว้แม่เด็กต้องพาเด็กไปไร่และวนัแรกที่ไปไร่ขา กลับต้องเด็ดใบไม้ 1 กิ่ง สา หรับเด็กหญิง ถา้เป็นเด็กชายต้องเด็ดยอด 3 ยอด และต้องนา ไปใส่ไวใ้ตเ้ตียงนอนใหม้นัแห้ง แลว้หล่นหายไปเอง ขั้นตอนในการเอารกเด็กไปฝัง ตอนที่เด็กคลอดออกมาวนัแรกและเชือดไก่เสร็จต้งัหมอ้ใส่น้า ตอนที่น้า กา ลงัเดือดๆ ยงัไม่เอาเน้ือไก่ใส่หมอ้พอ่ เด็กจะเอารกเด็กไปฝังใตถุ้นบา้น วิธีการเอารกเด็กฝังคือพอ่เด็กจะขุดหลุมให้กวา้งและลึกพอประมาณแลว้เอารกเด็กใส่ ไปในหลุม แต่ไม่กลบดินจะเอาไมม้าปิดปากหลุมไวก้่อนและจะต้องเอาน้า เดือดๆ มาราดบนรกน้นัตอนรดน้า เดือดจะเอา ไมเ้ขี่ยกลบัไปกลบัมาจะทา อยา่งน้ีจนครบ 1 อาทิตย์ (13วัน) แลว้ค่อยเอาดินปิดปากหลุมใหแ้น่น การตั้งชื่อเด็กแรกเกิด หลงัจากเด็กคลอดออกมาและไดผ้า่นข้นัตอนต่างๆ จนไดเ้ชือดไก่และเอาเน้ือไก่ที่ตม้ สุกแลว้แตะที่ปากของเด็ก หลังจากน้นัจะต้งัชื่อให้เด็กทนัทีเด็กของอ่าข่าที่เกิดมาจะต้องต้งัชื่อโดยการเอาชื่อทา้ยของพอ่เป็นคา เริ่มตน้ ในการต้งัชื่อ ให้กบัเด็กไม่ว่าจะเป็นเด็กหญิงหรือชาย เช่นพ่อชื่อพิโต่ลูกอาจจะชื่อว่า โต่แซ่ยห์รือชื่อว่าอะไรก็แลว้แต่จะต้องเริ่มคา หนา้ชื่อโต่เสมอ หลงัจากต้งัชื่อใหก้บัเด็กแลว้เด็กร้องไหบ้ ่อยอ่าข่ามีความเชื่อวา่เด็กคนน้นั ไม่ต้องการไดช้ื่ออยา่งที่ต้งัให้ ต้องต้งัชื่อใหม่ใหก้บัเด็ก และวธิีการต้งัชื่อใหเ้ด็กใหม่คือถา้ต้งัชื่อใหม่ภายใน 1 อาทิตยข์องผา่ข่า (13 วนั )ไม่ต้องเชือดไก่ ตวัใหม่เพราะตอนคลอดมาวนัแรกไดเ้ชือดไก่แลว้และพ่อแม่เด็กจะต้องเก็บน่องไก่ที่เชือดวนัที่เด็กเกิดใหม่ให้ครบ 1 อาทิตย์(13 วนั ) เพอื่วา่อาจจะต้องเปลี่ยนชื่อใหม่ใหก้บัเด็ก แต่ถา้เกิน 1 อาทิตย์ (13 วนั ) ตอนต้งัชื่อใหม่ใหก้บัเด็กน้นั ต้อง เชือดไก่และวธิีการก็จะเหมือนกบัตอนต้งัชื่อใหค้ร้ังแรกทุกประการ เด็กบางคนอาจจะต้องเปลี่ยชื่อให้ 2-3 คร้ัง
เครื่องรางป้องกันสิ่งเลวร้ายส าหรับเด็กแรกเกิด หลงัจากที่เด็กคลอดออกมารุ่งข้ึนต้องไปหาเครื่องรางมาผูกติดไว้ที่ประตูบ้านทางเขตผู้ชายและประตูบ้านทาง เขตผหู้ญิง เพอื่ป้องกนัสิ่งชวั่ร้ายเขา้มาในบา้นสิ่งที่จะนา มามดัติดน้นลักษณะจะเป็ น ั เถาวัลย์สามารถหาได้จากป่ าเรียกชื่อ เป็นภาษาอ่าข่ามีดงัน้ี 1. และก่-และนี (LAEQ GUQ LAEQ NI) = เป็นเถาวลัยช์นิดหน่ึงที่ข้ึนตามป่า 2. อากือ-ลอแซ่ (AQ GANG LUQ CHAER) = เป็นเถาวลัยช์ินดหน่ึงที่ข้ึนตามป่า 3. ละพา่ (DAR PYAV) = เป็นเฟิร์นชนิดหน่ึงที่ข้ึนริมลา หว้ย 4. พริกแห้ง (SIQ PIR KOV) = พริกอะไรก็ไดท้ ี่ตากแหง้แลว้ พิธีกรรมเจาะหูส าหรับเด็กผู้หญิง อ่าข่าน้ันมีความเชื่อว่เด็กที่คลอดมาใหม่ถา้เป็นเด็กผูห้ญิงต้องเจาะหูทุกคน แต่ถา้เป็นเด็กผูช้ายไม่ต้องเจาะ และ ต้องเจาะหูเด็กต้งัแต่แรกเกิดเพราะแผลเด็กจะหายเร็ว และเจาะง่ายเพราะหนังหูเด็กยงับางอยู่ถา้เด็กผหู้ญิงคนไหนไม่ได้ เจาะหูต้งัแต่ตอนแรกเกิดถึงแมว้า่แก่และเสียชีวิตก็ต้องเจาะก่อนที่จะถูกนา ไปฝัง สรุปแลว้คนที่เกิดมาเป็นผูห้ญิงของชาว อ่าข่าน้นัจะต้องเจาะหูทุกคน อุปกรณ์ในการเจาะหู 1. เข็มเย็บผ้าขนาดกลาง 2. ดา้ยที่ปั่นจากฝ้าย 3. ขิงแก่หนั่เป็นแวน่ๆ กรรมวิธีในการเจาะหูเด็กแรกเกิด เด็กผูห้ญิงที่คลอดไดส้ามวนัแลว้จะถูกอุม้ออกมาสูดอากาศภายนอกบา้น แค่จะอุม้มานงั่ในชานบา้นเท่าน้ัน จะ ไม่อุม้ออกนอกชานบา้น แม่เด็กหรือยา่, ยายเด็กจะเป็นคนเจาะหูให้หรือบางคร้ังอาจจะไปเรียกคนที่เชี่ยวชาญมาเจาะให้ แต่ส่วนใหญ่แลว้ยายหรือยา่ของเด็กเป็นคนเจาะให้ หลงัจากที่ไดอุ้ปกรณ์พร้อมแลว้คนที่เจาะจะเอาขิงแก่หนั่เป็นแวน่แลว้มาถูที่หูของเด็ก ในการที่เอาขิงแก่งมาถูที่ หูเด็กนนัเป็นภูมิปัญญาของชนเผา่ที่ปฏิบตัิมาต้งัแต่บรรพบุรุษ ใชแ้ทนยาชาที่ใชอ้ยใู่นแพทยแ์ผนปัจจุบนัและเตรียมร้อย
ด้ายไว้ที่เข็ม หลังจากถูหูเด็กได้พอสมควรจะเอาเข็มเจาะลงไปที่หูของเด็กให้ทะลุลงไปและดึงด้ายที่ร้อยไว้คาไว้ที่หูของ เด็กแลว้จะเอาปลายดา้ยมาผกูเป็นปม เพอื่ไม่ไดห้ลุด หลงัจากเจาะหูประมาณ 3-5 วันแผลจะแห้งและหาย เด็กที่คลอดออกมาไม่สมประกอบหรือเสียชีวิตระหว่างคลอด ชุมชนของอ่าข่าน้นัจะไม่ค่อยพบเห็นคนพกิารหรือไม่สมประกอบอยใู่นชุมชน ชาวอ่าข่าเชื่อวา่ถา้กตญัญูกตเวที ต่อบรรพบุรุษที่ล่วงลบัไปแลว้ โดยการทา พิธีเซ่นไวบ้รรพบุรุษตามเทศกาลต่างๆ แลว้จะไม่เกิดเหตุร้ายหรือเหตุการณ์ที่ ไม่ดีกบัครอบครัวของตนเอง แต่ถา้มีคนในหมู่บา้นคลอดเด็กไม่สมประกอบหรือเด็กแฝดในหมู่บา้น จะเล้ียงไวไ้ม่ไดจ้ะ ถือเป็นเสนียดจญั ไร ของหมู่บา้น ความหมายคา วา่เด็กไม่สมประกอบจะหมายถึงมีนิ้วมือไม่ครบหรือมีนิ้วมือเกินกว่าคน ทวั่ ไป และรวมถึงนิ้วเทา้ดว้ยแม่เด็กคลอดลูกทีเดียวสองคน (ลูกแฝด)ก็จะเล้ียงไวไ้ม่ได้และมีการสอนต่อๆกนัมาจาก บรรพบุรุษวา่ถา้เกิดเหตุการณ์ดงักล่าวข้ึนกบัครอบครัวไหนใหร้ีบจดัการโดยเร็วอยา่ ใหรู้้ถึงคนอื่น ขั้นตอนการฝังศพเด็กที่คลอดแล้วเสียชีวิต หลังจากเด็กคลอดออกแล้ว และรู้วา่เด็กไม่มีชีวติพอเด็ก ่ ต้องเอาเด็กไปฝังทนัทีโดยเอาศพเด็กใส่ที่โดยขยะของ อ่าข่า (ทา จากกระบอกไมไ้ผผ่า่เป็นสองซีก) และตอนเอาเด็กไปฝังน้นัจะไปเชิญญาติผใู้หญ่ที่มีอายแุลว้ไปดว้ย 1 คน ศพ เด็กน้นัจะไปฝังร่วมกบัสุสานในหมู่บา้นไม่ได้ต้องเอาไปฝังในป่ าลึกที่คนไม่ค่อยเขา้ไปถึง หลงัจากพอ่เด็กไปฝังศพเด็ก และกลบัมาถึงบา้นจะเชือดไก่1 ตวัแลว้ผใู้หญ่บา้นมดัขอ้มือใหก้บัแม่ของเด็ก เพอื่เป็นการเรียกขวญั ใหก้บัแม่ของเด็ก ที่ ต้องสูญเสียลูกน้อยไป
บทที่ 6 อาหารและการดูแลสุขภาพของแม่และเด็กแบบพืน้บ้าน อาหารเป็นปัจจยัสา คญั ในการบา รุงร่างกายของเด็กและแม่เด็กซ่ึงเป็นส่วนที่ทา ใหร้่างกายมีสุขภาพดีและแขง็แรง ถา้แม่เด็กขาดสารอาหารก็จะทา ใหเ้กิดผลกระทบต่อเด็กและอาจมีปัญหาอื่นๆตามมาอีกดว้ยเช่น เจบ็ ป่วย หรือเป็นโรค ขาดสารอาหาร อยา่งไรก็ตามอ่าข่า เป็นผทู้ี่มีการเชื่อถือประเพณีด้งัเดิม ส่วนใหญ่ไม่ขาดสารอาหารเพราะในระบบการประกอบ พิธีกรรมและตามประเพณีจะมีการปรุงอาหารทที่า ใหม้ีสารอาหารครบทุกหมู่ดงัน้นัอาหารที่สตรีและเด็กบริโภคจึงเป็น ส่วนหนึ่งที่ได้จากผลจากการประกอบพิธีกรรมนนั่เอง การปฏิบัติตัวของหญิงที่คลอดลูก หลงัจากคลอดลูกหญิงอ่าข่าน้นั ต้องท าเตียงนอนข้างๆ เตาไฟในบา้น เอาไวใ้หแ้ม่และเด็กนอนวตัถุประสงค์เพื่อ ความอบอุ่นของเด็กและเป็นการอยไู่ ฟของแม่เด็กไปดว้ยจะนอนในเตียงน้ีประมาณ 5 เดือน หลังคลอดลูกหญิงอ่าข่าจะมีเก้าอ้ีส่วนตัวไว้ 1 ตัว และบนเก้าอ้ีน้ีจะมีใบไม้กิ่งหอมๆลกัษณะใบใหญ่ๆอ่าข่า เรียกว่า “ห่อ-ซา-ละ-มา-อะ-บะ” เอาไปพิงไฟให้ร้อนนิดหน่ึงแลว้เอาวางบนเกา้อ้ีให้แม่เด็กนั่งทบัเพอื่ให้มดลูกเขา้อู่และ ใหแ้ผลหายเร็วข้ึน หลงัคลอดลูกหน่ึงอาทิตย์(13 วัน) แม่เด็กจะทา งานเหมือนคนทวั่ ไป เวลาทา งานในไร่แม่เด็กจะเอาลูก อ่อนแบกใส่หลงั โดยการใชผ้า้รัดเป็นปมดา้นหนา้จะพกัตอนลูกร้องหิวนมเท่าน้นัและตอนเยน็กลบัจากไร่จะเอากระบุง (คาค่ะ) ใส่ผกัและอาหารสา หรับหมูแบกใส่หลงัและใหลู้กผกูติหนา้อกแม่โดยใชผ้า้รัด ถึงแม่จะเป็นลูกอ่อนก็ต้องท างาน เหมือนคนทวั่ ไป หญิงอ่าข่าต้องมีความอดทน และอดกล้นัมาก และเวลาคลอดลูกใหม่ๆ หญิงอ่าข่าจะหลีกเลี่ยงในการโดนน้า เยน็ๆ ต้องทา ร่างกายใหอ้บอุ่นเสมอ อาหารส าหรับแม่ลูกอ่อน หลงัคลอดลูกหญิงอ่าข่าจะต้องพถิีพถินั ในการเลือกอาหารกินเป็นพเศษ ิเพราะมีความเชื่อวา่อาหารทุกอยา่งที่แม่ ทานจะมีผลถึงลูกดว้ยเพราะเด็กจะกินนมแม่ถา้แม่ไม่เลือกของกินอาจจะทา ใหลูก้ ไม่สบายและทอ้งเสียได้และในระยะ 5 เดือน หลงัคลอดหญิงอ่าข่าจะไม่กินน้า มนั
อาหารที่แม่ลูกอ่อนห้ามกิน หา้มกินเม่นตอนคลอดลูกใหม่ๆ เพราะเชื่อวา่เมื่อกินเน้ือสตัว์จะกินแต่ผกต้ม ัและเกลือหอม เกลือหอมอ่าข่าน้ัน เอาเกลือกอ้นใหญ่ไปควั่กบัมนัไก่ให้หอม เวลากินจะทุบเป็นกอ้นเล็กๆกินกบัขา้วสวยโตข้ึนอาจจะทา ให้เด็กเป็นโรคลม หมู่บา้ หา้มกินหมีตอนคลอดลูกใหม่ๆเพราะเชื่อวา่อาจจะทา ใหเ้ด็กหูไม่ดีและหูหนวกได้ หา้มกินปลาจนกวา่ลูกจะอายุ5 เดือน เพราะเชื่อวา่ลูกจะเป็ นเกล็ดเหมือนปลา พิธีกรรมส าหรับแม่ที่มีน ้านมน้อย ถา้แม่เด็กคนไหนมีน้า นมนอ้ยข้นัแรกจะหาสมุนไพรเอาเปลือกไมช้นิดหน่ึง ตม้กบัน้า แลว้เอาให้แม่เด็กดื่ม ถ้า น้า นมยงัไม่ไหลอีกจะใหผ้เู้ฒ่าที่รู้คาถาในหมู่บา้นท่องคาถาใส่ในน้า แลว้เอาใหแ้ม่เด็กดื่ม และตอนใหผ้รูู้้ท่องคาถาให้น้ัน ต้องเอาเงินเหรียญแท้ไปให้ผู้รู้ 1 เหรียญ การหย่านม อ่าข่าน้นั ใหลู้กกินนมแม่จนกวา่แม่จะต้งัครรภล์ูกอีกคนหน่ึงเด็กโตพอที่จะอยกุ่บั ปู่ยา่ ได้ไม่ต้องเอาลูกไปไร่แลว้ กลางวนั ให้เด็กกินขา้วโดยการเอาขา้วสวยเค้ียวก่อนแล้วป้อนให้เด็กกินอีกทีหน่ึงและถ้าเด็กมีฟันสามารถที่จะเค้ียว อาหารไดเ้องแลว้ก็จะคลุกขา้วกบัน้า แกงใหเด็ ้กกิน ตอนเยน็แม่เด็กกลับมาจากไร่แลว้เด็กถึงจะไดก้ินนมแม่พอแม่รู้ตวัวา่ ตวัเองต้งัครรภล์ูกอีกคนหน่ึงก็ค่อยๆใหเ้ด็กเลิกกินนม โดยการใหก้ินขา้วแทน ความเชื่อประเภทและสาเหตุของการเจ็บป่วย อ่าข่าเชื่อวา่การเจบ็ ป่วยเกิดจากสาเหตุหลายประการเช่นการเจบ็ ป่วยเนื่องจากถูกผเีขา้หรือล่วงเกินผีการเจบ็ ป่วย เนื่องจากร่างกายไดร้ับเช้ือโรคการเจ็บป่วยเนื่องจากเป็นไปตามธรรมชาติการเจ็บป่วยเนื่องจากถูกคาถาอาคมของผอู้ื่น เป็นตน้ดงัน้ันการทา ให้หายปกติต้องมีการวินิจฉัยการเจ็บป่ วยให้ถูกต้องและท าการรักษาตามสาเหตุอาการน้ันๆจึงจะ หาย ซึ่งสามารถแบ่งสาเหตุการเจบ็ ป่วยไดด้งัน้ี 1. เกิดจากอากาศหรือตามธรรมชาติ
การเจบ็ ป่วยที่มีสาเหตุมาจากธรรมชาติน้นัเกิดจากการเปลี่ยนแปลงของอากาศทา ใหร้่างกายสามารถที่จะปรับตวั ใหเ้ขา้กบัสภาพอากาศและธรรมชาติไดท้นัจึงทา ใหเ้กิดอาการเจบ็ ป่วยการเจบ็ ป่วยที่เกิดจากสาเหตุทางธรรมชาติน้ัน วิธีการรักษาจะรักษาตามอาการที่พบ ซึ่งส่วนใหญ่จะใชย้าสมุนไพรรักษาเป็นหลกั 2. เกิดกจากถูกผอู้ื่นกระทา หรือถูกคาถาอาคม การเจ็บป่วยที่เกิดจากการกระทา ของผูอ้ื่นน้ันลกัษณะของอาการจะแตกต่างไปจากการเจ็บป่วยโดยทวั่ ไป คือ อาการการเจ็บป่วยจะไม่ชดัเจนไม่สามารถหาอาการหรือตน้เหตุไดอ้ยา่งชดัเจน ต้องใชก้ารเขา้ทรงดูว่าอาการการ เจ็บป่วยเกิดจากสาเหตุอนั ใด แต่ว่าการเจ็บป่วยชนิดน้ีก็เป็นการยากพอสมควรที่จะคน้หาตน้ตอของการเจ็บป่วยได้ การถูกอาคม หรือที่รู้จกัและเรียกกนัว่า จะแน่ ต้องอาศยัคนที่เก่งและมีความรู้เรื่องน้ีโดยเฉพาะ จึงจะสามารถที่จะ รักษาอาการน้ีได้โดยการทา พิธีหรือใชค้าถาอาคมถอนคาถาอาคมที่คนอื่นกระทา น้นัออกจากคนที่เจ็บป่วยเกิดจาก สิ่งเหนือธรรมชาติ การเจบ็ ป่วยที่มีสาเหตุมาจากสิ่งที่เหนือธรรมชาติน้นัอาจเป็นเพราะ การที่ขวญัของตวัเองอ่อนทา ใหถู้กผปี่าผเีขา ทา ให้เกิดการเจ็บป่วยข้ึนได้หรืออาจเกิดจากวิญญาณของบรรพชนเนื่องจากต้องการความช่วยเหลือ หรือว่าเราทา อะไรที่กระทบต่อบรรพชน หรือการละเมิดต่อสิ่งศกัด์ิสิทธ์ิหรือผจีึงสา แดงอิทธิฤทธ์ิให้ผลู้่วงละเมิดรับทราบ วธิีการ รักษาต้องอาศยัหลายวธิีการดว้ยกนั ไม่วา่จะเป็นยาสมุนไพร หรือการเข้าทรง หรือใช้คาถาอาคม ผีในที่น้ีหมายถึงสิ่ง ที่มีอ านาจเหนือธรรมชาติ การรักษาด้วยสมุนไพร อ่าข่าเป็นชนเผ่าหน่ึงที่รู้จักการใช้ยาสมุนไพรต่างๆ มารักษาอาการเจ็บป่วยของคนเราอย่างมากมาย อัน เนื่องมาจากการปรับตวัอยใู่นป่าดงจึงมีความจา เป็นอยา่งยงิ่ที่ต้องรู้จักใช้ยาสมุนไพรเพื่อมารักษาอาการเจ็บป่ วย เพราะ สมยัก่อนในชุมชนของอ่าข่าน้นัจะไม่มีอนามยัหรือโรงพยาบาลแบบปัจจุบนัอ่าข่าจะรักษากบัผูเ้ฒ่าผูแ้ก่ที่รู้ตา รับยาใน หมู่บา้นดว้ยยาสมุนไพรที่หามาจากป่าในชุมชนแถวน้นัตา รับยาของอ่าข่าน้นัถือเป็นภูมิปัญญามารุ่นสู่รุ่น ไม่มีการบนัทกึ ต ารับยาเป็ นลายลักษณ์อักษร ส่วนใหญ่แลว้จะจา มาจากการบอกกล่าวจากผูรู้้ผทู้ี่สนใจสามารถจะเรียนจากผูเ้ฒ่าผูแ้ก่ที่รู้ ตา รับยาได้อ่าข่าจะไม่มีการหวงหา้มวิชา และเวลาสอนจะสอนที่เงียบๆลบัตาคน ถา้ไม่เช่นน้นัอ่าข่ามีความเชื่อวา่วิชาจะ ไม่ขลงัจะไม่สอนใหก้บัคนทวั่ ไป และสมควรอยา่งยงิ่ที่ลูกหลานของอ่าข่าต้องสืบทอดภูมิปัญญาในการรักษาโรคของอ่า ข่าต่อไปไม่ใหสู้ญหาย การรักษาดว้ยภูมิปัญญาของอ่าข่าน้นัมีท้งัรักษาดว้ยยาสมุนไพรอยา่งเดียว หรือทายาสมุนไพรประกอบคาถาด้วย สมุนไพรที่จะนา มารักษาน้นัมีท้งัใบ รากผลเปลือก นา มารักษาไดห้มด และรวมไปถึงเค้ียวเสือ, สิงโต,อุง้ตีนหมีเอามา
เป็นยาได้การรักษาโรคของอ่าข่าน้นัสามารถจา แนกออกเป็น 2 แบบ คือการักษาที่เป็ นบาดแผลสามารถมองเห็นได้ด้วย ตา และการรักษาอาการที่ไม่มีบาดแผล การรักษาด้วยการประกอบพิธีกรรม การรักษาโรคที่ไม่มีบาดแผลเช่นเป็นไข้หรือหมดสติโดยไม่ทราบสาเหตุจะเชิญหมอสวดมาทา พิธีเรียกขวญั และมดัขอ้มือให้กบัผูป้่วย หรือไม่ก็จะท่องคาถาใส่ในน้า แลว้ให้คนป่วยดื่ม หรือลูบที่ตวัของคนไข้ยกตวัอยา่งเช่น คน เป็นลมหมดสติโดยไม่ทราบสาเหตุหรือถูกวิญญาณที่ชวั่ร้ายเขา้สิง จะต้องเอาเค้ียวเสือไปขูดกับกินแลว้ละลายในน้ า พร้อมกบัท่องคาถา หลงัจากน้นั ใหผ้ ปู้่วยดื่ม ผปู้่วยจะฟ้ืนหรือวญิญาณร้ายจะออกจากร่างของผปู้่ววทนัที การรักษาบาดแผลสด การรักษาบาดแผลที่มองเห็นดว้ยตาน้นัจะใชท้ ่องคาถาก่อนหลงัจากน้นัทายาที่แผลเช่น มีดบาดมือจะต้องท่อง คาถาห้ามเลือดให้หยดุไหลก่อน แลว้ค่อยเอายาสมุนไพรทาที่แผล หรือในกรณีที่เข้าป่ ามีดบาดมือเล็กน้อยจะเด็ดใบไม้ ของหญา้ที่เรียกวา่หญา้สาบเสือ โดยเด็ดใบหญา้สาบเสือเค้ียวใหล้ะเอียดแลว้โปะลงไปที่บาดแผล จะท าให้เลือดหยุดไหล และแผลจะปิดสนิท หรือจะใช้ใบ หมาหมุ่ยแทนใบหญา้สาบเสือก็ได้แต่ชาวอ่าข่าถือเคล็ดอย่างหน่ึงว่าเวลาเด็ดใบ สมุนไพรจะต้องหนัหลงัใหก้บัสิ่งที่เราจะเด็ดและจะต้องใชม้ือซา้ยเด็ดข้ึนมาเค้ียวแลว้ก็โปะลงไปที่แผลจะช่วยห้ามเลือด ได้และแผลที่เป็นแผลสดเล็กๆ นอ้ยๆ ใชถ้่านที่เราหุงตม้นา มาตา ใหล้ะเอียดแลว้โรยที่แผลจะทา ใหแ้ผลหาย
บทที่ 7 ความเชื่อเกี่ยวกับการดูแลรักษาสุขภาพเดก็ อ่าข่าน้นัถา้เด็กไม่สบาย มีพธิีกรรมหลายอยา่งที่ต้องทา ใหก้บั เด็ก เช่นถา้เด็กทอ้งเสียต้องไปขอเส้นด้ายที่ผูกเป็ น ปมจากพ่อแม่ของฝ่ายแม่เด็ก หรือ ถา้เด็กไม่สบายจะเรียกขวญั ให้กบัเด็ก หรือถา้เด็กไม่โตตามวยัก็ต้องไปขอเส้ือและ กา ไลเงินจากพอ่แม่ของฝ่ายแม่เด็ก หรือเด็กคนไหนผมข้ึนไม่เตม็หวัต้องต้องทา พิธีใหก้บัเด็ก พธิีกรรมที่ท าให้กบัเด็กเล็ก ส่วนใหญ่แลว้จะไปทา ที่บา้นพ่อแม่ของแม่เด็กเพราะอ่าข่ามีความเชื่อว่าพ่อแม่หรือพี่ชายหรือน้องชายที่สืบตระกูลจาก พอ่แม่น้นัเป็นที่เคารพและนบัถือทา พธิีกกรรมอะไรใหก้บัเด็กก็จะขลงัและอาการไม่สบายก็จะหายเพราะอ่าข่าจะสืบเช้ือ สายทางผู้ชาย และถ้าหญิงคนไหนไม่มีพชี่ายหรือนอ้งชายจะถือวา่เป็นคนอาภพัและไม่มีบุญ แต่ถา้แม่ของเด็กไม่มีพอ่แม่ หรือพชี่ายหรือนอ้งชายก็จะอนุโลมใหไ้ปพธิีที่บา้นญาติสนิท เช่น เป็นลุง หรืออา ที่เป็นญาติทางฝ่ายพอ่ของแม่เด็ก พิธีกรรมเรียกขวัญให้กับเด็ก (ZAQ-ANGR BAE LAR KUR KUR QOF-EU) ข้ันตอนในการทา พิธีเรียกขวญั ให้กับเด็กที่ไม่สบายบ่อยๆ ข้ันแรกพ่อแม่เด็กจะต้องหาวันฤกษ์ดีส าหรับ ครอบครัวก่อน หลงัจากกา หนดวนัไดแ้ลว้ตอนเช้าต้องไปบอกหมอสวดว่าวนัน้ีจะต้องทา พิธีเรียกขวญั ให้กบัลูกและจะ เชิญหมอสวดไปทา พธิีใหด้ว้ย พร้อมกบัเอาเหลา้ไป 1 ขวดของที่จะต้องเตรียมไว้ในการท าพิธีเรียกขวัญคือ หมู 1 ตวั ไก่2 ตวั ไข่ตม้ 2 ฟองขา้วควั่ตา ละเอียดขิงสด,ขา้วสาร, เกลือ,ไมพ้ายขา้ว, สายสร้อยหรือหรือหมวกของเด็ก พธิีจะเริ่มในเวลา ประมาณ 16.00 น. พอถึงเวลาพอ่เด็กจะไปเชิญหมอสวดมาบา้นเชือดไก่1 ตวัจะทา ใหก้ินกนั ที่บ้าน โดยเชิญผเู้ฒ่าผแู้ก่มา กินดว้ย หลงัจากทานขา้วเสร็จแลว้จะทา พิธีโดยเอาของท้งัหมดที่เตรียมไวใ้ส่ในกระจาด หมู่,ไก่ยงัเป็นๆจบัใส่ตระกร้าที่ สานดว้ยไมไ้ผ่จะไปทา พิธีที่หนา้ประตูหมู่บา้น (ลอ้ข่อง) หรือจะทา พิธีที่ใตถุ้นบา้นก็ไดแ้ลว้แลว้ว่าหมอทรง(ย้ผีะ)จะ ให้ทา ที่ไหน พิธีจะเริ่มโดยการหมอสวดจะสวดประมาณ 1 ชวั่โมงและก่อนที่หมอสวดจะกลับมาถึงบ้านต้องใหเ้ด็กกิน ขา้วอยทู่ บ้านที่เขตผู้หญิง พอหมอ ี่สวดกลับมาถึงบา้นพอ่แม่เด็กจะพูดกบัหมอสวดว่าขวญัของเด็กกลบัมาถึงต้งันานแลว้ พอหมอสวดกลับเข้ามาในบ้านจะเชือดหมูและไก่ทา อาหารและไปเชิญผูเ้ฒ่าผูแ้ก่ในหมู่บา้น หมอสวดจะมดัเส้นดา้ยที่ ขอ้มือขวาใหก้บัแม่และเด็ก หลงัจากน้นัผเู้ฒ่าผแู้ก่จะมดัขอ้มือแม่และเด็ก หลงัเสร็จพธิีญาติของเด็กจะไปส่งหมอสวดพิธี ที่บ้าน
พิธีกรรมไปขอเสื้อและก าไลเงินให้กับเด็ก (AQ GHOE LAF DUF SHAR LER-EU) หลังเด็กคลอดมาไดร้ะยะหน่ึงแลว้แต่เด็กไม่ค่อยสมบูรณ์ไม่โตตามวยัพอ่แม่เด็กต้องทา พิธีไปขอเส้ือและกา ไล เงินให้กบัเด็ก ต้องไปขอกบัฝ่ายพ่อแม่ของแม่เด็กถา้พ่อแม่เสียชีวิตไปหมดแลว้ก็ต้องไปขอกบัพี่ชายหรือนอ้งชายที่สืบ ตระกูลมากจากพอ่แม่พธิีจะเริ่มในตอนค่า ของวนัฤกษด์ีของพอ่แม่ฝ่ายแม่เด็ก โดยการที่เชือดไก่ 1 ตวัตม้กินกนัระหวา่ง ญาติผใู้หญ่จากน้นัจะมดัขอ้มือขา้งขวาดว้ยดา้ยสีขาวใหก้บัเด็กเสร็จจากมดัขอ้มือจะเอากา ไลเงินสวมให้ที่ข้อมือขวาและ เอาเส้ือสีขาว หรือ เส้ือสีแดง ที่ทอจากฝ้ายเยบ็เป็นตวัเล็กๆ สวมให้กบัเด็ก คนที่จะสวมให้โดยมากแลว้จะเป็นพ่อหรือ พชี่ายหรือนอ้งชายของแม่เด็ก ถา้แม่ของเด็กอยคู่นละหมู่บา้นกบัพอ่แม่ต้องไปคา้งคืน และในกรณีอยหู่มู่บา้นเดียวกนัจะ กลบัคืนน้นัหลงัจากท าพิธีเสร็จ พิธีกรรมไปขอเส้นด้ายที่ท าเป็ นปมให้กับเด็ก ถา้เด็กคนไหนทอ้งเสียบ่อยๆ อ่าข่ามีความเชื่อว่าต้องไปขอเส้นดา้ยจากพ่อแม่ของแม่เด็กหรือในกรณีที่พ่อแม่ เสียชีวิตไปหมดแลว้ก็ไปขอกบัพี่ชายหรือน้องชายที่สืบตระกูลจากพ่อแม่ลกัษณะของเส้นดา้ยที่จะต้องไปขอคือ เป็ น เส้นด้ายที่ปั่นจากฝ้าย เอาด้ายสีแดง สีเขียว สีขาว เอาด้ายท้งัสามสีมารวมกนัแล้วเอาหลายๆเส้นมาทบกันให้ใหญ่ พอประมาณ เสร็จแลว้ถกัเป็นเกลียวเหมือนการเปียผม ถา้พอ่แม่ฝ่ายแม่เด็กมีฐานะดีหน่อยจะร้อยติดเหรียญเงินโบราณให้ หรือถา้ฐานะไม่ดีจะร้อยติดเบ้ียหอยโบราณไวท้ี่เส้นดา้ย และต้องท าเป็ นปมท้งัหมด 9 ปม วธิีการก็ไม่ค่อยยงุ่ยากไปบา้น พอ่แม่แลว้แจง้ใหท้ราบถึงวตัถุประสงคใ์นการเดินทางมาคร้ังน้ีใหก้บัพอ่แม่ของแม่เด็กทราบ หลงัจากน้นัทางพอ่แม่ของ แม่เด็กจะเตรียมเส้นดา้ยให้พอเตรียมเส้นดา้ยเสร็จพ่อของแม่เด็กจะผูกเส้นดา้ยดังกล่าวที่เอาให้กบัเด็ก และตอนที่ผูก เส้นดา้ยน้ีต้องกล้นัลมหายใจดว้ยเพราะอ่าข่าเชื่อวา่อาการทอ้งเสียของเด็กจะหยดุเหมือนกล้นัลมหายใจ พิธีกรรมส าหรับเด็กที่ผมขึ้นไม่เต็มศีรษะ เด็กคนไหนผมข้ึนไม่เต็มศีรษะจะเป็นวงกลมตรงขวญัของเด็กอ่าข่ามีความเชื่อว่าต้องทา พิธีให้กบั เด็กเพื่อให้ ศีรษะเด็กข้ึนเต็มหัว พิธีกรรมน้ีจะทา ให้บา้นของพ่อแม่เด็ก ลกัษณะของพิธีกรรมมีสองแบบ แบบที่ 1 เอาไข่ตม้ทา พิธี แบบที่ 2 เอาไก่ทา พธิีพอ่แม่เด็กปรึกษากนัแลว้วา่จะทา พธิีน้ีใหก้บัเด็กจะเลือกทา พธิีในวนัฤกษด์ีของพอ่เด็ก พธิีกรรมจะ มีข้ึนในตอนค่า พิธีกรรมแบบที่ 1 ตม้ไข่ไก่1 ฟอง ให้พ่อแม่เอาไข่ตม้ไปหมุนรอบศีรษะของเด็กและในขณะที่เอาไข่หมุนรอบ น้นัพอ่เด็กก็จะพดูวา่ ใหผ้มเด็กข้ึนเตม็ศีรษะดว้ยเถิด เวลาผา่นไปไดร้ะยะหน่ึงแลว้ผมเด็กยงัไม่ข้ึนอีกก็ต้องท าพิธีแบบที่ 2
พิธีกรรมแบบที่ 2 เชือดไก่2 ตวัตดัเป็นชิ้นๆ แต่ไสไ้ก่น้นัหา้มตดัเป็นชิ้น ใหท้า ความสะอาดอยา่งเดียว หลงัจาก น้นัจะตม้ไก่และใส่ขา้วสารไปนิดหน่อย พอไก่สุกจะเอาไสไ้ก่ออกต้งัไวใ้หเ้ยน็หลงัจากน้นัเอาไสไ้ก่มาพนัรอบศีรษะเดก็ คนทา พิธีอาจจะเป็นปู่หรือพ่อของเด็กก็ได้และตอนทา พิธีน้ีห้ามใครหัวเราะเป็นอนัขาด มิเช่นน้ีแลว้ผมเด็กจะนอ้ยกวา่ เก่าอีก หลงัเสร็จพธิีเอาไก่มากินกนัระหวา่งญาติผใู้หญ่ของเด็ก วิธีแก้พฤติกรรมเด็กที่ผิดปกติตามความเชื่อ พฤติกรรม ชื่อเรียกภาษาอ่าข่า วิธีแก้พฤติกรรม ติดอ่าง LAR NGAF NGAF-EU (ละ – หงะ - หงะ - เออ) ต้องเอาไม่พาบข้าวตีหัวเด็กให้ ตกใจเวลาเด็กพดูอ่าง พูดช้า DAWQNGAEQ-EUYAWMYAF (ดอ-แหง่- เออ -ยอ-คา) จะเอานกที่ร้องเก่งๆปิ้งให้กิน เพื่อ เด็กที่จะไดพ้ดูเก่งๆเหมือนนก ละเมอ MYAV TOV TOV-EU (แม –โตะ -โตะ - เออ) ตอนละเมอเอาถ่านดา หรือเอามือ ป้ายกน้หมอ้ ทาหัวเด็ก ฉี่รดที่นอน IR SHOI SHOI ANGR-EU (อุ๊ - ซี - ซี -อุ๊ - เออ) จะเอาสุ่มไก่แบบอ่าข่าแบกใส่ หลังแล้วให้เดินรอบบ้าน ตากุง้ยงิ MYAV NUIV NUIV CHOE (แม - นึง - นึง –เชอ - เชอ - เออ) เอาที่ตวงข้าวสารใส่ข้าวสาร 3 ข้ีหนู3 ก้อน แล้วให้พูดว่าถ้าจะ หายให้หายเร็วๆ ถ้าไม่หายก็ให้ เป็ นหนักๆ
บทที่ 8 พัฒนาการของทารกแต่ละช่วงอายุ ช่วงอายุชื่อเรียกในภาษาชนเผ่า พัฒนาการที่เกิดขึ้น แรกเกิด ZAQ NANGQ ร้องไห้ได้ ดูดนมได้ เคลื่อนไหวแขนขาได้ 1 เดือน TIQ SIQ ยกคางได้ยมิ้ตอบได้จอ้มมองวตัถุและแสงสวา่ง 2 เดือน NYIQ SIQ จา หนา้แม่และคนใกลช้ิดได้รู้จกัยมิ้และเล่น 3เดือน SMR SIQ ต้งัศีรษะตนเองไดอ้ยา่งมนั่คง 4 เดือน OEQ SIQ จอ้งมือตนเองอยา่งสนใจ พยายามเอามือใส่ปาก ตนเอง 6 เดือน KOF SIQ นงั่โดยช่วยยดืไว้จบัควา้ได้ท าเสียงได้หลายเสียง 8 เดือน YAEF SIQ ฟันหนา้จะข้ึน 2 ซี่สามารถพลิกตวัได้นนั่เอง 10 เดือน CER SIQ ปีนไดด้ว้ยความช่วยเหลือเล็กนอ้ยคลานไดอ้ยา่ คล่องแคล่วสนใจของเด็กๆ นอ้ยๆ โบกมือโบกไมไ้ด้ 1 ขวบ TIQ QOF เดินได้โดยมีผู้จูง เดินรอบโต๊ะโดยใช้วิธีเกาะ 1 ขวบ 1 เดือน TIQ QOF TIQ SIQ เดินไดโ้ดยใชม้ือหน่ึงยดึจบัเกา้อ้ีหรือ ที่เกาะไวย้นื คนเดียวไดช้วั่ระยะส้นัๆ สามารถพดูได้2-3 ค า 1 ขวบ 3 เดือน TIQ QOF SMR SIQ เดินได้คลานข้ึนที่สูงได้ช้ีมือเมื่ออยากได้อะไร เมื่อ ปัสสาวะจะบอกได้เรียกชื่อสิ่งของที่คุน้เคยได้ 1 ขวบ 6 เดือน TIQ QOF KOF SIQ เดินไดเ้ก่ง เริ่มหดัวิ่ง พดูไดป้ระมาณ 10 ค า และพูด เป็ นพยางค์ได้ 2 ขวบ NYIQ QOF วงิ่ ไดเ้ก่ง พดูไดเ้ก่งเป็นประโยค ป้อนอาหารให้ ตนเองได้รู้จกัควบคุมการขบัถ่าย
ตารางพัฒนาการตามวัยในเด็กปกติ พัฒนาการ 3 เดือน 6 เดือน 9 เดือน 12 เดือน 18 เดือน 2 ปี การ เคลื่อนไหว ยกศีรษะเวลา นอนคว ่า นงั่ทรงตวัได้ เกาะเดินตาม ขอบเกา้อ้ี หรือราว ระเบียง เดินโดยช่วย จูงมือท้งั 2 ข้าง เดินข้ามหรือ หลบสิ่งกีด ขวาง กระโดด 2 ขา พร้อมกนั กบัโดยที่ไม่ ต้องช่วย การใช้มือ และตา มองไปที่ สิ่งของแลว้ จอ้งชวั่ครู่ ควา้จบัแท่ง ไม้ถือไว้ใน มือข้างละ แท่ง ใชน้ ิ้วช้ีกบั นิ้วโป้งหยบิ ของชิ้นเล็ก จากพ้นื ค้นหาวัตถุที่ ซ่อนไวใ้ตผ้า้ ได้ เลียนแบบ การขีดเส้น ในแนวดิ่ง เลียนแบบ การลากเส้น ในแนวนอน การเข้าใจ ภาษา แสดงท่าทาง สนใจเมื่อได้ ยินเสียง สนใจฟังคน พูดและดู ของเล่น ทา ตามคา สงั่ ง่ายๆเมื่อใช้ ท่าทาง ประกอบ ช้ีไปที่ สิ่งของเมื่อ เอ่ยชื่อทีละ อยา่ง ช้ีอวยัวะของ ร่างกายได้4- 5 ส่วน ส่วนต่างๆ ของร่างกาย ได้ 10 ส่วน การใช้ภาษา ท าเสียง อ้อแอ้ เปล่งเสียง โต้ตอบผู้อื่น ทา ท่าทางขดั ขืนเมื่อไม่ ต้องการ หรือไม่อยาก ท า ออกเสียง เลียนค าพูด ไดอ้ยา่ง ใกล้เคียง ใช้ค าพูด เกี่ยวกบัการ กระท าได้ 2 คา เช่น กิน ข้าว ร้องเพลง ง่ายๆ ได้1 เพลง สังคมและ การช่วย เหลือตัวเอง ยมิ้หรือส่ง เสียงตอบเมื่อ มีผู้พูดคุย ด้วย จ้องมองหรือ ร้องไห้เมื่อ เห็นคน แปลกหน้า หยบิของกิน เข้าปากได้ เอง ดื่มน้า จาก ถ้วยหรือขัน เล็กๆ เล่นใกลก้บั เด็กคนอื่น ต่างคนต่าง เล่น บอกเวลาฉี่ หรืออึ
พัฒนาการของทารกแต่ละช่วง ตามภาษาชนเผ่า พัฒนาการ ภาษาอ่าข่า การได้ยิน NAW BAWR GAQ NYA LAR-EUQ (น่า - บอ –ก่า -ล๊า - เอ่อ) มองเห็น MAWR NYA LAR-EUQ (ม๊อ - ญา -ล่า–เอ่อ) คอแข็ง KANGQ LANGR LANGR YAF DAWR LAR-EUQ (ขื่น -ลื่น -ลื่น- ญ่า - ด่อ-ล๊า - เอ่อ) พลิกตัว MANGQ POV MANGQ LAE LAEQ DOV LAR-EUQ (หมื่อ -โป๊ ะ -หมื่อ –แล –แล -โด –ล๊า- เอ่อ) นงั่ DAWQ NUIR NUIR NYA LAR-EUQ (ดอ - นึง - นึง – ญ่า -ล๊า –เอ่อ) คลาน DAWQ GAV GAV NYA LAR-EUQ (ดอ -ก่า -ก่า - ญ่า -ล๊า - เอ่อ) ต้งัไข่ GAWQ YAWF YAWF DZAWR DZAWR LAR-EUQ (ก๊า - มา -จึน -ยอ - ญา -ล๊า - เอ่อ) ยืน GAWQ YAWF YAWF NYA LAR-EUQ (กอ -ยอ -ยอ - ญา -ล๊า - เอ่อ) เดิน GAR MA CHANG NYA LAR-EUQ (ก๊า - มา -จึน - ญา -ล๊า –เอ่อ) พูดได้ DAWQ NGAEQ NGAEQ NYA LAR-EUQ (ด่อ-แง่–แง่- ญ่า -ล๊า –เอ่อ) หยา่นม AQ CHOER DAR-EUQ (อะ –เจ๊ - ต่า –เอ่อ)
ชื่อเรียกที่เด็กเรียกพ่อ,แม่,ญาติพี่น้อง เป็ นภาษาอ่าข่า พอ่ภาษาอ่าข่า อะ-ด๊ะ (AQ DA) แม่ภาษาอ่าข่า อะ-ม๊ะ (AQ MA) พี่ชาย ภาษาอ่าข่า อะ-โด๊ะ (AQ DOV) พี่สาว ภาษาอ่าข่า อะ-ยื๊อ (AQ YUIF) น้องชาย, น้องสาว ภาษาอ่าข่า อะ-ยี๊ (AQ NYIR) ปู่-ตา ภาษาอ่าข่า อะ-เผว่ (AQ POEQ) ยา่-ยาย ภาษาอ่าข่า อะ-ผี่ (AQ PIQ) นอ้งแม่ที่เป็นผหู้ญิง ภาษาอ่าข่า อะ-มือ (AQ MUI) นอ้งพอ่ที่เป็นผหู้ญิง ภาษาอ่าข่า อะ-โค๊ (AQ QOQ) นอ้งชาย, พชี่ายของแม่ภาษาอ่าข่า อะ-เว๋ (AQ GHOE) นอ้งชายพอ่ภาษาอ่าข่า อะ-ว๊อ (AQ ZAWR) ป้า ภาษาอ่าข่า อะ-อื่อ (AQ UIQ) พี่เขย ภาษาอ่าข่า อะ-ส่อง (AQ SHANGQ) พี่สะใภ้ ภาษาอ่าข่า อะ-ชุ (AQ CU)
บทที่ 9 นันทนาการและศิลปหัตถกรรมที่เกี่ยวข้องกับเด็ก นิสัยรักความสนุกสนาน และเป็นชนเผ่าสุนทรีย์อารยธรรมการเล่นที่เก่าแก่การเตน้ร าที่หลากหลาย ท้งัหมด ลว้นเป็นเรื่องราวที่ชนเผา่อ่าข่าสืบสานและสืบทอดกนัมา นบัเป็นดอกไมแ้ห่งขนุเขาแต่งแตม้ สีสรรค์ความสดใสดว้ยลีลา ชีวิตของแผ่นดินบนพ้ืนที่สูงให้งดงาม ดงัที่ฟ้าประทานมาให้มนุษยชาติน้ีอยรู่ ่วมโลกอยง่เฉิดจรัส วิถีชีวิตเหล่าน้ียงัคง ความสวยงามและเหลือยใู่นพ้นืที่ภาคเหนือของประเทศไทยอยู่ การละเล่นพ้ืนบา้นอ่าข่า เป็นมรดกวฒันธรรมที่ทรงคุณค่ายิ่งอย่างหน่ึง ซ่ึงชนเผ่าอ่าข่าน้ีได้สืบสานมาอยา่ง ยาวนาน การเล่นอ่าข่าถือวา่เป็นอาชีพเด็กถา้เด็กไม่นิยมเล่นหรือถา้ไม่ไดค้ลุกคลีกบัคนอื่นๆ จะทา ใหเ้ด็กขาดความมนั่ใจ และไม่มีเพอื่นเกิดความหวา้เหว่ อ่าข่าน้นัมีการละเล่นของเด็กหลายอยา่ง การละเล่นบางอยา่งจะสอดแทรกในพิธีกรรมของอ่าข่าดว้ย การละเล่น ในพิธีกรรมน้นัจะเล่นไดเ้ฉพาะปีละคร้ังในช่วงเทศกาลเท่าน้นัเช่น การเล่นลูกข่างการเล่นโลช้ิงชา้การเล่นชนไข่และมี การละเล่นอีกหลายอย่างที่เด็กอ่าข่าเล่นได้ตลอดท้งัปีการละเล่นของอ่าข่าแบ่งออกเป็นการละเล่นส าหรับเด็กผูช้าย สา หรับเด็กผูห้ญิง วสัดุและอุปกรณ์ในการละเล่นจะหาไดจ้ากธรรมชาติเช่นไมแ้ละไมไ้ผ่การละเล่นพ้ืนบา้นอ่าข่าน้นั สามารถจา แนกไดด้งัน้ี บทเพลงกล่อมเด็ก บทเพลงกล่อมเด็กของอ่าข่าน้ัน เป็นภูมิปัญญาของอ่าข่าที่สืบทอดมารุ่นสู่รุ่นโดยไม่มีการจดบนัทึกเป็นลาย ลักษณ์อักษร ส่วนใหญ่จะจา มาจากการไดย้นิแลว้นา มากล่อมใหก้บัลูกหลานของตวัเองอีกทีหน่ึงคนที่จะร้องเพลงกล่อม เด็กคือแม่ของเด็กหรืออาจจะเป็นปู่หรือยา่ของเด็กที่เล้ียงหลานตอนแม่เด็กไปไร่ รูปแม่ใส่ชุดอ่าข่าแบกเด็กไว้ด้านหลังหันข้าง
วิธีการจะให้เด็กหลบัของอ่าข่าน้ันมี2 วิธี คือให้เด็กนอนในเปลแลว้คอยแกว่นเปลและร้องเพลงกล่อมไปดว้ย แต่ส่วนใหญ่อ่าข่าจะใชว้ิธีการแบบที่ 2 คือเอาเด็กแบกใส่หลงัแลว้เอาผา้ขาวมา้มารัดแลว้เอาเส้ือของแม่เด็กมามดัหลวมๆ ที่ศีรษะเด็กอีกที เพื่อเป็ นการบงัคบั ให้เด็กอยนู่ ิ่งๆ และหลบัไปในที่สุด ตอนกล่อมเด็กน้นัจะโยกตวัเป็นจงัหวะดว้ย และ ถา้จะถามวา่เด็กยงัฟังไม่รู้ภาษากล่อมไปก็เท่าน้นัแต่จริงๆเป็นการสอนใหก้บัเด็กที่โตและรู้ภาษาแลว้เพอื่ที่เด็กเหล่าน้ัน โตข้ึนจะไดไ้ม่สูญหายไปในที่สุด เพลงกล่อมเด็กของอ่าข่าน้ันแบ่งออกเป็น 2 ประเภท กล่าวคือเพลงกล่อมเด็กสา หรับ เด็กผูช้ายและเพลงกล่อมเด็กส าหรับเด็กผูห้ญิง ส าเนียงท้งัสองแบบจะเหมือนกนัจะแตกต่างกนัเฉพาะเน้ือหาเท่าน้ัน ท านองเพลงจะเป็ นลักษณะแบบเพลงแหล่ของคนไทยจะร้องไปไดเ้รื่อยๆ ไม่มีการจบจนกว่าจะเหนื่อยหรือจนกวา่ลูก น้อยหลบัไปแลว้จึงหยดุกล่อม เน้ือหาเพลงกล่อมเด็กที่ร้องสา หรับเด็กผูช้าย จะบอกเด็กวา่ ให้รีบหลบัโดยเร็ว เพราะแม่มีภารกิจอื่นที่จะต้องท า อยา่ออ้นแม่เลยและให้หลับนานๆ ถึงเวลาตื่นแลว้แม่จะปลูกและจะสอดแทรกเน้ือหาการสอนเด็กว่ากิจวตัรประจา วนั ของเด็กชายเมื่อโตข้ึนมาแลว้จะต้องท าอะไรบ้าง ส่วนใหญ่แลว้จะบอกเด็กให้ดูตวัอยา่งจากพ่อ เช่น ต้องตามพ่อไปล่า สตัวใ์นป่าและพอโตข้ึนเป็นผใู้หญ่จะต้องไปเสาะแสวงหาสะใภด้ีๆใหก้บัแม่ เน้ือหาเพลงกล่อมเด็กที่ร้องสา หรับเด็กผูห้ญิงก็จะคลา้ยๆ กบัของเด็กผูช้ายจะต่างกนัเฉพาะกนัเฉพาะการสอน กิจวตัรประจา วนัของผูห้ญิง เด็กผูห้ญิงแม่จะสอนเป็นพิเศษในเรื่องกิริรยามารรยาทของผูห้ญิงเกิดมาเป็นผูห้ญิงต้องท า อะไรบา้งเช่น วิธีการปั่นฝ้ายและกว่าจะไดเ้ส้ือ1 ตวัน้ันมีวิธีการอยา่งไรบา้งและจะสอนให้ไปเก็บผกัเพื่อแบ่งเบาภาระ ของแม่ในการหาอาหารมาเล้ียงครอบครัวและโตข้ึนต้องเลือกผชู้ายที่จะมาเป็นคู่ครองอยา่งไรบา้ง ตัวอย่างบทเพลงกล่อมเด็ก เชียนภาษาอ่าข่าโดย นายลอกอ หม่อโป๊ะกู่ บทเพลงกล่อมเดก็ โดยผู้รู้ บ้านแสนใจใหม่ บ้านห้วยโก๋น 1. Or-o… zaq miq ghaq-or miq deu ghaq-or, aq ma maq laq hmq mr maq choer, zaq law paer pyur paer nav sawq keuq taq shar miq-or. ลูกหญิงที่น่ารักของแม่แม่ปักผา้และเยบ็ผา้ไม่เก่งลูก รักของแม่อยา่ขอเส้ือผา้ใหม่และเส้ือผา้ที่สวยงาม จากแม่เลยเส้ือผา้ไม่สวยแต่ขอให้ใส่อบอุ่น ร่างกายก็ พอแล้ว 2. Aq da da lawq jeq shar maq gangr, zaq law jeq shar langr dang kangq jaq taq shar gha ler. พอ่ ไม่มีเงินทองเพราะหาเงินทองไม่เก่งอยา่ขอสร้อย เงินสร้อยทองจากพอ่เลย 3. Aq da da lawq jeq shar gangr law laf nmr, zaq laq jeq shar langr dang kangq jaq shar le taef-a ถา้พอ่ฉลาดและหาเงินเก่งเหมือนคนอื่น ลูกขออะไร พอ่หาใหไ้ดทุ้กอยา่งตามความต้องการของลูก
4. Zaq miq huq baw sur sar, zaq yo huq baw sur muiq taef-a, ma lawq hmq mr choer law laf nmr, zaq law paer pyur paer nav sawq keuq shar ngae, sangq taw geuf pyeuf gav na tiq sheur dur law taef-a miq-or โบราณท่านวา่ ไวว้า่ถา้เกิดลูกเป็นลูกผหู้ญิงคนแรก แม่จะสบายเพราะช่วยแม่ทา งานได้ถา้แม่ปักผา้เก่งแม่ จะปักเส้ือใหลู้กเยอะๆ เวลาที่ลูกต้องการเส้อผ้าสวยๆ แม่ก็สามารถปักใหลู้กใส่ได้ลูกแม่จะไดส้วยงาม 5. Aq ma ma lawq hmq mr maq choer ga laer, aq kar zaq lawq qaeq-angr hmq mr choer le taef-a ถึงแมแ้ม่ปักผา้และเยบ็ผา้ไม่เก่งแม่คิดวา่ลูกแม่คงเก่ง กวา่แม่ 6. Aq da da lawq jeq shar maq gangrr nga laer, aq kar zaq lawq qaeq-angr jeq shar gangr le taef-a. ถึงพอ่หาเงินทองไม่เก่งแต่ลูกคงจะฉลาดและเก่งกวา่ พอ่ 7. Aq da lawwq jeq shar maq gangr lof-aer, zaq lawq qaeq-angr jeq har maq gangr law nar-aq miq-or. พอ่หาเงินทองไม่เก่งและถา้ลูกหาเงินหาทองไม่เก่ง เหมือนพอ่อีกคน ก็คงไม่ดีแน่ๆ 8. Aq ma hmr mr maq choer-ur laer, zaq miq hmq mr maq choer law nar-aq, zaq miq baw gha myangr shar kur lar-jae miq-or. ถา้ลูกปักผา้ไม่เก่งแบบแม่ต่อไปตระกลูเราคงจะเสีย ชื่อเสียง 9. Aq da jeq shar maq gangr-ur zaq lawq jeq shar maq gangr law nar-aq, zaq yo baw ngae shar caeq myangr lar taef-a yo-or. ถา้ลูกหาเงินทองไม่เก่งแบบพอ่คนอื่นเขาจะนินทา และท าให้วงศ์ตระกูลของเราเสียชื่อเสียง 10. Zaq yo shar caeq mir qangq jir dzov, zaq miq myangr shar mir qangq miq qof-m jer miq-or. ถา้ลูกผชู้ายข้ีเกียจจะต้องเป็นหน้ีเป็นสินคนอื่นทวั่ บา้นทวั่เมืองถา้ลูกผหู้ญิงข้ีเกียจถึงแมแ้ต่งงานออก จากบา้นไป ก็จะถูกเขาทอดทิ้ง 11. Zaq miq baw ngae myangr shar maw myangr, zaq mi ir mi seuq ghaq bof dur maq haer, zaq mi yaw ir ma lov yawq bof haw ir miq-or. ให้ลูกจดจ าและเรียนรู้จากประสบการณ์คนอื่นๆให้ มากถึงแมไ้ม่ไดเ้รียนจากหอ้งเรียนก็ตาม ใหส้มกบัที่ แม่ต้งัชื่อลูก ที่มีความหมายดีๆ 12. Dzar dzaq da ma maq qaer, dzar dzaq oeq langq qaeq-angr haw-ir, yar mr da ma maq maeq lefar, yar mr ler ngae jaw smq dae-angr haw ir miq-or. แม่ไม่สอนลูกในเรื่องวธิีการกินอาหารแต่ใหลู้กไป เรียนรู้ด้วยประสบการณ์ของลูกเอง และเรื่องการท า ไร่ทา สวนแม่จะไม่จบัจอบสอนใหลู้กใหลู้กเรียนรู้ ด้วยตนเองจากการปฏิบัติ 13. Caeq yoeq smq tor gha mi tsaer taw qawv jof laeq chawv gha lef-awr, jawq dae yar zar mir mui byaf jaq chawv-ir. ให้ถือจอบที่มีด้าม และให้คาดเอวด้วยมีด แล้วไป แสวงหาที่ทา กินดว้ยตนเอง
14. Zaq miq ghaq-or miq deu ghaq-or, ir puq smr si jof ghae pi-awr, qav kar ma mof jaef piawr, uir yoer smr bi biq cof jav mir, uir qawf zaq mi gar sar cawq ir miq-or. ลูกผหู้ญิงที่น่ารักของแม่จงใส่น้า เตา้สามใบและใส่ ในกระบุงที่ใหญ่ๆ และแบกใส่หลงัไปตกัน้า ในลา หว้ยที่ทา ไวส้า หรับใหต้กัน้า ใด้ 15. Zaq miq huq baw sur sar, aq ma ma lawq hmq mr qaeq-angr co le, zaq yo huq baw sur muiq, aq da da lawq jeq shar qaeq-angr ce le yaw-er. ถา้เกิดลูกเป็นผหู้ญิงคนแรกแม่จะสบายเพราะช่วยแม่ ทา งานไดเ้ยอะถา้เกิดลูกเป็นลูกผชู้ายคนแรก พอ่จะ สบายเพราะลูกสามารถหาเงินหาทองช่วยพอ่ ได้ 16. Zaq miq baw-eu boeq soev oeq soev uq yur miq-angr maq bif lef-ar, zaq yo baw ngae boeq soev pawf lawf tawq le yawq-er. ถา้คลอดลูกเป็นผหู้ญิงไม่สามารถจะทา พธิีกรรม ต่างๆ ไดเ้หมือนลูกชายแต่ถา้เป็นลูกชายก็สามารถจะ สืบทอดท าพิธีกรรมต่างๆ แทนพอ่ ได้ทุกอยา่ง 17. Da tov mir-angq zaq lawq tof ma tov mir-angr miq lawq tof le, zaq miq huq baw sur sar le laer, zaq yo huq baw sur muiq le laer gaq nya. ใหลู้กชายเจริญรอยตามแบบฉบบัของพอ่และใหลู้ก หญิงเจริญรอยตามแบบฉบบัของแม่และหวงัวา่ ลูกผหู้ญิงสามารถช่วยงานบา้นใหแ้ม่ได้ถา้เป็นลูก ชายหาเงินหาทองช่วยผอ่นเบาแรงพอ่ ได้ 18. Zaq miq yaw jaq aq chawq gha lu, zaq paq mawr cur boer mi sur shaq zaq-er nga jer. Zaq mi yaw jaq boer mir sur cawr zaq-er nga jer, zaq yo yaw doer aq da guiq langq zaq-eu nga jer miq-or ถา้เป็นลูกหญิงถึงแมลู้กจะสวยเพยีงใด ก็ต้องจากแม่ ไปแต่งงานกบัคนอื่น เปรียบเสมือนวา่เล้ียงหมูไว้ อ้วนท้วมสมบูรณ์เพียงใด ถึงเวลาต้องขายให้คนอื่น Bur dov Lawq eux nae aq nyir chaeq-euq dawq kawq บทเพลงกล่อมเด็ก 1. Or-oq leq la-er…oq chor ler la-e, aq ma maq daeq gar-angr taq ngoer, aq ma maq aer gar angr taq ghof lef law-er. ลูกจ๋า แม่ไม่โกรธลูก ลูกอยา่ร้องไหเ้ลย แม่ไม่ดุด่าลูก อยา่งโมโหเลย 2. Aq ma laf zaq taev ngae nui paer maq ngeur, aq da dar chuir juif ngae nui ghof maq ngeur. ที่แม่ตบตีลูกก็ว่าแม่จะโกรธลูกและที่พ่อใชไ้มเ้ฆี่ยน ตีใช่วา่พอ่จะไม่รักลูก 3. Aq ma laf zaq taev ngae taev mangr, aq da dar chuir juif ngae juif huiq naeq nyar, huq baw bur dov aq yuif ghaq-or ที่แม่ตีลูกก็เพื่อจะให้ลูกสูงข้ึน และที่พ่อเฆี่ยนตีก็ เพอื่ใหลู้กโตไวๆ จา ไวน้ะลูกคนโตของแม่
4. Yuf le par siq bui ma aq yar taq shar, yuf le chir guir vaw qov qawq daq ghae gha lef-awr, yuf ler cangr kaq kaq chaer kaq yawv ghae-awr yuf ler yawq-a. เวลานอนอยา่ขอนอนแต่ที่นอนที่นุ่มๆ ใหลู้กนอนบน หนงัสตัวเ์ถิด แลว้แม่จะเอาเส้ือของแม่ห่มให้จนนอน หลับให้สบายเถิด 5. Awr-awq lef la-er, aq da pyav taeq tangr mir taeq pov vaf-eu zaq yo, aq da saeq tov tangr mir tov vangq baf-eu zaq yo aq li, aq da dzoeq beuv tangr mir dzoeq yaeq baf-eu zaq yo aq li le. ถ้าเป็นลูกชายให้ลูกตามพ่อและถือเครื่องมือไปใน เวลาไปดักสัตว์และเวลาไม่ดักนกให้ช่วยถือ เครื่องมือดกันกใหพ้อ่และเวลาไม่ดกัสตัวใ์หญ่ให้ลูก ถือเครื่องมือตามพอ่ 6. Aq ghoe ghoe muiq shave dzangr lawq heu, aq ghoe ghoe dzangr siq pangq dmq nyif paw-aer ga le-iq laer le, huq baw bur dov aq yuif ghaq-or. เมื่อลูกโตข้ึนให้เจริญรอยตามแบบฉบบัที่ญาติพนี่อ้ง ที่เคยปฏิบตัิมาในสิ่งที่ดีงาม 7. Dawq gui aq yuif paw-aer myangr nang dzoer leiq laer, dawq nya aq nyir paw-aer myangr nangq dzuf le aq laer ma or li. เมื่อลูกโตข้ึนให้เจริญรอยตามแบบฉบบัที่ญาติพนี่อ้ง ที่เคยปฏิบตัิมา ในสิ่งที่ดีงาม 8. Nyiq pyaq cof-eu sur ter nar le aq laer, nyiq myav cof-eu boermir sur vof haw le aq laer ma. หูสองข้างของลูกจงไปรับฟังแต่สิ่งที่ดีๆ ตาสองข้าง ของลูกจนเอาไวดู้ในสิ่งที่ดี 9. Kuir cof aq chaw sur-angr dur ngae, tof ka aq chaw sur naq pangq le aq laer, laf cof aq chaw sur-angr dur ngae, myawq mr aq chaw sur naq pangq le aq laer ma. ขาสองขา้งของลูกที่มีอยใู่ห้เดินในทางที่ดีๆ มือสอง ขา้งที่มีเหมือนคนอื่น จะไปทา งานในสิ่งที่ดีๆ 10. Ghoer lmq aq chaw sur-angr dur ngae, saf ghawr boer mi sur naq pangq le aq laer ma. ขอให้ร่างกายของลูกแข็งแรงและสมบูรณ์ไม่มี โรคภัยไข้เจ็บมาเยี่ยมเยียน 11. Da shir shir ngae yar qaq maq shir, da shir yar qaq mq chu lu-angr maq dav, da shir yar qaq zaqangr tiq jawr jav gha haf mae. ถึงแม่พ่อจะเสียชีวิตไปแล้ว พ่อหวงัว่าจะมีคนสืบ ทอด ทุกสิ่งทุกอยา่งต่อจากพอ่ 12. Da shir shir shaw maq shaq, aq chaw smq ce jeq pav kar qawq dangq-angr shaq lar luf-ar. ถ้าลูกไม่สนใจค าสั่งสอนของพ่อไว้ก่อนที่พ่อจะ เสียชีวิต ลูกจะนึกเสียใจและล าบากหลังจากที่พ่อ เสียชีวิต 13. Ma shir shir ngae nmr ngaeq maq shir, ma shir nmr ngaeq mq chu lu-angr maq dab, mashir nmr ngaeq miq-angr tiq jawr jav gha haf mae. ถึงแมแ้ม่จะเสียชีวิต คา สั่งสอนของแม่คงไม่สูญหาย ตามแม่ไป ลูกต้องสืบทอดการงานทุกอยา่งแทนแม่
14. Ma shir shir shawq maq shaq, maq nya ho pur dar toeq ghae-awr, nmr poer nmr ma maeq ngaf cer ngae shaq lar luf-ar. ถา้ไม่สนใจคา สอนการทา งานของแม่หลงัแม่เสียชีวิต ไปแลว้แม่จะเสียใจที่ไม่สามารถท างานได้ตามแบบ ฉบับที่ดี เครื่องดนตรีอ่าข่า อ่าข่ามีเครื่องดนตรีที่ใชเ้ป็นเครื่องมือบรรเลงในการจรรโรงชีวติหลายชิ้น โดยสามารถแยกประเภทเครื่องดนตรี ที่ใชใ้นการเล่นออกเป็น 2 ประเภท คือ ประเภทที่ 1 เครื่องดนตรีที่ท ามาจากวัสดุธรรมชาติ ใชใ้นการละเล่นในงานต่างๆ ซ่ึงเป็นที่นิยมมากน้ัน เป็นเครื่องเล่นที่ผลิตมาจากวสัดุธรรมชาติเช่น ไม้ไมไ้ผ่ นอกจากน้ียงัใชใ้บไมข้องตน้ไมต้่างๆมาเป็นเครื่องดนตรีไดด้ว้ย ซ่ึงจา แนกไดด้งัน้ี แคน “หละเจ่” เครื่องเป่าแคน หรืออ่าข่าเรียกวา่“หละ เจ่” ประกอบด้วย ลา ไผเ่หียะ น้า เตา้และข้ีผ้งึเป็ นเครื่องดนตรีชนิดหนึ่ง ของผชู้ายอ่าข่า จะเป่าเดียว หรือเป็นทีมก็ได้นิยมเป่าแคนในช่วงเชา้ตรู่ตอนที่เสียงเงียบวงัเวง และกลางคืนตอนดึก หรือ ยามว่าง หรือ ช่วงเทศกาลประเพณีและช่วงไปลงเล่นในลานเที่ยวของชุมชน หรือ แมแ้ต่เมื่อเดินทางไปท่องเที่ยวต่าง หมู่บา้น ระหวา่งทางก็นิยมเป่าแคน เพอื่ส่งเสียงใหผู้คนได้ยิน เครื่องเป่ าแคนของปู่ ้ยา่น้นัยงัไม่พบวา่เกิดข้ึนช่วงใด หรือ มี ตา นานกล่าวไวอ้ยา่งไรแต่ก็มีสุภาษิตที่กล่าวเกี่ยวกบัความยากการใชเ้ครื่องเป่าแคนว่า“เมื่อใดที่เราจะฝึ กฝนให้มีความ ช านาญ การเป่ าแคนได้นั้น ต้องมีความอดทน และต้ังใจจริงเท่าน้ันจึงจะเป็นบุรุษที่มีความสามารถใช้เครื่องเป่าแคนได้” ดงัน้ีเป็นเรื่องที่ไม่สามารถทา ไดง้่ายเลย เครื่องเป่าแคนที่ต่างชนเผา่นิยมใช้และมีลกัษณะคลา้ยกนัคือ ชนเผา่ลาหู่และลีซู แต่เสียงแคนมีความต่างกนัเสียงเป่าแคนของอ่าข่าเป็นเสียง สูง-ต่า และเป็นจงัหวะ เพอื่ประกอบการเตน้เสียงเป่าแคนน้ี มกัมีเน้ือหาเกี่ยวขอ้งกบัวถิีการดา รงชีวติการทา มาหากิน ความรักความเศร้า เป็นส่วนใหญ่ ขลุ่ยยาว“ชิวลิ่ว” ขลุ่ยยาวน้ีทา มาจากตน้ ไผ่เหียะขนาดเส้นผ่าศูนยก์ลาง6 หุน ยาวประมาณ 75 เซนติเมตร ต้องเป็นไผ่ที่แห้ง ทา การเจาะรูด้านปลาย จ านวน 3 รูและดา้นที่เป่าให้มีขอ้ก้นัพร้อมท้งัทา รูบากให้ต่อกนัและใชข้้ีผ้ึงปิดรูเพื่อกา หนดเสียง ขลุ่ยใหเ้สียงดีและดงัขลุ่ยยาวน้ีสามารถเป่าไดทุ้กฤดูกาล
จิ่งหน่อง “จ้าเอ่ว” เครื่องดนตรีชนิดน้ีมีขนาดเล็ก ทา จากไมไ้ผแ่ขง็ผ่าซีก สามารถพาไปไดส้ะดวกทุกที่เสียงของจิ่นหน่องเสียงไม่ ค่อยดงัสามารถเล่นไดท้ ้งัชายและหญิง มีเสียงไพเราะ เครื่องดนตรีชนิดน้ีไม่ทราบว่าเกิดข้ึนยคุใดไม่ปรากฏชดัเจน ซ่ึง การเล่นจิ่นหน่องจะเล่นโดยมาประกบและบงัคบัเสียงโดยลิ้นมีบทเพลงที่เล่นจิ่นหน่องของชนเผ่าอ่าข่าว่า“ชายเล่นจิ่น หน่องก็เป็นปากนกกระจอก แม้เป่าขลุ่ยบ่อยก็เจ็บริมฝี ปาก ขอให้หญิงสาวออกมานอนบ้านแม้ช่วงยามเดียวก็ดี ใส่หมวก แต่งตัวให้สวยแล้วออกมา เมื่อถึงเวลานอนไปหาที่นอกัน ถ้าหานอนไม่ได้จะไม่นอนทั้งคืนเหมือนน ้าไหลไม่หยุด” ใบไม้ “พี้ปะ” พ้ปีะ เป็นชื่อเรียกใบไมท้ ี่ใชเ้ป็นเครื่องดนตรีในการเผ่า มีภาติวา่“พี้ปะหม่าบอ หยา ส าแง ฆ้า โอะ พี้ปะ แทเจอะ เก่วบ้อ หลี่ เออ หยะ งา” หมายถึง “แม้เป่ าใบไม้ไม่ได้ก็เป็นเหตุให้ต้นไม้9 ต้นขาดใบ เนื่องจากต้องใช้ใบไม้ในการฝึ กเป่ า” เครื่องดนตรีประเภทใบไมน้้ีสามารถหาไดทุ้กที่ทุกแห่ง แต่การเป่าใบไมจ้ะเป่า ตอนไปทา ไร่หรือไปหาของป่า เก็บฟืน เพอื่ส่งเสียงให้ฝ่ายตรงขา้ง โดยเฉพาะ หญิงหรือผชู้ายใหไ้ดย้นิกนัเน้ือหาส่วนใหญ่จะเป็นบทเพลงความรักหรือนัดแนะ มาหากนัของชายหรือหญิงที่รักกนัก็ได้การเป่าใบไมส้ามารถเป่าไดทุ้กฤดูกาลแต่ให้ใชเ้ป่าไดเ้ฉพาะในเขตป่านอกเขต หมู่บา้นเท่าน้นั ซึงอ่าข่า “เด้อ อึ่ม” ซ่ึงหรือที่อ่าข่าเรียกว่า “เด้อ อึ่ม” เป็นเครื่องอุปกรณ์ที่ทา จากไมเ้น้ือแขง แกะเป็ นรูปลักษณ์ที่สวยงาม ด้าน ็ ท้าย เป็นวงกลมขนาดใหญ่ประมาณเสน้ผา่ศูนยก์ลาง 5 นิ้ว มีดา้มยาวประมาณ 1 เมตร และปลายยอด มีการเจาะรูเพื่อมัดเชือก สายซึง สา หรับเล่น ซึงอ่าข่าน้นัมีดว้ยกนั 3 สายเครื่องดนตรีประเภทน้ีผูช้ายนิยมเล่นเท่าน้ัน การเล่นสามารถเล่นไดทุ้ก ฤดูกาลไม่จา กดัฤดูเป็นการเล่นเดี่ยว โดยมีการสะพายที่คอ มีบทเพลงที่ใชด้ีดเล่นกนัตอนหน่ึงว่า“ดีดสายซึงสามสาย ผสมกัน ไม่หมายจะปลูกผู้เฒ่าที่หลับนอนอยู่แต่หมายจะปลูกหญิงสาวให้ตื่นขึ้นมาเพื่อให้มาคุยเป็นเพื่อนคนดีดซึงนี้ เอง”
ซึงซออ่าข่า “ค้อง จิ๊” ซึงซออ่าข่า เรียกว่า “ค้องจิ๊” เป็นเครื่องเล่นชนิดหน่ึงที่ใชซ้ึงแต่จะมีอุปกรณ์เพิ่มเติม คือ ตวัสีซึงทา จากหางมา้ พนัเอา สา หรับซึงซออ่าข่าน้นัผทู้ี่นิยมเล่นดีดยากจะเป็นกลุ่มอ่าข่า “ลอมี้” สามารถเล่นไดทุ้กฤดูกาล เน้ือหาก็จะเป็นการ เล่นเกี่ยวกบัความรักแต่มีเสียงโดยหวนมากกวา่ซึงที่เล่นทวั่ ไป ประเภทที่ 2 เครื่องดนตรีสากล สา หรับเครื่องดนตรีสากลที่ชนเผ่าอ่าข่าเล่นอยนู่้ันมีอยไู่ม่กี่ชิ้น อาจเป็นเพราะว่าเครื่องดนตรีส่วนใหญ่ต้องเล่น เป็นทีม หรือไม่ก็เพราะในอดีตอ่าข่าอาจมีรสนิยมในการเล่นเครื่องดนตรีสากลไม่แพร่หลายหรือไม่รู้จกัก็เป็นได้ณ ที่น้ี จึงขอเสนอเฉพาะชื่อของเครื่องดนตรีที่ใช้กนัทวั่ ไปคือ “เม้าท์ ออร์แกน จิ่นหน่องทองเหลือง” อ่าข่าเรียกวา่“กี่อชยื้อ เจ้า เอ่ว” แต่ปัจจุบนัความนิยมเครื่องดนตรีสากลมีมากข้ึน โดยเฉพาะหนุ่มสาวก็สามารถใชเ้ครื่องดนตรีสากลได้เช่น กีตาร์ โปร่ง อิเลคโทน ขลุ่ย ท้งัน้ีเพราะโลกาภิวฒัน์และการศึกษาน้ันเอง ซ่ึงในระยะยาวเครื่องดนตรีประเภทที่1 อาจไม่ไดร้ับ การตอบสนองหรือสูญหายไปในที่สุดก็เป็นได้ บทเพลงอ่าข่า “อ่าข่าด่อช้า” เพลงอ่าข่า เป็นกระบวนการสา คญัที่ชนเผ่าอ่าข่าใชใ้นการถ่ายทอดความรู้วิถีชีวิตหรือกิจกรรมการท างานของ ตนเองฝ่านการร้องเพลง นอกจากน้ีอ่าข่าใชเ้ป็นสื่อสา หรับเพื่อการจีบสาว ที่ตนเองชอบหรือการแสดงความเสียใจ ดีใจ ได้ด้วยบทเพลง อย่างไรก็ตามเพลงอ่าข่าที่ใช้ร้องน้ันมีหลายประเภท ซ่ึงแต่ละประเภทน้ันมีความแตกต่างในเชิงทา นองและ เน้ือหาซ่ึงสามารถที่จะอธิบายแยกออกใหเ้ห็นแต่ละประเภทดงัน้ี ประเภทเพลงร้องกลางวันสามารถแยกออกได้ 2 ลักษณะ คือ ลักษณะที่ 1 เพลงร้องตามพิธีกรรม ประเพณี ในชุมชน บทเพลงที่ร้องตามพิธีกรรม ประเพณีน้ีใชส้า หรับการร้อง เพอื่การอวยพรเช่น แต่งงาน กินขา้วใหม่ข้ึนบา้นใหม่อ่าข่าเรียกวา่“ส่า ยิยิ” ซึ่งเพลงในส่วนน้ีสามารถร้องกลางคืนก็ได้ หรือการร้องตอนเทศกาลโล้ชิงช้า หรือ การร้องเพลงเมื่อมีการต้องรับแขกที่มาเยยี่มเยอืนบา้น แต่การร้องส่วนใหญ่จะอยู่ ในวงอาหารเป็ นหลัก
ลักษณะที่ 2 เพลงร้องนอกเขตชุมชน เพลงที่ร้องนอกชุมชนกลุ่มอ่าข่า “อู่โล้” เรียกวา่“อ่าแย้ช้า” ส่วนกลุ่มอ่าข่า “ลอมี้” เรียกวา่“อาชีกู้” จะเป็นบทเพลงที่ร้องเกี่ยวกบัวถิีชีวติการทา มหากิน ความรักความเหงาความจน หรือความเกียจ คร้าน ซ่ึงจะร้องเพลงไดก้็ต้องอยนู่อกเขตชุมชน คือออกพน้จากหมู่บา้นไปจึงจะร้องได้ ประเภทบทเพลงร้องกลางคืน บทเพลงร้องกลางคืนสา หรับบทเพลงประเภทน้ีส่วนใหญ่จะเป็นการร้องในลานเที่ยวชุมชนอ่าข่า ซ่ึงเรียกวา่“แด ข่อง ช้ าด่อ” การร้องเพลงจะมีการไปรวมตวัในลานเที่ยวของหมู่บา้น ซ่ึงร้องในลักษณะเป็นกลุ่ม เดี่ยว หรือ ไม่ก็รู้ ประสานเสียงตามๆกนั ในยามค่า คืนที่ชุมชน การละเล่นของอ่าข่า อ่าข่า เป็นชาติพนัธน์กัศิลปะ ชอบการละเล่นพ้นืบา้น และมีตา นานเล่าขานที่สืบสานมายาวนาน และไดร้ับฉายา วา่อาข่าอยเู่พอื่การสืบทอด มรดกทางวฒันธรรมมากมายเหล่าน้ีมีท้งัเล่นในยามวนั ปกติตามพธิีกรรม เทศกาลประเพณี หรือแมแ้ต่เมื่อมีคนตาย อ่าข่าก็ยงัมีวถิีชีวติการเล่นตามประเภทกิจกรรม ซึ่งเรื่องราวที่สื่ออกมาล้วนเป็ นภาพของวิถีชีวิต คนมีอารมณ์สุนทรีย์อ่อนไหว เป็นงานสรรสร้าง ที่ได้สืบสานถ่ายทอดกนัมายาวนาน จากคนต่อคนรุ่นต่อรุ่นมาจน ปัจจุบนัสามารถแบ่งประเภทการละเล่นออกได้2 ลกัษณะกล่าวคือ การเล่นช่วงพิธีกรรม ประเพณี อ่าข่าเป็นกลุ่มชนเผ่าที่มีกิจกรรมศาสนพิธีใชเ้ป็นเครื่องมือในการดา เนินชีวิตอยา่งมากมาย ดงัน้ันการเล่นช่วง พิธีกรรมของอ่าข่าสามารถแบ่งออกไดอ้ีก2 ประเภท คือ ประเภทที่ 1 ประเภทการเล่นในกิจกรรมเทศกาลประเพณีการเล่นในกิจกรรม พิธีประเพณีน้ีส่วนใหญ่เป็นการ เล่นในช่วงระยะเวลาที่กา หนดไว้ซ่ึงการเล่นน้ีเป็นการเล่นประกอบกนัความเชื่อที่ชนเผ่าอ่าข่าถือกนัมา ยกตวัอยา่งได้ ดงัน้ีคือ - การเล่นชนไข่ในประเพณีชนไข่แดงอ่าข่า - การโล้ชิงช้า ในเทศกาลโล้ชิงช้า - การขบัไล่ผีและยงิปืนในประเพณีไล่ผี - การเล่นลูกข่างและเล่นไพห่ระดูกในประเพณีปีใหม่
ประเภทที่ 2 การเล่นในช่วงกิจกรรมงานศพ การเล่นในช่วงพิธีกรรมงานศพน้ัน อ่าข่าจะมีการเล่นเพื่อ จุดประสงคค์ลายเหงา หรือลดความน่ากลวัต่างๆ ในงานศพ โดยมีการเล่นประเภทต่างๆ อาทิเช่น การเล่นไพก่ระดูกเล่น ไพ่เล่นตะเกียบ ร้องเพลงช้ีจานไม้(คื้ดเด้อกือ) นอกจากน้ีแลว้ยงัมีการเล่นที่ค่อนขา้งน่ากลวัอีกแบบหน่ึงคือการปล่อย คนเขียนสีไวบ้นลา ตวัเรียกวา่“อ่ามี เพอะ เหลอะ”เพอื่เป็นการขบัไล่ผแีละเล่นสนุกสนาน การละเล่นในวันธรรมดา การละเล่นในวนัธรรดาหรือวนั ปกติสา หรับการละเล่นของชาวอ่าข่าในส่วนน้ีการละเล่นกลางวนัส่วนใหญ่จะ เป็นการเล่นของเด็กๆ เพราะเด็กมีช่วงเวลาที่อยใู่นบา้นมากกวา่ผูใ้หญ่เช่น การเล่นเกมพ้นืบา้นจบัดอกดาวเรือน โกงเกง วงิ่ตีจบัมอญซ่อนผา้หรือ หลบซ่อน ฯลฯ ส่วนผใู้หญ่หรือกลุ่มหนุ่มสาวก็จะเป็นการเล่น เช่น สะบา้เป็นตน้
การเล่นลูกข่าง (TSANGQ NIR GHAV-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นลูกขางน้นั เป็ นการละเล่นสา หรัเด็กผชู้ายจะเล่นในช่วงเทศกาลปีใหม่อ่าข่าจะจดังานปีใหม่ในช่วงปลาย เดือนธนัวาคมของทุกปีการเล่นลูกขางจะมีข้ึนในช่วง3-4 วนัที่จดังานปีใหม่ของอ่าข่าเท่าน้นั อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นลูกข่างน้นัก่อจจะถึงวนั ปีใหม่เด็กจะเตรียมลูกข่าง โดยการเขา้ไปในป่าตดัตน้ไมข้นาดยอ่มๆ มาหน่ึงตน้ตดัเป็นท่อน แลว้แบ่งกนัคนละท่อน และแต่ละคนก็จะไปเสริมแต่งลูกข่างของตวัเองต้องเหลาให้หัวลูกข่าง แหลมๆ ทา้ยจะเรียบ ขนาดของลูกข่างจะไม่เท่ากนัแลว้แต่วา่แต่ละคนชอบขนาดไหน เสร็จแลว้จะเอาเชือกมาถดัเป็นเปีย เพื่อเอาไวพ้นัรอบลูกข่าง และปลายเชือกจะมดัติดดว้ยไมอ้นัเล็กยาวประมาณ 1 ศอก เอาไว้จับตอนออกแรงเหวี่ยงให้ ลูกข่างหมุน สถานที่เล่น พอแต่ละคนไดลู้กข่างแลว้จะไปเล่นกนัที่ไหนก็ไดไ้ม่จา กดัสถานที่แต่ส่วนใหญ่แลว้จะไปเล่นที่ลานกวา้งของ หมู่บา้น จา นวนผเู้ล่นไม่จา กดัจา นวน เวลาเล่นจะแบ่งกลุ่มเป็ น 2 ฝ่ายฝ่ายละกี่คนก็ได้แลว้แต่จา นวนคนที่เล่น วธิีการที่จะ เลือกวา่ ฝ่ายไหนเป็นฝ่ายเล่นก่อนหรือหลงัก็คือแต่ละฝ่ายจะเลือกตวัแทนมาฝ่ายละ 1 คน แลว้จะเหวยี่งลูกข่างลงไปพร้อม กนั ฝ่ายไหนลูกข่างหมุนไดน้านที่สุดฝ่ายน้ันก็เป็นฝ่ายเล่นก่อน จา นวนผู้เล่นจะแบ่งเป็นฝ่าย ฝ่ายละกี่คนก็ไดไ้ม่จา กดั จ านวน วิธีเล่น วธิีการเล่นลูกข่างหลงัจากไดแ้บ่งคนเล่นเป็น 2 ฝ่ายแลว้แต่ละฝ่ายจะเลือกตวัแทนออกมาเล่นฝ่ายละ 1 คน ฝ่ ายที่ แพจ้ะเป็นฝ่ายเหวี่ยงลูกช่างต้งัแลว้ให้ฝ่ายที่ชนะเป็นคนเหวี่ยงลูกข่างใส่ถา้เหวี่ยงไม่โดนก็เป็นคนแพ้จะเรียงไปเรื่อยๆ จนกวา่จะครบทีม ทีมที่แพจ้ะต้องเป็นฝ่ายต้งัลูกข่างใหอ้ีกฝ่ายหน่ึงเป็ นคนเหวยี่งใส่จนกวา่จะเหวี่ยงไม่โดนก็ต้องเป็ นฝ่ าย ต้งัลูกข่างใหอ้ีกฝ่ายเหวยี่งใส่จะเป็นอยา่งน้ีเรื่อยๆ จนกวา่เด็กจะเหนื่อยและเลิกเล่น ภาพตั้งลูกข่าง
การเล่นชนไข่แดง (YA UV NER-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นชนไข่แดงเล่นไดท้ ้งัเด็กผชู้ายและเด็กผหู้ญิง เทศกาลเล่นชนไข่จะมีข้ึนในช่วงประมาณเดือนเมษายนของ ทุกปีจะเล่น 3-4 วัน ในช่วงที่มีพธิีกรรมเช่นไหวบ้รรพบุรุษของอ่าข่า พธิีกรรมน้ีจะมีปีละ1 คร้ังเท่าน้นั อุปกรณ์ ก่อนที่จะถึงวนั ปีใหม่พอ่แม่เด็กจะเตรียมไข่ไก่ปริมาณมากนอ้ยแลว้แต่ฐานะของครอบครัวส่วนใหญ่จะเตรียม ไข่ไวไ้ม่ต่า กวา่ 50-100 ฟองเพอื่เอาไวแ้จกใหก้บัลูกหลาน พธิีกรรมเล่นชนไข่แดงของอ่าข่าจะเริ่มในวนัที่สองของพธิี ตอนเชา้จะตม้ไข่ตอนตม้น้นัจะเอาสมุนไพรที่มีลกัษณะตน้จะเหมือนตน้กระเทียม แต่ใบน้นัจะแบนและเป็ นรอน เหง้าจะ แดงและใหญ่กวา่กระเทียม อ่าข่าเรียกวา่“แส่-พู-เน” เอาเหงา้ตา ใหห้ยาบๆแลว้ใส่ไปในหมอ้ใส่ไข่แลว้ตม้พร้อมกนัสี ของไข่จะออกมาเป็นสีแดงเลือดหมูสีจะเขม้มากนอ้ยน้นัอยทู่ ี่ใส่เหงา้ประมาณมากนอ้ยถา้อบสีเขม้ก็ต้องใส่ใหเ้ยอะ ลักษณะสีที่ออกมาจะคล้ายๆสีเลือดหมูสวยงามมาก หลงัตม้ไข่สุกแลว้ตอนเชา้ตรู่เอาไข่ตม้เซ่นไวบ้รรพบุรุษก่อน ตอน สายหลงัจากเด็กๆตื่นมากนัหมดพอ่แม่จะแบ่งไขต่ม้ใหก้บัลูกๆทุกคน คนละเท่าๆกนัอาจจะคนละ3-5 ฟอง หลงัจากน้นั ถา้คนไหนอยากไดไ้ข่ตม้มากวา่น้นั ต้องไปขอบ้านญาติพี่น้อง ถ้าเด็กคนไหนมีบ้านญาติพี่นอ้งในหมู่บา้นเดียวกนัหลาย ครอบครัวก็จะไดไ้ข่เยอะแลว้ต่างคนต่างก็จะมาอวดกนัวา่ ไข่ของใครมากกวา่กนั สถานที่เล่น ตามลานกวา้งของหมู่บา้น หรือ ที่ไนหกไ็ดท้ ี่เด็กสามารถรวมตวักนัได้ ภาพเด็กเล่นไข่แดง
จ านวนผู้เล่น จะเล่นกนัตวัต่อตวัเป็นคู่ๆ วิธีการเล่น หลงัจากวยีนไปบา้นญาติจนครบและไดไ้ข่เยอะมากแลว้เด็กๆจะรวมกนัเป็นกลุ่มเพอื่เล่นชนไข่วธิีการเล่นคือ จะเล่นกนัเป็นคู่ๆ ตวัต่อตวัไปเลย ต่างคนต่างเอาไข่ตม้คนละ1 ฟอง มาทา้ชนกนัถา้ไขข่องคนไหนแตกคนน้นัก็จะเป็น ฝ่ ายแพ้ ต้องเอาไข่ใหก้บัคู่ต่อสูไ้ป เป็นวนัที่สนุกสนานของเด็กๆ มากเด็กๆเผา่อ่าข่ารอคอยวนัที่จะไดเ้ล่นชนไข่และอยาก ใหม้ีพธิีการเล่นชนไข่แดงปีละหลายๆ คร้ังต่อปีเพราะนอกจากจะไดเ้ล่นกนัสนุกแลว้จะไดก้ินไขต่ม้อิ่มกนัทุกคน
การเล่นขาโย่ง (MAEQ NAWQ MUI-EU) ลักษณะ การเล่นขาโยง่น้นัเล่นไดท้ ้งัเด็กผหู้ญิงและเด็กผชู้ายแต่คนที่จะเล่นไดน้ ้นัจะใชท้กัษะในการทรงตวัไดด้ีเป็นเลิศ และต้องฝึกซอ้มบ่อยๆ ถึงจะไปแข่งกบัคนอื่นได้ อุปกรณ์ วสัดุอุปกรณ์ในการเล่นขาโยง่น้นัส่วนใหญ่แลว้พอ่หรือพชี่ายที่โตแลว้จะเป็นคนเตรียมอุปกรณ์ให้วิธีการเตรียม อุปกรณ์คือไปตดัตน้ไมไ้ผข่นาดใหญ่พอที่จะกา ในมือของเด็กได้ความยาวแลว้แต่วา่เป็นเด็กโตหรือเด็กเล็กแต่ส่วน ใหญ่ประมาณ 1 วา ตอนตดัไมไ้ผใ่หต้ิดตาไมไ้ผใ่หอ้ยตู่รงกลางของไมไ้ผม่าดว้ยเพอื่เอาไวเ้ป็นที่หนีบของขาเวลาเล่น หลงัจากไดต้น้ไมไ้ผม่าแลว้ใหเ้หลาใหเ้รียบร้อยแลว้ตดัใหต้าของไมไ้ผต่ ิดอยตู่รงกลางไมไ้ผ่ใตต้าของไมไ้ผเ่หลาใหไ้ม้ ไผแ่หลมๆ เพอื่เอาไวย้ดึกบัพ้นืดินใหท้รงไดดี้ สถานที่เล่น ลานกวา้งของหมู่บา้น ที่เป็นที่ราบ จ านวนผู้เล่น ไม่จา กดัจา นวนผเู้ล่น ถา้รวมตวักนัเล่นเป็นจา นวนมากจะสนุกมาก วิธีการเล่น วธิีการเล่นขาโยง่น้นัหลงัจากเด็กมีอุปกรณ์ในการเล่นเรียบร้อยแลว้และมนั่ใจในฝีมือของตวัเองว่าสามารถจะ แข่งขนักบัผอู้ื่นไดแ้ลว้จะพากนัไปเล่นลานกวา้งของหมู่บา้นที่เป็นที่ราบเสมอกนัจะขีดเสน้จุดเริ่มตน้และจุดเสน้ชยัจะ เล่นกนัเป็นกลุ่มใหญ่เวลาเล่นจะเขา้แถวที่จุดเริ่มตน้พร้อมกนัทุกคนก่อน แลว้เอาอุปกรณ์ต้งัใหต้รง เสร็จแลว้คนที่จะเล่น ภาพถ่ายขาโย่งของอ่าข่า
ต้องข้ึนไปยนืตรงไมไ้ผ่โดยการเอาเทา้ระหวา่งหัวแม่โป้งของนิ้วเทา้ไปหนีบที่ตาไมไ้ผ่แลว้จะนบั 1-3แล้วออกตัวไป พร้อมกนัคนไหนถึงเสน้ชยัก่อนเป็นผชู้นะ ประโยชน์ของการเล่น ประโยชน์ของการเล่นขาโยง่น้นัเพอื่ใหเ้ด็กฝึกการทรงตวัและใหรู้้จกัความอดทน เพราะวา่กวา่จะเล่นทรงตวัได้ บนไมไ้ผต้อง ่ ใช้เวลาในการซอ้มเป็นอยา่งมากใช่วา่ ใครก็เล่นได้ต้องผา่นการฝึกซอ้มมาก่อนถึงจะเล่นได้และเป็นการ ออกกา ลงักายของเด็กเพอื่ใหร้่างกายเด็กแขง็แรง
การเล่นสะบ้า (AR BEUV GEUF-EU) ลักษณะ การเล่นสะบา้เป็นการเล่นของเด็กผหู้ญิงเท่าน้นัการเล่นสะบา้น้นัไม่มีเทศกาลจะเล่นในเวลาไหนก็ไดท้ ี่วา่ง อุปกรณ์ อุปกรณ์นการเล่นลูกสะบา้ก็คือเด็กผหู้ญิงจะไปเก็บลูกสะบา้ในป่าใกลห้มู่บา้น เวลาที่ไปเก็บลูกสะบา้อาจจะเก็บ มาสา รองไวห้ลายๆอนัสา รองไวเ้ผอื่หายแต่ตอนเล่นจะใชลู้กสะบา้คนละ1 อนัเท่าน้นั สถานที่ในการเล่น สถานในการเล่นสะบา้น้นัจะเล่นที่ไหนกไ็ด้เด็กๆอาจจะเล่นในลานกวา้งของหมู่บา้นหรือถา้เวลาฝนตกจะเล่น กนัที่ใตถุ้นบา้นกไ็ดไ้ม่จา กดัสถานที่ จ านวนผู้เล่น จา นวนผเู้ล่นสะบา้น้นั ไม่จา กดัจา นวนคนจะเล่นกนักี่คนก็ได้เวลาเล่นจะแบ่งออกเป็น 2 ฝ่ายฝ่ายละเท่าๆกนัการ ที่จะเลือกวา่คนไหนอยฝู่ ่ายไหนน้นัจะเลือกโดยการคนที่จะเล่นมารวมกนักลุ่มกนัเป็นวงกลมหลงัจากน้นัเอามือขา้งใด ขา้งหน่ึงออกมาขา้งหนา้ใหม้ือชนกนันบั 1-3 แลว้เอามือควบหรือหงายพร้อมกนัคนที่ควบมือก็ต้องไปอยกู่บัพวกที่ควบ มือ คนที่หงายมือจะต้องไปอยกู่บัพวกที่หงายมือจะทา อยา่งน้ีจนกวา่คนที่ควบมือหรือหงายมือแบ่งเป็นฝ่ายละเท่าๆกนั หลงัจากแบ่งเป็น 2 ฝ่ายเสร็จแลว้จะตกลงวา่ทีมไหนจะเล่นก่อน โดยการเป่ายงิชุบ ฝ่ายไหนชนะมากกวา่จะเป็นฝ่ายน้นัจะ เป็นฝ่ายเล่นก่อน อีกฝ่ายหน่ึงจะเป็นฝ่ายต้งัลูกสะบา้ วิธีการเล่น วธิีการเล่นลูกสะบา้ต้องเตรียมพ้นืที่ก่อนโดยการทา พ้นืดินใหเ้ป็นร่องแนวยาวเพอื่ที่จะไดต้้งัลูกสะบา้ใหต้รงเป็น แนวได้ห่างออกไปจากร่องจะขีดเสน้ ไวเ้พอื่บอกวา่จะต้องต้งัตน้เล่นจากตรงน้นั ฝ่ายที่ต้งัรับจะต้งัลูกสะบา้เป็นแนวยาวที่ ร่องอีกฝ่ายหน่ึงจะเอาลูกสะบ้าวางไวท้ี่ปลายเทา้หลงัจากน้นัจะเขยง่เทา้ขา้งเดียวใหใ้กลจุ้ดที่ต้งัลูกสะบา้ไวใ้หม้ากที่สุด แล้วจะเหวี่ยงลูกสะบ้าที่อยปู่ลายเทา้ใหลู้กสะบา้ที่ต้งัไวใ้หล้ม้ถา้คนแรกที่เล่นก่อนทา ลูกสะบา้ของฝ่ายที่ต้งัรับไม่ไดส้กั คนเลย จะต้องเป็นฝ่ายต้งัรับต่อไป
การเล่นรถสามล้อ (LO DZIQ NIR GHA_EU) ลักษณะการเล่น การเล่นรถสามลอ้เป็นการเล่นของเด็กชายคนที่จะเล่นต้องเป็ นเด็กที่โตพอที่จะช่วยเหลือตวัเองไดแ้ลว้เพราะ ต้องไปหาอุปกรณ์ด้วยตัวเอง มีส่วนนอ้ยที่พอ่หรือพชี่ายจะเป็นคนช่วยทา ให้ส่วนใหญ่เด็กจะเล่นในช่วงหนา้แลง้เด็กๆ จะรวมกนัเป็นกลุ่มแลว้เขา้ไปในป่า เพอื่ตดัตน้ไมข้นาดเล็กประมาณเท่าแขน ความยาวก็แลว้แต่ความชอบของแต่ละคน ตดัไมข้นาดความยาวเท่ากนั 2 อนัและส้นักวา่ 1 อนัและตดัเป็นท่อนส้นัๆไวท้า ลอ้ 3 ท่อน หลงัจากน้นั ไดไม้แล้วจะถือ ้ กลบัมาในหมู่บา้นเพื่อมาประกอบเป็ นคัน อุปกรณ์ วธิีการประกอบรถสามลอ้น้นัขอ้แรกเอาไม้ 2 อนัที่ขนาดยาวเท่ากนัมาวางเป็นสามเหลี่ยม แลว้เอาตะปูตอกที่หวั ไมใ้หต้ิดกนัเสร็จแลว้จะเอาไมท้ ่อนที่ส้นักวา่มาวางที่ทา้ยให้เป็นสามเหลี่ยม แลว้ตอกตะปูใหต้ิดกนัหลงัจากน้นัจะเอา ไมท้ ่อนส้นัๆ ที่เตรียมไวท้า ลอ้น้นัมาเจาะรูใหท้ะลุแลว้เอาไมส้้นัๆมาแทงใหท้ะลุรูไมแ้ลว้ใหไ้มค้าไวอ้ยา่งน้นัทา อยา่งน้ี ใหไ้ดส้ามลอ้หลงัจากน้นัเอาไมส้ามเหลี่ยมที่เตรียมไวม้าตอกตะปูใหต้ิดกบัลอ้ที่มุมสามมุมแลว้ทดสอบวา่ลอ้หมุนไดแ้ละ ตะปูแน่นดีพร้อมที่จะออกไปเล่นได้ จ านวนผู้เล่น จะแบ่งออกเป็น 2 ฝ่ายฝ่ายละกี่คนก็ได้ สถานที่เล่น สถานที่เล่นน้นั ต้องไปเล่นที่ลาดชงัส่วนใหญ่เด็กจะเลือกเล่นตามถนนในหมู่บา้นหรือใกลห้มู่บา้นที่ลาดชนั พอที่รถสามลอ้สามารถเลื่อนลงมาไดโ้ดยที่ไม่ต้องใช้แรง ภาพรถสามล้อ
จ านวนผู้เล่น จา นวนผเู้ล่นจะเล่นกนักี่คนกไ็ดไ้ม่จา กดัจา นวน ส่วนใหญ่จะรวมเล่นกนัหลายๆ คนจะไดส้นุกสนาน ถา้เล่นกนั นอ้ยคนจะไม่สนุก วิธีการเล่น วธิีการเล่นรถสามลอ้น้นัหลงัจากไดอุ้ปกรณ์พรอ้มแลว้จะชวนกนัไปเล่นที่ประจา ที่เคยเล่นกนัทกุปีแลว้ต้งัรถ เขา้แถวเรียงกนันบั 1-3 แลว้ปล่อยรถใหไ้หลไปพร้อมๆกนั ใครไปถึงเสน้ชยัก่อนคนน้นัก็จะเป็ นคนชนะ หลงัจากน้นั เด็กๆ จะไปต้งัรถที่จุดเริ่มตน้แลว้แข่งกนั ใหม่จะเป็ นอยา่งน้ีไปเรื่อยๆจนกวา่จะเหนื่อยหรือเบื่อ ประโยชน์ของการเล่น ประโยชน์ของการเล่นรถสามลอ้เป็นการหดัทา อุปกรณ์ง่ายๆ เพอื่ที่จะเตรียมไวโ้ตเป็นผูใ้หญ่ต้องท าอุปกรณ์ใน การใชช้ีวิตประจา วนัเพราะเป็นหนา้ที่ของผชู้ายอ่าข่าต้องทา อุปกรณ์ต่างๆ และเป็นการออกกา ลงักายสา หรับเด็กๆ เป็น การแข่งกีฬาชนิดหน่ึงที่สอนใหเ้ด็กรู้แพ้รู้ชนะรู้อภยั
การเล่นยิงธนู (KAV BEUV_EU) ลักษณะการเล่น การเล่นยงิธนูเป็นการเล่นเฉพาะเด็กชายเป็นการเตรียมความพร้อมสา หรับเด็กผูช้ายในการที่จะต้องเป็นผไู้ปล่า สตัวใ์นป่าธนูที่เล่นก็จะเหมือนกบัของผใู้หญ่ที่ไปล่าสตัว์เพยีงแต่ยอ่ขนาดลงเท่าน้นัและจะไม่เหลาอาวธุใหแ้หลม เพอื่ ความปลอดภัยของเด็ก อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นยงิธนูน้นั ปู่หรือพอ่ เด็กจะเป็นคนเตรียมให้โดยการตดักิ่งไมข้นาดยอ่มๆพอที่จะทา เป็นธนูได้ เอาไมม้าเหลาใหเ้ป็นสี่เหลี่ยม หลงัจากน้นัจะเจาะรูใหท้ะลุที่1 ส่วน 3 ของไมแ้ละที่ตรงกลางไมน้้นัเอามีดตดัใหเ้ป็นปม เพอื่ใหเ้ชือกเกี่ยวได้หาไมไ้ผม่า 1 อนัผา่ซีกใหบ้างๆ ความยาวประมาณ 1 ศอก หลงัจากน้นัมาใส่ในรูไม้ที่เตรียมไว้ ให้ อยในลักษณะเคู่รื่องหมายบวก หลงัจากน้นัหาเชือกที่ถดัเป็นเปียมามดัติดทไี่มไ้ผ่2 ด้าน หลังจากได้ตัวธนูแล้วต้องเตรียม อาวธุสา หรับยงิอีกวธิีการการทา อาวธุน้นัคือเอาไมไ้ผผ่า่ ใหเ้ป็นซีกเล็กๆ แลว้เหลาใหก้ลม แต่ของผใู้หญ่ปลายอีกดา้น หนึ่งจะแหลมมากถา้เป็นของเด็กเล่นจะไม่แหลมมากเพอื่ความปลอดภยัของเด็กในเวลาเล่น สถานที่เล่น ลานกวา้งของหมู่บา้น หรือ ตามชายป่าขา้งหมู่บา้น จ านวนผู้เล่น จะแบ่งเป็นทีม ออกเป็น 2 ฝ่าย หรือเล่นกนัตวัต่อตวั ภาพธนู
วิธีการเล่น วธิีการเล่นยงิธนูของเด็กน้นัจะเล่นกนัที่ลานกวา้งของหมู่บา้นหรือแลว้แต่ความสะดวกของเด็กจะขีดเสน้เป็นจุด ที่ยืนส าหรับยงิและจะเอาใบไมต้้งัไวเ้ป็นเป้าอีกด้านหน่ึงแลว้เด็กผชู้ายจะทา้กนัวา่คนไหนยงิโดนเป้ามากที่สุดคนน้นั เป็ นผู้ชนะ ประโยชน์ของการเล่น ประโยชน์ของการเล่นยงิธนูของเด็กผชู้ายอ่าข่าน้นัเพอื่เป็นการเตรียมตวัสา หรับไปล่าสตัว์เมื่อโตเป็นผใู้หญ่ เป็ นการฝึ กการยิงให้โดนเป้าหมาย และเป็ นการฝึ กซ้อมทักษะในการยิง เพราะเป็นหนา้ที่ของผชู้ายอ่าข่าที่ต้องเข้าป่ าไป ล่าสตัวม์าเป็นอาหารส าหรับครอบครัว
การเล่นกังหันที่ท าจากไม้ไผ่ (AR PAF BI BAW ZEUV_EU) ลักษณะการเล่น การเล่นกงัหนัที่ทา จากใบไมน้ ้นัเล่นไดท้ ้งัเด็กหญิงและเด็กชาย ส่วนใหญ่เด็กจะเล่นในช่วงที่ลมพดัแรงๆ อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นน้นัหาไดจ้ากใกลต้วัเด็กๆ คือใบไมท้ ี่มีลกัษณะคอ่นขา้งยาวและใบใหญ่พอสมควรเป็นใบไม้ อะไรกไ็ดไ้ม่จา กดัชนิดของใบ เด็กจะเก็บมาจากขา้งถนนที่เด็กวงิ่เล่นกนัหลงัจากไดใ้บไมข้นาดพอเหมาะแลว้จะฉีก ใบไม้ให้เป็ นลักษณะเหมือนใบพดัของพดัลมใหเ้หลือกา้นไวเ้ป็นที่จบั จ านวนผู้เล่น ไม่จา กดัจา นวนผเู้ล่น สถานที่เล่น สถานที่เล่นน้นัจะวงิ่เล่นกนัตามถนน หรือลานกวา้งของหมู่บา้น จา นวนผเู้ล่นในไม่จา กดัจา นวนจะเล่นกนัเป็น หมู่วงิ่เขา้แถวเรียงกนัไป วิธีการเล่น วธิีการเล่นหลงัจากไดอุ้ปกรณ์ในการเล่นเรียบร้อยแลว้ต่างคนต่างก็ทยอยวงิ่ ไปตามลานกวา้งหรือวงิ่ ไปตามถนน เวลาวงิ่ ไปใบไมน้ ้นัจะกระทบกบัลมแลว้จะหมุนตามลม เป็ นที่สนุกสนานส าหรับเด็กๆ
การเล่นทอผ้า (SAQ NMR ZAF-EU MUI-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นทอผา้เป็นการเล่นของเด็กผหู้ญิงจะเล่นในช่วงเวลาไหนก็ไดท้ ี่วา่ง สถานที่เล่นน้นัส่วนใหญ่จะเล่นที่ใต้ ถุนบา้นหรือใตต้น้ไมท้ ี่ร่มๆ อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นทอผาคอืเถาวลัยช์นิดไหนกไ็ดท้ ี่ข้ึนใกลห้มู่บา้น เด็กจะชวนกนัไปเก็บเถาวลัยใ์หไ้ดจ้า นวน พอสมควร บางส่วนจะตดัส้นัๆ บางส่วนจะเก็บไวย้าวๆ หลงัจากน้นัจะหาไมเ้ล็กๆ มาตอกเรียงกนัเป็นแถวความกวา้งก็ แลว้แต่ความต้องการของแต่ละคน แลว้เอาไมจ้า นวนเท่ากนัไปตอกตรงกนัขา้มที่ตอกไวแ้ลว้หลงัจากน้นัเอาเถาวลัยท์ ี่ ยาวๆ มาผกูติดกบัไม้ท้งัสองด้าน จ านวนผู้เล่น ไม่จา กดัจา นวนจะทอของใครของมนั วิธีการเล่น วธิีการเล่นทอผา้จะเหมืนอกบัการทอผา้จริงทุกอยา่งจะต่างกนัแค่อุปกรณ์ในการทอผา้เท่าน้นัหลงัจากเตรียม อุปกรณ์ทุกอยา่งพร้อมแลว้เด็กจะนงั่ขา้งใดขา้งหน่ึงของไมแ้ลว้เอาเถาวลัยใ์ส่ที่เถาวลัยส์ ่วนที่ผกูติดไวก้บัไมใ้หเ้ป็นตะ ไขวแ้ลว้เอาไมช้ิ้นเล็กมาดนัเถาวลัยใ์หแ้น่นติดกนั ประโยชน์ของการเล่น ประโยชน์ของการเล่นทอผา้ของเด็กผหู้ญิงน้นัเป็นการเตรียมตวัในการทอผา้จริงเมื่อโตเป็นผูใ้หญ่และเป็นการ ใชเ้วลาวา่งให้เป็นประโยชน์
การเล่นหมากเก็บ (QAQ LO DZAE NIR GAH-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นหมากเก็บเป็นการเล่นของเด็กผูห้ญิง และถา้เด็กผชู้ายคนไหนสนใจจะเล่นหมกเก็บดว้ยก็ไม่มีใครวา่แต่ การเล่นหมากเก็บน้ันต้องนงั่นิ่งๆ ตลอดเวลาที่เล่นเด็กผูช้ายก็เลยไม่สนใจที่จะเล่นหมากเก็บ และเป็นเรื่องแปลกมากถ้า เด็กผชู้ายมานงั่เล่นหมากเก็บ จะโดนเพื่อนผู้ชายคนอื่นลอ้วา่เป็นกะเทย การเล่นหมากเก็บน้นัจะเล่นในช่วงเวลาไหนก็ได้ จา นวนคนที่เล่นไม่จา กดัจะเล่นกนัเป็นกลุ่มหรือเล่นกนั 2 คนก็ได้ อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นหมากเก็บ เวลาว่างเด็กผูห้ญิงจะไปหากอ้นหินขนาดประมาณหัวแม่มือลกัษณะจะกลมและ เรียบจ านวน 5 กอ้น แต่ละคนจะมีอุปกรณ์เป็ นของตนเองใส่ไวใ้นกระเป๋ากระโปรงมีเวลาวา่งช่วงไหนก็จะรวมเป็นกลุ่ม แลว้เล่นหมากเก็บกนั จ านวนผู้เล่น จะเล่นเกลุ่มโดยแบ่งเป็นฝ่าย2ฝ่ าย หรือจะเล่นเป็นคู่ก็ได้จา นวนผเู้ล่นไม่จา กดัจา นวน วิธีการเล่น วิธีการเล่นหมากเก็บน้ัน ข้นัตอนแรกจะต้องคดัเลือกก่อนว่าคนไหนจะไดเ้ล่นคนเป็นคนแรกวิธีการคดัเลือกก็ คือทุกคนที่จะเล่นหมากเก็บมารวมกลุ่มเป็นวงกลม หลงัจากน้นัเอามือขา้งใดขา้งหน่ึงออกมาชนกนัเป็นวงกลมแลว้จะนบั 1-3 แล้วจะเอามือควบหรือหงายถ้าคนอื่นควบหมดหรือคนหงายคนเดียวหรือคนอื่นหงายหมดมีคนเดียวที่ควบคนเดียว คนน้นัก็จะไดเ้ล่นเป็นคนแรก และจะทา อยา่งน้ีไปเรื่อยๆ จนกวา่จะเรียงลา ดบัหมดในกลุ่มที่จะเล่น หลงัจากน้นัจะนงั่กนั เป็ นวงกลมเรียงล าดับตาที่คัดเลือกได้วธิีการเล่นการเป็นลา ดบัข้นัเล่นจากง่ายไปหายากท้งัหมดมี 10 ล าดับ วิธีการเล่นหมากเก็บขั้นที่ 1 ผูท้ี่เล่นจะนั่งแลว้เอากอ้นหิน 5 กอ้นวางลงไปในพ้ืนพร้อมกนัหลงัจากน้ันจะหยบิ ข้ึนมา 1 กอ้นเวลาหยบิจะไปโดนกอ้นหินกอ้นอื่นไม่ได้ถา้บงัเอิญไปโดนต้องใหค้นที่นงั่คนต่อไปเป็นคนเล่นต่อไป แลว้ จะหยบิข้ึนมาทีละลูกและตอนที่หยบิกอ้นหินน้นักอ้นที่อยใู่นมือต้องโยนข้ึนไปดว้ยต้องหยบิในระหวา่งกอ้นที่โยนจะลง มาถึงมือ ทา วิธีการเดียวกนัน้ีจนกว่ากอ้นหินทุกกอ้นจะอยใู่นมือผุเ้ล่นหมด ข้นัที่ต่อไปจะหยบิทีละ 2 ลูก และทีละ 3 ลูก จนถึงข้นัที่4 วิธีการเล่นหมากเก็บขั้นที่ 5 จะหยบิกอ้นหินมา 1 ลูกโยนข้ึนไปแลว้เอานิ้วโป้งทา เป็นวงกลมใหก้อ้นหินตกลงมา ใส่ในวงการเล่นกลมน้นัและจะทา ในลกัษณะแบบเดียวกนัจนกวา่จะครบ 5 ลูก
วิธีการเล่นหมากเก็บขั้นที่ 6 กา กอ้นหินไวใ้นมือท้งั 5 กอ้น หลงัจากน้ันจะหงายมือให้กอ้นหินไปอยบู่นมือที่ หงายให้มากที่สุด แล้วจะเหวี่ยงลงมาในมือกา กอ้นทุกกอ้นที่อยบู่นมือถา้หล่นกอ้นใดกอ้นหน่ึงก็ถือวา่เล่นตาย วิธีการเล่นหมากเก็บขั้นที่ 7 กา กอ้นหินในมือท้งั5 กอ้น โยนลงพ้ืนพร้อมกนัหลงัจากน้ันจะหยบิลงมาทีละลูก ตอนที่ไปหยบิลูกใหม่น้นัลูกเก่าที่หยบิมาแลว้ต้องอยใู่นมือดว้ย ทา เช่นน้ีจนกวา่จะครบ 5 ลูก วิธีการเล่นหมากเก็บขั้นที่ 8 กา กอ้นหินท้งั 5 ลูกไว้โยนลงพ้ืนพร้อมกนัแลว้หยบิข้ึนมา1 ลูกโยนข้ึนไปพร้อม กบั ไปหยบิลูกใหม่ทุกกอ้นที่หยบิข้ึนมาต้องโยนไปพร้อมกนัหมดตอนที่หยบิลูกใหม่จนกว่าจะครบ 5 ลูกข้นัที่8 น้ีเล่น ยากพอสมควร วิธีการเล่นหมากเก็บขั้นที่ 9 กา กอ้นหินท้งั 5 ลูกโยนลงพ้นืพร้อมกนัแลว้ใหคู้่ต่อสูช้้ึวา่จะใหเ้ลือกกอ้นไหนก่อน พอคู่ต่อสูช้้ีคนที่เล่นต้องเขี่ยกอ้นหินไปชนอีกลูกหน่ึงและตอนเขี่ยน้ันห้ามไปโดนกอ้นอื่นๆ ถา้โดนก็ถือว่าเล่นตายเขี่ย ให้โดนจนครบ 5 ลูก วิธีการเล่นหมากเก็บขั้นที่ 10 กา กอ้นหินไวใ้นมือท้งั 5 กอ้น ไวห้ลงัคนเล่น หลงัจากน้นัคนเล่นจะกา กอ้นหินให้ คู่ต่อสูท้ายวา่ ในมือน้นัมีกอ้นหินอยกู่ ี่กอ้น ถา้คู่ต่อสูท้ายถูกก็จะไดเ้ป็นผเู้ล่น ถา้ทายผดิผเู้ล่นก็จะเป็นคนเล่นต่อไป ประโยชน์ของการเล่น หมากเก็บน้นัเป็นการเล่นเพอื่ฝึกไหวพริบของผูเ้ล่น เพราะตอนที่เล่นน้นั ต้องคิดตลอดเวลาว่า ต้องหยบิกอ้นหิน ลูกไหนถึงไม่ใหโ้ดนกอ้นอื่น และทา อยา่งไรถึงจะชนะคู่ต่อสูใ้หไ้ด้ตอนเล่นต้องใช้สมองตลอดเวลา
การเล่นทายเม็ดข้าวโพด (AR DU AR NUIV CAQ-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นทายเม็ดขาวโพดเล่นไดท้ ้งัเด็กผู้ชายและเด็กผู้หญิงรวมไปถึงผใู้หญ่ช่วงเวลาการเล่นทายเม็ดขา้วโพดจะ เล่นในเวลาไหนก็ได้ส่วนใหญ่เด็กจะเล่นกนัตอนที่ผูใ้หญ่แกะเม็ดขา้วโพด เด็กๆอาจจะถูกผูใ้หญ่เรียกไปช่วยแกะเม็ด ขา้วโพด พอผใู้หญ่เผลอเด็กๆจะเล่นทายเม็ดขา้วโพดกนั อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นทายเม็ดขา้วโพดน้นัหาง่ายมาก สามารหาไดจ้ากในบา้น หรือตามไร่ขา้วโพดทวั่ๆไป จ านวนผู้เล่น จา นวนผเู้ล่นจะเล่นกนัไม่จา กดัจา นวน และสามารถแบ่งเป็น 2 ฝ่ าย สถานที่เล่น จะเล่นกนัที่ไหนก็ไดไ้ม่จา กดัสถานที่ วิธีการเล่น วิธีการเล่นคือกา เม็ดขา้วโพดไวใ้นมือขา้งใดขา้งหน่ึงแลว้จะทายกบัคู่ต่อสู้ว่าในมือกา เม็ดขา้วโพดไวน้้ันเป็นคู่ หรือวา่เป็นคี่ถา้ฝ่ายคู่ต่อสูท้ายถูกก็จะเป็นฝ่ายกา เม็ดขา้วโพดใหอ้ีกฝ่ายหน่ึงเป็นคนทายบา้ง แต่ถา้อีกฝ่ายหน่ึงทายไม่ถูกคู่ ต่อสูก้ ็จะกา เม็ดขา้วโพดใหม่ต้องทายไปอยา่งน้ีเรื่อยๆ จนกวา่จะถูก ประโยชน์ของการเล่น ประโยชน์ของการเล่นทายเม็ดขา้วโพด เพื่อให้เด็กๆ มาช่วยผูใ้หญ่แกะเม็ดขา้วโพดจะไดใ้ชเ้วลาว่างของเด็กมา ช่วยผใู้หญ่ทา งาน และเพอื่ความเพลิดเพลินของเด็กๆเวลาทา งาน
การเล่นขโมยไม้ (CAWQ NAWQ DAEV-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นขโมยไมน้ ้นัเป็นการละเล่นของเด็กผชู้ายเพราะต้องใชก้า ลงัและใชแ้รงมากการเล่นขโมยไมก้็เลยไม่ เหมาะสมกบัเด็กผหู้ญิงและคนที่จะเล่นต้องเป็ นเด็กที่โตพอสมควรอายุประมาณ 7-8 ปีข้ึนไป เพราะการเล่นขโมยไมน้ ้นั บางทีต้องใชค้วามรุนแรงในการเล่น แต่การเล่นน้ีไม่ใช่รุนแรงเพอื่หาเรื่องแต่เพอื่ความสนุกสนาน จ านวนผู้เล่น จา นวนผเู้ล่นจะเล่นกนัไม่จา กดัจา นวน ส่วนใหญ่จะเล่นกนัเป็นกลุ่มต้งัแต่4-5 คนเป็นข้ึนไป อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นคือหาไมข้นาดกา มือได้ความยาวประมาณ 2.5 เมตร 1 อัน และหาไม้เล็กๆลักษณะเหมือน ตะเกียบ 4 อนัหลงัจากไดอุ้ปกรณ์แลว้หาลานกวา้งๆ ที่เป็นที่ราบแลว้ขดุหลุมเพอื่ใหไ้มอ้นัยาวน้นั ปักไวต้รงน้นัและเอา ไม้อันเล็กๆ 4 อัน มาวางรอบๆหลุม ในลักษณะเป็ น 4 เหลี่ยม ใหไ้มอ้นัยาวอยตู่รงกลาง สถานที่เล่น ลานกวา้งของหมู่บา้น วิธีการเล่น วธิีการเล่นขโมยไมค้นไหนจะเป็นคนเฝ้าไมก้่อนน้นัจะหาจากการเอาผูท้ี่เล่นดว้ยท้งัหมดมารวมกลุ่มกนัแลว้เอา มือขา้งใดขา้งหน่ึงกา ที่ไมท้ ี่ปักไว้จะผลัดกันกา ไปเรื่อยๆคนที่กา ถึงปลายไมเ้ป็นคนสุดทา้ยคนน้ันต้องเป็ นคนเฝ้าไม้ หลังจากได้คนเฝ้าไม้แล้วพวกที่เหลือจะเป็ นคนแอบไปหยิบไม้ 4 อนัที่วางไวร้อบๆไมท้ ี่ปักไว้คนเฝ้าไมจ้ะกา ไมไ้วใ้นมือ โดยที่ไมน้ ้นัยงัปักอยทู่ ี่หลุม แต่ไมน้ ้นัสามารถหมุนไปไดร้อบๆ ถา้ใครมาหยบิไมท้ ี่วางไวร้อบหลุมคนเฝ้าไมจ้ะกระโดด แตะคนมาหยิบไม้ ตอนที่กระโดดแตะมือต้องกา ไมแ้ละไมน้ ้นั ต้องปักอยทู่ ี่หลุม และถา้ใครถูกแตะต้องเป็ นคนเฝ้าไม้คน ต่อไป แต่คนเล่นสามารถไปหยบิไมม้าไดโ้ดยที่ไม่แตะโดน 3 อัน คนเฝ้าต้องให้ผทู้ี่เล่นดว้ยกนัน้นัรุมทบัและจะถามคน เฝ้าไมว้า่ยอมหรือไม่จะรุมสูก้นัไปเรื่อยๆ จนกวา่คนเฝ้าไมจ้ะยอม พอยอมต้องเปลี่ยนคนเฝ้าไมต้่อไปจนกวา่จะแตะโดน คนที่มาแอบหยิบไม้ และตอนที่เล่นผูเ้ล่นจะวิ่งรอบๆไมไ้ปมาเพื่อหาช่องที่จะไปหยิบไม้ให้ได้เป็ นที่สนุกสนานมาก สา หรับเด็กผูช้ายเด็กผูห้ญิงก็อาจจะเชียร์อยหู่ ่างๆ กติกาในการเล่นขโมยไมน้ ้นัมีอยวู่ ่าห้ามแตะโดนสูงกว่าสะดือข้ึนไป ต้องแตะช่วงระหวา่งขาลงมาเท่าน้นัเพอื่ป้องกนัอนัตรายที่จะเกิดข้ึนในระหวา่งที่เล่น
ประโยชน์ ประโยชน์ของการเล่นขโมยไมก้็คือเพอื่ใหเ้ด็กเรียนรู้ไหวพริบและปฏิภาณ และใหเ้รียนรู้ที่จะทา อยา่งถึงจะแตะ โดนผเู้ล่นได้คือใหรู้้จกัแกส้ถานการณ์เฉพาะหนา้ไดอ้ยา่งทนัเหตุการณ์และเป็นการใหเ้ด็กเรียนรู้การต่อสูแ้ละเรียนรู้ วธิีการที่จะเอาชนะคู่ต่อสู้เป็นการเรียนรู้เทคนิคการป้องกนัตวัในเบ้ืองตน้การเป็นการออกกา ลงักายของเด็กๆดว้ย
การเล่นกระโดดหนังยาง (AQ JIR GEUF CAWQ-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นกระโดดหนังยางส่วนใหญ่แล้วเป็นการเล่นของเด็กผู้หญิง แต่ถ้าเด็กผู้ชายจะเล่นก็ไม่ได้ห้าม วตัถุประสงคใ์นการเล่นเพอื่ใหเ้ด็กออกกา ลงักายและใหเ้ด็กเรียนรู้การแบ่งปันซ่ึงกนัและกนัเพราะตอนเล่นต้องรอคิว อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเล่นคือเอาหนงัยางมาร้อยต่อกนั ใหย้าวๆ ตามความต้องการ เวลาร้อยอาจจะพบกนัหลายๆเสน้ เพอื่ความแขง็แรงและจะไดไ้ม่ขาดง่ายๆ เวลาเอามาเล่น การเล่นกระโดดหนงัยางน้นัเป็นการเล่นเพอื่เป็นการออกกา ลงั กายอยา่งหน่ึงของเด็กชาวอ่าข่าซ่ึงส่วนใหญ่แลว้เล่นในช่วงเวลาวา่งของเด็ก จ านวนผู้เล่น จะเล่นเป็นกลุ่มโดยแบ่งเป็ นฝ่ าย2 ฝ่ าย หรือจะเล่นกนัเป็นคู่ สถานที่เล่น ลานกวา้งของหมู่บา้น หรือใตร้่มตน้ไม้ วิธีการเล่น วธิีการเล่นกระโดดหนงัยางคือข้นัแรกต้องตกลงคนที่จะเล่นก่อนวา่จะแบ่งเล่นเป็นคู่หรือเป็นหลุ่ม หรือจะเล่น กนัเป็นเดียวๆ ส่วนใหญ่แลว้ถา้คนเยอะจะแบ่งเล่นเป็น 2 กลุ่ม ถา้เล่นกนัแค่3 คน จะเล่นกนัแบบเดียววิธีการเล่นจะเล่น เป็ นข้นัๆ จากง่ายๆไปหายาก ข้นัแรกจะเอาหนงัยางมาถือไว้2 คน ต่างคนต่างยนืตรงขา้มกนัคนเล่นต้องกระโดดขา้มหนงัยาง เริ่มจากหวัเข่า มาที่เอว มาที่สะดือ มาที่หน้าอก มาที่คอ มาที่หู มาที่หัว ข้นัสูงสุดคือเอาหนงัยางผกูที่ปลายนิ้วช้ีแลว้ชูใหสู้งที่สุดคู่ต่อสู้ ต้องกระโดดขา้มใหไ้ด้ถา้กระโดดขา้มไม่ไดก้ถ็ือวา่เล่นตาย ต้องใหอ้ีกฝ่ายเล่นต่อไป ประโยชน์ของการเล่น ประโยชน์ของการเล่นกระโดดหนงัยาง เพอื่ให้เด็กออกกา ลงักายและใหรู้้จกัและสามคัคีกนัเพราะในการเล่น ต้องเล่นเป็นทีม ถา้ในทีมไม่สามคัคีกนัเอาชนะคูต่ ่อสูไ้ดย้าก
เล่นกระต่ายขาเดียว (TIQ KUIR TAEF-AER CAWQ-EU) ลักษณะการเล่น การเล่นกระต่ายขาเดียวจะรวมกนัเล่นท้งัเด็กผูช้ายและเด็กผูห้ญิง จะเล่นกนัที่ลานกวา้งของหมู่บา้น การเล่น กระต่ายขาเดียวน้ันไม่มีอุปกรณ์ก่อนอื่นรวมตวัคนที่จะเล่นกนั ได้แลว้ต้งัเป็นวงกลมเอามือควบหรือหงายคนที่ทา ไม่ เหมือนใครจะไดเ้ป็นคนเล่นก่อน จะทา เช่นน้ีจนกวา่จะครบ คนที่จะเล่นคนสุดทา้ยต้องเป็นกระต่ายไล่จบัคนอื่น จ านวนผู้เล่น จะเล่นกนัเป็นกลุ่มจา นวนไม่จา กดั กติการในการเล่น กติการในการเล่นก็คือ หลงัจากหาลานกวา้งที่จะเล่นกนัไดแ้ลว้หาไมม้าขีดพ้นืใหเ้ป็นวงกลม เพอื่กนัเขตไวว้า่คน ที่ออกจากวงกลมน้ีถือวา่ตาย ต้องเป็นกระต่ายคนต่อไป คนที่เป็นกระต่ายต้องยกเทา้ข้ึนขา้งหน่ึงใหเ้หลือขา้งเดียวแลว้วิ่ง ไล่จบัคนอื่น ถา้แตะโดนใครคนน้นั ต้องเป็นกระต่ายคนต่อไปและตอนที่วงิ่หนึกนัเด็กจะตะโกนเสียงกรี๊ดกร๊าดเป็นที่ สนุกสนาน ประโยชน์ในการเล่น ประโยชน์ของการเล่นกระต่ายขาเดียวเป็นการออกกา ลงักายสา หรับเด็กๆ และเด็กต้องใชส้มองในการเล่น เพราะต้องคิดตลอดเวลาวา่จะทา อยา่งไรถึงจะหนีกระต่ายใหพ้น้เป็นการฝึกแกป้ัญหาเฉพาะหนา้อยา่งหน่ึง
ปริศนาค าทาย (CAQ DZOV DZOV-EU) “ปริศนาค าทาย” ในชนเผา่อ่าข่าถือวา่เป็นเรื่องการเรียนรู้และทดสอบการตอบสนองของฝ่ายตรงขา้มซ่ึงปริศนา คา ทายน้ีจะเป็นเรื่องทายเกี่ยวกบัธรรมชาติ บุคคลหรือแมแ้ต่การประกอบอาชีพตลอดจนการท าพิธีกรรม ซ่ึงเน้ือหาจะถูก ต้งัข้ึนมา และถามเล่นกนั ในช่วงเวลาว่างท้งัเด็กและผูใ้หญ่ซ่ึงปริศนาคา ทายของอ่าข่าน้ันมีมากมาย มีคา ง่ายๆที่ทาย สา หรับเด็กเล็กและคา ยากที่ทายสา หรับผใู้หญ่ส่วนใหญ่จะใชเ้วลาวา่งตอนไปทา ไร่ตอนพกัรับประทานอาหาร หรือ ตอน กลางคืนที่วา่งจากการงาน ในที่น้ีจะประมวลในภาพรวมเป็ นตวัอยา่งดงัน้ี ตัวอย่างปริศนาค าทาย Seuv caq caq-eu: ปริศนาค าทาย 1. Qawr zeur nyiq zeur-angr, uq jir nyiq taeq taef-aer joe taq-euq aq jeq caq-mr? (Yar chive.) อะไรเอ่ย ใช้เสา 2 ต้น และมุงหลังคา 2 อัน ค าตอบ ไก่ 2. Uq duq nyiq siq cof-awr, uq mav yaw pav-aer nymr mq mov yuf-eu aq jeq caq-mr? (Zaf dzar qawr lawq.) อะไรเอ่ย มีหวั 2 หวันอนหงายทอ้งแตกอยใู่ตถุ้น คา ตอบ รางกินขา้วหมูอ่าข่า 3. Mangq mangq pyur ir nar-aq, maq par ghof lar-eu aq jeq caq-mr? (Duq qaq.) อะไรเอ่ย มา้ขาวไปไม่กลบั คา ตอบ น้า ลาย 4. Cawr mawq ma shaq cur taef-aer dzaq-eu aq jeq caqmr? (Saq jiq.) อะไรเอ่ย แม่เฒ่ากินแต่มนัหมู คา ตอบ ที่ปั่นดา้ย 5. Miq dzaq laf tav dof-awr,dawq dang uir buir buir-eu aq jeq caq-mr? (Ya qawq bawq cangq.) อะไรเอ่ย ไฟอยบู่น น้า เดือดอยลู่ ่าง คา ตอบ ปล่องสูบบุหรี่ 6. Dzaq nar-aq qar dzaq-euq ghaq-angr kawf lar-eu aq jeq cmq-mr? (Siq pir) อะไรเอ่ย กินเขา้ไปแลว้กดัคนกิน ค าตอบ พริก 7. Aq dui nae maq yur ka naeq nar-aq, ar yaev uq duqangr maq shir qoer keuv ni dawf-awr jawr-eu aq jeq caq-mr? อะไรเอ่ย จะแบกลูกอยตู่ลอดชีวติถา้ไม่มีใครช่วยอุม้ลง ค าตอบ ต้นข้าวโพด
(Ar du bawr.) 8. Aq dui nae maq yur ka naeq nar-aq, ar yaev uq duqangr maq shir qoer keub ni dawf-awr jawr-eu aq jeq caq-mr? (Ar du maeq mangq.) อะไรเอ่ย จะเอkดอกทัดหูไว้ตลอดชีวิตจนกว่าจะมีคน ช่วยเอาออก ค าตอบ ข้าวโพด 9. Gar ma gar taw laf du chawq dov taq-awr nae jawreu aq jeq caq-mr? (Ji yaw ar du.) อะไรเอ่ย เอาแขนโชวอ์ยขู่า้งถนน ค าตอบ ต้นหัวปุก 10. Gar ma gar taw qaq mae ner ceuv ni mr nga aq-awr, tiq jawr-iq maq mr chuf-eu aq jeq caq-mr? (Aq nangq caq qangq.) อะไรเอ่ย อา้ปากโชวอ์ยขู่า้งถนน คา ตอบ หลุมดินหอมอ่าข่า 11. Qaq mae yaw nyir-angrnae, aq nyoq mangr ner nymr dangq myawq gangq yawq jeq na luf dzaq jir nya-eu aq jeq caq-mr? (Yar pir gawr puq.) อะไรเอ่ย มีรูนิดเดียวแต่กินไดท้ ้งัวัว,ควาย,บ้าน คา ตอบ ปล่องสูบฝิ่น 12. Mawr do do lang ni seuq taef-aer cof-eu aq jeq caqmr? (Ar du/yaeq ma.) อะไรเอ่ย ท้งัตวัมีแต่ฟัน ค าตอบ เลื่อย,ข้าวโพด 13. Mawr do do langr ni myav nuiv yaef-aer cof-eu aq jeq caq-mr? (Qav kar/ka taev.) อะไรเอ่ย ท้งัตวัมีแต่ตา คา ตอบ สบั ปะรด, ตะกร้าแบกของอ่าข่า 14. Ya ma maq dav-eu gawq jawq aq jeq caq-mr? (Nymr mq qa boeq/gui ma.) อะไรเอ่ย เขาที่ชา้งข้ึนไม่ได้ ค าตอบ หลังคาบ้าน 15. Ya ma maq dawr ir chuf aq jeq caq-mr? (Chaer duiv dzar uir/ shur paw cur.) อะไรเอ่ย น้า ที่ชา้งไม่ดื่ม คา ตอบ น้า หล่อหุงขา้ว,น้า ซาวขา้ว 16. Qoer tav paw baf leur taq-awr nae uir-eu aq jeq caqmr? (Uir buir buir-eu.) อะไรเอ่ย เงยหนา้หวัเราะตลอดเวลา คา ตอบ หมอ้ใส่น้า กา ลงัเดือด 17. Aq kuir oeq kuir laf tav paw baf cheuq taq awr, tangq pov-aer cheuq-eu aq jeq caq-mr? (Qawq taf.) อะไรเอ่ย มี4 ขา ขาช้ีฟ้าตลอดเวลา คา ตอบ หิ้งเก็บของบนเตาไฟ