ММ 3-2021 плюс 5 ПДФ Оконч. вариант

MӘДЕНИ МҰРА

Preservation of the bodies of the dead kumys (a fermented milk drink, made from mare’s
until burial at the early nomadic tribes milk) and baursaks (dough pieces, fried in a large
of Kazakhstan amount of lamb fat) (Rudenko 1960: 327-328).
The origins of these traditions can be seen in the
According to the authors, the veneration excavations of Berel mounds, belonging to the
of ancestors among the Kazakhs in this form, Pazyryk culture, that the leaders of different tribes
originates from the early nomads. They built in accordance with the status, basically presented
huge mounds and burial grounds in memory of horses. This was proved by paleobotanists.
the deceased king, paying a special attention to a
burial rite. We tried to associate the cultural threads The stomachs of 13 parade horses, discovered
of ancient and late Saka-Scythian traditions of the by Z.S. Samashev during the excavation of Berel
Kazakhs of the Middle Ages and modern and prove mound, contain the remains of herbs from different
that the rites of farewell to the deceased, mourning regions of Kazakhstan (Kashkinbayev, Samashev,
for one year and a funeral repast “as”, the Kazakhs 2005; 123-133).
inherited from the Saka tribes, inhabited the steppe
regions of Kazakhstan in the Early Iron Age. The visitors were notified about such funerary
and commemorative ceremonies in advance, getting
The analysis of the results of long-term research a message – “sauyin” about the upcoming funeral
shows that the Sakas and Scythians held the burial or a funeral meal “as” (sauyin aitu). The specially
rite of the deceased only at certain times of the appointed people visited neighboring villages and
year – in early summer and autumn. According districts, informing them about the event. There are
to archaeological data, this tradition can be seen many examples of this in the folklore of the Kazakh
in the Tagar and Pazyryk cultures, as well as in people. One of them can be found in the Kazakh
the culture of Turkic tribes (Kiselev 1951: 106-170, version of the poem “Kulager” by the Kazakh poet
225; Rudenko 1953: 326; Tamara T. Rice 2004: 90; Ilyas Jansugurov:
Kubarev 1987; 128).
- We asked you to come with more people.
This tradition is associated with the natural Famous, rich, with a decent face.
conditions and economic cycle of nomads. The You came alone, where are your companions
winter period was a difficult time of year with and servants?
a high death rate. During the winter months, the Where is the kin of Karaul? Gone and drop of
strength and health of people were exhausted; a the grid?
lot of people could not survive the harsh time. In (translated by Berik Jilkibayev) (Zhansugirov
winter, the ground froze, which caused difficulties Iliyas, 323, 332).
in burying the body of deceased. In this regard, the The customs of a temporary burial of the
bodies of people who passed away at this time of body were also used among the Turks, as we are
year were preserved until the warm days – they convinced by the written data in Chinese, dating
made a temporary or so-called deferred burial. back to the beginning of the 7th century. The stelae
of Khusho-Tsaydam contain precise information
The frozen ground and winter cold, of course, about the long-term preservation of the bodies of
were the main reasons for postponing the burial famous personalities among the Turks:
time, but there are suggestions that it was equally 1) “in the year of Ram, on the 17th day ...”, in our
important to allow more people to see the deceased opinion on February 27th , 731, “... Kul-Tegin went
off to his final journey. The customs of temporary to another world”.
burial of the body in the ground or placing “On the 27th day of the 9th month...”, in our
the body in a storage facility can be compared opinion, November 2nd, 731, “... was buried with
by importance with such Kazakh traditions as honors”.
the annual memorial meal “as” in honor of the 2) “in the year of Dog, on the 26th day of the
deceased. S.I. Rudenko gives information about the 10th month…”, in our opinion on November 26th,
Kazakh funeral repast - “as” in honor of the bays 734, “... bilge-Kagan died”.
(the rich men) of Zhangabai Bytebayev and Butabai “In the year of Boar, on the 27th day of the 5th
Zharkyn (Butabai kazhy) with the participation of month...”, in our opinion on June 24th, 735, “... was
thousands of people, which he visited personally. buried”.
Those who came to a funeral meal “as”, drove in According to V.E. Voytov, “Kul-Tegin was
their cattle for the slaughter and brought treats: buried 9 months later, and bilge-Kagan 7 months

3/2021 51

after his death”. As well as, he mentioned that the They washed and consecrated the bones and
embalmed bodies were stored in a yurt, set on a wrapped them in a leather shroud,
high hill (Voytov, 1996: 109). The remains of a yurt-
like structure were recorded in the first construction It has not been passed my way in vain (translated
horizon of the Bozok settlement, dating back to by the author) (Shokparuly, Darkembayuly, 2007).
the early Turkic time (VI-VII cc.) (Khabdulina M.,
Tleugabulov D., Orazbayeva Z., 2016: 63). Abdrakhman, a beloved son of the great Kazakh
writer Abay Kunanbayev, who died in Almaty, was
The temporary burial of the deceased temporarily buried. – Maikan and Utegeldy put the
among the Kazakh people body Abish (Abdrakhman- the author’s note) to the
bottom of the pit and carefully placed in a grave
The Kazakhs, having previously wrapped the niche. –Amanat! – Amanat! - they said at the same
body of the deceased in a leather shroud, placed time, and the people standing around, repeated in
it in a yurt in the same way, where it was stored one voice: Amanat! Amanat! Later, his body was
till the burial ceremony, or stored it in a cave, transported and buried in Shingystau. (Auezov
covering it with snow or stone. These rites should b/d: 248).
not be considered as funeral, since, according to
Sharia, it is forbidden to dig up a buried body. It is The authors’ work “Nauryz: renewed customs
allowed to rebury the deceased if his body has not and traditions” mention the methods, applied by
been decomposed and preserved in good condition the Kazakh people for long-term body preservation
(Zhanaza ..., 2017: 110). with the use of honey, juniper and placing the body
in a leather shroud. After all the measures were
The Kazakh people usually buried the deceased taken for the body preservation, the body could
on the third day after death. In some regions be placed on a high wooden structure in a yurt or
of Kazakhstan, this custom is still observed. stretched between two nearby trees, being wrapped
According to the ancient beliefs, the soul of the in a leather shroud.
deceased lives in the house on the first day after
death and flies around it, on the second day the The foreign travelers who could not correctly
soul sits on the shanyrak and the soul flies to the perceive the local rites, traditions and creeds, made
Supreme Being on the third day (Toleubayev, 2015: fallacious interpretations of the above-mentioned
172). On particularly hot days, those who died in customs of the body preservation. One of them is
the morning were buried in the evening, and those the Englishman Jenkinson, who plotted Kazakhstan
who died in the afternoon were buried the next day on his map and depicted people, hanging on the
(Altynsarin, 1994: 158-162). trees. Drawing the bodies, hanging on the trees,
he incorrectly tried to give a wrong idea about
In Islam religion, it is not required to delay the an offensive attitude to the deceased (Nauryz:
funeral, it is necessary to send out sad news after zhangyrgan ... 1991: 122).
death and begin the funeral rites. The hadith of the
prophet Muhammad says: “If any of you die, do As well as the Kazakh people has another burial
not delay, hurry to lay the dead to rest.” In another custom – placing the body in a crypt (sagana).
hadith: “there are five duties of a Muslim to his Sagana is an underground structure, consisting of
сoreligionist: respond to the greeting; if he falls ill, two rooms, one for men and the other for women.
inquire about his health; take part in the janazah One of those who was placed in the Sagana is
(a funeral prayer); accept invitations; if he sneezes, the Kazakh poet and thinker, religious figure
wish him the blessings of Allah” (Janazah ..., 2017: M.Zh. Kopeyev. His body was preserved without
34). mummification and washing the body with herbal
remedies. He lived in the first half of the XXth
The Kazakh people tried not to leave the bodies century, was a deeply religious man, confessing
of batyrs who died at the hands of the enemy outside Islam. During his lifetime, he prepared the burial
their country and buried them in their native land. place, performed a funeral prayer-janaza in
One of these examples is reflected in the following advance and arranged a funeral repast “as” in his
lines, which describes how the remains of Argynbai honor. After his death, his body was placed without
batyr were transported to his homeland: clothing in special items, and despite this, it has not
been underwent decomposition and preserved for
... We arrived with a hero in the autumn. forty years. There are many versions about this fact,
It is a hard fate to tear the meat from my brother. and most of them like fictional legends; of course,
they are valuable data, containing information

52 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

about the customs of preserving the body and burial in Turkestan. The storage sites still serve as
burying the deceased. the tombstones.

There is a word “Koyu” in the Kazakh language Kazybek bi- “bi” (ruler) of the Younger Zhuz
that means “place” or “put”, which refers to died in the suyunduk family tract at the foot of the
funerals. The historian L.A. Yamayeva notes that Dalba mountain, in the Muryntal area of Bayanaul
there are such concepts in the Bashkir language region. This area was called “the place of burial of
too. In her article about the funeral customs of the Kazybek bi” (Argynbayev, 2005: 81). Bekbolat’s son
Bashkir people before the adoption of Islam, she established a yurt in that place and observed the
associated these concepts with the place of burial – preservation of Kazybek bi’s body for four months.
“dakhma”, which resembles the Kazakh “sagana” After the beginning of warm days Bekbolat
(Yamayeva, 2015: 202-210). The similar burial sites transported the body of his father to Turkestan
are found in Zoroastrianism. The body was placed and buried it in the mausoleum of Khoja Akhmed
in an open area, after the meat was eaten by birds Yasawi (http://e-history.kz...1013).
and animals; the bones were placed in an ossuary.
(Sarianidi, 2010: 50). Olzhabay batyr Tolybayuly-a courageous
Kazakh warrior of the XVIIIth century, one of the
If a person passed away in a foreign land and leaders of the national liberation movement of the
was not buried with honors, the relatives could dig Kazakh people against the dzungarian invaders, a
up his bones in a few years, transport them to their strong supporter of Abylai khan, a contemporary of
homeland and rebury. Shakarim Kudaiberdyuly Kazybek bi, was also temporarily laid to rest in the
– a famous Kazakh poet, writer, composer and vicinity of the Yerementau Mountain and buried in
philosopher was shot without trial and thrown into Turkestan in the summer. This area is still called the
the water well, where his body laid about 30 years. place of Olzhabay’s burial (“Olzhabaydyn soresi”)
Later, his son Akhat dug up his father’s bones and (“Sharapatty Olzhabay”, 2014: 142).
buried them in his homeland. This example is also
directly relevant to the topic under consideration Anet Baba is the Kazakh bi, adviser to Tauke
(https://e-history.kz/...4330). khan, passed away in the mountains of Karatau, in
the area of Koshkarata. Kokenay batyr transported
During the years of enemy attacks and wars, it the bones of Anet Baba to Turkestan. Kokenay batyr
was not always possible to deliver the body of the removed the entrails from the body of Anet Baba
deceased, in such cases, it was allowed to separate and buried them in the area of Koshkarata, but
the bone from the body, even a big toe, and bury the bones were preserved, and later transported to
this part in a native land. All the traditional funeral Turkestan and buried in the mausoleum of Khoja
rites were observed during the burial of the body Akhmed Yasawi.
(Nauryz: zhangyrgan ... 1991: 123).
Mamay batyr died at the foot of Shyngystau,
Among the burial grounds of the Saka epoch and on the instructions of Kengirbai bi, the entrails
monuments, belonging to the Hunno-Sarmatian were extracted from the body of the batyr and
period and the Turks, sometimes the cenotaphs are buried in the vicinity of the Horde and the bones
discovered. The construction of burial grounds of were wrapped in a white shroud, transported
the Kazakh people – the monuments dedicated to to Turkestan and buried. Forty men transported
the batyrs and heroes who died in battle, whose the bones of the famous batyr to Turkestan with
bodies were not buried at homeland, is directly honors. The following year, the cattle were brought
related to the monuments-cenotaphs. for sacrifice to Turkestan and a funeral repast “as”
was held in honor of Mamay batyr (Zhanbolatuly
In some cases, when it was not possible to bring 2004: 36, 37).
home the body of the dead hero, the Kazakhs
erected monuments where they placed his clothing As previously noted, the Kazakh people tried to
and items, used during his life. bury notable and respected people-khans, batyrs,
biys-in the mausoleum of Khoja Akhmed Yasawi
There are names of localities, villages in place in the city of Turkestan. There you can notice the
names, indicating a temporary burial in these cult of ancestor worship. Khoja Akhmed Yasawi
areas. As an example, the village of Bylgary tabyt is the most revered Muslim Saint in Central Asia,
that means “leather coffin or shroud”, is located and some people still visit the mausoleum up
in Terekty rural district of Kurchum district in to now and ask for the patronage of the Saint.
East Kazakhstan. The bodies of Kazybek bi and At the mausoleum Arystanbab - the teacher of
Bogenbay batyr had been preserved before the

3/2021 53

Khoja Ahmed Yasawi which was constructed by the burial structures show to the last detail the real
Tamerlan, there are hotels for overnight stay for conditions and forms of life in which the ancient
those who come to ask Saint Arystanbab to realize nomad existed” (Kubarev 1987). The layout of the
their wishes. burial ground repeats with a certain convention the
order of placement of dwellings of a living persons.
The mausoleum of Khoja Akhmed Yasawi was Among the Asian nomads, the yurt of the head of
a special burial place for the representatives of the the village was usually placed on the downwind
society with a high social status. In the Saka society, side, the young could not put their yurt ahead of
there were similar burial places for the kings, the older ones (Vyatkin K. 1960: 182; Sorokin 1981:
chieftains, military leaders and other persons 30).
of high status among their tribesmen too. Some
scientists call such places the pantheons of the During the study of the burial grounds of
ancient nomads. The pantheons were located in the Shilikty, Besoba, Kyryk-Oba, Karakemer and etc.,
areas where a river flowed nearby, the vast plains we noticed that the presence of сult structures along
were stretched out or broad hills were located. Also, with the burial constructions was an important
a very important role in choosing the location for the condition for giving the place the status of sacred.
pantheons was given to the presence of materials Probably, the cattle were not pastured in the sacred
necessary for the construction of a burial ground in burial places of the ancestors. It is possible that such
the nearby territory. Most often, mountain or river pantheons were protected by the armed troops.
stones, logs and turf were used.
Summing up, we can say that the Kazakh
The results of many studies lead to the people reverently treated aruakh (the spirit of the
conclusion that it was banned the construction ancestor) from ancient times, did not lose respect for
of ordinary graves next to huge mounds. If they their ancestors. The early nomads-Saka tribes did
were found, despite their modest appearance, the not just bury the body, they dressed the deceased
deceased were buried with the items of wealth and in the best funeral clothes and solemnly saw them
abundance. off to the last journey. The tombs of impressive
sizes were built and regularly were conducted
Baigetobe mound, built in honor of the most memorial ceremonies in commemoration of the
revered representative of the Saka tribes, is located Saka kings and rulers. Undoubtedly, Islam has
at the beginning of the entire mound group and made changes in the funeral rites of the steppe
situated in the southernmost tip of the burial population. However, the Kazakh people tried
ground. A special reverence for the representatives to keep the traditions unchanged that did not
of the ancestral aristocracy, reflected in the contradict the Sharia and some customs were
topography of burial grounds, we can see in other changed and brought into line with the norms and
sites of the Saka-Scythian culture, for example, in teachings of Islam. The Kazakhs managed to unite
Ulandryk, the graves of the heads of large families two worlds and arranged funeral repast in order
or ancestors were located at the beginning or in the to live in peace and prosperity with the blessing of
middle of the mound chain, they were distinguished aruakh on the third, seventh, fortieth day, annual
with large sizes (Kubarev 1987: 123). Researcher funeral repast “as” and sacrifices and at the same
V.D. Kubarev very correctly points out that “...the time, many traditions and customs included the
funeral rite inevitably reflects the specific socio- saying of prayers from the Koran.
economic conditions in which the deceased lived, so

References

1. 20 ınteresnyh faktov o Shakarıme memorial meal of the Kazakhs of Orenburg Department]//
Kýdaıberdyýly // e-history.kz/ aqparattyq portaly Selected works of Y. Altynsarin. – Almaty: Gylym.
31.07.2018. https://e-history.kz/ru/publications/ 1994 (in Kazakh);
view/4330, seen in 25.09.2018;
3. Argynbayev Kh., Kazaktyn otbasylyk dasturleri
2. Altynsarin Y., Orynbor vedomstvosy [Family traditions of the Kazakh people].-Almaty:
kazaktarynyn olgen adamdy zherleu zhane ogan as beru Kainar, 2005, 216 p. (in Kazakh);
dasturіnіn ocherkі [Essay on the funeral traditions and

54 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

4. Auezov M.O. Roman “Put’ Abaya” [Novel “The 18. Sorokin S.S., K voprosu o tolkovanii
path of Abai”] //volume 4, p. 248. (in Russian); vnekurgannyh pamyatnikov [To the issue about the
interpretation of non-mounds monuments] // АSGE. –
5. Baidildin Sh., Sanauly gumurymdagy sanaly L., 1981, Edition. 22 (in Russian);
oilarym (Rational thinking of my counted life].– Astana,
2010, 371 p. (in Russian); 19. Tamara Т. Rice,. Scifs. Stroiteli lesnyh pyramid
[Builders of the forest pyramids]. – М., 2004, 90 p. (in
6. Kashkinbayev К., Samashev Z., Loshadi Russian);
drevnikh kochevnikov Altaya [Horses of the ancient
nomadic tribes of Altai]. – Almaty. 2005 (in Russian); 20. Toleubayev А.Т, Kazak zherleu saltyndagy
aza tutu kunderi – ushi, zhetisi, kyrky, (zhusi), zhyly
7. Kenzheakhmetuly S., Kazak khalkynyn salt- (dunietanymdik mani, shygu tegi)[Days of funeral
dasturleri [Traditions and customs of the Kazakh reception: three days, seven days, one hundred days, one
people].– Almaty: «Almaty kitap» ААK,. 2004, 284 year (worldview sense, origin]//Bulletin of the Kazakh
p, with illustrations (in Kazakh); National University. History series. №3 (78), 2015.
(in Kazakh);
8. Khabdulina Maral, Tleugabulov Daniyar,
Orazbayeva Zarina, Bozok the Turkic Cult Center in 21. Toleubayev А.Т., Sako-skifskie kul’turno-
Central Kazakhstan // Anthropologist, 26(1,2): 2016., geneticheskie korni nekotoryh kazahskih pohoronno-
p. 57-64.; pominal’nyh obychaev [Saka-Scyhian cultural and
genetic roots of some Kazakh burial and memorial
9. Kiselev S.V.,. Drevnyaya istoriya yuzhnoj Sibiri customs]//Materials of the international scientific
[Ancient history of the South Siberia]. – М.-L., 1951, and practical conference “IIIrd Argynbayev’s
225 p. [in Russian]; readings”. Modern ethnographic science and its
role in the modernization of public consciousness”,
10. Kubarev V.D., Kurgany Ulandryka [Mounds of Almaty, 2018 (in Russian);
Ulandryk]. – Novosibirsk, 1987, 128 p.;
22. Voytov V.Е., Drevnetyurkskij panteon i model’
11. Naurys: zhangyrgan salt-dasturler [Nauryz: mirozdaniya v kul’tovo-pominal’nyh pamyatnikah
renewed customs and traditions] (prepared by М. mongolii VI-VIII vv. [Ancient Turkic pantheon and model
Kazbekov), 1991. Almaty: «Kazakhstan». – 256 of the universe in the cult and memorial monuments
p.+12 illustrations (in Kazakh); of Mongolia]. - Moscow: Publishing house GМV –
1996, 152 p. (in Russian);
12. Qazybek Keldibekuly – qazaq halqynyń uly
bıi // e-history.kz/ aqparattyq portaly 11.03.2015. 23. Vyatkin К. Mongoly Mongol’skoj Narodnoj
http://e-history.kz/kz/publications/view/1013, seen Respubliki [Mongols of the Mongolian People’s
in 25.09.2021 Republic]// West-Asian ethnographic. – М.-Л.,
1960. – Т.10. (in Russian);
13. Rudenko S.I., Gorno-Altajskie nahodki i
skify [Findings from Gorno-Altaisk and Scythians]. – 24. Yamayeva L.А., 2015. Relikty doislamskih
Moscow-Leningrad., 1952, 268 p. [in Russian]; verovanij v pogrebal’noj obryadnosti bashkir [Relics of
the pre-Islamic beliefs in the burial rites of the Baskirs]//
14. Rudenko S.I., Kul’tura naseleniya Central’nogo People and Religions of Eurasia, 8(8) taken from
Altaya v skifskoe vremya [.Culture of Central Altai http://journal.asu.ru/wv/article/view/2275, seen in
people in the Scythian period] // М.-L. 1960, 360 p. + 25.09.2018
128 tables., p. 327-328 [in Russian];
25. Zhanaza zhane zherleu rasimderi [Funeral prayer
15. Rudenko S.I., Kul’tura naseleniya Gornogo and burial rites]. - 2017. Astana: «Dauir», – 148 p. (in
Altaya v skifskoe vremya [Culture of Gorno-Altaisk Kazakh);
people in the Scythian period]. – М.-L., 1953, 326 p. [in
Russian]; 26. Zhanbolatuly М., Tobykty-Shyngystau
shezhiresi [Chronicle of Tobykty-Shyngystau]. –
16. Sharapatty Olzhabai: scientific articles, Almaty, 2004, 520 p. (in Kazakh);
correspondences and records, 2014. Pavlodar: -
Sytin publishing house, - 384 p. (in Kazakh); 27. Zhansugurov Ilyas, Kulager. Poems and songs.
Prepared by B. Sakhariyev, Almaty, «Zhazushy»,
17. Shokparuly D., Darkembaiuly D., Kazaktyn 1974, 552 p. (in Kazakh).
koldanbaly oneri [Applied art of the Kazakhs]//Scientific
popular edition. – Almaty: «Almaty kitap», 2007,
272 p. with illustrations (in Kazakh);

3/2021 55

Ұ.Ү. Үмітқалиев1, Қ.А. Искаков2 Умиткалиев У.У. 1, Искаков К.А. 2
1 Л.Н. Гумилев атындағы 1 Евразийский национальный университет

Еуразия ұлттық университеті, им. Л.Н. Гумилева,
Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан г. Нур-Султан, Казахстан
2 ҚР Ұлттық музейі, 2 Национальный музей РК
Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан г. Нур-Султан, Казахстан
e-mail: [email protected]
e-mail: [email protected]
ОБРЯД СОХРАНЕНИЯ И
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНДАҒЫ ЗАХОРОНЕНИЯ ТЕЛ УМЕРШИХ
МƏЙІТТІ УАҚЫТША САҚТАУ
У КАЗАХСКОГО НАРОДА:
ЖƏНЕ ЖӨНЕЛТУ ҒҰРПЫ: НА ОСНОВЕ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ
ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ МАТЕРИАЛДАР
ДАННЫХ
НЕГІЗІНДЕ
В данной статье авторы на основе
Мақалада авторлар этнографиялық этнографических материалов попытались
раскрыть способы, а также причины
материалдар негізінде, археологиялық отложенных погребений «аманатқа қою»
(«захоронить временно»), и их связь с аспектами
материалдармен сабақтастыра отырып мировоззрения кочевых племен, в том числе
казахского народа. Дали описание обряда
көшпелілер қоғамында, оның ішінде қазақ похорон умершего. Рассмотрели в исторической
взаимосвязи традиции погребения сакских
халқында кездесетін «аманатқа қою» сияқты царей в больших пантеонах, погребения
казахских ханов, биев-правителей и батыров
мəйітті уақытша сақтаудың жолдарын, в мавзолее Ходжа Ахмета Яссауи, а также
традицию распространения вести о смерти
себептерін, бұл ғұрыптың көшпелілер влиятельных людей. Кроме этого рассмотрели
погребения без покойного (кенотаф),
дүниетанымымен байланысын ашуға встречающиеся у казахского народа.

талаптанған жəне мəйітті жөнелту ғұрпына Ключевые слова: преемственность традиций,
сакские пантеоны, сакральные земли, погребение
кеңінен тоқталды. Сонымен қатар, ерте тела, похороны умершего, отложенное погребение.

көшпелілердің патшаларды ірі пантеондарға

жерлеуі, қазақ халқының хандарын, би-

шешендерін, батырларын Түркістандағы Қожа

Ахмет Яссауи кесенесіне жерлеуінің, беделді

тұлғаларды соңғы сапарына елге сауын айтып,

жиналып салтанатпен шығарып салудың мəнін

сабақтастыра ашып көрсеткен. Қазақ халқында

кездесетін кейбір жағдайларда өлген адамның

мəйіті болмаған кезде кенотафты жерлеу

түрлеріне де тоқталған.

Түйін сөздер: дəстүр сабақтастығы, сақ

пантеондары, қасиетті жерлер, мəйітті жерлеу,

өлікті жөнелту, аманатқа қою, сөреге қою, сауын

айту.

56 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

ТАРИХ. ТҰЛҒА. ТАҒЫЛЫМ

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.07

Артықбаев Ж.О.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті,

Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

«ӘКЕМІЗ ҮКІ, АМАН БОЛ!»

(Г.Н. Потанин жазбаларындағы

Абақ-Керей Қазыбек мырза туралы хикая)

Мақалада белгілі ғалым, қазақтанушы Г.Н. Потаниннің «Очерки Северо-Западной
Монголии» еңбегінің ІІ томындағы «Киргизы», яғни «Қазақтар» аталатын бөліміне
енген Абақ-Керей Қазыбек мырза туралы жəне қазақ халқының тотемдік сенімдері
сөз болады. Г.Н. Потаниннің ХІХ ғасырдың 70-80 жылдары Қара Ертіс бойындағы
Абақ-Керей жəне Найман руларының қазақтарынан жинаған этнографиялық
деректері ғылым үшін өте маңызды дерек болып табылады. Ғұлама ғалым қазақ
рулары туралы өзінің шежіре қариялардан жинаған деректерін берумен қатар ол
руларға қатысты толып жатқан этнографиялық мəліметтерді де тіркеп отырған.
Оның бірі Сəмембет ұрпағы Қазыбек жəне Есағасы аталатын аталардың үкіні əке
деп қадірлеуі, оны қорғауы жəне сенімдері. Бұл бір жағынан тым ерте дəуірлерде
пайда болған тотемдік түсініктердің қазақ халқында ХІХ ғасыр соңына дейін, тіпті
қазір де өмір сүріп отырғанын көрсетеді. Белгілі дəрежеде тотемдік түсініктер адам
баласының өзін қоршаған табиғи ортамен үйлесімді қарым-қатынасын қамтамасыз
етеді.

Түйін сөздер: Г.Н. Потанин, Қара Ертіс, Абақ-Керей, Сəмембет, Қазыбек, үкі,
тотем, этнография.

Кереку қаласында С. Торайғыров атындағы кетсек болмас. Ə. Бөкейханов Г.Н. Потаниннің
университетте қызмет етіп жүрген кезде, мерейтойына арналған жазбасында ғалым
нақтылай айтсақ 2005 жылы, мен ректорымыз туралы жаза келіп: «Қазақты автономия қылсақ,
Е. Арынның ұсынысымен Ертіс өңірінің Қараөткел Алаштың ортасы, сонда университет
тумасы Г.Н. Потаниннің үш томдық таңдамалы салып, қазақтың ұлын, қызын оқытсақ, «Қозы
еңбектерінің жинағын дайындауға жетекшілік Көрпеш – Баянды» шығарған, Шоқан, Абай,
жасадым. Ұлы ғалымның 175 жылдығын Ахмет, Міржақыпты тапқан қазақтың кім
осындай бір игі шаруамен атап өтпек болдық. екенін Европа сонда білер еді-ау, «Қозы-Көрпеш
Бізге дейін ұлы ғалымның қазақ фольклорынан – Баянда» Баян махаббат жолына өзін құрбан
құрастырылған бір томдық еңбегі ғана болды қылған. Мұны шығарған жұрт махаббатты
(Казахский фольклор..., 1972). сынай, бағалай біледі. Мұндай жұрттың қатыны
келешекте ұл тауып тұр, аты бəйгеден келіп
Бала кезінен Шоқанның досы болған, қазақ тұр. Қазақ жұрты келешекте кіммен болса да
қатар отыруға ұялмайды» дейтін Григорий
тарихы мен этнографиясын зерттеуге ерен еңбек Николаевич», деп əулиеге нағыз азаматтық
бағасын береді.
сіңірген, Алаш азаматтарына қашанда қамқор

аға болған Г.Н. Потанин атын қалай дəріптесең

де тұрады. Көзі тірісінде қазақ арасында

əулие атанған Г.Н. Потанин туралы айтпай

3/2021 57

«Қазақ» газетінің 1913 жылғы № 15 санында одан кейінгі «Ақтабан шұбырынды» аяқталған
Ə. Бөкейханов Г.Н. Потанин туралы «Қазақты
туғанындай жылы көреді. Бишарасың деп қазаққа соң түп-тегі Керей қауымына, не соның жақын
қорған болады, өз ғұмырында қылған жұмысы,
жүріп-тұрған мінезі анық əулиенің ісіндей» дейді араласқан көршілеріне баратын рулардан
(Қыр баласы, 1913).
құралған. Мысалы, Г.Н. Потанин тізіміндегі
Г.Н. Потаниннің бірнеше томдық «Очерки
Северо-Западной Монголии» еңбегінің ІІ томында Абақ-Керей руларының тізіміне қарайық.
«Киргизы», яғни «Қазақтар» аталатын бөлім
бар. Қазақтар жайлаған аймақтың табиғатына, Қарақас (мəтінде – Кара-кас) Сібір-Алтайды
қысқы жəне жазғы қоныстарына шолу жасаған
соң ғалым олардың рулық құрылымын былай мекендеген ежелгі түркі халықтарының бірі.
атап көрсетеді: «Киргизы, обитающие в степной
долине Черного Иртыша, принадлежат к роду Меркіт (мəтінде – Меркит) Шыңғыс заманына
Абак-Кирей (Абақ-Керей – Ж.А.) и Кара-Кирей
(Қара-Керей – Ж.А.) первые занимают восточную дейін-ақ Орталық Азияның өз бетімен өмір
часть Иртышско-Зайсанской впадины, вторые –
западную. Абак-Киреи говорят, что они называются, сүрген тайпалық қауымы. Абақ-Керейдің
кроме того, еще Ашимайли-Кирей (Ашамайлы-
Керей – Ж.А.), не объясняя по какой причине, и что құрамы кейде он екі, кейде одан көп болып
они делятся на 12 колен, которые все происходят
от одного корня; древнейший отец всего Кирейского кетуі де, кейбір рулардың он екінің ішінен орын
народа был Сары–Юсунь, сын его Кара–бий, сын
Кара–бия – Абак, сын Абака – Кирей; у последнего же таба алмай дауласып жүруі де Абақ-Керей
было 12 сыновей, от которых и происходят колена
Киреев. Имена этих двенадцати колен следующие: одағының ХVІІІ ғасырда, яғни ерлік дəуірінде
1) Джантыкей, 2) Джадык, 3) Череучи, 4) Ители, 5)
Кара–касс. 6) Мулку. 7) Чубар–айгыр, 8) Меркит, 9) жасақталғанын көрсетеді. Г.Н. Потанин
Итенгмян, 10) Джас–табань, 11) Сарбас, 12) Чий–
моин» (Потанин, 1881: 152-154). жазатындай «Абак-Киреи говорят, что они

Əуелі Г.Н. Потаниннің осы жазбасына аздаған называются, кроме того, еще Ашимайли–
тəпсір жасап көрейік. Автордың «Абак–Кирей
(Абақ-Керей – Ж.А.) и Кара-Кирей (Қара-Керей Кирей (Ашамайлы-Керей – Ж.А.)», Абақ-
– Ж.А.)» деп отырғаны қазақ генеалогиялық (ру-
тайпалық) құрылымындағы екі түрлі бірліктің Керей адамдарының ғалым алдында өздерін
ішіне кіреді. Абақ-Керей аталатын он екі рудан
құралатын қауымдастық жалпы Керей, ал Қара- Ашамайлы атауы да, олардың негізгі тобы
Керей болса Найман одағының ішінде. Қазақ
ру-тайпалық құрылымы саяси-мемлекеттік Ашамайлыдан бертінде бөлініп шыққанына
мүдде үшін жұмыс істейтінін біз бірнеше
қайтара жаздық. Қанша жерден қазақ баласы айғақ. «Төрт сарының нəсіл-жұрағаты орысқа
бір атаның баласы ретінде сипатталғанымен
де, қарапайым жұрт солай қабылдағанымен де қараймыз деп Алатау, Алтай тауларынан асып
шын мəнінде олардың əрқайсысы əкімшілік-
территориялық бірлік қызметін атқарады. кеткен. Олар бұл күнде Қытайға қарап қалды.
Еуразия далалық аймағында бірнеше мыңдаған
жылдар бойы аласапыран оқиғалар, ұлы көшу- Мейлінше бай болған, бодамсыз керей атанады»
қонулар, жаппай босулар болған, сол кезде
кеткен ел кетіп, қалған елден ру-тайпалық жүйе дейді М.Ж. Көпейұлы (Көпейұлы, 2013: 49). Ал
қайта құрылып, өз тіршілігін жалғастыра береді.
Біздің пікірімізше, Абақ-Керей одағы да ХVІІ- Абақ-Керей шежіренің Сары Үйсіннен (Сары–
ХVІІІ ғасырларға созылған «Бастапқы ақтабан»,
Юсунь) басталуы одақ құрамындағы кейбір

рулардың тарихтың кейбір бұрылыстарында

Үйсін қауымдарына жақын болғанын көрсетеді.

Шежіренің бір нұсқаларында Абақ-Керей

мифтік дəуірдегі ру туғызушы тұлға Бəйдібектің

Абақ деген қызынан туып еді-мыс делінеді.

Қазақ саяси-əкімшілік жүйесі туысқандыққа

негізделгені себепті, қазақ руларының барлығын

ежелгі дəуірлерде өмір сүрген мифтік бір

аталарға немесе Алаша хан сияқты шартты

тұлғаларға байлап тастау ежелгі дəстүр болып

табылады.

Абақ-Керей одағының құрылу мақсатын

Жоңғариядан босаған шығыс өлкені қайта игеру

қажеттілігімен түсіндіреміз. Сол себеппен 1750

жылдары қазақ басшылары бас қосқан бірнеше

жиында, соның ішінде 1757 жылғы Түркістан

кеңесінде өте өзекті мəселелер қатарында

Шығыс саясаты қарастырылған. Соның

нəтижесінде қазақтың сол кездегі үлкен ханы

Əбілмəмбеттің ұлы Əбілпейіз сұлтан аталықтар

əулетінің, төлеңгіттердің мықты өкілдерімен,

қожа-молдаларымен бірге шығысқа

аттандырылған. Оны қолдауға Түркістандағы

жиында Найман одағының сол кездегі ең

58 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

күшті деген көш басшылары мойындарына по киргизски). У Атантая было шесть сыновей –
кісе белбеулерін салып ант берген. Кейін келе Иткара, Толубай, Ак-кошкар, Ак-джигит; имена
Наймандармен бірге шығысқа қатар жылжыған двоих Тэнгис-бай забыл. Это показание Тэнгис-
Абақ-Керей одағы Əбілпейіздің балаларын бая я дополняю показанием сына бия Кобеша
сұлтандыққа алғаны белгілі əңгіме. Біздің о нисходящей линии Базаркула: сына Базаркула
айтпағымыз осы аттаныс барысында Шығыс звали Котурак, сына Котурака – Мамыт, сына
өлкемен ерте заманнан тығыз байланысты, ата- Мамыта – Кондубай».
бабаларының кіндік қаны тамған Абақ-Керей
мен Найманның үлкен жауаптылық алғаны Г.Н. Потаниннің Котурак деп отырғаны ХVІІІ
жəне соны абыроймен орындағаны. Осылайша ғасырдың алғашқы жартысында ел бастаған
Алтай мен Тарбағатайға қазақ баласы ие болды. атақты ерлердің бірі Қотырақ батыр. Абақ-
Жетісудың оңтүстік бөлігіне Үйсін одағы рулары Керей жауынгер одағын құрған жəне ХVІІІ
келіп орнықты. ғасырдың 50-ші жылдары оны шығысқа бастаған
батырлардың бірі осы Қотырақ болғанын кезінде
Бұдан əрі Г.Н. Потанин Абақ-Керей жаздық (Омари, 1993: 213). Қазіргі күні Абақ-
құрамына кіретін рулардың əрқайсысына Керей көшін шығысқа бастады деп жүрген Ер
жеке тоқталады: «О четырех первых коленах – Жəнібек тарих сахнасына Қотырақтан кейін
Джантыкей (Жəнтекей – Ж.А.), Джадык (Жəдік шыққан.
– Ж.А.), Чиреучи (Шеруші – Ж.А.) и Ители,
говорят, что у них был общий отец Байляу– Г.Н. Потаниннің мына шежіре хикаяты
куйляу (Байлау-Күйлеу – Ж.А.) показание об да Абақ-Керей шежіресімен айналысатын
этом последнем и перечень четырех предков тарихшы-этнограф ғалымдарға қызықты
Кирейского народа я записал от одного итого же деректер береді: «От второй жены у Самамбета
человека, Чубарь-айгыра Тенгис-бая, которому было два сына Чуйнчалы (Сүйіншəлі – Ж.А.) и
обязан и сообщением многих других легенд Орус; имя жены Тэнгис-бай не назвал; на вопрос,
и показаний о предках. Предок Джантыкеев почему одному сыну дано имя Чуйнчалы, а
назывался Самамбет (Сəмембет – Ж.А.) и было другому Орус, Тэнгис-бай, объяснил так: будто
у него три жены». Бұл əңгіме шежірешілер мать долго не имела детей, и первому ребенку,
арасында ертеден белгілі, Г.Н. Потанин де как носителю хорошей вести, дала имя от слова
генеалогиялық деректерді Шұбарайғыр руының чиюнчи (сүйінші – Ж.А.), радостная весть, а
өкілі Теңізбайдан жазып алғанын айтып отыр. второму в той мысли, чтобы потомство этого
Біздің ойымызша жоғарыда аталған Байлау- сына было также многочисленно, как русский
Күйлеуден, яғни бір атадан тараған төрт ру (орус) народ. У Чуйнчалы было четыре сына:
Абақ-Керей одағының негізгі ұстыны есебінде Сэкэль, Кобок, Тайляк, Кангильды. Дети Оруса
таңдалған, осы ұстынға жалпы одақтың были Ботага и Танибек».
құрамында он екі ру болуы керек, дəстүрлі
тəртіпке сəйкес қалған руларды бекіткен. Г.Н. Потанин Сəмембеттің үшінші əйелінің
аты «Соксур» деп жазған екен, шын мəнінде
Енді Жəнтекейден тарайтын Сəмембетке қазақша нұсқасы Сұқсұр болады. Байдың бұл
келейік. Осы тұстан бастап біз қасиетіне ел əйелінен екі ұл туған – Есағасы жəне Қазыбек.
таңданған Сəмембет баласы Қазыбек мырза Ғалым үлкен ұлдың атын «Исагасы» деп жазған,
туралы əңгімеге жақындаймыз. біздің ойымызша Есағасы мен Исағасы арасында
үлкен айырмашылық жоқ. Бір ескертетін мəселе
Қазақтың өз əңгімесінде де, Г.Н. Потанин – Сəмембеттен тараған елдің өздерінің ауызша
жазбасында да Сəмембет ел ішінде бақ қонған, əңгімелерінде «атамыздың бəйбішесінің аты
өзгеден берекесі артқан құтпан бай есебінде Сұқсұр» еді дейді, екінші əйелінің аты Тасбике,
сипатталады. Деректерде Сəмембеттің үш əйелі үшінші əйелі Бадан, яғни Қазыбек пен Есағасы
болған делінеді. Осы жерде тағы да Г.Н. Потанин осы Баданнан туады делінеді.
жазбасына сүйенгенді дұрыс көріп отырмыз:
«Старшая называлась Бадан; у нее было три Осылайша Сəмембет əулетін жақсылап
сына – Атантай, Исембай и Исентай; у Исентая таратқан Шұбарайғыр Теңізбай қария
шесть сыновей – Базаркул, Чакабай, Кыстаубай, Григорий Николаевичке соңғы екі ұл, Сұқсұрдан
Токубай, Барка и Таттыбай; последнему будто (Сəмембет ұрпағының ауызша əңгімелерінде
бы дано такое имя потому, что это младший Бадан еді делінеді) туған Есағасы мен Қазыбек
сын, следовательно – любимый (татты – сладкий туралы бір қызық əңгіме айтады: «Самамбет не
жаловал эту жену за то, что она была не велика
ростом и не рожала детей; женщина убежала

3/2021 59

наконец в степь, долго плакала там, утомилась көріп жақсы болдық!» деп тілек айтады. Қазыбек
и заснула; в это время прилетел филин уку или пен Есағасы тұқымдары осы жердегі ең аухатты
сары уку, сел ей на плечо и стал нашептывать адамдар, осы əулеттердің өкілдері өздеріне біткен
утешенье; когда Соксур пробудилась, она байлықты жоғарыда баяндалған дəстүрді нақты
почувствовала, что зачала и вернулась. Вскоре ұстанғандықтан деп есептейді. Маған Қазыбек
она родила двух сыновей, из коих одного балаларын Ескі қаз деп атайды дегенді де айтты»
назвала Исагасы, а другого – Казбек; потомки (Потанин, 2005: 60-61).
последнего думают и до сих пор, что их отец
был филин. И теперь, говорят, у них еще Г.Н. Потанин жазып алған бұл қысқа
сохраняется обычай выкупать пойманных əңгімеде ғажап этнографиялық деректер бар.
филинов и отпускать на волю. Казбек ни Алдымен бұл дерек қазақ халқының ежелгі діни
какой цены не пожалеет, если только увидит сенімдеріне қатысты. М.О. Əуезов «Əр жылдар
филина в неволе; увидя человека, мучающего ойлары» деген кітабында «Хайуанаттарға
животного, Казбек считает своею обязанностью байланысты ертегілерді аңдап отырсаң, жан-
подраться с ним, при чем говорит мучителю: жануарлар турасындағы бұлдыр көріністерді
“Зачем мучишь моего отца?” Отпуская көреміз. Одан мифтік, діни түсініктерді, əр
филина на волю, Казбек идет за ним следом хайуанды ғажайып сиқырлы сыры бар деп
и сложив ладони у лба и кланяясь, говорит: таныған тотемдік түсініктерді аңғарамыз»
“Акебыз уку! Аман бул! Кудай берды джаксы дейді (Алматы, 1959: 217). «Тотем» деген
кыл! Кудайнынг кузю куруб, джаксы булдук!5 этнографиялық термин табиғи ортамен біте
Отец наш филин, прощай! Явясь пред очи қайнаса өмір сүрген халықтың қадірлейтін,
Бога, сделай нам добро”. Поколения Казбек қорқатын аң-құстарына қатысты қолданылады.
и Исагасы – одни из богатых и члены их свое Қазақша бұл терминді «киетек» деп түсіндірсек
богатство приписывают точному соблюдению болады. Мысалы, қазақ баласы қасқырды атын
этого обычая. Мне также сообщили, что атамай оны «ит-құс» дейді немесе жыланды
Казбеков называют еще Искиказ». «түйме», кей жағдайда «абақай» атайды, үкіні
тіл-көзден сақтайтын қасиеті бар деп баланың
Бұл əңгімені біздің оқырманға түсінікті болу бесігіне, келіннің шымылдығына, əншінің
үшін жалпақ тілге салып қазақшалағанымыз домбырасына ілетінін білеміз. Себебі осы
дұрыс: «Сəмембет өзінің кіші əйелін бойының қадірлеудің ар жағында қасқырды, жыланды,
кішкентайлығына бола жəне бала таппағаны үшін үкіні тағы да басқа құстарды жəне жануарларды
жақсы көрмейді екен-мыс; содан запы болған əйел өзіміздің атамыз деп қабылдайтын сенім
бір күні жапан далаға қашып, əбден жылап, шаршап- жатыр. Сонымен бірге қазақ жеріндегі оғыздық
шалдығып ұйықтап кетеді екен; сол кезде үкі негізі бар рулардың арасында қошқарды «қой
немесе сары үкі ұшып келіп, оның иығына қонып, ата» дейтін дəстүр ертеде болған. Қазыбек
сыбырлап көңілін жұбатады; содан Сұқсұр бір кезде əулетінің үкіні əлі күнге əке деп қадірлеуінің
оянады, оянған кезде бойына бала біткенін сезеді де түпкі сыры мыңдаған жылдар бойы Еуразия
ауылына қайтып келеді. Көп ұзамай екі ұл туады, даласында өмір сүрген халықтардың дəстүр-
оның бірінің атын Есағасы, екіншісін Қазыбек салтында. Егер өз атын атаса, зиян келтіреді
деп қояды; соңғысының тұқымдары əлі күнге деп түсінген.
дейін əкеміз үкі деп ойлайды. Бүгінгі күнге дейін
олардың арасында əлдеқандай себеппен қолға түсіп Г.Н. Потанин Есағасы мен Қазыбектен туған
қалған үкіні иесінен сатып алып бостандыққа қоя ұлдарды былайша түгендейді «У Исагасы дети
беру тəртібі бар. Бір жерде адам қолына түсіп были: Ак–джигит, Менгли–бай, Кэнг–джалы,
қалған үкіні көрсе Қазыбек қандай ақша сұраса Бэгень; у Казбека – Ак–Мурза, Бек–Мурза, Тауасар,
да беріп босатып алады; егер бір адамдардың үкіні Коджос, Джангабыл, Байгабыл, Назар; у Тауасара –
қинап жатқанын көрсе міндетті түрде сонымен сын Кемпыр (то есть старуха)...».
төбелеседі, «Менің əкемді неге қинап жатырсың?»
деп жазасын береді. Бұдан əрі ұлы ғалымның еңбегінде Абақ-
Керей атанған рулық одақтың бірталай
Үкіні бостандыққа ұшырып жібергенде Қазыбек əңгімелері суреттелген. Біздің осы жолғы
оның соңынан жүріңкіреп, екі алақанын маңдай мақсатымыз Абақ-Керей одағының құрылу
тұсында қосып, тəжім етеді жəне «Əкеміз үкі! тарихы мен үкіні қасиеттеген Қазыбек
Аман бол! Құдай берді жақсы қыл! Құдайдың көзі бабамызды суреттеу болды да, əрі қарай бара
алғанымыз жоқ.

60 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Соңғы жылдары Сəмембетұлы Қазыбек кітапта Таласбек бауырымыз Қазыбек бабасын
туралы бірді-екілі деректер жарияланып жүр. керемет ұста, зергер болған дейді. 1771 жылы
Соның ішінде 2012 жылы Астанада шыққан Абылай хан Түркістанда алтын таққа отырғанда
«Путевые дневники и заметки российских Қазыбек Сəмембетұлы осы қуанышқа арнайы
людей о Казахстане ХVІІІ -середины ХІХ вв.» алтыннан аптап, күміспен қаптап мөр-жүзік
деген жинаққа енген орыс отрядының басшысы соғып, ханға арнайы тарту тартқаны айтылады.
Волошиннің Шар-Құрбан өзенінің бойында
алдымен атақты Шұбарайғыр Қожаберген Болашақта жас зерттеушілер Еуразия
батырмен, содан кейін Аралбай жəне Қазыбек түркілерінің, соның ішінде қазақтың тарихы
батырлармен кездескені туралы мəліметі. мен этнографиясын қашанда назарда ұстаған
Таласбек Керімбайұлының «Тауасар» деген ұлы ғалымның еңбектерін түгендей жатар.
Қытай халық республикасында 2013 жылы Əсіресе, Г.Н. Потаниннің Томск университетінің
шыққан кітабын ерекше айтқан дұрыс болар. кітапханасындағы жеке қорында сақталған
Тауасар Қазыбектің ұлдарының бірі, өз қолжазба дүниелерін ақтарса қазаққа
заманында қазаққа белгілі адамның бірі. Осы қатысты талай құнды дүние шығар еді-ау деп
үміттенеміз.

Əдебиеттер References

1. Артықбаев Ж.О. Қазақ шежіресі: ұлы дала 1. Artyqbaev J.O. Qazaq shejiresi: uly dala
тарихының қайнар көзі жəне тұжырымдамасы. tarıhynyń qaınar kózi jáne tujyrymdamasy. Astana,
Астана, «Алтын кітап», 2012. – 496 б. «Altyn kitap», 2012. – 496 b.

2. Əуезов М.О. Əр жылдар ойлары. Алматы, 2. Áýezov M.O. Ár jyldar oılary. Almaty, 1959.
1959. – 217 б. – 217 b.

3. Казахский фольклор в собрании Г.Н. 3. Kazahskı fólklor v sobranıı G.N. Potanına:
Потанина: (Арх. материалы и публ.). — Алма- (Arh. materıaly ı pýbl.). — Alma-Ata, 1972.
Ата, 1972.
4. Kerimbaıuly Talasbek. Taýasar. – Shyńjan
4. Керімбайұлы Таласбек. Тауасар. – baspasy, 2013.
Шыңжан баспасы, 2013.
5. Kópeıuly M.J. Shyǵarmalary. 1-20 tt. –
5. Көпейұлы М.Ж. Шығармалары. 1-20 тт. – Pavlodar, 2013.
Павлодар, 2013.
6. Qyr balasy (A.N. Býkeıhanov). «Qazaq», 1913,
6. Қыр баласы (А.Н. Букейханов). «Қазақ», № 15.
1913, № 15.
7. Qyr balasy. «Er Saıyn». Jyrshylar aıtýynan
7. Қыр баласы. «Ер Сайын». Жыршылар alyp, óńdep ótkerýshi Baıtursyn uly Ahmet. Ulttar
айтуынан алып, өңдеп өткеруші Байтұрсын Komısarıaty qaraýyndaǵy Kúnshyǵys baspasy. –
ұлы Ахмет. Ұлттар Комиссариаты қарауындағы Máskeý, 1923. – 86-91 bb.
Күншығыс баспасы. – Мəскеу, 1923. – 86-91 бб.
8. Omarı J. Buqar jyraý: on eki tarıh. – Qaraǵandy,
8. Омари Ж. Бұқар жырау: он екі тарих. – 1993.
Қарағанды, 1993.
9. Potanın G.N. Plemena ı pokolenıa, naseláúshıe
9. Потанин Г.Н. Племена и поколения, Severo-Zapadnýıý Mongolıý. Túrkskoe plemá.
населяющие Северо-Западную Монголию. Kırgızy //Ocherkı Severo-Zapadnoı Mongolıı.
Тюркское племя. Киргизы //Очерки Северо- Rezýltaty pýteshestvıa, ıspolnennogo v 1876-1877
Западной Монголии. Результаты путешествия, godah po porýchenıý Rýsskogo geografıcheskogo
исполненного в 1876-1877 годах по поручению obshestva. – Vyp. II. Materıaly etnografıcheskıe.
Русского географического общества. – Вып. II.
Материалы этнографические. 10. Potanın G.N. Izbrannye sochınenıa v treh
tomah. – Pavlodar: NPF “EKO”, Tom 3. (Trýdy po
10. Потанин Г.Н. Избранные сочинения в трех ıstorıı, etnografıı ı fólklorý), 2005.
томах. – Павлодар: НПФ “ЭКО”, Том 3. (Труды
по истории, этнографии и фольклору), 2005. 11. Pýtevye dnevnıkı ı zametkı rossııskıh lúdeı o
Kazahstane ХVІІІ-seredıny ХІХ vv. Astana, 2013.
11. Путевые дневники и заметки российских
людей о Казахстане ХVІІІ-середины ХІХ вв.
Астана, 2013.

3/2021 61

Артыкбаев Ж.О. Artykbayev Zh.О.
Евразийский национальный университет L. N. Gumilyov Eurasian National University,

им. Л. Н. Гумилева, Nur-Sultan, Kazakhstan
г. Нур-Султан, Казахстан e-mail: [email protected]
e-mail: [email protected]
«OUR FATHER OWL, GOODBYE»!
«ОТЕЦ НАШ ФИЛИН, ПРОЩАЙ»! (The narrative of Kazybek myrza
(Повествование о Казыбек мырза from Abak-Kerey
из Абак-Керей in the notes of G.N. Potanin)
в записях Г.Н. Потанина)
This article considers information about
В данной статье рассматриваются Kazybek myrza from the Abak-Kerey clan and
сведения о Казыбек мырза из рода Абак- totemic representations of Kazakhs included in
Керей и тотемические представления the section «Kyrgyz», that is, «Kazakhs», volume
казахов, вошедшие в раздел «Киргизы», то II of «Essays of Northwestern Mongolia» by the
есть «Казахи», ІІ-го тома «Очерков Северо- outstanding scientist, Kazakh scholar G.N. Potanin.
Западной Монголии» выдающегося ученого, Ethnographic materials collected by G.N. Potanin in
казаховеда Г.Н. Потанина. Этнографические the 70-80-ies of the XIX century among the Kazakhs
материалы собранные Г.Н. Потаниным в 70- of the Abak-Kerey and Naiman clans in the valley
80–х годах ХІХ века среди казахских родов Абак- of the Black Irtysh are excellent sources for science.
Керей и Найман в долине Черного Иртыша The outstanding scientist, along with the collection
являются великолепными источниками для of genealogical materials on Kazakh clans and
науки. Выдающийся ученый наряду со сбором tribes, recorded a large amount of ethnographic
генеалогических материалов по казахским data. One of them concerns the generation of
родам и племенам зафиксировал большое Kazybek and Yesagasy, the sons of Samambet, who
количество этнографических данных. Один revered Filin as a father. as well as their efforts to
из них касается поколения Казыбек и Есағасы, protect the owls and their belief in the omnipotence
сыновей Самамбета, которые почитали филина of the totemic ancestor. Definitely, this fact testifies
в качестве отца. а также старание их защитить to the existence among the Kazakhs until the end
филинов и их веру во всемогущества тотемного of the nineteenth century, and in some places
предка. Безусловно, этот факт свидетельствует о even now, totemic representations originated in
существовании среди казахов до конца ХІХ века, antiquity. To some extent, totemic representations
а местами и сейчас, тотемных представлений, ensure harmony in the relationship between man
зародившихся в древности. В какой-то степени and the natural environment.
тотемные представления обеспечивают
гармонию во взаимоотношениях человека и Keywords: G.N. Potanin, Black Irtish, Abak-Kerei,
природной среды. Samembet, Kazybek, the owl, totem, ethnography.

Ключевые слова: Г.Н. Потанин, Черный
Иртыш, Абак-Керей, Самембет, Казыбек, филин,
тотем, этнография.

62 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.08

Рахимбаева Г.К.
«Тұран-Астана» университеті,

Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

ТАРИХИ ЖЫРЛАРДЫҢ ЖИНАЛЫП,
ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ

(Шығыс Қазақстан өңіріндегі
тарихи жырлар негізінде)

Қазақ қоғамы дамуындағы белгілі бір кезеңнің əлеуметтік-тұрмыстық, рухани,
саяси оқиғаларының тамаша бір көркем көрінісі – тарихи жырлар. Халқымыздың
басынан өткен небір қилы замандар, түрлі оқиғалар тек ғашықтық жырлар мен
батырлар жырын туғызып қана қоймай, көптеген тарихи жырларды да дүниеге
əкелді. Мұндай туындылар əсіресе, тарихи үлкен өлшеммен қарағанда бергі
кезеңдердегі, яки, ХVIII–ХIХ ғасырларда өмір кешкен қаһармандардың ел мүддесіне
өмірін сарп еткен ерлігіне арналған. Тарихи жырларда сөз болатын өзекті мəселе –
өмірде нақтылы болған əлеуметтік, саяси оқиғалар. Сол тұрғыда мақалада Шығыс
Қазақстан өңіріндегі кеңінен тараған тарихи жырлар сөз болады. Атап айтқанда,
«Базар батыр» «Мырзаш батыр», «Барақ батыр, Абылай» жəне «Тобағұл батыр»
жырларының жиналуы, жарық көруі, зерттелу барысы туралы баяндалады,
ғылыми талдау жасалады.

Түйін сөздер: тарихи жырлар, батырлар жыры, «Базар батыр», «Мырзаш батыр»,
«Барақ батыр, Абылай» жəне «Тобағұл батыр» дастандары.

Тарихи жырлар – қазақ халқының көп тараған тарихи жырдың бірі – «Қабанбай
тарихымен тығыз байланысты, халық
санасына ерекше ықпал еткен салалардың батыр» жөнінде ғалым Б.Ш. Абылқасымов
бірі. Тəуелсіздік жылдарында қазақ халқының
əдебиетіндегі тарихи жырларды тереңдеп зерттеу жұмыстарын жүргізіп, көптеген
зерттеп, тануға назар аударылып, мол
мүмкіндіктер ашылып отыр. Тарихи жырлар ғылыми мақалалар жариялады. Академик
қазақ елінің барлық аумағында кездеседі.
Соның ішінде, Шығыс Қазақстан өңіріндегі С.А. Қасқабасовтың жетекшілігімен
тарихи жырлар да бай мұралардың қатарына
жатады. Əйтсе де, олар фольклортану «Қабанбай туралы жыр-аңыздар» жəне
ғылымында түбегейлі жинақталып, жүйелі
зерттеле қойған жоқ. «Шығыс Қазақстанның аңыз-əпсаналары»

Шығыс Қазақстан өңірінің фольклорын атты кандидаттық диссертациялар жазылып,
зерттеу мəселесі бүгінгі таңда белгілі бір
дəрежеде қолға алынған іс. Мысалы, осы өңірде қорғалды. Шығыс Қазақстан өңіріндегі

тарихи жырлар туралы жекелеген пікірлер

бар, бірақ арнайы зерттелінбеген. Мəселен,

С.Сəкенов «Қазақ тарихи жырларының

сюжеттері: тарихилығы мен типологиясы»

атты кандидаттық диссертациясында басқа

тарихи жырлармен бірге «Базар батыр» жыры

сюжетіндегі дəстүрлі сарындарға тоқталса,

3/2021 63

«Мырзаш батыр» жырын З.Сейітжанұлы қалмақ басқыншыларынан қорғауы айтылады.
Шыңжаң өлкесіне көп тараған жырлардың Екінші бөлімінде Алтай қазақтарының қазақ
бірі ретінде қарастырды. Ал «Барақ батыр, ханы Даниярға қарсы күресі, ал үшінші
Абылай» жəне «Тобағұл батыр» жырлары бөлімінде орыс патшасының отарлау саясатына
ғылыми тұрғыда арнайы зерттелінбеген. қарсы жорығы баяндалады, ол бөлім жырдың
кириллица əрпінде берілген нұсқасынан
Шығыс Қазақстан өңіріндегі тарихи жырлар алынған. Жырдың соңында патша жендеттерінің
– қазақ фольклорының арналы салаларының Базарды азаптап өлтіргендігі суреттеледі.
бірі ретінде өз бағасын алуға лайық халықтың
поэзиялық бағалы мұрасы. Бұл тарихи «Базар батыр» жырының толық нұсқасы баспа
жырларда халқымызға найзаның ұшы, білектің бетін көрмеген. 1942 жылы Алматы қаласынан
күшімен келген тəуелсіздік тарихы жазулы, Бəдел Тұрсынбаевтың құрастыруымен шағын
сол тəуелсіздікті көзімен көре алмай кеткен кітапша ретінде жырдың бірінші бөлімінің
ерлеріміздің ерлік істері зор құрметпен аяқталмаған нұсқасы жарыққа шыққан.
жырланады.
Базар туралы тарихи өлең де бар, оны
Қазақ халқы өз өмірінде талай тар Семей экспедициясы кезінде Е. Байырбеков
кезеңдерді бастан кешіргені мəлім. Мəселен, жинастырған, өлең латын əрпінде қағаз бетіне
орыс əскерлерінің ілгері жылжып, бекіністі түсірілген.
шеп бойларына қоныстар салу ісінде өзіндік
қарсылықтар болды, жоңғарлардың қазақ «Базар батыр» жыры арнайы зерттеу
жерін басып алу мақсатымен Қазақстанға енуі нысанына алынбаған. Десек те, зерттеушілердің
– үлкен қантөгіс қақтығыстарға, көптеген елді- əр кезде жыр жөнінде білдірген пікірлері
мекен, қоныстарды ойрандап, қазақтардың көп бұл туындының ғалымдар назарында
бөлігінің ата жерінен босуына əкеп тірегендігі болғандығын көрсетеді. Жыр туралы алғаш
тарихтан белгілі. сөз қозғаушылардың бірі – ғалым Есмағамбет
Ысмайлов. ҚР ҒА ОҒК қолжазба қорында
Жоңғарлардың қазақ даласына дендей ғалымның «Базар батыр» жыры туралы» деген
еніп, ойран салған кезекті ұрысында қалың атпен аталмыш жыр туралы жазылған қысқаша
жаудан елін қорғап, жанкешті ерлік көрсеткен сипаттамасы қолжазба түрінде латын əрпінде
халықтың батыр ұлдарының бірі – Базар туралы берілген:
жырланған «Базар батыр» атты туындысы
Алтай өңіріне кең тараған тарихи жырдың бірі. «Бұл күнге дейін қалың оқушылар
Өкінішке орай, жыр күні бүгінге дейін оқырман жұртшылығына мəлім болмаған Базар батыр
қауымға мəлім болмаған. туралы жыр Шығыс Қазақстанның Алтай
өңіріндегі ел ішінде өте көп жайылған сұлу
Базар батыр жырын жинастыру ісі жырлардың бірі. Базар талай ірі соғыстарда
XX ғасырдың 1935-1940 жылдары қолға алынған. жауларын тас-талқан етіп жеңеді, бұл да біздің
Жинаушысы – күршімдік ақын, жазушы тарихтағы Сырым, Кенесары-Наурызбай,
Бəделқожа Тұрсынбаев. Ақын жырды Шығыс Исатай, Махамбет, Жанғожа, Бекет сияқты
Қазақстан облысы Күршім ауданына қарасты айбынды халық геройы, қазақ елінің Шығыс
Батбақ бұлақ селосының тұрғыны Жангөдей жақ түкпіріне төніп келген жауларға талай
қарттың айтуы бойынша жазып алып, 1941- ойран салған батыр адам. Базар батыр туралы
1942 жылдары ҚР ҒА ОҒК-ның қолжазба дастанның көркемдік (геройлық, лирикалық
қорына тапсырған. Жангөдей ақсақалдың мотивті қатар суреттеген) қасиеті жырдың
дастанды кімнен үйреніп жырлағаны белгісіз. өзінен көрініп тұр», – деп, өзіндік пікірін
Шығарманың басында қашан, қайда алынғаны білдірген (Ысмайлов, 1942: 358).
туралы қысқа мəлімет берілген. Дастан 7-8
буынды жыр үлгісімен араб əрпінде қағазға Егер лирика дегеніміз адамның көңіл-күйін,
түсірілген. сезім дүниесін тікелей бейнелеп көрсету,
онда лирикалық кейіпкердің өз жайы, өзінің
Ақынның жырдың ел арасына кеңінен айналасындағы өмірге, əртүрлі құбылыс-
тараған нұсқасын жинап, қағаз бетіне түсіруі жағдайларға көзқарасы сипатталады десек,
– ауыз əдебиетінің қорына қосқан үлкен үлесі жырдағы Базардың түрмеде жатып айтқан
болып табылады. Жоғарыда аталған қорда зарынан оның ішкі жан-сезімі, көңіл-күйі, дос-
жырдың кирилл əрпінде қағазға түсіріліп, жаран, туған-туыстарына, қоршаған ортасына
қолжазба күйінде сақталған вариациясы бар. деген көзқарасы айқын аңғарылады.

Аталмыш жыр үш бөлімнен тұрады. Бірінші «Лирика жеке адамның жан дүниесін,
бөлімінде Базардың Алтай еліндегі қазақтарды толғанысын, тағдырын бейнелеп, сол арқылы

64 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

бүкіл ортаны, қоғамды, заманды сипаттап ержүрек, айбынды батыр ұлдарының бірі. Əрі
береді. Лирикалық қаһарманның ой-сезімі, жырдың өзі бірден Базардың тарихи оқиғаға
тағдыры өз заманының арман-мүддесі, тілек- (жаудан елін қорғауы) қатысуымен басталады,
талаптарымен неғұрлым терең байланысты бұның өзі Базардың халық тарихында өзіндік
суреттелсе, соғұрлым ол типтік қасиеттері мол, орны бар тарихи тұлға екендігін көрсетеді.
сомдап жасалған ірі тұлғаға айналып, дəуірдің
көрнекті өкілі болып шығады» (Əдебиеттану…, Жыр сюжетінде ағасының кегін алуға келген
1996: 133). қалмақ батыры – Қарынның елге ойран салып,
Данияр ханнан сейілге кеткен Базарды тауып
Олай болса, батырдың түрмедегі халі оның беруін талап ететін тұсы бар. Хан батырды
жан-дүниесін, толғанысын білдірумен қатар, сыртынан сатып, ұстап беруге уəде қылып,
Базардың тағдырын да анық бейнелеп береді. опасыздық жасағанда, қара халық көзден
Батырдың зарынан оның тауқыметке толы тасалансын деген мақсатпен Базар батырға
ауыр тағдыры, үнемі арпалыспен өткен өмірі астыртын хабар жібереді. Алайда батыр
көрінумен қатар, халықтың тəуелсіздігін, «қашатын ер мен емес» деп, батырлығына
оның азат ел болуын көксеген жəне өзінің де салып, жекпе-жекке келген Қарынға қарсы
бостандықта болғысы келген арманын, сонымен шығады. Ал егер Базар халқы емес, қара
қатар, халыққа хан-сұлтандардың жүргізіп басының қамын күйттеген жан болса, хабар
отырған үстемдігін, зорлық əрекеттерін, жеткен сəтте-ақ қарасын батырар еді. Яғни,
яғни өз заманының болмыс-бітімін айқын Базардың батырлығына күмəн келтіре
танытады, сол арқылы Базардың халықтың алмаймыз.
мүддесін көздеген жанашыр адам болғандығы
көрсетіледі. Базар – өз дəуірінің шындығын Жəне де ол өз қоғамынан кінəсіз таяқ
бойына жинақтаған тұлға, яғни батыр зары – жеп, жəбірленген жан. Қоғамы келіспеген
аталмыш жырдағы лиризм элементі. Ғалымның соң, күш-қайраты, ақыл-парасаты мол батыр
«лирикалық мотивті қатар суреттеген» деуінің бейбіт тіршілік кеше алмай, Данияр сияқты
мəнісі осында болса керек. Ал бүкіл бір дəуірдің сатқын хандардың қуғын-сүргінінде өмірі
ащы шындығын Базардың шағын ғана зарына өтеді. Тыныштық таба алмайтын себебі –
сыйдыру, бір элемент арқылы-ақ бүкіл бір үркіншілікке түскен қилы заман қасіреті болса,
қоғамның, өткен заманның келбетін көрсету – Данияр сынды ішкі жаулардың əрекеті тағы
жырды тудырған адамның ақындық шеберлігін бар. Соның кесірінен Базар тағдыры талқыға
айқын танытса керек. түседі. Яғни, халық басынан кешкен тарихи
оқиғаның бел ортасында жүрген батыр туралы
Сонымен қатар аталмыш жыр туралы жырланған туындының халықтық мұра болып
өз кезінде М. Ғабдуллин, М. Ғұмарова, т.б. қалыптаспауы мүмкін емес.
біраз пікір білдірген. Алайда олар туындыға
коммунистік партияның талабымен баға Дегенмен енді бір сөзінде М. Ғұмарова:
берген, өз ойларын идеологияға, қыспаққа «Арқалық батыр», «Базар батыр» эпостары
байланысты айтқан. Мəселен, «Базар батыр», да XVIII ғасырда өмір сүрген, шет жаулардан
«Сəтбек» сияқты жырларда өз қамы, өз басы елін қорғауда еңбек еткен тарихта белгілі
үшін күрескен «батырлар» əңгіме болады. батырлардың жорықтарын сипаттауға
Осындай жырлар бүкілхалықтық жырлар арналған», – деген пікір айтады. Яғни, Базардың
болып таралмайды да. Жырды шығарушы да еліне еңбегі сіңген батыр болғандығын жоққа
сол адамдардың өздері не туысқандары болып шығара алмайды.
келеді», – дейді М. Ғұмарова (Қазақ əдебиеті
тарихы, 1960: 436-437). Базардың туған елі мен жерін, оның ар-
намысын қорғауы, соның жолындағы батырлық
Алайда «Базар батыр» М. Ғұмарова атап іс-əрекеттері, хан қысымшылығына қарсы күресі
көрсеткендей, қара басының қамы үшін – қарақан басының қамын ойлаған адамнан
күрескен «батыр» туралы жыр емес. Өйткені гөрі, елім деп еңіреген ердің саналы қимылын
аталмыш туындыда Базардың патша өкіметіне, көрсетеді.
орыс солдаттарына қарсы күресі баяндалады
жəне батырдың Алтай еліндегі қазақтарды Сонымен қатар «Базар батыр» жыры туралы:
қалмақ басқыншыларынан қорғауы зор «Бір топ жырлар XVIII ғасырдың басында өмір
шеберлікпен жырланады, яғни Базар қара кешкен Олжабай, Өтеген батырлар жайында
басыныңемес,«қарақазан,сарыбала»қамыүшін болса, «Арқалық батыр» да, «Базар батыр»
жерін шапқыншылардан азат еткен халқының да қазақ халқы үшін айтулы бір кезең болған
XVIII-XIX ғасырлардағы тарихи-əлеуметтік
өзгерістерді шынайы суреттейді», – деп

3/2021 65

Т. Сыдықов бір-екі ауыз пікір білдіреді (Қазақ көкжал Барағы», С. Жанбосыновтың «Көкжарлы
фольклорының тарихилығы, 1993: 144). көкжал Барақ», Т. Қайырбаевтың «Көк перілі
көкжал Барақ», С. Қалиғожиннің «Көкжарлы
«Базар батыр» жыры жөнінде кейінгі кезеңде көкжал Барақ», Р. Отарбаевтың «Барақтар»,
С. Сəкеновтің «Қазақ тарихи жырларының батырдың туғанына 300 жыл толуына орай
сюжеттері: тарихилығы мен типологиясы» жазылған Ə. Жақсылықұлының «Ел қорғаған
атты кандидаттық диссертациясында қомақты есіл ер», Қ. Əміренің «Болғаны елге қорған
пікір білдірілді. Еңбекте қазақ тарихи жырлары алашқа анық» атты мақалаларында Барақ
нұсқаларында, соның ішінде «Базар батыр» батыр жөнінде түрлі пікірлер айтыла отырып,
жырында да қазақ фольклорындағы дəстүрлі тарихтағы Барақтардың саны он үш немесе
сарындардың орын алуына тоқталады. жетеу деп, түрліше болжамдар жасалады.

Қазақ фольклорының бір саласы Ал З. Қайсенов «Найман шежіресі» атты
болғандықтан, халық əдебиетінің өзге кітабында «Көкжарлы көкжал Барақ» деп,
жанрында кездесетін көптеген ерекшеліктер батырға арнайы тоқтала отырып, тарихтағы
тарихи жырларға да тəн екендігін, қазақ тарихи Барақтардың саны төртеу деген пікір айтады.
эпосының жыршылары мен айтушылары
шығармаға арқау болған елеулі тарихи Өзіміз көріп отырғандай, жоғарыдағы
оқиғаларды ежелден қалыптасқан баяндау мақалалардың барлығы батырдың тек жеке
тəсіліне сүйене отырып жырлайтынын, тарихи басына қатысты жазылған.
жырлар сюжетінде дəстүрлі сарындардың
кездесуі заңды құбылыс екендігін, яғни тарихи Ал тікелей жырға қатысты «Батыр бабамыз
жырдың да фольклорлық дəстүрде туғандығын жайындағы ел аузында жүрген аңыз-əңгімелерді
нақты дəлелдеп көрсетеді. жинақтап, солардың негізінде «Көкжал Барақ»
атты дастан жырлап, кейін бүкіл Қазақстанға
Ал бүгінгі таңда қолда бар шежіре деректеріне əйгілі болған күршімдік ақын Б. Тұрсынбаев
сүйенсек: «Базардан қалған ұрпақтың бірі еді. 1945 жылы мамыр айында жеңіс құрметіне
Шыңжаңда ұлт-азаттық қозғалысы кезінде батырдың ұрпақтарына Бəкеңнің сол дастанды
«Ай Ғайша» əні арқылы аңызға айналған оқып бергені шындық. Шын мəнінде өкінішке
Бүркітбай батыр дейді. Жұмысшы ақын орай, енжар, кертартпа заманда Мəскеуге
Жəлел Құсайынұлы жазған «Бүркітбай батыр» қарап, ауызды бір елі аша алмаған жылдарда
жыры 1946 жылы «Таң шолпан» журналында «достыққа» зиян келтіреді деген сылтаумен
жарияланғаны мəлім», – деп, З. Қайсенов өзіндік «Көкжал Барақ» дастанына баспадан орын
пікір білдіреді (Қайсенов, 2001: 272). тимеді, басылуына тиым салынып, жарық
дүниеге шықпады. Қолжазба Республика
Демек, Базар батырдың баласы да халқының Академиясы ауыз əдебиет немесе қолжазба
тəуелсіздігі үшін күрескен ізгі ниетті батыр. қорында жатыр деген ұзынқұлақ сөз бар», –
Яғни, Базардың да, Бүркітбайдың да туған деп, Т. Қайырбеков туындының заты емес, аты
халқының тарихында ерекше роль атқарған туралы ғана хабарлама жасайды (Қайырбеков,
соқталы тұлғалар болғандығына көз жеткіземіз. 1991: 2).

Алайда аталмыш жыр ғалымдар назарында Осы арада ескерте кететін бір жəйт – аталмыш
болып, түрлі пікірлер білдіріліп жатса да, оған жыр халық арасында «Көкжал Барақ» деген
баспадан орын тимеді, оқырман қауымның атпен белгілі болған екен. Мысалы: «Күршім
игілігіне айнала алмады, сол себепті туған ауданы, Сəтжол ауылында туып, өскен жазушы
халқына күні бүгінге дейін беймəлім болып Бəделқожа Тұрсынбаев «Көкжал Барақ» атты
келді. дастан жырлаған. 1945 жылы Жеңіс құрметіне
төрт колхоз бірігіп, қазіргі Теректібұлақ
Сол сияқты «Барақ батыр, Абылай» жыры ауылының түстігіндегі Қызылшоқы тауының
да күні бүгінге дейін арнайы сөз етіліп, етегінде үлкен той жасаған. Сол тойда
жеке ғылыми жұмыстың зерттеу нысанына Бəделқожа дастанды жырлап берген. Мұны мен
алынбаған. Қолда бар көпшілік мақалаларда де көрдім. Өкінішке орай, сол кездегі солақай
Барақтың тікелей өзіне, батырлығына тəртіп дастанның жарық көруіне тыйым
қатысты ғана мəселелер көтеріліп, тарихтағы салған. Ұзынқұлақ сөзге қарағанда, қолжазба
Барақтардың саны мөлшерленеді. Жəне де академияның архивінде көрінеді», – деген пікір
батырдың қай жерде дүниеге келіп, денесінің айтады С. Қалиғожин (Қалиғожин, 1992: 24).
қайда қойылғандығы жөнінде əртүрлі пікірлер
айтылады. Мəселен, С. Ақатаевтың «Барақтың Жəне «Бəделқожа Тұрсынбаев жырлаған
көбі қайсы, көкжалы қайсы?», Н. Көшекбаевтың «Көкжал Барақ» атты дастанда алашқа қорған
«Үш Барақ», Қ. Алтынбаевтың «Қазақтың

66 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

болған батыр бабамыздың бейнесі көркем Соның ішінде ақын С. Нұралин «Мырзаш
етіп сомдалған. Дастанда Барақтың Күршім
жеріндегі қалмақ батырымен өткізген жекпе- батыр» жырын екі қайтара жырлаған. Алғашқы
жегі жырланады», – дейді Қ. Əміре (Əміре,
2002: 14). нұсқасы М. Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер

Осы пікірлерде батыр туралы жыр «Көкжал институтына 1963 жылы, қайыра жырлағаны
Барақ» деп көрсетіледі. Алайда, ҚР ҒА орталық
ғылыми кітапханасының қолжазба қорына 1967 жылы тапсырылған. Бұл туралы «Мен,
тапсырылған жыр жоғарыдағыдай емес, «Барақ
батыр, Абылай» деген атпен жырланады. Əрине, Нұралин Сағидолла, «Мырзаш батыр»
жыр алғашында «Көкжал Барақ» деп аталып,
кейіннен өзгертілуі де мүмкін. Аталуында жөніндегі өлең-əңгімені осымен екінші рет
болмаса, жырдың текстінде ешқандай
айырмашылық жоқ. Олай дейтін себебіміз, жырлап отырмын. Екінші жырлауым одан гөрі
аталмыш мақалалардағы:
толығырақ жазылды, бірақ негізгі түйіні бір
Екі батыр тұрған жер
Тізеден келген қан болды. сарында» деп, ақынның өзі де ескертіп өтеді
Өзеннің іші шаң болды,
Батырын қалмақ ала алмай, (Нұралин, 1963: 330).
Бараққа біраз ар болды.
Бір мезгілде Барақ ер, Осылардың ішінде Н. Қыдырмоллаұлының
Көзі оттай жаныпты.
Қынаптан қылыш суырып, «Мырзаш батыр» туындысы – жырдың ең
Күрсін батыр қалмақты
Шекеден дəлдеп салыпты. көлемді нұсқасы. Мырзаштың өз өміріндегі
Қатты тиген қылыштан
Күрсін батыр талыпты. үш үлкен ерлігі жырдың үш бөліміне арқау
Сол өзеннің ішінде
Күрсін атты батырдың болған.
Басын кесіп алыпты, –
«Мырзаш батыр» жырын алғаш рет ғалым
деген үзінділер қолжазба қорындағы жыр
тексімен бірдей. Тек арасына біраз тармақтар З. Сейітжанұлы зерттеп, оны Шығыс Түркістан
қосылған.
өлкесіне де кең тараған жырлардың бірі дей
Сонымен, жыр туралы білдірілген
пікірлер жоғарыдағыдай. Тек 1941 жылы отырып, тарихи-типологиялық салыстырулар
Б. Тұрсынбаевтың өз қолтаңбасымен араб
əрпінде жазып, ҚР ҒА ОҒК-ның қолжазба жүргізді. Автор «Əр түрлі тарихи оқиғаларға
қорына өткізгені болмаса, жарыққа шықпауына
байланысты бұрын-соңды зерттелінбеген. байланысты жаңа эпикалық жырлар («Арқалық
Кирилл əрпіне түсірілмеген, қолжазба
қалпында ұзақ жылдар бойы архив мүлкі батыр», «Қабанбай батыр», «Мырзаш батыр»
күйінде жылы жабылып қала берген.
т.б.) туа бастады. Басқаша айтқанда, нақты
Ал қазақ-қалмақ арасындағы шапқыншылық
кезеңді бейнелейтін туындылардың келесі тарихи эпос қалыптасты. Тарихи жырлар
бірі – «Мырзаш батыр» жыры. Жырдың үш
нұсқасы белгілі. Бірі – Ержан Ахметовтің тарихилық сипатын көп жоғалтпай, дəстүрлі
«Əл-қисса Мырзаш батырдың қиссасы»,
екіншісі – Сағидолла Нұралиннің «Мырзаш эпос түрінде дамыды. Ал нақты тарихи эпос
батыр Алдиярұлы», үшіншісі – Ниязбек
Қыдырмоллаұлының үш бөлімді «Мырзаш – сол тарихи жырлардың даму жолындағы
батыр» атты жыры.
белгілі бір кезеңі, сатысы», – деген пікір айтады

(Сейітжанұлы, 1994: 7).

Яғни, З. Сейітжанұлы «Мырзаш батыр»

жырын нақты тарихи эпостың қатарына

жатқызып, оның жанрлық-сюжеттік

сипатына, образдар жүйесіне, поэтикалық

ерекшеліктеріне талдау жасайды.

Тарихи оқиғалар мен тұлғалар жөнінде

көптеген жырлардың туындағаны белгілі.

Оған XVIII-XIX ғасырлардағы тарихи жырлар

мен 1916 жылғы көтеріліс туралы туындылар

толық дəлел. Ал сол тарихи жырлардың басым

бөлігі жоңғар-қалмақ шапқыншылығын, ұлт-

азаттық көтерілісті жырлайтынын еске алсақ,

зерттеу нысанына алынған туындылардың бірі

– «Тобағұл батыр» жырының өзіміз қарастырып

отырған басқа жырларға қарағанда біраз

өзгешелігі бар.

Яғни, XX ғасырдағы ірі қоғамдық-

əлеуметтік өзгерістер, 1905 жылғы тұңғыш

орыс революциясы, шаруалар көтерілісі,

Қазан төңкерісі сияқты тарихи оқиғаларды

қамтуының өзі оның тақырыптық өзгешелігін

көрсетеді. Тарихтың осы бір күрделі кезеңін

бейнелейтін «Тобағұл батыр» жыры да осыған

дейін зерттелінбеген.

3/2021 67

Жалпы, аталмыш жырлардың барлығының береді. Осы соғыстың аяқ шенінде Ғаббасов
да жарық көрмей, арнайы қорларда қолжазба та, Тобағұл да ауыр жараланады. Бұл дастан
күйінде сақталып қалуы – оқырман қауымның «Тобағұл батырдың əңгімесі» атты поэманың
бұндай туындылардан хабардар болуына кері жалғасы. 1956 жылы Аякөзде жазылып алынған»
əсерін тигізді, яғни ол жырлар көпшілікке (Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы,
белгісіз болып келгендіктен зерттеу нысанына 1981: 184).
да ілікпеді.
4. «Тобағұл батыр». «Бұл жазба көлемді.
«Тобағұл батыр» жырының барлық Мазмұны:«Кіріспе»,«Бəке-Төкесөзі»,«Болыстың
вариацияларында 1905 жылдардағы Шұбарағаш сөзі», «Приставтың сөзі», «Тобағұлдан»,
уезі Арғанаты болысында Тобағұл бастаған «Тобағұлдың сөзі», «Байғазы» деген тарауларға
кедейлердің бай-болыстарға, патша үкіметіне бөлінген. 1958 жылы Семей облысы Аякөз
қарсы шыққан көтерілісі суреттеледі. Жырдың ауданы «Киров» колхозында жазылып алынған.
Орталық ғылыми кітапхана мен Əдебиет жəне Сюжеті алғашқы жазбалардағымен ұқсас»
өнер институтының қолжазба қорларында (Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы,
сақталған төрт вариациясы бар. 1981: 185).

1. «Тобағұл батырдың əңгімесі». «Онда 1905- Жырдың ары қарайғы жалғасында Тобағұл
1917 жылдар арасындағы қазақ ауылындағы Сібірден келгеннен кейін азамат соғысына
саяси-əлеуметтік жағдай суреттеледі. Оқиға қатысады. Ақтармен болған кезекті соғыста
Семей облысы, Шұбарағаш уезі, Арғанаты қатты жараланады, оны əлсіреп жатқан
болысы, Меңілбай руында болған. Кедей жерінен Жүгер деген қазақ-орыс малайы тауып
шаруа Тобағұл жеті атасынан бері шынжыр алып, өз үйіне апарады. Осыдан кейін ақын
балақ, шұбар төс Арғанаты болысы Бейсеннің «Тобағұл сонда емделіп жата тұрсын, естіңдер
Мұхаметқалиына қарсы күрес жүргізеді. Ел Сабыржаннан ендігіні» деп, Сабыржан жайына
арасында ереуіл күшейеді. Осы кезде Тобағұл ауысады. Ал Сабыржан Ғаббасов болса, ежелгі
батыр Донбаста революцияға қатысқан досы – Ияролланың сатқындық жасап, ұстап
Степанның баласы Иванмен танысып, дос беруімен қолға түсіп, қайтыс болады.
болады. Тобағұл мен Иван Мұхаметқали
болыстың мойнына шылбыр салып өлтіреді. Аталмыш төрт вариацияның да жырлаушысы
Осы үшін Тобағұлды бес адамымен тұтқынға – қазақтың белгілі ақын-жыршысы, ауыз
алып, он жыл түрмеге ұстау, сегіз жыл жер əдебиеті үлгілерін жинаушы – Есенсары
аударуға үкім етеді. Тобағұл жəне оның Құнанбаев. Ол Таңсық өңірінде «көшелі жырау»
жолдастары тек Қазан төңкерісінен кейін ретінде «Зарқұм», «Сал – сал», «Қабанбай
ғана босап, орыс достарының көмегімен туған батыр» т.б. дастандарды, поэмаларды жатқа
ауылына қайтады. Жыр 1919 жылы Семей айтып, бір өзі қазақ сахарасында елді аузына
облысы Аякөз ауданында араб əрпімен қаратқан көшпелі театрдай адам болған екен.
жазылып алынған» (Қазақ қолжазбаларының «Тобағұл батыр» жырының төрт нұсқасының
ғылыми сипаттамасы, 1981: 182). болуы – жыршының бұл тақырыпқа қайталап
соғып отырғандығын байқатады.
2. «Тобағұл батырдың əңгімесі». «Мазмұны
алғашқы жазбадағыдай. 1917 жылы Тобағұл Шығыс Қазақстан өңіріндегі тарихи
тұтқыннан босап, өз елі – Аякөзге келеді. Поэма: жырлар – қазақ фольклорының арналы бір
«Жыр басы», «Беке-Төке», «Пристав», «Абақты», саласы. Бұл туындылар жергілікті халықтың
«Тобағұлдың жылағаны» деген тақырыптарға дүниекөзқарасын, сана-сезімін, таным-түсінігін
бөлінген. 1940 жылдары Семей облысында ескі жəне өзі өмір сүріп отырған қоғамы туралы
араб əрпімен он бір буынды қара өлең үлгісінде пікірін, өлкесі, оның тарихы, мəдениеті,
жазылып алынған» (Қазақ қолжазбаларының табиғаты, тұрмыс-салты туралы ойын танытады
ғылыми сипаттамасы, 1981: 183). жəне оны халықтық көзқараспен бағалайды,
сол арқылы қара халықтың тарихи шындықты
3. «Тобағұл батыр». «Тобағұл батыр 1917 терең түсіне алатынын көрсетеді, яғни жырлар –
жылы Қазан төңкерісі келгеннен кейін Сібірде халықтың тарихқа берген бағасы. Бұл жырларда
түрмеден босап, Аякөзге оралады. Онда халықтың тарихы, өмірі жазулы, сол арқылы біз
азамат соғысының комиссары – Ғаббасұлы халықтың өткенін танимыз жəне болашағын
Сабыржанмен бірге бай-болыстарға қарсы бағамдаймыз, өйткені жырлардың басты
күреседі. Аякөзде ақтардың қалдығы – Дутов, тақырыбының өзі – халықтың тəуелсіздігі мен
Семёнов, Анненковтың отрядтарымен бірнеше бақыты үшін күрес, сол себепті бұл туындылар
тəулік бойы соғысады. Жауға күйрете соққы бақытты болашақ, тəуелсіздік үшін күресе білу

68 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

керек деген идея көтереді. Жырларда халық сипаттарының нəтижесінде халықтың рухани,
біртұтас күш ретінде суреттеледі, оның жағымды мəдени өмірінде маңызды орынға ие болады.
қасиеттері саралана отырып, батырлығы, Ендеше бүгінгі ұрпақ үшін ең маңызды міндет –
батылдығы, патриоттық жəне биік адамгершілік осындай халық батырлары жөнінде жырланған
қасиеттері мадақталады. Аталмыш жырларда туындылардың архивтерде жылдар бойы
халықтың болашаққа ұмтылысы бейнеленеді. қатталып жатпай, жарыққа шығуы жолында
Жəне оның ұзақ жылдар бойғы шайқастар ерінбей еңбек ету, халықтың рухани мұралармен
кезіндегі мықты рухы, тəуелсіздік үшін күресі, табысуына жол ашу, сөйтіп кезінде кеткен үлкен
сол шайқастарда өздерінің жеңіп шығатынына олқылықтың орнын толтыруға ұмтылу деп
жəне əділеттіліктің белең алатынына деген білеміз. Осы ретте өңірдегі тарихи жырларды
сенімі суреттеледі. Жерін жаудан азат ету ісінде ф.ғ.д., профессор Б.Ш. Абылқасымовтың
батырдың жеңіске жетуіне Отанына деген жетекшілігімен Г.Қ. Рахимбаева зерттеп,
ыстық сезімінің себепші болғандығы жəне кеңестік идеология салдарынан жылдар бойы
халық бірлігі ашық жырланады. Жырларда түрлі сылтаулармен баспадан жарияланбай,
тəуелсіздік, əділеттілік үшін күрескен халық беймəлім қалып келген тарихи жырларды
батырларының жарқын бейнесі сомдалады, бүгінгі күн тұрғысынан саралап, жырлардың
өйткені халық тəуелсіздік үшін күрестің тарихи сипатын анықтап, өзге тарихи
қиындығын жете түсінеді, сол себепті оның жырлармен ұқсастықтарына тоқталып, жыр
жолында құрбан болған батырларды дəріптей сюжетіндегі дəстүрлі сарындарға талдау беріп,
суреттейді, оларды ұлы күрескер дəрежесіне өңірдегі жырларды поэтикалық тұрғыдан
дейін көтереді. Бұл жырлар халықтың рухани қарастырып, яғни олардың көркемдігін
мəдениетінің бір саласы ретінде оған қосылған (жырлардағы ажарлау, айшықтау, құбылту
үлкен үлес. Аталмыш өңірдегі осы тарихи үлгілерінің қолданылу сипатын), образдар
жырлар көркемдігінің, образдарының етене жүйесін, олардың жасалу тəсілдерін талдап,
таныстығының, тілінің шұрайлылығының жыр үлгілеріне текстологиялық салыстыру
нəтижесінде халыққа жақын болып, ауыз жұмыстарын жүргізді. Бүгінгі таңда аталмыш
əдебиетінің төрінен орын алады. Сонымен тарихи жырлар ғылыми айналымға енгізіліп,
қатар, бұл жырлардың ең басты ерекшелігі – кейінгі жылдары «Бабалар сөзі» атты ауыз
ондағы батырлар ерте замандарда емес, кейінгі əдебиетінің 100 томдығында жарыққа шығып,
кезеңдерде өмір сүрген тарихи тұлғалар. Шығыс көпшілікке жол тартты. Бұның өзі қазақ
Қазақстандағы тарихи жырлар осындай ерекше халқының «рухани бренді» болып табылмақ.

Əдебиеттер

1. Ысмайлов Е. «Базар батыр» дастаны 7. Қалиғожин С. Көкжарлы көкжал Барақ //
жөніндегі рецензия. – Алматы, ҚР ҒА ОҒК, 1942, Егеменді Қазақстан, 1992, 24 ақпан.
№ 358 бума, 5-дəптер.
8. Əміре Қ. Болғаны елге қорған алашқа анық
2. Əдебиеттану терминдерінің сөздігі. – // Дидар, 2002, 14 сəуір.
Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
9. Нұралин С. Шығармалары. – Алматы, ҚР
3. Қазақ əдебиеті тарихы. Фольклор. 1 том. – ҒА ƏӨИ, 1963, № 330 бума, 3-дəптер.
Алматы, 1960. – 737 б.
10. Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. – Алматы:
4. Қазақ фольклорының тарихилығы. – Ғылым, 1994. – 112 б.
Алматы: Ғылым, 1993. – 328 б.
11. Қазақ қолжазбаларының ғылыми
5. Қайсенов З. Найман шежіресі. 2-кітап. – сипаттамасы. Тарихи жырлар. 3-том. 3 кітап. –
Өскемен: Полиграфия, 2001. – 272 б. Алматы: Ғылым, 1981. – 218 б.

6. Қайырбеков Т., Қалиғожин С. Көкжарлы
көкжал Барақ // Дидар (Шығыс Қазақстанның
облыстық газеті), 1991, 18 қаңтар.

3/2021 69

References

1. Ysmaılov E. «Bazar batyr» dastany jónindegi 7. Qalıǵojın S. Kókjarly kókjal Baraq // Egemendi
resenzıa. – Almaty, QR ǴA OǴK, 1942, № 358 Qazaqstan, 1992, 24 aqpan.
býma, 5-dápter.
8. Ámire Q. Bolǵany elge qorǵan alashqa anyq //
2. Ádebıettaný termınderiniń sózdigi. – Almaty: Dıdar, 2002, 14 sáýir.
Ana tili, 1996. – 240 b.
9. Nuralın S. Shyǵarmalary. – Almaty, QR ǴA
3. Qazaq ádebıeti tarıhy. Fólklor. 1 tom. – ÁÓI, 1963, № 330 býma, 3-dápter.
Almaty, 1960. – 737 b.
10. Seıitjanuly Z. Tarıhı epos. – Almaty: Ǵylym,
4. Qazaq fólklorynyń tarıhılyǵy. – Almaty: 1994. – 112 b.
Ǵylym, 1993. – 328 b.
11. Qazaq qoljazbalarynyń ǵylymı sıpattamasy.
5. Qaısenov Z. Naıman shejiresi. 2-kitap. – Tarıhı jyrlar. 3-tom. 3 kitap. – Almaty: Ǵylym, 1981.
Óskemen: Polıgrafıa, 2001. – 272 b. – 218 b.

6. Qaıyrbekov T., Qalıǵojın S. Kókjarly kókjal
Baraq // Dıdar (Shyǵys Qazaqstannyń oblystyq
gazeti), 1991, 18 qańtar.

Рахимбаева Г. К. Rakhimbayeva G. K.
Университет «Туран-Астана», Turan-Astana University,
Nur-Sultan, Kazakhstan
г. Нур-Султан, Казахстан
e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

ИСТОРИЯ ИЗУЧЕНИЯ И ПОИСКА THE HISTORY OF STUDYING AND
ИСТОРИЧЕСКИХ ПЕСЕН COLLECTING

(На основе исторических песен HISTORICAL SONGS
Восточно-Казахстанской области) (Based on historical songs of the East

Одним из ярких художественных событий Kazakhstan region)

социально-бытовых, духовных, политических One of the brightest artistic events of social,
spiritual, political events of a certain period of
событий определенного периода развития development of the Kazakh society are historical
songs. For many years, various events experienced
казахского общества являются исторические by our people have generated not only love songs
and heroic songs, but also many historical songs.
песни. Многие годы, различные события, Such works are dedicated to the feat of heroes who
lived in the XVIII-XIX centuries, in the interests of
пережитые нашим народом, породили не the country, especially in those periods when they
historically differed in large sizes. In historical
только любовные песни и героические песни, poems, we are talking about actual social and
political events that took place in real life. In
но и множество исторических песен. Такие the same context, the article examines the most
common historical poems of the East Kazakhstan
произведения посвящены подвигу героев, region. In particular, he talks about the collection,
publication, and study of the songs “Bazar Batyr”,
живших в ХVIII–ХІХ веках, в интересах страны, “Myrzash Batyr”, “Barak Batyr, Abylai” and
“Tobagul batyr”.
особенно в те периоды, когда они исторически
Keywords: historical songs, poems of batyrs, songs
отличались большими размерами. В “Bazar batyr”, “Myrzash batyr”, “Barak batyr, Abylai”,
“Tobagul batyr”.
исторических поэмах речь идет об актуальных

социальных, политических событиях,

происходивших в реальной жизни. В этом же

контексте в статье рассматриваются наиболее

распространенные исторические поэмы

Восточно-Казахстанского региона. В частности

рассказывается о сборе, издании, ходе изучения

песен «Базар батыр», «Мырзаш батыр», «Барак

батыр, Абылай» и «Тобагул батыр».

Ключевые слова: исторические песни, поэмы

батыров, песни «Базар батыр», «Мырзаш батыр»,

«Барак батыр, Абылай», «Тобагул батыр».

70 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.09

Хасенов С.С.
Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі,

Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

ӘУЛИЕ ЫРҒЫЗБАЙ ДОСҚАНАҰЛЫ ЖӘНЕ
ОНЫҢ ЕМШІЛІК ҚЫЗМЕТІ

Мақалада қазақтың əулиесі, көріпкелі əрі дана абызы Ырғызбай Досқанаұлының
өмірі мен бойындағы тылсым қасиеттері кеңінен қарастырылған. Ырғызбай
Досқанаұлының ғұмыры мен заманы туралы тарихи деректер қалыптасқан
канондық зерттеулерден өзгеше жаңаша сипатта берілген. Сонымен қатар əулиеге
арналып салынған тарихи-мəдени кешендердің ғылыми тұжырымдамасы оның
көріпкелдік қасиеттерімен ұштастырыла кешенді түрде жазылды.

Түйін сөздер: əулие, халық емшісі, емшілік, кесене, мешіт, кітапхана, халық
медицинасы, фармацевт.

Кіріспе басқарушы билік тарапынан тыйым салынды.
Олай дейтініміз ислам діні тарапынан
Соңғы жылдары қазақ қоғамында ерекше көріпкелдік пен бақсылық, емшілік, балгерлік
құрмет тұтып, мəңгілік есте сақтайтын жасау Аллаға серік қосу ретінде қаралды. Ал
тұлғаларының тарихына қызығушылықтың билікке келсек, кезіндегі Кеңестік билік пен
артқандығы баршаға мəлім. Олар қол бастаған кеңестік ғылым мұндай қасиетке ие адамдарды
батырлары мен сөз бастаған билері, ақын- халықты алдаушы, дүмше мағынасында қарап
жыраулары, абыз ақсақалдары мен көріпкел қудалауға түсірді. Сол себепті де көптеген
əулиелері, емшілер мен бақсы-балгерлері. əулие, көріпкел, емші сияқты адамдар халық
Батырлар мен билер, ақындар туралы деректер жадында ғана сақталды. Əсіресе, əулиелік,
халық ауыз əдебиеті арқылы жəне кейбір көріпкелдік қасиеті бар адамдар туралы
тарихи құжаттарда сақталса, əулиелер мен қиял-ғажайыптық оқиғаларға толы əңгіменің
емші, бақсы-балгерлер туралы деректер көбіне таралуы бұған дəлел. Ұлттық тарихи сананың
тек халықтың тарихи жадында сақталып, жаңғыртылып, өркениеттік бағыт алуында
ауызша тараған. Біріншіден, тəуелсіздік алған халқына қызмет ету рухында тəрбиеленіп
халықтың өз тарихын білуге ынтасы артты. күш-қуатын қоғам мүддесіне жұмсаған жеке
Екіншіден, қазіргі қазақ қоғамының тарихи тұлғаларға қатысты мəселелерді ғылыми
санасы сапалы деңгейге көтерілді. Сондықтан тұрғыдан зерттеуге кейінгі жылдары кеңінен
болар қазақ халқының тарихында болған жол ашылғаны мəлім. Отандық ғылымтануда
белгілі емшілер, көріпкелдер мен əулиелер қоғамдағы əлеуметтік-экономикалық, мəдени
туралы аңыздық, кейде тіпті мифтік сипаттағы дамудың мақсаты ретінде тұлғалардың алар
əңгімелер басым болып келді. Бұның себебі орнын бағалау жөнінде өзіндік пікірлер
бұл типті тұлғалардың өз заманында халқына қалыптаса бастады. Бұл ретте олардың тарихын
пайдасы мол болса да, ең алдымен діни жəне зерттеу, тағылымды жақтарын ашып көрсету,

3/2021 71

қоғамдық-саяси қызметіне талдау жасап, сүзек те оңай жау емес. Айтуынша, əлсіреген
зерттеу нысанына алу қажеттілігі туындайтыны дене, бауыр, жұмыршақ сырқатына шалдыққан
анық. Сондықтан да ғылымтануда өзіндік орын ғой. Мен науқасты, емдемей тұрып жіберген
алатын ғұмырнамалық жанр арқылы жекелеген атын алмаймын. Алла сəтін салса, бір айдан
тұлғалардың өмір жолын, сан-салалы қызметін кейін барып емдеймін, жазылады! Қазір дəрілік
танып-білумен қатар олар өмір сүрген тарихи шөптердің піскен шағы. Дер кезінде жинап
кезеңнің қыр-сырын түсінуге де мүмкіндік туды. алған жөн, еліңізге осы сəлемімді жеткізгейсіз,
деп дүниеге қызықпайтын Ырғызбай атамыз
Тұлғалардың тарихтан алар орнын Елбасы жетектегі атты кері қайтарыпты», – дейді.
Н.Ə. Назарбаев: «Ұлы тұлғаларын білмейінше, Бұдан Ырғызбай əулиенің адамгершілігі
бірде-бір дəуірді дұрыс тану мүмкін емес. Адам мол əрі дана адам болғаны байқалады. Оның
тағдырының айнасынан бір тарих көшінің жазуынша Ырғызбай Досқанаұлы бұрынғы
жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, Ақсуат ауданының Күмісті бастауы маңындағы,
тынысын сезінеміз. Сондықтан да халқы мен қазіргіше алғанда Кіндікті аталатын кеңшардың
елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын «Ақши» елді қонысына таяу маңда 1787 жылы
айқын да анық түсінген, қандай қиын-қыстау дүниеге келіпті де, пайғамбар жасына жеткенде,
жағдайда да оны адал орындаудан жалтармаған 1850 жылы Құрайлы даласының «Мыңжылқы»
адамдар қай дəуірде өмір сүрсе де, дəйім өз құдығына таяу маңдағы күзеуде қайтыс болған.
жұртының нағыз азаматы болып қала берген», Денесі табиғаттың маң даладағы ұлы ескерткіші
- деп атап көрсетті. Міне, сондықтан да болар – «Бөрітостаған» атанған алып тастан қырық
жалпы қоғамның даму барысын, ондағы орын шақырымдай қашықтықтағы құба белге
алған айтулы оқиғаларды жеке тұлғасыз толық жерленіпті», – деп жазады (Қанафин, 192: 14-15).
сипаттай алмайтындығымыз анық.
XIX ғасырдың бірінші жартысында Ресей елі
Қазақ арасында Ырғызбай Досқанаұлы Қазақстанды жан-жақты зерттеуді бастап, оның
туралы да тараған əңгімелер тарихи жəне аңыз тарихы мен лингвистикасы, экономикасын
тұлғалар туралы мифтерге жатады. Себебі, жəне этнографиясы бойынша ізденістер
əулие туралы ауыздан-ауызға тараған халық жүргізе бастады. Осы негізде 1817 жылы
арасындағы əңгімелер бойынша жасалған Орыс географиялық қоғамы Орынбор бөлімі
бейнесі аңыз бен тарихтың өріліп берілуіне ашылып, одан кейін Батыс-Сібір бөлімін ашуға
құрылған. Асқақтаған Тарбағатай тауының даярлық жүріп жатты. Орыс зерттеушілері
теріскейінде, Ақсуат өңірінде өмір сүріп, И.Г. Андреев, Н.Я. Коншин, И. Завалишин,
халқына қызмет еткен Ырғызбай Досқанаұлы П.С. Паллье, Н. Рычков, А.В. Левшин жəне
барлық əулиелерге тəн өз ажалын болжап басқа да көптеген зерттеушілер қазақ даласын
біліп, қай жерге жерлейтінін де айтып кеткен зерттеуге, Еуразия кеңістігіндегі көшпелілер
(Ырғызбай, 2018: 12-13). өмірін зерделеуге барынша ықылас танытты.
Дəл осы ХІХ ғасырдың 30-жылдарының соңы
Негізгі бөлім мен 40-жылдың басында Ресейдің төніп келе
жатқан отаршылдығына қарсы Кенесары
Бүгінде Шығыстың рухани бұлағына Қасымов көтерілісі қазақ даласын шарпығаны
айналған халық емшісі, көріпкел Ырғызбай мəлім. Мұның бəрі қазақ жері бұйығы тіршілік
Досқанаұлы – Найманның қыржы руынан, кешіп, былайғы дүниеден мүлдем оқшау қалды
оның ішінде Жиен табынан шыққан. Ол деген кейбіреулердің ұшқары пікірлерін жоққа
негізінен XIX ғасырдың бірінші жартысында шығарады. Қара қазандай қайнап жатқан елдің
емшілікпен айналысып, атағы алысқа кеткен əлеуметтік тіршілігін, əсіресе халықтың өмір
ғажайып емші. Ең алғаш рет белгілі журналист сүру үшін күрестегі емшілік, елдік дəстүрлерін
Назарбек Қанафиннің əулие жайында «Атақты сол кездегі орыс зерттеушілері шама-шарқынша
емші Ырғызбай еді...» атты мақаласы 1992 жазып қалдырды, дала пəлсапасын тамсана
жылы жарық көрді. Онда: «...Шыңғыстаудан қағазға түсірді.
адам келеді, ол өзін Айдос қыржы Қуандықтың
құдасы Өскенбайдың жібергенін айтады. Емші ХIХ ғасырдағы қазақ тұрмысын жан-жақты
келген адамнан жай-жапсарға əбден қаныққан зерттеген Ипполит Завалишин: «Қазақтар
соң: «Шешек дерті – ауыр дерт, ол өзіңді, не суық тиген, т.б. ауруларды емдегенде меңсіз
көзіңді, болмағанда өңіңді алуға келеді. Зертең, қара ешкіні сойып, оның терісін сыпырып

72 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

алған бетте, жылуы қайтпай тұрып ауру Ал Кенжалы есімді ұлы қара қылды қақ
адамның жалаңаш денесіне жабады. Оның жарған əділдігімен аты шыққан би болды.
ішкі органдарымен (негізі өкпесімен) ауырған Тобықтының аға сұлтаны Құнанбаймен замандас
адамды сабалап, ұшықтайды. Науқасқа сол адам. Əрі Құнанбай қыржы ішінде Айдос деп
малдың етін, сорпасын беріп емдейді», деп аталатын елге құда болып келеді. Заманында
жазды (Завалишин, 1868: 126). Құнанбайдың бетіне тура келіп, тік қарайтын
адамдар өте сирек болған ғой. Ал Кенжалы би
Орыс географиялық қоғамының мүшесі, болса одан ықпай да, кішіреймей де, айтарын
саяхатшы А.И. Левшин «Описание киргиз- майдалап, тұспалдамай да, тура, өткір айтқан.
кайцакских орд и степей» деген 1832 жылғы Баяғыда Найман мен Тобықты руларының
еңбегінде: «Біреулерінің негізгі емдеу əдістері арасында үлкен жиын болып, екі жақ «Қарғыба-
ауруды алдау-арбау, халықты жоққа сендіру Базар» өзенінің бойында бас қосыпты. Оған
болғандықтан оны көз бояушы, гипноздарға- найман жағынан Тана би, тобықтыдан аға сұлтан
психотерапевкежатқызады,екіншітоптағыларға Құнанбай шақырылыпты. Сөзден ұтпақ болып
олар негізінен өсімдіктен жəне басқа заттардан Құнекең өзінің бір пысық жігітін шақырып
жасалған препараттарды емге қолданғандықтан алып:
оларды «дəрігерлер» деп атайды. Ол емшілердің
алдау-арбау, дінге жүгіну секілді емдік əдістерін – Тана биге барып сəлем бер жəне мына бір
қолданатындарымен қатар, ботаника жəне төрт сөзімнің шешімін ала кел, – деп былай
химиядан хабарлары болған, өздерінше дəрі жұмбақтайды: Жақын не? Алыс не? Арзан не?
жасап, емге пайдаланған», – деп тəуіптердің Қымбат не? Жігіт Тана биге есік сыртында дəрет
емдеу əдістеріне талдау жасайды (Есембаев, алып отырғанда сəлем беріп Құнанбайдың
2018: 7-8). жұмбағын айтады. Сонда Тана бидің қасында
орамалын ұстап тұрған қатпа қара жігіт: –
Ырғызбай атамыз – Найманның қыржы Тəйірі отыз жыл аға сұлтан болғанда соны
руынан, оның ішінде Жиен табынан білмей жүр ме, Танекемнің басын ауыртпай-ақ
шыққаны белгілі. Ел аузындағы аңызға жəне мен шеше салайын, – деп тақпақтай жөнеліпті:
əулиенің алтыншы ұрпағы болып келетін жақын – ажал, алыс – махшар, арзан – пəле, қымбат
Күлзада Мамырбекқызының айтуынша, – шындық, бар осылай жеткіз депті.
Ырғызбайдың інісі Наурызбай, əкесі Досқана,
Наурызбайдың Алдияр есімді баласы Құнанбай қажы жігіт аузынан бұл сөзді
да жаугершілікте жаудың қолынан мерт естігенде, найман Ырғызбай атам аттас атадан,
болыпты. Соған қарағанда, ХIХ ғасырдың бас ақылды бір ұл туды деп еді, бұл сол болар-ау
кезіндегі Ертіс, Қалба елінің дүрбіттермен деген екен. Сөйтсе, ол – қара шешен атанған
болған соғысында қаза тапқан тəрізді. Шежіре Кенжалы би екен (Смағұлов, 2004: 209).
таратушылар Ырғызбай ата-тек, үрім-бұтағын
былайша таратады. Досқанадан – Ырғызбай, Əулиенің емшілік қызметі
Наурызбай, Өтебай, Қадыр, Меңдібай, Арық
туған. Ырғызбайдың өз кіндігінен – Төлеке, Адамзат баласы сонау ерте заманнан бері
Кенжалы, Елемес, Шолақ, Қарабас, Есенаман, түрлі аурулардан қорғанып, денсаулығын
Бердібай, Əлібек тарайды. Бүгінде алтыншы, нығайтуға баса көңіл аударып келеді. Тіршілік
жетінші буындағы ұрпақтары өмір сүруде. үшін күресте түрлі ауруларға қарсы тұру үшін
Осы балалардың ішінен емшінің «Ақмартуы» адам баласы негізінен табиғат мүмкіндіктерін
кенже ұлы Əлібектен туған немересі пайдалануға тырысқан. Бұған адамды өзін-өзі
Мамырбайға дарыпты деседі. Ырғызбай қорғау сезімі итермелеп, əртүрлі аурулардан
атаның əшекейлі жуан сарыала қамшысы осы емделу тəсілдерін біртіндеп меңгере бастады.
немересінің үйінде бертінге дейін сақталыпты. Сөйтіп олар мыңдаған жылдар ішінде бірте-
Ол кісінің тəуіпшілігін, мұнан басқа Көнші бірте үлкен тəжірибе жинақтап, білгендерін
руындағы жиені Бөдес те ұстанған екен. Бөдес ұрпақтан-ұрпаққа қалдырып отырды. Осы ұлы
бабамыздың зираты Көкпекті ауданындағы миссияны атқаруда халық арасынан шыққан
Большевик кеңшарында. Кейінгі жылдары емшілердің еңбегі орасан зор. Емші – өзінің
оның ескі зираты қайта жөнделіп, ас беріліпті. табиғи қабілеті мен тəжірибесіне сүйеніп,
Бүгінде сол зиратқа ауырып-сырқағандар əртүрлі ауруларды емдеумен айналысатын
ақтық байлап, түнеп жүреді екен. адам. Қазақ халқы арасында ерте кезде

3/2021 73

шипагерлік қызмет атқарған адамдарды емші өздерінше пайдалануы да мүмкін. Оның да
деп атады. жөні бар, өйткені кейбір өсімдіктердің бірнеше
түрлі қасиеттері бар. Қазақ емшілерінің ауру-
Емшілік – кəсіп емес, ол адамға ең алдымен сырқаулармен ұзақ жылдар күресу барысында
Алладан, одан кейін атадан балаға қанмен қолданып келе жатқан алуан түрлі дəрі-
берілетін ерекше қабілет. Кейбір жағдайларда дəрмектердің қайнар көзі – ұлы табиғатты
оған ынталы адамдар түрлі білім көздерін өз өсімдіктер дүниесі. Өсімдіктердің сабағы,
бетімен ізденіп, оқып-үйренуі арқылы да қол тамыры, гүлі, жапырағы, қабығы, жемісі, шəйірі
жеткізе алады. Сондықтан кез келген адам емші жəне тұқымнан дəрі-дəрмек жасалады. Қазақ
бола алмайды. Емшіліктің тарихы өте терең. емшілерінің қолданатын дəрілерінің басым
Сонау есте жоқ ескі замандарда-ақ, бойында көпшілігі – өсімдіктер. Өсімдіктердің əрбір
ерекше қасиеті бар мұндай адамдарды халық бөлігінің, мəселен, тамыр, сабақ, жапырақ, гүл,
құрмет тұтқан, есімін аңызға айналдырып жеміс, тұқымдарының дəрілік қуаты əртүрлі
отырған. Өйткені емші науқас адамның тəніндегі болып келеді. Сондықтан оларды емдік қуаты
белгілі бір ағзасын ғана емес, оның жанын да ең күшті болатын мезгілде жинағанда ғана
емдеп, сауықтыра алатын өзгеде жоқ үлкен сапалы дəрі-дəрмек алуға болады (Алтынбаев,
құдіретті күштің иесі ретінде танылған. Оның 1992: 161-164).
құпиясын ғылым мен техника дамыған бүгінгі
заманда да ғалымдар əлі толық ашып бере алған Ертедегі египеттіктер арша, анис, алоэ,
жоқ. Еуразияның кең байтақ даласында көшпелі қараған, көкнəр, зығыр, жалбыз, тал, медуница,
мал шаруашылығымен айналысқан қазақ лотос тəрізді өсімдіктердің шипалық қасиетін
халқының да игерген кəсібі мен мекен еткен ежелден біліп, пайдаланған. Ғажап сиқырлы
жерінің табиғатына сай, өзіндік емдеу тəсілдері күші бар шөптермен Үндістанның аты
де, қоршаған ортасы мен қоғамы тудырған шыққаны мəлім. Бұдан 4 мың жыл бұрын
ерекше қабілетке ие емшілері де болды. Сондай үндістандықтар 760 түрлі дəрілік өсімдіктерді
тума таланттардың бірегейі – XIX ғасырдың халық емінде қолданғаны жөнінде деректер бар.
алғашқы жартысында еліміздің шығыс өңірінде Ал енді Қытайда дəрілік өсімдіктер жөніндегі
емшілікпен айналысқан, көріпкел Ырғызбай алғашқы кітап 5 мың жыл бұрын жазылыпты.
Досқанаұлы. Орта ғасырларда өмір сүрген белгілі ғалым
Парацельстің ерте заманнан келе жатқан ілімге
Адамзат тіршілігінде өсімдіктер дүниесінің сүйеніп айтқан тұжырымдамасында: «Емдік
маңызы өте айрықша. Бағзы заманнан-ақ ата- өсімдіктің пішіні, түсі, дəмі мен иісі аурудың
бабаларымыз өсімдіктерді зерттеп, танып-біліп, сипатына сай келуге тиіс». Яғни, сарғайып
оларға ат қойып, жеміс-жидектерін, дəндерін ауырғандарды сары түсті өсімдікпен, бүйрегі
азыққа, жапырақ, сабақ, гүл тамырларын дəрі- ауыратындарды жапырағы бүйрек тəрізді
дəрмекке, тері илеуге, түрлі нəрселерді бояуға өсімдікпен емдеу қажет» деген.
пайдаланған. Өсімдіктер – оттегін бөлуші,
табиғат көркі, дəрілік шикізат, мал азығы, Қазақтардың қылшадан дəрі жасауын
тағамдық өнім. Алайда өсімдіктердің ішінде басшылыққа алып, П.С. Моссагетов 1924
улылары да аз емес. Оны тұрғын халық білмесе, жылы Қазақстанда өсетін қырықбуын
малдарын, өздерін уландырып алуы да мүмкін. қылшасының шипалық қасиетін ашып берді.
Мал бағумен ықылым заманнан айналысқан Халық емшілерінің озық тəжірибесінен қазақ
қазақ халқы шөптердің, жалпы өсімдіктердің даласында осындай дəрілік өсімдіктерді жетік
емдік, дəрілік қасиеттерін ертеден білген. Сөйтіп меңгеріп, онымен малды да, адамды да емдеп,
ел арасында ауруға шалдыққан адамдарды жаза алған атақты тəуіптер көп болмаған.
дəрілік өсімдіктермен емдеу ілгеріден-ақ Солардың ішіндегі бірегейі – осы Ырғызбай
кеңінен таралған. емші Досқанаұлы. Ырғызбай ата бала жасынан
емдік шөптерге үйір болса керек. Емші шипалы
Ертеде өмір сүрген əл-Фараби, Əбу Əли Ибн тамыр – шөптерді жаз, күз айларында, əбден
Сина, Баруни əл-Джурани жəне орта ғасырларда толысып-жетілген уақытында жинаған. Əрине,
өмір сүрген тағы да басқа Шығыс ғалымдарының əрбір шөптің теру тəсілі мен сақтау ережесі
қазақ халық медицинасының дамуына, əсіресе, бар ғой. Мысалы, бір шөпті таңғы шық кеппей
дəрілік өсімдіктерді танып пайдалануына еткен тұрып жинау қажет болса, екіншісін тек қана
ықпалдары зор болды. Əр облыстың, аймақтың кешкілік терген дұрыс. Əрі оларды шіліңгір
халқы дəрілік өсімдіктердің əртүрлі қасиеттерін

74 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

аптапта тамырынан ажырату оның емдік қуатын қолданғанда ем болатынын табиғи түйсікпен
əлсіретеді. Əйгілі емші өсімдіктердің шипалы біліп, дамытып отырған. Емшінің үйінен қысы-
тамырларын жаңбырдан кейін, қараңғы түсе жазы кенеқұнжыт, түймешетен, адыраспан,
жұлып жинаған да, күн сəулесі түспейтін долана, көккекіре, суқалампыр, қарандыз, киікот,
көлеңкеде, самал есетін, тыныс алатын арнайы шайқурай, тікенжиде, тəуіпдəрі, томардəрі,
орындарда кептіріп, дайындап отырған. қасқыртамыр, мыңжапырақ, жаушүмілдік тəрізді
өсімдіктер үзілмеген. Ол улы шөп тамырларды
Ырғызбай емшінің кезінде өзінің айтуы аса сақтықпен жіңішке ауруларына, тері
бойынша, кейбір шөптер мен тамырлар аралас ауруларына жəне күйікке қолдана біліпті.
кептірілсе, сақталса күш-қуатын жоғалтады Аурулардың тамырын ұстап, сырқатын айна-
екен. Ол сол себепті шөп, тамырларды бөлек- қатесіз білген, бет-əлпетіне, алақаны мен
бөлек сақтайтын үш қанат күркені алдын- тырнағына қарап, тамырын ұстап ауру түрін де
ала дайындап, оған сөрелер орналастырған, ажыратқан.
қапшықтар мен қалталар əзірлеп, оны керегеге
іліп қойған. Емшінің шипалы өсімдіктерден Медицинасы дамымаған сахарада осындай
дəрі-дəрмек жасайтын ыдыстары мынандай ерекше қасиет иесінің пайда болуы Құдай
болыпты: ағаш тостағандар мен шойын тағаланың көшпелі жұртқа сыйлаған шексіз
шөңкелер, күміс тегештер мен мүйіз тостағандар, тартуы болды. Ол бір өзі сегіз қырлы, бір
аршаға ысталған мойнақ торсықтар мен жез сырлы дəрігер болған: əрі терапевт, əрі оташы,
құтылар, емдік майларды сақтайтын сүйек сылап-сипап уқалаушы, яғни массажист, емдік
ыдыстар, сұйық жəне тұнбаларды құятын басқа шөптерді жинап дайындайтын фармацевт
да қажетті заттар. Дəрі-дəрмектердің мөлшерін жəне т.б. күрделі ем-домдар жасап, алдын-
анықтайтын нəзік таразысы да болыпты. Дəрі- ала болжайтын көріпкел ретінде де танылған.
дəрмектер дайындау барысында Ырғызбай Сырқат адамдарды тегін емдеп, байлардың
ата жылқының қылы мен түйенің шудасын, берген сый-сияпатын жетім-жесір, жоқ-
тарамысты да пайдаланыпты. Бір өкініштісі, жітіктерге үлестіріп отырған.
емшінің осындай қымбат мұралары отызыншы
жылдары жоғалыпты (Смағұлов, 2004: 209). Дала дəрігері емдеп, ауруынан құлан-таза
жазылған адамдардың атақ-абыройы жер
Аңызға сенсек, бір рет Шəуешек жақтан бір жарады. Ырғызбай Абайдың атасы Өскенбай
қарт емші оның үйіне келіп, Тарбағатайдың биді де емдеген екен. Сол қызметіне ризашылық
теріскейіндегі күн түспейтін сулы ретінде Ырғызбай əулиенің інісіне Өскенбай би
қойнауларында емдік қасиеті өте күшті адам өз қарындасын берген екен. Бұл құдандалық
бейнелі адамтамыр болатынын, хансулардың Құнанбай қажымен арадағы тығыз қарым-
оны женьшень деп атайтынын, осы кісішөпті қатынасқа ұласқан. Шынында да 1833 жылы
іздеп табуын өтінеді. Ырғызбай емші оны шешек ауруына шалдыққан Құнанбайды
көп жыл бойы іздеп, ең соңында Түйемойнақ арнайы шақыртумен Шыңғыстауға барып түрлі
шыңының сулы жықпылынан табады. Тапқанда шөптермен емдеп жазып, өлім аузынан алып
оны көктемде танып, өскен орнын белгілеп қалған Ырғызбай əулие болатын», – деп жазады
алмасаң – жоғалтып алғаның. Өйткені оның (Смағұлов, 2004: 210-211).
басқа шөптердің қалқасын сағалайтын, кейде
орнынан жылжып кететін биологиялық қасиеті Академик Ғарифолла Есім: «Ырғызбай
бар. Сондықтан көктемде орнын белгілеп, жаз əулиеге ғылыми тұрғыдан баға беру аса қажет.
ортасында үстіне қазан төңкереді. Күзде əбден Егерде Ырғызбай емшіге ғылыми тұрғыдан баға
пісіп жетілгенде, үстіндегі қазан өзінен-өзі берілмесе, ол шамандық, бақсылық деңгейінде
аударылып қалатын болыпты. Қазып алатын қалып қояр еді. Ырғызбай – емші, əулие адам.
нағыз уақыты да осы кез болса керек. Сөйтсе, ол Əулиелік ғылыми ұғым емес, ол – ғылымнан тыс.
жасылтым жапырақтары жайылған, қызғылтым Мүмкін, биік ұғым. Оны біз сакральді тылсым
сабағының ұшында шоқ жемістері мөлдіреп көрініс дейміз. Мүмкін. Бірақ Ырғызбай емшіге
тұрған, бəкене бойлы ерекше өсімдік екен ғылыми түрде баға беру қажеттілігі оның
(Шыныбаев, 2017: 120). ондаған мүмкін жүздеген адамдарды дертінен
сауықтырып қатарға қосуы. Бұл – тəжірибе.
Ырғызбай емші шипалы өсімдіктердің Осы тəжірибе арнайы білімі бар ғалым адамдар
гүлінен, жапырағынан, тамырынан дəрі- жағынан түбегейлі зерттелуі керек. Аңыз əңгіме
дəрмек жасағанда олардың қандай ауруға бір басқа, дертінен жазылған адамдар бір басқа.

3/2021 75

Менің ойымша: Ырғызбай əулиенің басы қазіргі еді. Силикат кірпіштің жарамдылық уақыты
заманауи талаптарға сай қалыптасып келе қысқа болғандықтан кесененің іргесі жаңбыр
жатыр. Бірақ бір мəселе əлі шешімін таппаған. мен желдің əсерінен мүжіліп тоза бастаған еді
Ол сіз сауал етіп қойып отырған емші Ырғызбай (Шыныбаев, Кенемолдин, 2015: 240).
əулие қызметіне ғылыми баға беру. Осы мақсатта
атқарылатын істер: Біріншіден,Ырғызбай əулие Ата кесенесі
жатқан өңірді қазіргі заманға сай неше түрлі
өркениеттік генетикалық, технологиялық, т.б. 2014 жылы Дүниежүзілік қазақ күресі
тəсілдерді қолданып зерттеу (топырақты, суды, федерациясының вице-президенті Бəделхан
ауаны зерттеу сынды мəселелер). Екіншіден, Камалханұлының тікелей атсалысуы жəне
Ырғызбай əулиенің тегін зерттеу, оның емшілік демеушілігімен осы əулие Ырғызбай атаның
қызметінің тарихын анықтау. Қандай емдер бұрынғы ескірген зиратына қайта жаңғырту
Ырғызбай əулие-емшіге қатысты. Қандай жұмыстары қолға алынып, орнына қызғылт
емдер өзгеше талаптарды қажет етеді. Осы гранит тастармен қаланған, сəулеті ерекше көз
мəселені тарихи генетикалық, биологиялық, тартатын, шығыстық архитектуралық үлгідегі
био-физиологиялық негіздерде қарастыру əдемі, биік мұнаралы кесене бой көтерді.
қажет. Үшіншіден, Ырғызбай емшінің емшілік Кесенеге қажетті барлық материалдарға
қызметінің «ғылыми паспортын» жасау керек. Сабуровтар əулеті иелік ететін «Ағзам» асыл
Сонда жоғарыда айтылатын мəселелер нақты тұқымды жылқы зауыты демеушілік жасайды.
шешімдерін табуы қажет. Ырғызбай əулие Негізгі құрылыс материалдары – қызыл жəне
есімі шартарапқа тарағанда ондағы адамдар жасыл гранит тастар 1100 шақырым жердегі
осы «ғылыми паспортты» қажет етеді. Аңыздан Баянауыл жерінен əкелінген.
ақиқат іздейді. Сонда айтатын нақтылы ғылыми
деректер болуы керек», – деген концептуалды Ырғызбай ата кесенесінің архитектуралық
пікірлерін ұсынады (Ырғызбай, 2018: 169-170). үлгісі Сырдария сағасындағы, маңдай беттегі
кіреберісте екі ойығы бар, екі камералы
Əулие Ырғызбай ата ескерткіштердің дəстүріне жатады. Бұл
мəдени-тарихи кешендері кесененің сырты 6,5х6,4 метр болатын, тік төрт
бұрышты қызыл гранит тастармен қапталған.
Əулиенің басына ең алғаш 1902 жылы ұрпағы Жалпы кесене порталды-күмбезді, екі камералы
Шыныбай Жəнібекұлы зират тұрғызады. болып келеді. Кесененің бұрыштары əлемнің
Алайда, уақыт тас бейітті тоздыра бастаған. төрт бұрышына қарай бағытталған. Жерлеу
Сол себепті 1956 жылы Көкпекті кеңшарындағы камерасы кіреберіс оңтүстік қабырғаның
Биғаш ауылының Аққазы Жыбыраев бастаған ортасына қойылған. Осы дəлізден жерлеу
бір топ тұрғындары төрт құлақты үлкен зират камерасына кіретін есіктің батыс жəне шығыс
көтереді. 1966 жылы əулие атаның тікелей қабырғаларында пішіндері үшбұрышты
өз ұрпақтары бұрынғы Ерназар ауылдық терезелер жасалған. Кіреберіс бөлменің
Кеңесінің тұрғындары: Ахметкəрім Шалов қабырғасы – 2,8х2,0 метр. Тас сандықшаның
ұйымдастырушы, Омарбек, Құрмаш, Отарғали, өлшемдері – 3х1,2 метр. Қызыл мрамордан
Қасым, Керейхан, Тайпақ, Смағұл, Бақты, жасалған «Əулие Ырғызбай» деген жазуы бар
Иманғали, Жақсылық сияқты ақсақалдар қасбеттің биіктігі – 3,4 метр. Қабырғасының
қолдап, ескі тас бейіт қайта көтерілді. Басына биіктігі – 3 метр, ал алдыңғы екі мұнараның
келіп түнеп, тамақ ішетін үй салынды. Одан биіктіктері – 3,7 метр, артқы екі мұнараның
кейін Ырғызбай атаның басына құлыптасты биіктіктері – 2,4 метр. Кесененің күмбезінің
1975 жылы Тағабаев Құнанбай ақсақал өз төбесінде орналасқан «аймен» бірге қосқандағы,
қолымен қояды. 1990 жылдың жазында жалпы биіктігі – 9,2 метр. Кесене əшекейлі тас
Ақсуат, Көкпекті аудандарының өкілдері күш қалауымен безендірілген. Төменгі жағы таған
біріктіріп, Ырғызбай атаның басына кəдімгідей ретінде, жасыл түсті граниттен жасалған. Өз
сəулетті мазар орнатылды. Қасындағы кісілер кезегінде осы палитра ескерткішке керемет өң
жататын үйге қосымша құрылыстар салынды. береді. Күмбездің жоғарғы жағында жарық
Ол кезде кесене силикат кірпішпен қапталған түсіп, ауа алмасып тұру үшін төрт саңылау
жасалған (Анаш, 2015: 11).

76 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Ырғызбай əулие кесенесі Irgizbay аulie mausoleum

Көріпкел мешіті кіреберісіне қарлығаш ұя салыпты. Жалпы,
бұл кешенді қарлығаш ұя салған мекен деуге
2008 жылы Лиза қажы Мешітбайқызының болады. Қарлығаштар жылда жаңылыспастан
ұйымдастыруымен кесене жанында сəулетті тура 3-4 мамырда ұшып келіп, мазар мен
мешіт бой көтереді. Оның жобалық жұмысына мешіт күмбездерінен бастап, кітапхана, музей,
белгілі кəсіпкерлер Жомарт Мұхаметсайдиұлы қонақүй шатырларына дейін ұя салған (Анаш,
Сəдуақасов, Асқар Жолдахметұлы Аманжолов, 2015: 11).
Руслан Сайд-Əлиұлы Баширов сынды азаматтар
атсалысты. Атымтай жомарт азаматтардың «Дала даналары кітапханасы»
қаржысымен салынған мешіттің қыш кірпіші
сонау Хиуадан əкелінген екен. Алғашында Мешіттен кейін оның жанына «Дала
шеберлер кесене аумағында электр қуаты даналары кітапханасы» атты ғимарат орын
жеткіліксіз болғандықтан, ерекше кірпішті тепкен. Бұл кітапхананы Шəкəрім атындағы
30 шақырым жердегі Қожакелді ауылында Семей мемлекеттік университетінің бұрынғы
ойып, қажетті мөлшерде пішініне келтіріп ректоры, тарих ғылымдарының докторы,
отырған. Оюлы өрнектермен нақышталған профессор Мейір Ғарифоллаұлы Ескендіров
қыш кірпіштер мешіттің ішіне де сыртына салып, əрі түрлі экспонаттар, ғылыми жəне сирек
да ерекше өң береді. Мешіт құрылысының кездесетін құндылығы жоғары кітаптармен
ұзындығы мен еніне қасиетті жеті саны таңдап жабдықтап атсалысыпты. Бүгінгі күні 3 мыңнан
алыныпты. Зəулім күмбезі мен төрт мұнарасы астам кітап қоры жинақталған кітапханада өте
алыстан көз тартады. Жаз бойы мешіттің дауыс сирек кездесетін кітаптар сақталынған. Соның
зорайтқышы арқылы кең далаға Құран аяттары ішінде екі ғасыр бұрын жарық көрген көне қисса-
əуезді үнмен тарап жатады екен. Мешіттің дастандар, араб қарпімен, қадымша жазылған
Құран-Кəрім жəне əдебиет, тарих, медицина,

3/2021 77

əулиелік туралы, халық емшілігі, сондай-ақ орыс Мұндағы экспозициядан орын алған көк
тіліндегі əдеби шығармалар да жинақталыпты. байрақтың да өзіндік тарихи мəні бар екен.
Əбу Əли ибн Синаның 1954 жылы Ташкентте
жарияланған кітабы да кітапханадан орын Белгілі боксшы Қанат Назарұлы Ильясов
алыпты. 2013 жылы 5 қыркүйекте ашылған 2002 жылы Кубаның Сантьяго қаласында
бұл кітапхананы ғалым Мейір Ғарифоллаұлы жастар арасында өткен əлем чемпионатына
жеке қаражатына салдырған. Кітапхананың оқу жолдама алғанда кесенеге келіп, атаға зиярат
залы арнайы келушілерге қызмет етуде. Зиярат етеді. Түсінде əулие аян беріп, ақ шың басынан
ете келген жұртшылық осы орынға бас сұғып, көрінеді. Дүбірлі жарыстан əлем чемпионы
өзін рухани тұрғыдан байытады. Кітапхана болып оралған ол шаршы алаңда көтерген
қорына əр жылдары еліміздің басшылық көк байрақты кесенеге сыйға тартады. Міне,
қызметіндегі азаматтарымыз да, атап айтар сол жеңіс туы музей төрінен орын алыпты.
болсақ, Премьер-Министрдің орынбасары Ал музейге кіреберісте «Машалла» деген
лауазымын атқарып жүрген кезінде Бердібек сөз ағаштан ойылып бедерленіпті. Болат
Сапарбаев, Президент Кеңсесінің бастығы Құнанбайұлы пəкістандық Бəкар есімді хафиз
Махмұт Қасымбеков, Л.Н. Гумилев атындағы (Құран-Кəрімді жатқа білетін əрі сақтаушы
Еуразия ұлттық университетінің ректоры Ерлан адам) жігіттің кесенеге арнайы келіп, екі күн
Сыдықов, ақын, Мемлекеттік сыйлықтың иегері бойы Құран аударғанын жеткізді. Семей
Несіпбек Айт сынды тұлғалар мен өңірдегі медициналық университетінде оқыған Бəкар
Семей қазақ гуманитарлық-заң университеті, кесенеге келушілерге əулиелік қасиет жөнінде
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан саты-сатысымен түсіндіріп берген екен.
мемлекеттік университеті, Семей көпсалалы Хафиз сыйлаған «Машалла» сөзі таңбаланған
колледжі сияқты жоғары жəне орта оқу картинаның үлкейтілген нұсқасын жергілікті
орындарының жетекшілері жеке қорларындағы шеберлер жасап шығыпты. Сондай-ақ музейде
сирек кездесетін кітаптарды сыйға тартқан. жеті саты, жеті терезе бар. Бұл да қазақтың
2015 жылдан бастап, кітапханаға арнайы қасиетті санына орай ойластырылып жасалған.
кітапханашы штатпен бекітіліп, картотека Көне астау, ағаштан жəне тастан жасалған қол
арқылы жүйелеу жұмыстары жүргізілуде диірмендер, кебеже, құмған, шойын үтіктер, жез
(Анаш, 2015: 12). самауырлар, келі-келсаптар сынды тұрмыстық
дүниелер, түйе шекпен, қасқыр ішік, жарғақ
«Аманат» музейі іспетті ата-бабаларымыздан қалған киім-кешек,
сүйектен жасалған қамшы, көне үзеңгілердің түр-
Кешендегі төртінші ерекше нысанның бірі ол түрі, оның ішінде сүйектен, күмістен жасалып,
– «Аманат» музейі. Музейдің бір ерекшелігі сол, оюланған сəндік үзеңгілер, құйысқан, өмілдірік
табиғи тастан қаланып салынған, екі қабатты етіп сияқты ат əбзелдері, күміс жүзік, шолпы, сырға
тұрғызылған. Жалпы ұзындығы 63 метр аумақты сынды əшекей бұйымдары, 1841 жылы шыққан
қамтиды. Бұл – Мұхаммед Пайғамбарымыздың шиті мылтық, шоқпар, садақтың адырнасы
(с.ғ.с) құрметіне жəне Ырғызбай əулие жасаған іспетті қару-жарақ, тайтұяқ өлшемі, ұста көрігі,
пайғамбар жасына сəйкестендіріліп жасалыпты. бүркіттің балдағы сынды заттар этнографиялық
Аталған кешенді бұрынғы Мəжіліс депутаты, құнды жəдігерлер санатында.
белгілі кəсіпкер Ерболат Əпсəламов тарту еткен.
Музей алдына Күмісті жайлауынан табылған Қымбат жəдігерлердің бірі – Нұғыман
таңбалы тас қойылған. Қазіргі уақытта музейдің болыстың алтын жіппен тоқылған парсы кілемі.
бір қабаты түрлі заманның жəдігерлеріне Кілемді оның жиендері əкеп тапсырыпты.
лық толы. Ерекше энтузиаст, коллекционер Сондай-ақ, Базар болыстың 1870 жылы
Болат Құнанбайұлының 20-ға жуық еліміздің Қытай елінен алдырған қазаны да құнды
түпкір-түпкірінен, антикварлық дүкендерден, жəдігерлер қатарыннан орын алған. Меккеден,
шетелдерден жинаған жəне кешенге келуші Түркістаннан, Отырардан, Хорасаннан,
қонақтар сыйлаған 2 мыңнан астам жəдігері Мойынқұмнан, Маңғыстаудан, Саураннан
кез келген адамның қызығушылығын оятады, жеткізілген бірқатар жəдігерлердің өзі бір төбе.
көңілін сүйсіндіреді. Музейге кіріп келген адам Қасиетті қазақтың қара домбырасының түрлері де
ең бірінші еліміздің рəміздерімен танысады. бір бұрыштан орын тепкен. Сүйек домбыра, қос
домбыраның бірінің шанағына: – Өмірді үлкен
домбыра деп білем мен, Егіз туған екі ішектен

78 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

тұратын. Бірі – қайғы, қабағыңда түнерген, бірі киелі орынға айналды. Жыл сайын мұнда
шаттық, əлдилеген мұратын, – деген Төлеген жалпы саны 5 мыңнан астам адамдар тəу
Айбергеновтің жыр жолдары жазылуынан- етеді. 2017 жылы қыркүйек айында Ырғызбай
ақ Болат ағамыздың музейді жасақтаудағы Досқанаұлы атындағы мəдени-тарихи кешені
ілтипатты ізденісін тануға болады. Сондай- толық мемлекеттің қарамағына алынды.
ақ, қазақтың бүкіл хандарының бейнелері Бұған дейін 20 жылдай Сабуровтар əулеті
тізбектеле ілініп, қазақ халқына сіңірген демеушілік көмегімен жаңғырту жұмыстарын
еңбектері тəптіштеліп айқын жазылыпты. ұйымдастырып, мемлекетке еш ақысыз өткізіп
Патшалық Ресей мен Кеңестер Одағы кезіндегі берді. Елбасының «Рухани жаңғыру: Болашаққа
түрлі байланыс құралдары, қақпан, патефон, радио, бағдар» атты мақаласы аясында Семейдегі
ескі шабадан, көне фотоаппарат, таразы кірлері, Шəкəрім атындағы университеттің ғалымдары
жазу машинкалары да өткен дəуірдің тынысынан көптеген игілікті шаралар мен ізгі жаңалықтарға
құпия сыр шертетіні анық (Анаш, 2015: 12). мұрындық болды. Соның бірі бұрынғы
ректор Мейір Ғарифоллаұлы Ескендіровтің
Қорытынды жетекшілігімен 2018 жылы жарық көрген
«Ырғызбай əулие кітабы». Сонымен қатар
Бүгінде əулие Ырғызбай атамыздың есімі Ақсуат ауылындағы стадион Ырғызбай атын
шартарапқа əйгілі. Сүйегі жатқан жер ел иеленіп, Əулие атамыздың құрметіне қазақ
құрметтейтін, ауырып ем іздегенде көңілге күресінен Əлемдік Гран-При турнирі жетінші
демеу, дертке шипа тілеп келетін қасиетті мəрте өткізіліп, дəстүрге айналды.

Əдебиеттер References

1. Ырғызбай əулие кітабы. – Семей: «BasPrint», 1. The book of Saint Irgyzbai. – Semey:
2018. – 187 б. «BasPrint», 2018. – 187 p.

2. Қанафин Н. «Атақты емші Ырғызбай 2. Kanafin N. «The famous healer was Irgyzbay
еді...»//Денсаулық сақтау, 1992. – № 3-4. – 14- ...» // Health, 1992. – № 3-4. – P.14-15.
15 бб.
3. Zavalishin I. Description of Western Siberia.
3. Завалишин И. Описание Западной Volume III. – Moscow. 1867. – 126 c.
Сибири. III-том. – Москва. 1867. – 126 c.
4. Esembayev GG Saint Irgyzbai // «Ana tili»
4. Есембаев Ғ.Ғ. Ырғызбай əулие //«Ана тілі» newspaper, March 1, 2018.
газеті, 1 наурыз 2018 ж.
5. Smagulov T. Saints dynasties
5. Смағұлов Т. Найман Мəмбетқұл жəне NaimanMambetkul and Irgyzbai. Semey, 2004.
Ырғызбай əулие əулеттері. Семей, 2004. – 284 б. – 284 p.

6. Алтынбаев Қ. Ырғызбай əулеті жəне 6. Altynbayev K. Irgyzbay dynasty and Naiman
Найман елі // «Семей таңы», 1992, 11 шілде. country //«Semey morning», 1992, July 11. – pp.
– 161-164 бб. 161-164.

7. Шыныбаев Қ., Кенемолдин М. Қыран 7. Shynybayev K., Kenemoldin M. The fate of
тағдыр. – Өскемен: Шығыс ақпарат баспа үйі, the eagle. - Ust-Kamenogorsk: Eastern Information
2015. – 424 б. Publishing House, 2015. – 424 p.

8. Шыныбаев Қ. Əулие Ырғызбай Ата. // 8. Shynybayev K. Saint Irgyzbay Ata. //
Тарихқа толы Тарбағатай (II т.). – Алматы, 2017. Tarbagatai full of history (vol. II). – Almaty, 2017.

9. Анаш Д. Көріпкел // Егемен Қазақстан. – 9. Anash D.The seer // Sovereign Kazakhstan.
2015. – 21 наурыз, – №3. Б.12. 2015. March 21. – №3. B.12.

10. Алтынбаев Қ., Жұмахан Е. Ақсуат. 10. Altynbayev K., Zhumakhan E. «Aksuat.
Құнарлы топырақ, құдіретті ұрпақ. – Алматы: Fertile soil, powerful generation». – Almaty:
Ер Дəулет, 1998. – 288 б. ErDaulet, 1998. – 288 p.

3/2021 79

Хасенов С.С. Khasenov S.S.
Национальный музей Республики Казахстан National Museum of the Republic of Kazakhstan,

г.Нур-Султан, Казахстан Nur-Sultan, Kazakhstan,
e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

АУЛИЕ ЫРГЫЗБАЙ ДОСКАНАУЛЫ AULIE IRGIZBAY DOSKHANULY
И ЕГО ЦЕЛИТЕЛЬНАЯ AND HIS HEALING ACTIVITIES
ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ
The article deals with detailed information
В статье подробно рассказывается о жизни about the life and mysterious qualities of the Ka-
и загадочных качествах казахского святого, яс- zakh saint, seer and sage Irgizbay Doskhanauly.
новидящего и мудреца Иргызбая Досканаулы. Historical data on the life and time of Irgizbay Do-
Исторические данные о жизни и времени Ир- skhanauly are presented in a new way, in contrast
гызбая Досканаулы представлены по-новому, в to the existing canonical studies. In addition, the
отличие от существующих канонических иссле- scientific concept of the historical and cultural com-
дований. Кроме того, научная концепция исто- plexes built for the Saint was written comprehen-
рико-культурных комплексов, построенных для sively according to his seer properties.
святого, была написана с учетом его ясновидя-
щих способностей. Keywords: Saint, folk healer, mausoleum, mosque,
library, folk medicine, pharmacist.
Ключевые слова: Святой, народный целитель,
мавзолей, мечеть, библиотека, народная медицина,
фармацевт.

80 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.10

Кеңшілікұлы А.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті,

Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

МҰҚАҒАЛИ ҒАСЫРЫ

Қазақтың аса дарынды ақиық ақыны Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
сыйлығының лауреаты Мұқағали Мақатаевтың мұрасы, өлең үлгісі біздің
бүгінгі игілігіміз ғана емес, болашақ ұрпақтың да еншісі, қастерлеп-қадірлейтін
қазынасы. Мұқағали өлеңдері ұлттық поэзияны жаңа бір белеске көтерді. Ол
қазақ өлеңінің ұлттық бояуы мен рухын ұстанды, түрлендіре байытты да, қалың
қазақ оқырмандарының жүрегіне жол тартты. Ақын қазақ лирикасын XX ғасыр
əдебиетінің озық дəстүрлерімен құнарландырды. Мақалада автор ақынның
шеберлік тұғыры – тіл тазалығына, ой саралылығына, тебіреніс тереңдігіне көңіл
бөліп, ұлттық тіл байлығын құбылтуы, көркемдік бейнелеу ерекшеліктеріне
назар аударады. М. Мақатаев шығармаларындағы ұлттық айшықтарды кең
ауқымда, алдыңғы толқындармен ұштастыра, кейінгі буындармен сабақтастыра
қарастырады. Ұлттық рухтың оянуы мен терең тамырлануындағы əдебиеттің орнын
Мұқағали поэзиясы мысалында пайымдайды.

Түйін сөздер: М. Мақатаев мұрасы, қазақ əдебиеті, халықтық поэзия, данышпан
Абай дəуірі, ұлы Мұқағали ғасыры.

Қазақ əдебиетінің тарихына зер салсаңыз, Шындықты айтушы кейіпкердің пікіріне
өмір бесігін тербетіп, өлім күйін əлдилеп, жүгінсек, ұлттың жан айқайын жеткізетін
оқырманды тасқа тұнған теңіздің тамшысындай халықтық поэзия мен қоғамдық қасіретті бір-
таза табиғатымен табыстыратын алтын бірінен бөліп қарамаған абзал. Ақындық – ауыр
кезеңдердің көш бастаушысы – ақындар екеніне сынақ, өмірдің қатал шындығын жүрекпен
күмəніңіз қалмайды. Поэзия адамның ең жақын, сезіп жырлайтын нəзік лириктің ой орманын
риясыз сырласы болғандықтан, жыр əлемінің өрт шалып, жаны жараланып, дерті асқына
шыңырауындағы астарлы ақиқаты елдің елік түседі.
көңілін алдымен елеңдетіп жатады. Əйткенмен,
сарыла сағынып, сарқыла ойланып, «өз жүрегін Əлбетте, жемсауынан басқа ештеңеге бас
өзі жеп, дəмін өзгелерге де татқызатын» (Назым қатырмай сайрай беретін бұлбұлдар да көп
Хикмет) ақындық сапар азабы көп, қиын жол. өмірде. Алайда, олардың өлеңдерінде жан
дүниеңді теңселтіп жіберетін дауылдың екпіні
Тағдырлы туындылары көңіліңді өксітіп, мен басыңды дуалап алатын сезім сиқыры
жан-дүниеңді жалындай шарпитын Сергей болмайды. Сарай маңайын төңіректейтін
Есениннің ағынан ақтарылып «ақындық жыршылардың тəтті əуендері қоғамды
дегеніміз не?» деген сауалға жауап іздейтін топастандырып, ұйқыға батырса, халық
интимдік лирикасы бар. Атақты шайыр өз жүрегіне қонақтайтын ұлт ақындарының отты
өлеңінде шығармашылық тақырыбын қозғай жырлары найзағайдай күркіреп, нөсер болып
келіп, бұл мəселеге де анықтама бере кетеді. селдетіп, рухты оятады.

3/2021 81

Есенин өлгеннен кейін елу жыл өткен соң Мына əлемге сөз патшасы екеніңді дəлелдегің
Мұқағали Мақатаев та ақындыққа баға беріп,
орыс шайырының ойын түрлендіріп, одан əрі келсе, адамзаттың жанын емдейтін дауаны
дамыта түсіпті.
іздеп тап. Қарапайым пенде түгіл, қаныпезер
Бай өлкенің ойынан, тау-тасынан
Біздер де арамыз ғой бал тасыған. жендетті де толқытып, мылқауларға тіл
Шырын құйып жатамыз жүректерге,
Шымшып алып, гүлдердің арқасынан. бітіріп, кереңдерді естіртіп жіберетін құдіретті

жыр туғызып, жүрегі мұзға айналған адамды

өзгертуге ұмтылып, мүмкіндігіңді сынап көр.

Егер оған шамаң жетпесе, ең дұрысы үндеме. Ақ

парақты шимайлап, күні-түні азаптанып, əуре-

Біз деген гүл қуалап, нəр іздейміз, сарсаңға түскеннен өлең шықпайды. Құдайдың

Шөп қажап, шегірткедей дəн үзбейміз. қалауымен ғана ақындық қонады адамға.

Алты айшылық жол басып, арып-ашып, Ақын əлемнің жан жарасын емдеп, тіршілік

Адам деген патшаға дəрі іздейміз (Мақатаев, топырағына ізгіліктің, имандылықтың,

2001: 56). мейрімділіктің, тазалықтың

Діні де, салты да бөлек ұрығын сеуіп, Құдайдың

екі ұлттың, екі дəуірде өмір бар екенін дүркін-дүркін

сүргенімен тағдырлары еске салып тұру үшін

ұқсас таланттарының жаратылған жұмбақ

көңіл-күйі қарға құбылыс. Аспаннан түскен

тамырлы қазақтардың төрт кітаптағы ұлы сөздер

жақындығындай қалай ұмытылып, Тəңірімен

бір-бірімен туыстасып тайталасқан қоғамның

кеткен десейші. Кең айдыны лайланғанда, ұлы

дүниеге симаған бұзақы Жаратушының мəңгілік

Сергей мен бүлікшіл ғибраты, жыр жолдары

Мұқағалидың ойлары арқылы даналықтың

бір-бірімен сұхбаттасып, дариясындай болып

ақын мінезі мен өлең санамызға құйылып жатты

мінезінің үйлесім тапқан емес пе.

жарасымы сүйсіндіреді. Киелі кітаптардың

Ұлылар үндестігі өнердегі бірінде айтылатын

таңғажайып құбылыс қой. «Ұрпақтар келеді,

Есенин поэзиясындағы ұрпақтар кетеді, ал, Жер-

көркем шындықты Ана мəңгілік тұра береді,

Мұқағали толықтырып, Күн шығады да, қайтадан

мағынасын байытып жіберіпті. батып, шыққан жағына қарай қайта асығады»,

Ұямыз бар біздің де – омартамыз. деп басталатын, екі дүниенің шуағындай

Алмағайып бүлінсе сол ортамыз, жарқыраған шұғылалы сөздер есіңізде ме?

Басымызды бəйгеге тігеміз де, Забур, Тəурат, Інжіл мен Құранды оқуға тыйым

Көзімізді біржола жоғалтамыз. салынған советтік заманда осындай мағынадағы

Мықты болсаң, ақын болып жаралып көр, иллахи шындықтың имани тəмсілінің сəулесі

Қолқасынан гүлдердің нəр алып бер. ақын жырлары арқылы ақылымызға қонақтап,

Ғұмыр бойы жол басып, арып-ашып, жанымызды нұрландырған жоқ па еді.

Адам деген патшаға дəрі алып кел! (Мақатаев, Уақытты тоқтатар шамаң бар ма?

2001: 58). Бəрі өтеді: дəуірлер, замандар да.

Есенинге қарағанда Мұқағалидың шындығы Менің жаным ашиды мына өмірді,

көңілге көбірек қонады. Біз бұл сөзді қазақ Өтпейтіндей көретін адамдарға!

болғаны үшін Хан-Тəңірінің Мұзбалағына Өтеді ғой...

бүйрегіміз бұрып айтып тұрған жоқпыз. Асылы, Өтеді барлығы да,

ақындықтың ұлы мұраты қоғам қасіретін, халық Күн арқалап кетеді таңды мына

мұңын жеке басыңның қайғысындай көріп Менің жаным ашиды барлығына;

жырлаумен ғана шектелмейді. Таң нұрына, адамның тағдырына

82 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Менің жаным ашиды өткендерге, кенезесі кепкен шөлге айналып кетер ме едік,
Жаңа ғана өмірге жеткендерге баяғыда. Кім білсін? Бəлкім сондықтан ба екен,
Ұран жазып аспанға қойсам ба екен, дариға-жүрек туғызған ғажайып ғазалдармен
Енді сендер өмірден өтпеңдер деп (Мақатаев, сырласқанымызда құс-уақыттың тұзағынан
2001: 112). босаған азат ойымызбен қауышып, еркіндіктің
Өмір мен өлім күресінің арпалысында ауасымен тыныстағандай бір əдемі көңіл-күйді
туған мына жолдарды оқығаннан кейін поэзия басымыздан кешеміз емес пе.
падишасының сөз сиқыры арқылы өз əлемін
туғызуға келген құдірет екенін мойындамасқа Поэзия! Менімен егіз бе едің?
амал кем. Құдай жоқтан бар жасап дүниені Сен мені сезесің бе,
жаратса, ақын да сөзден сұлулық туғызып, неге іздедім?
мыңдаған жылдар бойы адамдық сезімді Алауыртқан таңдардан сені іздедім,
аялап, махаббатымен мəпелеп келеді. Əлемнің Қарауытқан таулардан сені іздедім (Мақатаев,
ақындық жүрегі тоқтап қалса, дүниені 2001: 144).
қараңғылық қаптап, ұлы сезімдердің теңізі Бір жалт еткен түстей өте шығатын дүние-
тартылып, адам жанының жапырағы қуарады. жалғанда, көңіліңді жыландай арбайтын басқа
Əрине, ақын Құдай емес, бірақ, ол ел да думанды қызықтардың толып жатқанына
қайғысына қабырғасы қайыса жүріп, жалғанның қарамастан, сөз патшасының жанына ем
тау-тасын кезіп, жанға ем болатын дауа іздейтін болатын дауаны өлеңнен ғана іздейтінінің
құдірет иесі. Таңының өзі қап-қараңғы болып себебі неде осы? Əлде əлемде жоқ əділеттілікті
атқан бүгінгі күнінен түңілсе де келешектен орнатқысы келіп, тажал тағдырмен арыстандай
күдерін үзбей, айлы түндерде жалғыздығымен арпалысып, найзағайдай тұтанған өлең отына
сырласып, мəңгіліктің құпиясын зерттеп, өртеніп өлу олардың пешенесіне жазылған
жүрек қазынасын өлеңнен тауып, адамның тағдырлары ма? Неге ақындар жеке басының
өшкен өмірін де жарығы сөнбейтін жұлдызға рахатын ойлап, тіршілік қамын жасап, əрекет
айналдырып жібереді. етудің орнына зұлымдықпен қылыштасып,
– Бір адам өлсе, жауыздықпен жағаласып, жалғыз жанын
Бір жұлдыз қоса сөнеді, – тозаққа тастай салады, ойланбастан.
Бір кезде біреу, осылай маған деп еді. «Есектің артын жусаң да мал тап», деп
Есімде əлі біреудің былай дегені: дүйім елге ақыл айтқан ұлы Абайдың өзі де
– Бір адам туса, малын көбейтіп, тіршіліктің тезегін теріп кетуге
Бір жұлдыз бірге келеді. құмбыл болған жоқ. Мыңмен жалғыз алысып,
надандықты жеңе алмасын біліп, қайран сөзі
Сенбесең сенбе, ездерге қор болғанда жаны қиналған кемеңгер
Осыған, əйтеу, мен сенем. адамнан емес Алладан көмек сұрап, шерін
Құлазып қалам, бір жұлдыз ағып сөнсе мен. тарқатып, қайғысын жеңілдететін жұбанышты
Несі бар оның? сөзден тапты.
Айып па, адам тағдырын Қызық! Шағаладай шарқ ұрып, ойдың
Бүкіл ғаламның биіктігімен өлшеген?! кенішін қазымырланып өлеңнен іздейтіндей,
шынымен де поэзиядан асқан құнарлы тереңдік,
Аспанда кейде, сиқырлы сұлулық, ұлы құдірет жоқ па мына
Бір жұлдыз ағып баратса, фəниде?
Тұрам да қалам, Сені іздедім кездескен адамдардан,
Бұралмай қалған сағатша. Бұлақтардан, бақтардан, алаңдардан.
Керемет неткен! Шырақтардан, оттардан, жалаулардан,
Адамның келте өмірін, Сені іздедім жоғалған замандардан.
Жұлдыз бен Жердің қашықтығынан жаратса
(Мақатаев, 2001: 143). Сені іздедім досымнан, қасымнан да,
Мəртебелі поэзия адам жанын сауықтыратын Ақша бұлттан іздедім, жасыннан да,
– Алланың шипасы. Жалғаннан жұбаныш Сен бе дедім ақ нөсер ашылғанда,
таппай, басын бəйгеге тігіп, сөз шырынынан дəрі Қызыл-жасыл шұғыла шашылғанда,
іздейтін ақындар болмағанда, сезіміміз суалып, Көкжиек пен көкжиек қосылғанда (Мақатаев,
2001: 144).

3/2021 83

Адамға қаратылып айтылғандай болып өмірінің басталғанына 45 жыл болды. Яғни,
көрінгенімен, шын мəнісінде поэзия дегеніміз қырық бес жыл өмір сүретінін көріпкелдікпен
дүние-жалғаннан тірек іздеген ақынның болжаған тау тұлғаның қайтыс болғанына да
Алламен сырласуы, ақ қаздар арасынан аққуын биыл тура 45 жыл толыпты.
ажырата алмай, нағыз махаббатты аңсап, басын
тауға да тасқа да соғып, дертіне дауа сұраған – жан Өзімнің есебімде,
айқайы. «Жалғыздық Құдайға ғана жарасқан» Мен биыл дəл қырықтың бесеуінде.
дегенімізбен адамзаттан досы болмайтын ақын Кім біледі...
да жалғыздықтың зарын тартып, өз қиялында Ендігі қалған өмір,
Тəңірмен тілдесіп, өлең-құдіреттің алдында Неше жылға жетерін,
ағыл-тегіл ақтарылып, шындығын жасырмай Неше күнге
айтып, Аллаға жүрегін ашады. Ұмыт болып есебің де, өсегің де,
Ұйықтап кетсем болғаны төсегімде,
Поэзия жұмбақ тылсым арқылы əлеммен Қырықтың бесеуінде (Мақатаев, 2004: 24).
сұхбаттасатын – Алланың екінші тынысы. Ақын Қырық бес жас адам үшін аз ғұмыр болып
өлеңмен шерін тарқата отырып періштедей көрінгенімен, мəңгілік өнер туғызатын талантқа
пəктікті, дариядай даналықты, таңғы ауадай берілген зор мүмкіндік. Артына өлмейтін мол
тазалықты аңсаумен өмірден баз кешіп өтеді. мұра қалдырған əлемдік поэзияның жарық
жұлдыздары Байрон мен Лермонтовтар
Махаббаттан іздедім, сағыныштан, қырықтың қырқасына жетпей қыршыннан
Арманымнан іздедім алып ұшқан! қиылды. Əйткенмен, ғұмыры қысқа болды
Сəттерімнен іздедім жаңылысқан, демесең, рухы азат, тəуелсіз елдің топырағын
Сені іздедім жадырау, жабығыстан. еміп туып, өмірдің де, шығармашылықтың да
рахатын көрген ағылшын мен орыс шайырының
Сені іздедім зеңбірек гүрсілінен, қандай арманы бар? Дəулетті отбасында туған
Күннен, түннен, гүлдердің бүршігінен. екі ақынның да бақытты балалық шағы болды.
Қуаныштан, түршігу-күрсінуден, Елінің ең жоғарғы оқу орнында білім алып,
Жүректердің іздедім дүрсілінен. шығармашылықпен емін-еркін айналысты.
Лорд Байрон жалғыз поэмасымен («Чайльд
Сені іздедім сезімге у шараптан да, Гарольдтың қажылығы») ағылшындардың
Минуттерден іздедім, сағаттан да, қошеметіне бөленсе, Пушкиннің қазасына
Сені іздедім. арнаған жалғыз өлеңімен Лермонтов қоғамды
Іздеймін, тағат бар ма? дүр сілкіндірді. Билікке жақпаса да Байрон
Сені маған егіз ғып жаратқан ба?! (Мақатаев, мен Лермонтовтың таланты көзі тірісінде
2001: 145). мойындалып, халық махаббатына бөленді.
Құдіретті поэзия жүрек қойнауындағы Ал Мұқағали ше? Кіндігі кесіліп, көзін аша
қазынаңды қопарып, ең асыл, ең сұлу, ең ізгі, ең салысымен жерден таяқ жеп жүріп жетімнің
асқақ армандарыңды ұйқыдан оятады. Фəнимен жылауы, жесірдің жоқтауын естіп өскен сəбидің
ертерек қоштасып, мəңгілік мекеніне асығыс көңіліндегі кесек мұздар қырық бес жыл бойы
аттанып кеткенімен ақындардың өлеңдері ерімей, қайран жүрегі дүниеден дос іздеп,
тіршілікке жан бітіріп, ұлы сезімдерді тірілтеді. сезімі тұншығып өмірден өтті. Лермонтовтың
Ноқтаға басы маталып, жарық күнмен қимай əдеби мұрасының қадірін білген, түрмеге
қоштасқан олардың өнерін тануға өлгеннен түскенде артынан іздеп барған Белинскийдей
кейін жол ашылып, жыр алыбының екінші сыншысы болды. Ал, Мұқағалидың сыншысы
– мəңгілік сапары өмірге қадам басқанда сөз ақылы жоқ тобырға қосылып ақынды көппен
өнерінің жан сарайы жаңғырып, əдебиеттің бірге таяқтады. Өлеңді түсінетін əдеби
тағы бір дəуірі жаңа түскен жас келіндей болып қауымның сиқы осындай болса, басқалардан
босағадан аттайды. не үміт, не қайыр? Алайда, маңдайына қарғыс
Қазақ əдебиетінің классигі Мұқағали таңба басылғандай болған жаны нəзік, жүрегі
Мақатаевтың өнер аспанындағы бағы да əсершіл Мұқағали өмірінің соңғы сəтіне дейін
өлгеннен кейін ғана жанып, сол ғажайып басынан сипайтын аялы алақанды ананың сүтін
жұлдыздың жарығы миллиондаған жүректерді іздеген сəбидей аңсап, Алладан медет, адамнан
табындырып, имандай ұйытып келе жатқанына мейірім, ертеңнен үміт күтті.
міне жарты ғасырға жуықтап қалыпты. Биыл
ұлы ақынның туғанына 90, ал екінші – мəңгілік

84 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Бірде олай ауытқып, бірде бұлай, ақынды жан-жақты тану кезеңі. Оқырман
Бір байламға келе алмай жүргенім-ай. жұртшылықтың рухани-эстетикалық серпілісі»
Таулы аймақтың ауасы секілденген (Шапаев, 1989: 48).
Аумалы да, төкпелі күндерім-ай!
Содан бері де міне табаны күректей отыз
Аяз қарып, аптаптың жандыруы-ай, жыл өтті. Жалына қол тигізбейтін арғымақтай
Бірі шаттық, бірі мұң қалдыруы-ай. зауылдаған ширек ғасырдан астам уақыт ішінде
Не туары белгісіз жүкті əйелдей, əлемде қоғамдық сананы дүр сілкіндірген сан-
Не болары белгісіз тағдырым-ай? алуан өзгерістер болды. Дүние қолдан түсіп
кеткен кеседей талай рет төңкеріле жаздады.
Өз-өзінен өзегім өртенгенде,
Өз-өзімнен түңіліп, жеркенгенде, Үмітімізді шабақтап, көңілімізді күпті
Сары ауру сарғайтқан науқастайын, етіп, елдің ертеңгі күнге деген сенімін сəруар
Үміт күтем, бүгіннен, ертеңнен де (Мақатаев, сəулесімен арайландырған игіліктер де аз емес.
2004: 71). Ең бастысы əдебиеттің аяғын тұсаулаған цензура
Көкке қарап жалбарынғанымен Құдайдан алынып тасталып, айтқымыз келген ойымызды
қайыр болмады, аспаннан мейірім тамбады, жұмбақтамай, еркін сөйлейтін жағдайға жеттік.
үміт те жартасқа соғылып, талқаны шықты. Кешегі өнердің құндылықтарына күмəнмен
Қайтпек керек? қарайтын ұрпақ дүниеге келді. Көптеген əдеби
Болмысы байтақ шайырдың ұлы таланты туындылардың ондаған жылдар бойы елді
қайтыс болған соң ғана мойындалып, алдарқатқан арзан идеясы тулақтай тозып,
шығармаларының бағасы беріле бастады. халықты мəжбүрлеп оқытқызған көлемі
Мұқағалидың тамылжыған лирикасы, тылсымы кере қарыс романдар, поэмалар күресінге
тұңғиық дастандарының құпиясын тануға деген тасталғанда өнердің идеологияға бағынбайтын
құлшыныс та сол кезде пайда болып, ақын өз заңдылығы болатынын түсіндік.
мен оқырманның риясыз сырласу дəуіріне есік
ашылды. Бірақ қандай аумалы-төкпелі заманды
«Үлкен таланттардың өлгеннен кейін жаппай басымыздан өткерсек те Мұқағали поэзиясына
танылуының, ел махаббатына бөленуінің, деген ыстық ықыласымыз бір мысқалдай
шынайы бағасын алуының немесе асыра да суымапты. Қайта керісінше, елдің ақын
дəріптелуінің негіз-төркінінде олардың барша мұрасын оқуға қызыққан ынтасы жылдан-
гүлін аша алмай, бар жемісін бере алмай кеткен жылға арта түсіп, Мұқағали феноменін уақытша
өкініші де жататыны анық. Яғни, сол шексіз құбылысқа санап, құмалақ ашып, сəуегейлік
құрмет, мол ілтипатта олардың жарыққа жасағандардың жорамалы жоққа шықты.
шыға алмай кеткен зор мүмкіндіктерінің де Тағдыры ауыр Қасымнан кейін шығармалары
үлесі бар», дейді Тұрсынжан Шапай. Талантты жаппай жұрттың қызығушылығын туғызып, ел
сыншы «Ой түбінде жатқан сөз» кітабында арасында қызу талқыланып, барлық қазақтың
өткен ғасырдағы 80-ші жылдар – шартты шексіз махаббатына бөленген Мұқағалидай
түрде «Мұқағали жылдары» болғанына жан- ақын əдебиет тарихында болған емес. Егер
жақты тоқталып, себебін де түсіндіре кетеді: Қасым адамдық ұлы сезімге қылау түсірмей,
«Жырқұмар қауымның ең ыстық ілтипаты осы поэзияны таптаурын идеологияның ажал
жылдары біздіңше Мұқағали творчествосына тырнағынан аман алып қалса, ұлы ақындардың
арналды. Таза ықылас – əуейілікке, шынайы ешқайсысына ұқсағысы келмеген Мұқағали
құрмет – əсіре əспетке арналып, ақын есімін жəудіреген жанарлардан жас емес, қан ағызып,
модаға, əлдебір фетишке айналдырып жіберген қазақтың қара өлеңін қайта тірілтіп, жырға жан
жайларымыз да жоқ емес. «Мұқағалишылдық» бітірді.
поэзияда, көбінше, жас буын творчествосында
(əсіресе стильдік-интонациялық ыңғайда) Қалқам,
көрініс берді... Əрине, кең тұрғыдан қарасақ Мен Лермонтов, Пушкин де емен,
онда тұрған шетіндік, ерекше шошитындай Есенинмін демедім ешкімге мен.
ештеңе де жоқ. Мұндай құбылыс Төлеген мен Қазақтың қара өлеңі – құдіретім,
Рубцовтан кейін де болған. Бұл – бəрінен бұрын, Онда бір сұмдық сыр бар естілмеген (Мақатаев,
2004: 74).
Поэзияны құдіретті киесіндей қастерлеген
ақынның өнерге берілген адалдығына, өлең
үшін өмірін құрбан етуге даяр жанкештілігіне

3/2021 85

күмəн келтіре алмайсың. Жүрегінің түбіне кір Мұршасы келмей тасуға.
жасырмай оқырманмен риясыз сырласатын Ғаламнан үлкен осынау жұмыр басымда,
шынайылығы, өлеңді өліп-өшіп сүйген Жеңісе алмай,
махаббаты оған сізді сендіртеді. Зарядтар жағаласуда (Мақатаев, 2004: 161).
«Ұлы таланттардағы ішкі субьективтік
Ұлы ақынды оқығанда ақылмен түсіндіріп элементтің молдығы – гуманизмнің белгісі.
бере алмайтын ерекше бір тазалықтың лебін Бұл бағыттан қорықпаңыз; ол сізді алдамайды
сезесің. Жан таза болғанда ғана жүректен да адастырмайды. Ұлы ақын өзі туралы,
жақсы өлең туады. Будданың «Вималкирти» өзінің «мені» туралы айтып отырып, жалпы
сутрасында «Егер ақыл-ойың таза болмаса адам баласы туралы айтады, өйткені, оның
бəрі де таза емес, егер ақыл-ойың таза болса болмысында адам баласына не тəн болса, соның
бəрі де таза» екені айтылады. Мұқағалидағы бəрі бар. Сондықтан да оның мұң-шерінен өз
тазалық дүниеге басқаша көзбен қарап, күйбең шеріңізді көресіз, оның жанынан əркім-ақ өз
тіршіліктің қарбаласында байқала бермейтін жанын түсінеді де, оның ақын ғана емес, адам,
Құдайлық сұлулықты сезінуге мүмкіндік беріп, өзінің адамгершілік жағынан бауыры екенін
адамның қадірін біліп, өмірдің қас-қағым сəтіне таниды» (Белинский, 1984: 48), – дейді орыс
дейін бағалауға үйретеді. сыншысы В.Г. Белинский.
Мұқағали ұлттық топырақтан жаратылған –
Сарыуайым салудың не керегі, адам жанының суреткері. Ол жүрегінің түбіне
Көгереді, бəрі де көгереді! терең бойлап, адам жанының трагедиясын түп-
...Көп досымды жоғалттым осы қыста, тамырына дейін үңіліп зерттеді. Бəзбіреулер
Келесі жаз, білмеймін не береді... сияқты шығармашылығы арқылы жанының
тереңіндегі құпияларды бұқпантайлауға
Саралақаз оралды сазға тағы, тырыспады. Оқырманнан ештеңені жасырмай,
Ақ тырналар аспанды боздатады. өз болмысын зерттеп, ғажайып жаңалықтар
Сұқсыр көкек тоғайдан сұңқылдаса, ашты. Өлеңдері арқылы өз тағдырын əңгімелеп,
Қай-қайдағы мұңымды қоздатады (Мақатаев, күмəны арқылы, жеке басының күдігін айтып,
2004: 83). жанын жалаңаштап тастап, өзін əшкерелеуден
Өмірдің жалғандығын жыр-құдіретінің де қорықпады. Біз Мұқағалидың өлеңдерінен
қауызына сиғызып жіберген өсиеттік өлеңде өмір мұхитында адасқан өзімізден аумайтын
қаншама телегей-теңіз ой, арнасынан асқан адамды көргендей болдық. Ол адам еді. Сол
өзендей күркіреген сыршыл сезім төгіліп-тасып үшін біз оны жақсы көрдік. Өлеңдерін оқи
жатыр десейші. Мұқағалиды оқығанда өлеңмен отырып, жанымызбен сырласқандай əсер
жаныңды сауықтырып, көңіліңнің кірін жуып, алдық. Уақыт өте келе ұлы ақынның «махаббат
пендешіліктің балшығы жұқпаған адамдық пен ғадауат майдандасқан», өмір мен өлім
табиғатыңды адаспай тапқандай қуанасың. арпалысының азабындағы қайшылықта туған
Себебі, ақын поэзиясында Гераклиттің рухынан ұлы поэзиясы өлеңге берілген адалдықты,
жұққан қасиет бар. Бəрі де онда қалыпты өмірдегі тазалықты, шыныдай шынайылықты
орнынан қозғалып, көңіл кеңістігінен көтерілген сүйетін өнер адамдарының басын біріктірген
алапат құйын жаныңды үйіріп əкетеді. жалпыұлттық құбылысқа айналды.
Мұқағали шығармашылығында адам сезімінің Адамды адам түсінбеу – бір ақырет,
жанартауы қопарылып жатады. Ойлы жас, түсініпсің, рахмет!
Жанымда менің Рахмет!
жасырын жатқан вулкан бар, Жассың ғой жалыны мол,
Жалынын атпай, Жалыны мол жəне де қуаты көп.
Жасырын ғана бұрқанған.
Жайғасып алып, Ойлы жас!
Сахара, дала, мұхиттар, Өлең менің бар тынысым,
Сапырыла алмай, Жақсы сөзім – жаны игі халқым үшін.
Сұрапыл жанар тұр таулар. Атақ қуып, бақ қуып, даңқ қуып,
Біреулерден жүргем жоқ арту үшін (Мақатаев,
Жанымда менің 2004: 148).
Атылмай жатқан жасын бар.
Өзендер жатыр,

86 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Өлеңмен күні-түні сырласса да құмары бір өнердің ішінен поэзияны таңдап, жанына
басылмай қойып, мəңгіліктің шырағын жағуды серік еткен Мұқағали ішкі бір түйсікпен өзінің
аңсаған ақын арманы орындалды. Амалсыз қайталанбас болмыс, кесек талант, ірі ақын
бұғып, ішінен тынып өтпей, жүрегінің түбіне екенін сезді. Ақын өлеңдерінің қуатты тасқыны,
кір жасырмай ақ жауындай болып жыр нөсерін құстай еркіндігі, құдіретті рухы оны бізге анық
төккен Мұқағали поэзиясы өз заманындағы аңғартады.
ойлы жастарды ғана толғандырып қоймай,
ХХІ ғасыр ұрпақтарының да қиялына қанат Кең дүние, төсіңді аш, мен келемін,
бітірді. Ендігі таңда Мұқағалидың өлеңдерінсіз Алынбаған ақым бар сенде менің.
қазақ поэзиясының кешегісін де, бүгінгісін де, Бұйрат құмдар – бұйығып шөлдегенім,
болашағын да көзге елестету мүмкін емес. Ал, Бура бұлттар – бусанып терлегенім.
осындай соқыр көзден де жас ағызатын шынайы
жырларды туғызған тұлға, өз шығармаларының Байтақ ел, балауса тау, бозаң далам,
келешекте кеңістікті шарлап, барлық қазақтың Секілді бəрі менен көз алмаған.
жүрегін жаулап, ұлттық орбитаға шығып Кең дүние, кенде етсең сыбағамнан,
кетерін сезді ме екен? Шырылдаған сəбидей мазаңды алам (Мақатаев,
2004: 169).
«Данышпан жан өзінің кім екенін білмейді» Мұндай поэтикалық декларацияны жалпақ
деген тұжырым тым ұшқары пікір» (Əлімқұлов, жұртқа жария ету үшін батылдықтан бөлек
1978: 48). Тоғыз жолдың торабындағы сан-алуан ақынның өз өлеңдерінің шын бағасын білетін

Алматы облысы Нарынқол ауылында Monument to M. Makatayev in Narynkol village,
М. Мақатаевқа орнатылған ескерткіш, 2021 ж. Almaty region, 2021

3/2021 87

зор сенімі болуы керек. Жыр нөсерін селдетіп, Ертеңім жақсы болғай бүгіннен де,
бірде оттай жанып, бірде найзағайдай күркіреп, Не рахат таба аламын түңілгеннен.
енді бірде қара нөсердей құйылып, екпіні дауыл Ақ таңдарым артымда қалса игі еді,
тұрғызған Мұқағалида ондай сенімнің болғаны Ана-жерге бас иіп жүгінгенде,
анық. Дүние саларынан бір жыл бұрын ақын Алып жотам иіліп бүгілгенде (Мақатаев, 2004:
күнделігіне қонақтаған мына сөздер, айтқан 178).
сөзіміздің шындық екенін растай түседі. «Ей, Тірліктің тылсымынан десі қайтқан Хан-
безілдектер! Сендер емессіңдер маған баға Тəңірінің мұзбалағымен мұңдасып, шерімізді
беретін! Нағыз бағалаушылар əлі алда. Жылдар тарқатқанда көңіліміз босап, көзіміз жəудіреп,
өтеді, жаңа ұрпақтар келеді, бізді əрқайсымызды кімнен айырылғанымызды енді түсінгендей
өз орнымызға солар қояды. Ежелден солай ах ұрып, жерді тоқпақтап, ақынды жоқтап
болып келген, солай болады, бола береді де. оңашада жылап та алғанбыз. Оқырман
Мен өзім жайында мынаны айтам: мен ХХІ Мұқағали өлеңдерінен барар жер, басар тау
ғасыр ұрпақтарының құрдасымын. Бəлкім, одан таппай қиналып, ауыздық салынған асау
əрідегі ұрпақтардың туысымын да» (Қарасаз..., тағдырымен арпалысып, бұғалықтан босай
1999: 58). алмай жанұшыра жанталасқан өз өмірін
көргендей əсер алды. Жырларымен жанын
Мұқағали əулие екен. Көріпкелдікпен жұбатып, рухымен өмір сүрді.
айтқан сəуегейлігі айна-қатесіз дəл келді. Ұлы Жер!
ақынның дəуірі əдебиет төріне жайғасып, Сенің есігіңді қағып тұрмын,
мұқым қазақтың жанын жырларымен жаулаған Сен бесігім болмасаң, нағып тудым?!
Мұқағали ғасырының таңы сібірлеп ата бастады. Өз ұямды өзіме қимайсың ба,
Неге мұнша пендеңді сабылттырдың?!
*** Жер!
Сенің есігіңді қағып тұрмын! (Мақатаев, 2004:
Мұқағали ғасырының шымылдығы 181).
Ой тұңғиығы мен сезім тұнықтығынан туған
əлдеқайда ертерек, осыдан отыз жыл бұрын Мұқағали поэзиясы кеудемізде тыным таппай
соғатын өз жүрегіміздің дүрсілін тыңдатты.
түрілуі тиіс-тұғын. Өмірден өте салысымен, Əсіресе, көп нəрсені əлі парықтап үлгермеген,
ақымақ көңілі өрттен де рахым дəметіп, дерттен
əдеби мұрасының ер-тұрманы түгенделіп, жыр де мейірім күтіп жүрген мына біз сияқты
жастарды Мұқағали өлеңдерінің құдіреті есінен
жинақтары қолымызға тигенде, өнер аспанына тандырып жібере жаздап, еркін билеп əкетті.
Мұқағалидың жаны қиналып, рухты сезіну
қарлығаш-үмітін ұшырған мына бізге, сол ұлы үшін қанымен жазған шығармаларының
кемелдігіне таңдану бізге аздық етті. Ақын
дəуірдің сағаты соққандай болып көрінген. жырларын біз жан дүниеміздің баға жетпес
байлығындай қастерледік. Ет-жүрегімізді
Ал, алпыс жылдығы қарсаңында екі томдық елжіреткен ол туындыларда биік парасатпен
бірге қатыгез көрегенділік те бар-тын.
таңдамалысының жарық көруі ұлтымыздың Мұқағали сұлу сөздің артына тығылмай, жанын
жұмбақтамай, тағдыры мен жырын жалаңаштап
рухани тыныс-тіршілігіндегі елеулі оқиға тастап, өмір мен өлім туралы білетін шындығын
бізге жасырмай айтты.
болды. Көңілімізде үміт пен күдік арпалысқан Өмір жайлы сұрай берме сен менен,
Өмірді мен əлі зерттеп көрмеп ем.
сексенінші жылдары «Жазушы» баспасынан Өмір жайлы білгің келсе, қартқа бар,
Қан майданнан жалғыз ұлы келмеген.
шыққан қос томдықты əупірімдеп жүріп əрең
Жесір келін, бір нəресте көрмеген,
қолға түсіріп, жастанып оқып бəріміз де «түн Жетім шалды бала орнына тербеген.

ортасында тілсіз қабырғалар сөйлеп кеткендей»

(Марат Қабанбай) сұмдық халді бастан

кешкенбіз.

Алдымнан атса болды ақ таңдарым,

Аялап қарсы аламын бақтан да əрі.

Теуіп-теуіп тас-талқан етер едім,

Тағдырдың маған құрған қақпандарын,

Алдымнан атар болса ақ таңдарым.

Оңымнан туса болды ай-күндерім,
Қайтер дейсің қажаған қайғың мені.
Лайланбай ақ таңда жатса болды,
Аққу жүзген көңілдің айдын көлі.
Қайтер дейсің қажаған қайғың мені.

88 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Өмір жайлы не түсінем мен деген... Жыр жорығына аттандым, кезіп жүрдім,
Өмір жайлы сұрай берме сен менен. Мен бір сəт дамылдадым, көзімді ілдім.
Жазылмаған жырымды жалғайсың ба?
Өмір жайлы білгің келсе қартқа бар, Жаңа жыр бастайсың ба, өзің білгін (Мақатаев,
Өміріне кегі кеткен, өлмеген, 2004: 204).
Жалған айып таңылғанда көлденең, Ақын өмірден өткен жылдары да əдебиет
Ақиқаттың аппақ туын бермеген. сүйер қауымның арасында талғам үшін бір-
бірімен таласып жататын келіспеушіліктер
Содан сұра, содан сұра өмірді, болып тұратын. Бірақ, Мұқағалиға деген
Нені көрді, нені сезді, не білді. махаббат біздің басымызды біріктіріп жіберді.
Heгe ақылды ақымақтан жеңілді, Барлығымыз да оны жақсы көріп, өлеңдерінен
Біреу жылап, біреу неге көңілді? (Мақатаев, өзімізді тауып, ғажайып əлемнің қақпасын
2004: 188). ашқандай болдық.
Ия, неге шынында да əлі күнге дейін
парасаты биік данышпандар танымы таяз Жөн болмас, сірə, өмірмен ұстасқаным,
топастардан жеңіліп келеді? Неге біз ұлы Бір ғұмыр дүниенің құшпас бəрін.
ақындарды көзі тірісінде бағалай алмай, өлген Күнің шығып келеді, ей, Болашақ!
соң өтірік жылаймыз? Биліктің ыңғайына Бесінге ауып барады түскі аспаным...
жығылған сарай бұлбұлдарының қалың
кітаптары бұрқырап жарық көріп жатқанда, Өмір-мəңгі, уақыт – мүмкін елес,
неге ұлы Мұқағалидың жыр жинақтары Кел, Болашақ! Сауық құр, күлкіңе көш!
биттің қабығындай болып шықты? Неге Бір күн шықса, бір күннің батуы анық,
замандастары ұлы талантты бағалай алмады? Екі күннің тұруы мүмкін емес... (Мақатаев,
Құдайым-ау! Мұқағали елеусіз қалатындай 2004: 197).
біреу емес, қазақ поэзиясының жарқыраған Ақын шығармаларының жан шыңырауынан
Күні ғой. Күнді сезбейтіндей, көрмейтіндей естілген ғаламат музыканың шынайылығы,
шынымен де көңіліміз мешеу, санамыз тіпті поэзияға мүлде қызықпайтын жұрттың да
соқыр болғаны ма? Құмарымыз қанбай, ұлы өлеңге деген сүйіспеншілігін туғызды. Адамдық
ақынның шығармаларын қайта-қайта оқыған сезімімізді оятқан Мұқағали жырларын біз
сайын біз осы сұрақты өзімізге мың-сан рет жанымызды нұрландырған адамдық рухтың
қойдық. ұлы сəулесіндей қабылдадық.
Қарасаз, қара шалғын өлеңде өстім, Халықтың арнасынан асқан өзендей
Жыр жазсам, оған жұртым елеңдестің. ақтарылған шынайы махаббатын, ақынды
Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев, тануға құлшынысын, рухани мұрасын дəріптеп,
Өлтіре алмас, алайда өлеңді ешкім! (Мақатаев, лайықты бағасын беруге ұмтылған ниетінің
2004: 128). тазалығын көргенімізде Мұқағали ғасырының
Өмірі күрсінумен, өкінумен, мұңаюмен, босағадан аттап, төрге озғанына көңілімізде
өксумен өткен ақындарға өлгеннен кейін бір мысқалдай да күмəн қалмаған. Əйткенмен,
Алланың рақымы жауатын болса керек. өлең-қазынасы жалпыұлттық құбылысқа
Мұқағали өлгенмен, өлеңі өлген жоқ, айналғанына қарамастан Мұқағалитану
болашаққа арналған екінші – рухани өмірі дəуірінің есігі жартылай ашылған күйінде
баянды болып, ақберен жырлары жүректерді қалып қойды. Неге?
жаулап, жалғасын тапты. Шартты түрде ХХ ғасырды данышпан
Көп құмарттым өмірге, көп көрмедім Абайдың дəуірі болды десек қателеспейміз.
Үміт еттім, ұмтылдым, көп терледім. Мың жылда, рабайда бір туатын кемеңгеріміздің
Ашкөзденіп қайтейін, ей, Болашақ, мазмұны бай, мағынасы терең мұрасын таныту
Көрмеген күндерімді өткер менің. мен насихаттау жолында төгілген тер де көп,
жасалған жұмыс та шаш етектен. Ұлы Абайға
Сапалақ сан ой мені мезі қылды, көрсетіліп жатқан құрметтің қай-қайсысын
Сен түйсін, түйсінбегін сезімімді. да көпсінуге болмайды. Хəкімді жан-жақты
Атан жортса арқамнан мыңқ етпеген, танып, рухына жанасқан сайын халықтың ой-
Айыптасаң өзің біл төзімімді. өрісі кеңейіп, талғамы күшейіп, мəдениеті

3/2021 89

артып, мінезі көркем бола түседі. Дүниетанымы Сөз жоқ, Абай ұрпақтардың санасына
ұлғайып, тереңдікке бет қойып, адамгершілікке, мəңгілік шуағын шашып тұрған қазақ
имандылыққа, ізгілікке ұмтылысы күшейіп, əдебиетінің жарық күні. Күннің аты күн ғой.
бойындағы жақсы қасиеттері арта береді. Міне, Жерге төгетін оның арайы да, жанымызды
сондықтан да «Абай десек, біздің есімізге қазақ нұрландыратын жарығы да, жүректерді
халқы бойындағы ең асыл, ең озық қасиеттер жылытатын қызуы да қуатты болады.
елестейді» (Бельгер, 1989: 241).
Дей тұрсақ та күн шуағына шомылып,
Бұл бағытта атқарылған, атқарылып құдіретіне табына отырып, түннің де өз қызығы
жатқан игілікті істердің заңды, орынды екенін барын естен шығарып алмайықшы. Сағдидың
мойындағанымызбен, бойымыздағы ұлы сөзімен айтсақ, Күннің ұлы беделін сақтау үшін,
сезімдердің бəрін жалғыз Абай оятпағанын əлемге түнде ғана келіп жалғанға жарығын
ойланбауға бола ма? Мұқағали поэзиясы шашатын жұлдыздардың да адамзатқа айтқысы
еркімізді билеп, көңіл бесігімізді тербеткен келетін құпиясы көп. Жастықтың буы билеп,
жылдар есіңізде шығар. Сол уақытта Алаштың уын ұрттап, ақ көңілімізге түнек қонақтаған
аспаны Мұқағали болып қуанып, Мұқағали шағымызда біз Күннен гөрі жымыңдаған
болып күңіреніп, біресе күндей жарқырап, жұлдыздармен жиі сырласқанбыз.
біресе түндей тұнжырап тұрды емес пе? Содан
бері ширек ғасырдан астам мерзім өтсе де елдің Əлбетте, Абай қазақ əдебиетінің – алып
Мұқағалиды тануға құштарлығы арта түспесе, мұхиты. Алайда, əлемнің эстетикалық сұлулығы
еш кемімеді. Жұрттың көзін қызықтырып, адам баласының мұхитты көрген сəттегі алған
өмірдің биік аспанында Мұқағали жұлдызы əсерімен ғана өлшенбейді. Теңізді, өзенді, көлді
ерекше жарқырап тұр. тамашалаған кездегі шексіз қуанышымызды,
суына шомылған шақтағы мұхитты көргеннен
Əрине, хəкім Абайға ешкімнің де таласы жоқ. кем болмаған ұмытылмас əсерімізді қайда
Ауыспалы ұрпақтар өз көзқарасын білдіріп қоямыз? Кез-келген табиғат құбылысының
Абайдың таудай тұлға, сахарадай шежіре, сегіз жаныңды жыландай арбайтын өз сиқыры,
қырлы бір сырлы суреткер, қайраткер, санаткер, шешілмей жатқан өз жұмбағы, ойға батыратын
ойшыл екені жеріне жеткізіліп айтылып өз тереңдігі бар.
келеді. Шығармашылығынан бөлек, жеке өмірі
де назардан тыс қалмай, бүге-шігесіне дейін Əрине, Абай мұрасы қазақпен бірге мəңгі
зерттелді. Соның арқасында біз «махаббат пен жасай береді. Ол ұлтымыздың кемеңгері,
ғадауатқа» ерте қаныққан кемеңгердің рухани көшбастаушысы, ақылгөйі, көсемі, бəріміздің
мұрасын ғана емес, үй-ішіндік, рулық, таптық – рухани ұстазымыз. Соған қарамастан
шəркездіктерге жауап іздеуге мəжбүр болған біздің қай-қайсымыз да Абайды тануға жас
жеке басына қатысты тіршілік түйткілдерінен кезімізде емес, ақыл-ойымыз толыса бастаған
де жан-жақты хабардармыз. шағымызда ден қойдық. Ал, Абай мұхитына
жетіп, кемелдікке бет бұрғанға дейінгі уақытта
Мұның бəрін білуіміз – заңды құбылыс. қуанышымызға ортақтасып, лапылдаған
Өйткені, «жақсылыққа сүйсініп, жамандыққа сезімімізді, оттай жанған үмітімізді сөндірмей,
зығырдансаң, опасыздан опық жеп, баяндыға ұлы армандарға жетелеп, қиялымызға
бəрекелді жаудырсаң, аузың алғысқа, көңілің қанат бітірген шалқар теңіздердей, тұнық
қарғысқа барса Абай жадыңа түседі. Өзіңнің көлдердей, сұлу өзендердей қаншама
өмірдегі орныңды ойласаң, тіршіліктің ақындар болды біздің өмірімізде. Ендеше
мəнісін шақсаң, мақсатты сараптан өткізсең, Абай мұхитына қайығымызды салғанға
тебіренсең, толғансаң, ойдың олжасында дейінгі өліара мезгілдегі Қасым болып
томсырайсаң, жадырасаң, тұйықтансаң, қайғырып, Төлеген болып тебіреніп,
жайдарылансаң, Абайдың əдемі де қатпарлы Мұқағали болып мұңайып, Жұмекен болып
ішкі əлемі баурайды» (Əлімқұлов, 1978: 141). жабырқап, Кеңшіліктің өлеңдеріндей кең
Ендеше біздің дүние сырын Абайша зерттеп, дүниеге сыймай, Жұматайдай ессіз-түссіз
жүрегіміздің түбіне Абайша бойлап, ақиқатты ғашық болып, Жарасқанның жырларындай
танығымыз келгенде Абайша қазынып, жүрегіміз жұлқынып жүрген жылдарымызды
өзімізді іздегенде Абайша жұмбақтанып, не істейміз? Есейе келе, əдебиетке қожалық
қиянатқа кезігіп, көңіліміз қамырықса Абайша ете бастаған мына біздің соның бəрін ұмытып
торығатынымызға таң қалуға бола ма? кетуіміз əділеттілік пе?

90 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Қырықтан асып, кемелдікке бет бұрғанда шошитындай, əдебиетке зиянын тигізетіндей
Аллаға жүрегін ашып, өлеңге мұңын шаққан
Абай поэзиясы даналықтың дариясына шетін ештеңе көріп тұрған жоқпыз. Қайта
айналды. Əйткенмен, адам баласы ақыл-ойдың
дариясына жеткенше, кейде өзін таба алмай керісінше бұл өз кезегінде ұлттық поэзиямыздың
адасып, күнəға белшесінен батып, жанымен
арпалысып жатады. жеткен биігін межелеп, ақын шығармашылығын

Поэзия ақын жүрегінің жалындаған оты, талдаған еңбектерді жүйелеуге, шашыраған
қайда барарын білмей шарқ ұрып, беймəлім
өмірге жетелеп, басыңды дуалап, өзіне ғашық шындықтарды ой елегінен өткізіп саралауға,
қылып қоятын – жұмбақ əлем. Ендеше поэзия
даналық қана емес, Августиннің айтуынша, əдебиетіміздің алтын ғасырындай болған уақыт
кейде, ол тіпті, адамды ақылынан адастыратын
сайтанның шарабы болуы да ықтимал. тынысын еске түсіріп, сол заманның көрінісін

Абай қазақ ақыл-ойының алып мұхиты тірілтіп, рухын қайта сезінуге мүмкіндік берер
болса, Мұқағали – телегей-теңіз сезімі. Абай
халық рухының оттай жанған жүрегі болса, еді. Сөз өнерімен бірге халқының ішкі мəдениеті
Мұқағали – жанартаудай атылған жаны. Біз
Мұқағалиды оқығаннан кейін адам бақытты де өскен өркениетті мемлекеттерде мұндай
болу үшін ақылмен, жүрекпен ғана емес,
жанмен, сезіммен де өмір сүруі керек екенін дүмпулер дүркін-дүркін болып тұрады.
тереңірек түсіне бастадық. Əрине:
Ағылшын поэзиясының рухани əлеуеті
Жүректе қайрат болмаса,
Ұйықтаған ойды кім түртпек. жалғыз Шекспирмен шектеліп қалмады.
Ақылға сəуле қонбаса,
Хайуанша жүріп күнелтпек (Абай, 2020: 147), Романтикалық көңіл-күйдің тиегін ағытқан
– деген Абай даналығының деңгейіне Мұқағали
жеткен жоқ. Алайда, қартайып қайғы ойлаған Байрон буырқанған сезімдердің ақтарылуына
шағында қолына қалам алған Абай да:
Өмір дейтін тайғанақ мұз-айдында, мүмкіндік жасап, əдебиеттің алтын ғасырын
Жырлап кетем, алдымен жылаймын да.
Сөредегі кермені кесіп өтсем, бастап берді. Құйрықты жұлдыздай жарқ
Маған əлі жетпейді Құдайдың да (Мақатаев,
2004: 174), – деген тұрғыдағы, сұрапыл ете қалып, біреуісі 29, ал, екіншісі 25 жасында
сезімі Алланың əміріне бағынғысы келмей
аласұрып, жыр қазанын сапырып, жастықтың дүниеден өткен Шелли мен Китстің де өлеңдегі
құйын-дауылы атылған сөздерді айта алмады.
Жүрегін ақылға бағындырған Абай албырт дəурені Байроннан кем болған жоқ. Одан кейін
жастықтың кер тұлпарын ауыздықтап
тастап, сезімін салқын ақылдың əміріне де Англияда көптеген талантты ақындардың
көндіргендіктен ондай асқақ сөздерді айтпас
та еді. Поэзиядағы мұндай ерлік сайтанның ғасыры туып, дүбірі тас жарып, дүние талай рет
шарабын ішіп, өмірдің боранында адам таба
алмай адасқан Мұқағалидай ақындардың ғана шайқала жаздады.
қолынан келеді.
Ұлы Гюгодан соң да француз поэзиясында
***
Поль Верлен, Стефан Малларме, Артюр Рембо
Тəуелсіздік жылдарында əдебиетке келген
біздің буын тағатымыз таусылып Мұқағали т.б. толып жатқан ғажайып ақындар жаһанды
ғасырының басталуын асыға күттік. Жəне
біз ондай дүрмектен ел үркетіндей, жұрт шулатты.

Орыстар Пушкинді əдебиетінің күніне

теңегенмен, бұл құбылыс поэзиядағы

Лермонтов, Тютчев, Фет, Есенин, Цветаева,

Ахматова, Рубцовтар дəуірінің туып, таңының

арайлап атуына кедергісін келтірмеді. Ресейдің

ұлтшыл əдебиетшілерінің көбісі талантын аса

мойындамайтын ақын Иосиф Бродскийдің

насихаты соңғы жылдары Пушкиндікінен де

асып барады. Бірақ одан үрейленіп жатқан

пушкинтанушыларды көрмедік.

Осыдан отыз жыл бұрын Мəскеудің бір

əдеби басылымында «Рубцовтың поэзиясы

Пушкиннен асып түсті ме?» деген сыңайдағы

əңгіме қозғалып, орыстың ақын-жазушылары,

əдебиетшілері, танымал сыншылары

пікірталастың көрігін қыздырды. Əрине, одан

Пушкиннің дəнеңесі кетпеді. Ақындығына

да, даңқына да, абырой-беделіне де нұқсан

келгені шамалы. Есениннен кейін орыс өлеңінің

тілдік құнарын сақтап қалып, ұлттық бояуын

құлпыртқан ғажайып шайыр да Пушкиндей

гений болып кеткен жоқ. Бірақ бұл пікірталас

əдеби процесті жандандырып, есімі ұмытыла

бастаған Николай Рубцовтың поэзиясына деген

3/2021 91

махаббаттың сөніп қалмауына игі ықпалын Мұның бəрін мысалға келтіріп жатқан
себебіміз Мұқағали ғасырының шымылдығы
тигізді. Соның арқасында «Пушкин мен Рубцов» түрілсе, бұл құбылыс АҚШ, Еуропа болмаса да,
Қазақстанмен көршілес немесе ділі де, діні де,
тақырыбын қазымырланып зерттеген көптеген тілі де, тарихы да, тағдыры да, тартқан тауқыметі
де бізбен ұқсас елдердің əдебиетіне зор
мақалалар жарық көрді. Белгілі əдебиеттанушы ықпалын тигізуі ықтимал деп ойлаймын. Қазақ
ақынының өлеңдерін қытай тіліне тəржімалаған
Вадим Кожиновтың да ұлт ақыны Рубцов Қайша Тəбəрікқызы өз естелігінде Мұқағали
поэзиясының қытай оқырмандарын қалай таң
туралы кітабы сол жылдары жазылды. Ал, біз қалдырып, аузын ашып, көзін жұмғызғанын
тілге тиек етіпті (Тəбəрікқызы, 2011: 9).
неге өз ақындарымыздың шығармашылығын
Мұқағали ғасыры басталса, бұл құбылыстың
тап осылай насихаттаудан, ұлтқа үлгі етіп Абайдан кейінгі уақыттағы поэзиядағы
ашқан жаңалықтарымыздың зерттеліп,
танытудан өлердей қорқамыз. сын мақалалардың, ғылыми еңбектердің,
монографиялардың жазылуына мұрындық
Ұлы таланттар бір-біріне көлеңкесін болатынына сенімдімін.

түсірмейді, қайта керісінше, бірін-бірі Өткен ғасырдың басында ұлы Абаймен
бірге оның ақындық айналасы да жан-жақты
толықтырып, ойларын түрлендіріп, байыта зерттеліп, артында қалған асыл мұраларының
құндылығы салмақталғаны тарихтан мəлім.
түседі. Ағылшын, француз, орыстарға қарайлай Мұқағали ғасырының басталуы да рух
аспанын найзағайдай күркіретіп, əдебиеттің
бермей Шығыс əдебиетіне көз тіксек те біз оның алтын дəуірін жасаған жыр алыптарының
біз байқамаған жаңалықтарын көріп, біз
көптеген жарқын мысалын көреміз. Неміс Гетені бойламаған тереңдіктерін ашуға мүмкіндік
туғызар еді.
ғазалдарына ғашық қылып, Абайдың алтын
Еркіндігі шідерленіп, ізденісі тұсауланып,
жүрегін арайландырған Шығыс шайырлары тегеуріні тежеліп келген қазақ лирикасының
ұлттық ерекшелігін əр қырынан ашып берген
Физули, Шамси, Сайхали, Фирдоуси, Руми, алпысыншы жылдар феномені поэзиямыздың
алтын ғасырын туғызды. Майда қоңыр, биязы
Аттар, Хафиз, Науаи, Низами, Сағдилардың дауысымен елді елең еткізген сыршыл лирик
Сағи Жиенбаевтың 1960 жылы жарық көрген
шығармашылығы бір-біріне көлеңкесін түсіріп жыр жинағынан басталған ізденістер Қадыр
Мырзалиев, Өтежен Нұрғалиев, Тұманбай
тұр ма? Жоқ. Тіпті, олардың дауысы дүниені Молдағалиев, Төлеген Айбергенов, Жұмекен
Нəжімеденов, Дүйсенбек Қанатбаев, Өмірзақ
дүрліктіріп, елінің шекарасынан асып кеткен Қожамұратов, Фариза Оңғарсыновалардың
шығармашылығы арқылы жалғасын тауып,
даналығы Батыс елдеріне де сүйіншілеп поэзиямыздың ұлы дəуіріне ұласты. Мұқағали
Мақатаев бұл топқа сəл кейінірек қосылғанымен,
жетіп, Еуропаны таң қалдырып, қайта Өрлеу ұлы өлеңдерді туғызған осы аз уақыттың өзі
оның ақындық талантының жарқырап көрініп,
дəуіріндегі əдебиетті гүлдендіріп жіберді емес қазақ поэзиясының қайталанбас құбылысына
айналуына жеткілікті болды.
пе. Ең əуелі Испанияда, содан кейін Франция,
Мұқағали ғасырының басталуы əдеби
Италия, Англияда мұсылман ойшылдарының процесті одан əрі жандандырып, «Мұқағали мен
Жұмекен», «Мұқағали мен Қадыр», «Мұқағали
еңбектері тəржімаланып, ол туындылар мен Фариза», «Мұқағали мен Өтежан»,
«Мұқағали мен Тұманбай», «Мұқағали мен
аузымыздың суы құрып мақтап жүрген

көптеген ұлы ақын-жазушылардың шабытын

оятып, Еуропа төрінде адамзат баласының

ортақ игілігіне айналған ғажайып туындыларды

өмірге əкелді ғой.

Əлемнің ұлы ақындары бір-біріндегі

жаңашылдық пен ізденісті толықтырып,

ұлттық ұғым, ұлттық дəстүрден іргесі сөгілмей,

желек жапырақтарымен жайқалып, адамзатқа

ортақ құндылықтардың бақташысына

айналды. Жүздеген жылдар бойы жаһандық

əдебиеттің алтын қазығына байланған махаббат

тақырыбының «Лəйлə мен Мəжнүн» туралы

араб аңызынан бастау алып, Шекспирдің «Ромео

мен Джульетта» шығармасында дамытылып,

Блоктың «сұлу əйел туралы» əйгілі жырында

кемелдене түскені тарихтан белгілі мысалдар.

Корнельдің «Сид» драмасының жазылуына таза

араб сюжетінің немесе Шиллердің «Турандот

ханшайымының» тууына шығыс шайыры

Низамидің «Жеті сұлу» поэмасының негіз

болғанын ой таразысына салып салмақтасақ,

əңгімеміздің тым ұзаққа созылып кететін

сыңайы бар.

92 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Кеңшілік», «Мұқағали мен Есенғали», т.б. толып жақсылардың қадірін жұрт өлген соң біледі.
жатқан тақырыптарды тануға түрен салынып, Алтынның қолда барда кəдірі жоқ дегендей.
əдебиеттанудың көкжиегі кеңейе түседі. Замандастар, тұстастар əділ болу қиын,
өйткені не заманнан қаймығады, ақынды заман
Дантені, Шекспирді, Байрон мен өлшеуішімен өлшейді: сыншылардың көбі не
Лермонтовты адамзатқа таныту үшін олардың ақынды жақтаушылар, не жамандаушылар, не
тағдыры мен шығармашылығын зерттеуге бықсыған күншілдер, не сол ақынды ат қылып
өмірін арнаған қаншама əдебиетшілер, мініп алып, əбүйір-атақ іздеп, көзге түсем
сыншылар болды. Ал, əдебиеттің нанын жеп деушілер болуға мүмкін» (Аймауытов, 1985:
жүрген мына біздің бойымызда неге осындай 147).
жанкештілік жоқ. Шыныңызды айтыңызшы,
қырық бес жыл бойы ұрпақтардың ет-жүрегін Мұқағалидың жалғыз Алатаудың ғана емес,
елжіретіп келе жатқан Мұқағали феноменін барлық қазақтың жүрегіне жол тапқан алты
талдап түсіндірген қанша кітапты оқыдыңыз? Алаштың ақынына айналғанына жарты ғасыр
болып қалды. Оңтүстік пен Солтүстіктің, Шығыс
Əрине, өз замандастарының Мұқағалидай пен Батыстың халқы да оны туған бауырындай
құбылысты əлі де толық мойындай қойғысы жақсы көріп, өз елінің біртуар талантындай
келмеуінің себебі түсінікті. Өйткені, «қандай құрметтеп, шығармаларын сүйсініп оқиды. Бір
өнерпазды, ақынды, данышпанды болсын, өз сөзбен айтқанда, Мұқағали поэзиясы ұлттық
заманының сыншылары əділ көзбен қарап, орбитаға шығып, өзіне лайық орнын алды. Ұлы
баға беру шетін нəрсе. Заман сыншыларының Абай сияқты енді Мұқағалидың да адамзаттың
бүйрегі не олай, не бұлай бұрып кетпей ақынына айналу ғасыры басталғалы тұр.
тұрмайды. Талай таланттардың, талай

Əдебиеттер References

1. Мақатаев М. Шығармалары. – Алматы: 1. Maqataev M. Shyǵarmalary. – Almaty:
«Жазушы», 2001.– 418 б. «Jazýshy», 2001.– 418 b.

2. Мақатаев М. Аманат. – Алматы: «Атамұра», 2. Maqataev M. Amanat. – Almaty: «Atamura»,
2004. – 224 б. 2004. – 224 b.

3. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. Бүгінгі 3. Shapaev T. Oı túbinde jatqan sóz. Búgingi
лирика бағдары. – Алматы: «Жазушы», 1989. – lırıka baǵdary. – Almaty: «Jazýshy», 1989. – 190 b.
190 б.
4. Belınskı V.G. Tańdamaly shyǵarmalary. –
4. Белинский В.Г. Таңдамалы шығармалары. Almaty: «Jazýshy», 1984. – 448 b.
– Алматы: «Жазушы», 1984. – 448 б.
5. Álimqulov T. Jumbaq jan. Zertteý. – Almaty:
5. Əлімқұлов Т. Жұмбақ жан. Зерттеу. – «Jazýshy», 1978. – 356 b.
Алматы: «Жазушы», 1978. – 356 б.
6. Qarasazdan ushqan qarlyǵash. – Almaty:
6. Қарасаздан ұшқан қарлығаш. – Алматы: «Jalyn», 1999.– 139 b.
«Жалын», 1999. – 139 б.
7. Belger G. Gete jáne Abaı. Zertteý. – Almaty:
7. Бельгер Г. Гете жəне Абай. Зерттеу. – «Ǵylym», 1989. – 424 b.
Алматы: «Ғылым», 1989. – 424 б.
8. Abaı. Shyǵarmalarynyń tolyq akademıalyq
8. Абай. Шығармаларының толық jınaǵy. İ tom. – Almaty: «Jazýshy», 2020. – 640 b.
академиялық жинағы. І том. – Алматы:
«Жазушы», 2020. – 640 б. 9. Tábárikqyzy Q. Muqaǵalıdyń óleńderin
qytaılar izdep júrip oqıdy. // Alash aınasy, 29.07.11 j.
9. Тəбəрікқызы Қ. Мұқағалидың өлеңдерін
қытайлар іздеп жүріп оқиды. // Алаш айнасы, 10. Aımaýytov J. Shyǵarmalary. – Almaty:
29.07.11 ж. «Jazýshy», 1985. – 518 b.

10. Аймауытов Ж. Шығармалары. – Алматы:
«Жазушы», 1985. – 518 б.

3/2021 93

Кеншиликулы А. Kenshilikuly A.
Евразийский национальный университет L. N. Gumilyov Eurasian National

им. Л.Н. Гумилева, University,
г. Нур-Султан, Казахстан Nur-Sultan, Kazakhstan
e-mail: [email protected]
e-mail: [email protected]
THE AGE OF MUKAGALI
ВЕК МУКАГАЛИ
The legacy of the talented Kazakh poet, laure-
Наследие талантливого казахского поэта, ate of the State Prize of the Republic of Kazakh-
лауреата Государственной премии Республики stan Mukagali Makatayev, a sample of the poem
Казахстан Мукагали Макатаева, образец is not only our property, but also the property of
стихотворения – не только наше достояние, future generations. Mukagali’s poems have raised
но и достояние будущих поколений. Стихи the national poetry to a new level. He followed
Мукагали подняли национальную поэзию на the national flavor and spirit of the Kazakh verse,
новый уровень. Он следовал национальным enriched it with diversity and penetrated into the
колоритам и духу казахского стиха, обогащал его hearts of wide Kazakh readers. The poet enriched
разнообразием и проникал в сердца широких the Kazakh lyrics with the advanced traditions of
казахских читателей. Поэт обогатил казахскую the literature of the XX century. In the article, the
лирику передовыми традициями литературы author focuses on the subtleties of the poet’s skill
XX века. В статье автор акцентирует внимание – the purity of the language, the differentiation of
на тонкостях мастерства поэта – чистоте языка, thought, the depth of excitement, the diversity of
дифференциации мысли, глубине волнения, the national language wealth, the features of artistic
разнообразии национального языкового representation. The work of M. Makatayev is con-
богатства, особенностях художественного sidered on a wide scale, in combination with previ-
изображения. Творчество М. Макатаева ous and subsequent generations. Shows the place
рассматривается в широком масштабе, в of literature in the awakening and deep rooting of
сочетании с предыдущими и последующими the national spirit on the example of Mukagali po-
поколениями. Показывается место литературы etry.
в пробуждении и глубоком укоренении
национального духа на примере поэзии Keywords: the legacy of M. Makatayev, Kazakh lit-
Мукагали. erature, folk poetry, the era of Abai’s genius, the age of
the great Mukagali.
Ключевые слова: наследие М. Макатаева,
казахская литература, народная поэзия, эпоха
гения Абая, век великого Мукагали.

94 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.11

Əлжан Л.Т.
Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі,

Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

«АЙҚАПТЫ» ТАНЫТҚАН ТҰЛҒА

Биыл, яғни 2021 жылы қазақ баспасөзі тарихындағы алғашқы журнал
«Айқаптың» жарыққа шыққанына 110 жыл толса, журналдың тұңғыш редакторы
Мұхаметжан Сералиннің туғанына 150 жыл (1872-1929) толады.

Бұл мақалада ХХ ғасырдың басында ұлтымыздың қайраткері, қаламгер
Мұхаметжан Сералиннің өмірі мен шығармашылығы, өзі өмір сүрген заманындағы
халықтың əлеуметтік жағдайын жақсарту жолындағы еңбектері баяндалады.
Сонымен қатар қазақ тілінде журнал шығару жолындағы əрекеттері де айтылды.
Қаламгердің редакторлығымен жарық көрген тұңғыш қазақ журналы «Айқаптың»
сол кездегі көтерген мəселелері, онда жарық көрген деректер мен шығармалардың
тақырыбы, оқу-тəрбие мəселелері «шөлдеп отырған» халыққа өте қажет болғандығы
баяндалады. Журнал аз уақыт жарық көрсе де халықтың мұңы мен зарын жеткізіп,
ұлттың ұстанымын насихаттағаны жөнінде, ондағы жарық көрген материалдардың
авторлары жайлы əлі де болса зерттелу қажет екенін атап көрсетеді.

Түйін сөздер: суырып салма – импровизатор, Гүлхашима, «Энергия» баспаханасы,
Фердоусидың «Шаһнама» дастаны, губерниялық атқару комитеті.

Кіріспе уезі, Шұбар болысының бесінші ауылында
1872 жылы туған. Əкесі Серəлі ата-анасынан
«Алаш көсемі» атанған Əлихан жас шағында жетім қалып, ауыр тұрмыстың
Бөкейхановтың туғанына 155 жыл толуына орай азабын көп тартқан адам болады. Тегінде
Алаш ардақтыларының өз ұлты мен халқының табиғи дарынды Серəлі ержеткен соң ақындық
болашағы үшін аянбай еңбек еткені науқанды өнерімен халыққа танылады. Серəлі əдебиет
мерзімде ғана емес, күнделікті дəріптеуді қажет тарихында суырыпсалма-импровизатор, айтыс
етеді. Алаш қозғалысының құрылғанына 105 ақыны ретінде мəлім.
жыл толу қарсаңында Алаш қайраткерлерінің
өмірін зерттеу, оны насихаттау басты Мұхаметжан төрт жасқа аяқ басқанда əкесі
парызымыз деп білемін. Əлихан заманында Серəлі қайтыс болып, шешесі үш жас баламен
өмір сүріп, үзеңгілес болған тұлғалардың бірі – жесір қалған соң, Троицк қаласына көшіп
қазақ баспасөзі тарихындағы алғашқы журнал кетеді. Жүн жуатын зауытқа кіріп, балаларын
«Айқаптың» тұңғыш редакторы, жазушы, асырап, өсіріп, Мұхаметжанды оқу жасына
журналист Мұхаметжан Сералин. жеткенде медресеге береді. Мұхаметжан 1887
жылы медресені бітіріп, Қостанай уезіндегі
Негізгі бөлім Арыстан деген жездесінің қолына барып, соның
балаларымен бірге орысша оқуға түседі. 1891
Мұхаметжан Сералин Қостанай облысы, жылы Қостанайдағы екі сыныптық орыс-қазақ
Қарабалық ауданында, бұрынғы Қостанай мектебін үздік бағамен бітіріп шығады. 1900
жылға дейін мұғалім болып жүріп, өз бетімен

3/2021 95

білімін толықтырады. Сол кезде шығып тұратын

орысша, татарша газет, журналдарды, əсіресе

орыс классиктерін көп оқиды. Қазақ халқының

тарихын, əдебиетін зерттеу ісіне ерекше көңіл

бөліп, əдеби-шығармашылық жəне саяси-

əлеуметтік қызметке араласып, өз халқына адал

еңбек етуге əзірленеді (ҚЭ. 1998: 28).

Мұхаметжан Сералинді оқытушылық

жұмысы қанағаттандырмайды. Ол бүкіл қазақ

халқына дауысы жетіп, сарылып жатқан сананы

оятып, өнер-білімге, мəдениетке шақырып, ел-

жұртын ағартушы болуды ойлайды. Мұндай

мақсатты жүзеге асырудың жолы қарасөз

арқылы болу керек деген қорытындыға келеді.

Қазақ тілінде журнал шығаруды арман етеді.

Журнал шығару үшін көп даярлық, мол қаражат

керек. Мұхаметжан Сералин журнал шығаруға

белді бекем байлап, іске кіріседі. Деректанушы-

ғалым Қ. Атабаевтың еңбегінде М. Сералиннің

қазақ баспасөзін шығару ісіндегі қызметіне

назар аударылған. Автор М. Сералиннің 1906

жылдан бастап қазақ баспасөзін шығару

жолында əрекеттенгенін, бірақ қайраткердің

ондай əрекеттері сəтсіз аяқталып отырғанын

негіздеумен қатар, қайраткердің «Айқап»

журналын шығару жолында сіңірген еңбегін

нақтылы деректермен дəйектейді. 1900 жылы

ол Троицк қаласына келіп, сол қаладағы

милиционер татар байы Яушевқа қызметкер

болады. Сол байдың қолында оншақты жыл

қызмет істеп жүріп, қала жəне дала халқының феодалдық-монархиялық қозғалысына бұқара
халықтың қалай қарағанын суреттеуді мақсат
өмірін, тұрмыс-халін жақсы түсініп, біледі еткен. «Гүлхашима» поэмасы – сол заманғы
өмір шындығынан алынған уақиғаға арналған
(Нұрғалиев, 1995: 37). шығарма. Поэмада қазақтың талантты
ақын жігіті Аймағамбет пен Гүлхашиманың
Осы жылдар Мұхаметжан Сералин арасындағы махаббат драмасы жырланады.
Автор ескі əдет-ғұрыптың құрбаны болған екі
əдеби-шығармашылық жұмысын бастайды. жастың қайғылы халін əңгіме етеді.

Түрлі тақырыпқа өлең жазады. 1900 жылы Мұхаметжан Сералин 1905-1907
жылдардағы бірінші орыс революциясы
«Топжарған», 1903 жылы «Гүлхашима» кезінде Троицк, Қостанай қалаларында орыс
революционерлерімен (И.Ф. Голованов,
атты поэмалары басылып шығады. С.С. Ужгин) байланыс жасап, большевиктердің
листовкаларын, үндеулерін қазақ тіліне
«Топжарған» поэмасы революциядан бұрын аударып, елге таратады.

төрт рет басылған. Кезінде орта мектеп, Мұхаметжан Сералиннің алдына қойған
ең басты мақсаты – қазақша журнал шығаруға
жоғары оқу орындарына арналған əдебиет тек 1911 жылы ғана қолы жетеді. Журналды
шығарушы да, редактор да Мұхаметжан
хрестоматияларында басылып жүрді. Сералин болады.

«Топжарған» – тарихи тақырыпқа жазылған

поэма, ХІХ ғасырдың отызыншы, қырқыншы

жылдарында болған Кенесары, Наурызбай

бастаған феодалдық-монархиялық қозғалыстың

бір көрінісін суреттеуге арналған. Поэмада

ХІХ ғасырдағы жəне одан кейінгі кездегі кейбір

феодал ақындарынша Кенесары дəріптелмейді.

Ағартушы-демократ жазушы М. Сералин

«Топжарған» поэмасында Кенесарының

96 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

«Айқап» журналындағы келмеді. Пұлы барларымыз ынтымақтаса
оқу-тəрбие мəселелері
алмадық. Пұлы барларымыз ынтымақтассақ
ХХ ғасырдың бас кезінде яғни, 1911 жылдың
қаңтарынан бастап, 1915 жылдың қыркүйек та, ақшасыз істің көзі табылмады. «Қап, пұлдың
айына дейін Троицк қаласындағы «Энергия»
баспаханасында қазақ тілінде үзбей шығып жоқтығы, қолдың қысқалығы-ай!» – дедік.
тұрған «Айқап» журналы халқымыздың
əлеуметтік-саяси өмірінде, əдебиет пен Жақсы жерлерімізді сақтап қалмақ болдық.
мəдениетімізді насихаттап таратуда елеулі
рөл атқарды. Ол қазақтың тұңғыш қоғамдық- Басымыз қосылмады. Қолайлы жерлер қолдан
саяси жəне əдеби журналы болды. «Айқап»
өзінің сипаты жөнінен жалпы демократиялық кетті. «Қап, ынтымақсыздығымыз-ай!» – дестік.
болғанымен, іс жүзінде Шоқан Уəлихановтың,
Ыбырай Алтынсариннің, Абай Құнанбаевтың Болыс, би, ауылнай боламыз деп таластық,
ағартушылық идеялары негізінде дамып
келе жатқан қазақтың қоғамдық ой-пікірінің, қырылыстық. Жеңілгеніміз жеңген жағымызға:
əдебиетінің,публицистикасыныңпрогресшілдік
жəне демократиялық дəстүрлерін жалғастырып, «Енді сайлауда көрерміз, қап, бəлем!», – дедік.
ілгері дамытқан журнал болды (Сақ, 2011: 3).
Қазақтың осындай бірнеше жерде «Қап!» деп
М. Сералин журналдың төңірегінде өзімен
ниеттес көрнекті ақын-жазушыларды, қоғамдық қапы қалған істері көп. «Қап!» дегізген қапияда
қайраткерлерді топтастырды. Журналдың
тілшілері 1911-12 жылдары Əкірам Ғалымов, өткен істеріміз көп болған соң журналымыз өкі-
1913-1914 жылдары Сұлтанмахмұт Торайғыров
болды. Журналдың арнайы тілшісі 1911-1913 нішімізге лайық «Айқап» болды», – деп жазған
жылдары Мұхаметсəлім Кəшімов болды. Əр
уақытта автор болып Ахмет Байтұрсынов, екен дейді (Байменше, 2011: 4).
Əлихан Бөкейханов, Бейімбет Майлин, Сəбит
Дөнентаев, С.Ғ. Ғаббасов, М. Жолдыбаев, «Айқап» журналы 1911 жылғы қаңтардан
Т. Жомартбаев, М. Жұмабаев, Ə. Ғалымов,
М. Дулатов, М. Кəшімов, Қ. Кемеңгеров, 1915 жылғы қыркүйекке дейін əуелгіде айына
Б. Кенжебаев, М. Көпеев, Б. Қаратаев, Ғ. Қарашев,
Ш. Құдайбердиев, С. Лапин, Б. Майлин, бір рет, ал сонан соң екі рет шығып тұрды.
Ж. Сейдалин, М. Сейдалина, С. Сейфуллин,
М. Сералин. Б. Сыртанов, С. Торайғыров, Барлығы 88 нөмірі шықты, таралымы 1000-
С. Хасенов, С. Шорманов болды (Қамзабекұлы,
2009: 43). 2000 данаға дейін жетті. М. Сералин «Айқап»

«Айқап» журналы осылай аталуының беттерінде мұсылмандардың қасиетті
себебі мен алдағы мақсаты туралы 1911
жылғы 11-санында бастырушылар алқасының кітабының мазмұнын ыңғайлы, түсінікті
атынан былайша түсінік береді: «Айқап»
деген сөз қазақтың төл сөзі, ол ғасырлар бойы нысанда баяндауға тырысқан авторлардың
мəдениеттен, білімнен кенже қалған бүкіл
қазақ халқының өкініші ретінде алынды. «Ай, мақалаларын жариялап отырды. «Айқап»
қап!» деп санымызды соқтық, енді ел қатарына
қосылайық деген үнді білдіреді. «Айқап» – бұл журналының қазақ фольклорын зерттеудегі,
қазақтың «Əй, қап!» деген сөзінен алынған.
Оған бас редактордың журналдың бірінші Абайтануды қалыптастырудағы, орыс жəне
нөмірінде жазған мақаласы дəлел. Ол: «Біздің
қазақтың «Əй, қап!» демейтұғын қай ісі бар? дүниежүзілік классикалық əдебиетінің рухани
Газет шығармақшы болдық, қолымыздан
мұрасын насихаттауда атқарған рөлі зор.

Журналдың ақырғы санында Мұхаметжан

Сералин «Айқаптың» соғыс салдарынан туған

қиыншылық, қымбатшылыққа байланысты

енді шыға алмайтынын айта келіп: «... Əркім

барына мəзір» деген ғой. Біз қолымыздан келген

жұмысымызды жұмсаудан тартынбай: қазақ

жұртымызға аз да болса бір соқпақ жол болсын

деп журнал шығардық. Мақсатымыз дүние

жиып байымақ, пайдаланбақ емес, тек қана

жұрттың көзі, құлағы болмақ еді. Білгенімізді

жаздық, айттық. Жазылған сөзімізде, ойлаған

ойымызда жаңылыстарымыз көп болған

шығар... Алайда, не жазсақ та таза жүрек, таза

ниетпен жазып едік, соның үшін азаматтар

бізді айыптамас деп үміт етеміз» (Өзбекова,

2010: 21).

Мұхаметжан Сералин Алаш

қайраткерлерімен қоян-қолтық араласып, əр істе

белсенділік танытады. «Айқап» журналының

11-нөмірінде Жиһанша Сейдалин «Азып-

тозып кетпеске не амал бар?» мақаласында:

«....Бұл басталайын деп тұрған халық ісіне

тезінен жауап күтемін, шабылып қалған

тарландардан: Бақытжан Қаратаев, Бақыш

3/2021 97

Күлманов, Əлихан Бөкейхановтардан, бұл 1928 жылдар аралығын қамтиды, бұл кезеңде
«Ұшқын», «Еңбекші қазақ», «Ауыл» газеттерінде
үшеуінің өзі үш рулы ел болса да Алаш дегенде саясат, шаруашылық, мəдениет мəселелері
жайында мақалалары жарияланды. Партия,
басы бір жерге қосылса керек. Жəне бұлардан кеңес қызметтерін атқара жүріп, Мұхаметжан
Сералин газет жұмысына белсене қатысып
басқа: Райымжан Марсековтен, Мұхамеджан отырған.

Тынышбаевтан, Халел Досмұхамедовтан, Ахмет Мұхаметжан Сералиннің публицистік,
журналистік еңбегі мол болған. «Айқап»
Байтұрсыновтан, Мұхамеджан Сералиннен, журналындағы мақалалары оның алдыңғы
қатарлы демократ-ағартушы, қоғам қайраткері
Міржақып Дулатовтан, Яқұп Ақбаевтан уа болғанын айқын көрсетеді. Ғасырлардың
талай сырын санасында сақтап, сан алуан сын
ғайри қазақ халқының халін көріп, жаны белестерден өткен қазақ халқының басына
тəуелсіздік бақытын сыйлаған соңғы отыз
ашығандардан хат күтемін», – деп жазған. шақты жылдың көлемінде ұлттық рухани
дамуымызда бірқатар оң өзгерістер дүниеге
Саяхатшы-ғалым Г.Н. Потанин Омбыдағы келді. Сонау бір алмағайып замандарда
жоғалтып алған, яки жоғалта жаздап қауышқан
жиылыста қазақ туралы білгендерін сөйледі: асыл қазыналарымыздың біразын қайта
таптық, өшкенімізді жандырдық. Қоғамның
«... Қазақтың газета, журналдары ашылып құрылымдық сипаты ғана емес, тұтастай
ойлау жүйесі жаңарды. Соның нəтижесінде
жатыр. Оренбургта «Қазақ» газетасы шығып өткенімізді ой елегінен өткізіп, кешегі
ұлттық игілігіміз бен мұраларымызды өз
тұрады, Байтұрсынов басқаруында. Троицкіде қамқорлығымызға қайта алып зерттеп-зерделей
келе сол мұраларымыздың қаншалықты қымбат
«Айқап» журналы Сералиннің басқаруында. екендігін таныдық. «Айқап» жабылған соң
Мұхаметжан Сералин Троицкіде орыс тілінде
Екеуі де халқын, ұлтын ілгері басқызу шығатын «Степь» газетінде істейді. 1916 жылы
өз еліне көшіп келеді. Ауылына келген соң
жаһұтында...». М. Сералиннің қандай тұлға өзінің «Айқапта» халықты отырықшы болуға
шақырған өсиетін өзі бастап іске асырып,
болғандығының дəлелі болатын осындай үлгі-өнеге көрсетпек болып, ағайындарының
басын қосып поселка салады. Мектеп ашып,
пікірлерді көптеп келтіруге болады. Бүгінде бала оқытады. Өз кітаптарынан кітапхана
ұйымдастырып, газет, журналдар жаздырып
М. Сералиннің қоғамдық-саяси қызметінің алғызып тұрады. Ағаш еккізіп, бақша
салдырады, монша ашады. Қысқасы, қолынан
кейбір қыры Башқортстан мен Қырғызстан келгенше ауылда іс жүзінде мəдени-ағарту
жұмысын жүргізеді. 1919 жылы Кеңес өкіметі
ғалымдарының еңбектерінде де көрініс табуда. орнаған соң Орынборға барып, губерниялық
жер-су бөлімінде қызмет атқарады жəне
Башқортстандық ғалым Л.С. Тузбекованың тұңғыш қазақтың кеңестік газеті «Ұшқынның»
редакциясының алқа мүшесі болады. 1920-1921
еңбегінде М. Сералиннің Уфадағы «Ғалия» жылдар өз елінде Шұбар болыстық атқару
комитетінің төрағасы қызметін атқарады.
медресесінің ұстаздарымен жəне шəкірттерімен
Мұхаметжан Сералин 1923 жылы
байланысы мəселесі қарастырылған. Автордың Қазақстан Орталық атқару комитетіне мүше
болып сайланады. 1924 жылы кеңестердің
көрсетуінше М. Сералин «Ғалия» медресесінде Бүкілресейлік екінші съезіне делегат болып
сайланады (Елеукенов, 2009: 472).
оқыған шəкірттер арасына «Айқап» журналын

насихаттап, шəкірттердің біразын осы журналға

тілші ретінде тартқан. Қазақ тарихшыларының

1991 жылдан бергі еңбектерінде де М. Сералинге

қатысты тың ой-пікірлер білдірілуде.

Көрнекті тарихшылар К. Нұрпейісов пен

М. Қойгелдиевтің Алаш қозғалысына

байланысты жазылған еңбектерінде

М. Сералинге жəне оның жетекшілігімен

шыққан «Айқап» журналына байланысты

тың тұжырымдар бар. К. Нұрпейісов: «Қазақ

зиялылары халықтың қалың бұқарасын

туған өлкені қайта құрып, түрлендіру ісіне

жұмылдыруда ұлттық газеттер мен журналдар,

поэзиялық жинақтар мен көпшілікке арналған

əр алуан тақырыптар бойынша жинақтар

шығарудың маңызын жақсы түсінді. Қазақтың

ұлттық баспасөзінің толыққанды алғашқы екі

басылымы 1911 жылы дүниеге келді», – дей

отырып, бұл істегі М. Сералиннің қайрат-

жігеріне назар аударады.

Жалпы М. Сералиннің журналистік қызметі

екі кезеңге бөлінеді. 1-кезеңіне «Айқап»

журналында төңкеріске дейін басылған 40-

қа жуық мақалалары жатады. 2-кезең 1918-

98 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

1926-1928 жылдары Мұхаметжан Сералин бұлтын үйірілтіп тұрған, қылышынан қан тамған
шақтағы саясаттан қорықпай елді ынтымақ пен
губерниялық атқару комитеті төрағасының бірлікке, оқуға шақырған, сол жолда аянбай
тер төккен қазақтың сүт бетіндегі қаймақтары
орынбасары, губерниялық партия комитетінің М. Сералин, А. Байтұрсынов, Ə. Бөкейханов
сынды ұлттық интеллегенциямыздың қалам
үгіт-насихат бөлімінің бастығы болып істейді. сиясы тамған бұл журнал бізге осынысымен де
қымбат.
1928 жылы ауыр науқасқа душар болып еліне
Енді қараңыз, сол кездегі зиялылар идеясы,
қайтып, ұзақ науқастан соң 1929 жылы жаз ой-армандары адаспай, алдымыздан шығып
отыр. Олардың көксегені де осы тəуелсіздік
айында қайтыс болады. болатын.

Мұхаметжан Сералиннің ақындық Биылғы жыл қазақ халқы үшін айрықша
аталатын жыл болып отыр. Еліміздің Тəуелсіздік
мұрасынан бізге мəлімдері өзі жазған екі алғанына 30 жыл толып отыр. Ал, өткен ғасыр
басында осы тəуелсіздікті аңсап кеткен қазақ
дастан – «Гүлхашима», «Топжарған», оншақты перзенттерінің бірегейі Мұхаметжан Сералин
Ресей жеріндегі Троицк қаласында «Айқап» атты
өлең, Фердоусидың «Шаһнама» дастанының журналын жарыққа шығарғанына ағымдағы
жылдың қаңтар айында 110 жыл толды.
орысшаға В.А. Жуковский аударған «Рустем-
Төрт жыл баспа бетін көрген «Айқап»
Сохрап» атты бөлімінен қазақша аудармасы т.б. журналы қазақ елі үшін қызмет етіп, өшпес
із қалдырғаны сөзсіз. Елдің сан-саласына
(Кенжебаев, 1993: 248). қаламдарын тербеп, халық үшін аянбай тер
төккен жазушы-ақындардың еңбегі мəңгілік
Қорытынды мұра екендігі ақиқат. Олар қазақ елінің ертеңі
үшін жандарын құрбан ете жүріп, елдің
Бүгінгі өркениеттің қарыштап дамыған елдігі мен бірлігі, білімділігі үшін ат үстінде
таңында соған лайық қоғамның бар саласында айқасқандай солақай саясатпен қасқайып
оң өзгерістердің болып келе жатқандығы көңілге тұрып айқасты. Қазір қаптап кеткен мыңдаған
қуаныш ұялатады. Əрине, газет-журналдардан басылымның бір «Айқаптың» көтерген жүгін
іздегеніңізді тауып жатсаңыз нұр үстіне нұр көтере алмайтыны бар. Бұл да болса сол
болар еді. Сол газет-журналдар не жазса да журналдың бағасының қаншалықты екендігін
халықтың мұңы мен жоғын, шырылдатар көрсететін айқын бір дүние.
шындықты жазу керек. Сонда ғана оларды
оқырман іздері сөзсіз. Осы тұрғыдан келгенде,
шыққанына 110 жыл толған «Айқап» қоғамдық-
саяси жəне əдеби журналының кезінде көтерген
мəселелері əлі де маңызын жоғалтқан жоқ.

«Айқап» қазақ баспасөзінің, қазақ елінің
алғашқы қарлығашы, яғни алғаш шыққан
журналы. Ең бірінші кезекте бұл журнал бізге
осынысымен құнды. Екіншіден, бұл журналды
ашып, жариялауда қазақтың басына қара

Əдебиеттер

1. Елеукенов Ш. Əдебиет – тəуелсіздік 7. Қазақ əдебиеті. Энциклопедиялық
қаруы /Елеукенов Ш/ Алматы. Баспалар үйі. анықтамалық. Алматы: «Аруна ltd». ЖШС, 2005.
2009.- 472 б. 576 б.

2. «Қазақ» жинағы. Құрастырушылар: 8. Өзбекова Г. «Айқап» журналындағы
Ү. Сұбханбердина, С. Дəуітов, Қ. Сахов. «Қазақ əдебиет мəселелерінің көрінісі: /«Айқап»
энциклопедиясы» Бас редакциясы. Алматы. журналы / Хабаршы. Филология сериясы. -2010-
1998. - 27 б. №6. - 215 б.

3. Энциклопедия, Айқап. Бас редактор. 9. Төленқызы Р. Алаш арыстарының сөзі –
Р. Нұрғалиев, Алматы: «Қазақ» редакциясы. ұлттық құндылықтардың қайнар көзі. // Астана
Алматы, 1995. ақшамы. 2011. - 11 қаңтар, №2

4. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы əдебиет. 10. Сақ Қ. Ел үмітін ақтаған басылым.//
Алматы, Білім. 1993. - 248 б. Егемен Қазақстан. 2011. - 12 сəуір.

5. Қамзабекұлы Д. Алаштың рухани тұғыры. 11. Байменше С. «Əй, Қап» — «Айқап». //
Астана: Ел-шежіре, 2008. - 357 б. Егемен Қазақстан. 2011. – 29 наурыз. 4 б.

6. Қамзабекұлы Д. Алаш кезеңі: серпілу
негіздері. //Мəдени мұра . - 2009. - №5. - 36-43б.

3/2021 99

References

1. Eleukenov Sh. Literature is a weapon of 7. Kazakh literature. Encyclopedic reference
independence / Eleukenov Sh / Almaty. Publishing book. Almaty: Aruna ltd. LLP, 2005. 576p.
house. 2009.- 472 p.
8. Узбекова Г. Views of literary issues in the
2. “Kazakh” collection. Compilers: U. magazine “Aikap”: /“Aikap” magazine/ Bulletin
Subkhanberdina, S. Dautov, K. Sakhov. “Kazakh Philology Series -2010-№6 -215p.
encyclopedia” General edition. Almaty. 1998.-27p.
9. Tolenkyzy R. The words of the lions of Alash
3. Encyclopedia Ayqap Editor-in-Chief. - the source of national values.// Astana akshamy.
R.Nurgaliyev, Almaty: “Kazakh” editorial office 2011.- 11 January №2
Almaty, 1995
10. Sak K. A publication that lived up to the
4. Kenzhebaev B. Literature of the early expectations of the country.// Sovereign Kazakhstan.
twentieth century Almaty, Education. 1993.-248p. April 12, 2011

5. Kamzabekovich D. Spiritual position of Alash 11. Baimenshe S. “Hey, Bag” - “Scream”. //
Astana: El-shezhire, 2008.- 357 p. Sovereign Kazakhstan. 2011. - 29 March. Page 4.

6. Kamzabekovich D. Alash period: the basics of
breakthrough // Cultural heritage.-2009. -№5.- 36-
43p

Алжан Л.Т. Alzhan L.T.
Национальный музей Республики Казахстан, National Museum of the Republic of Kazakhstan,

г.Нур-Султан, Казахстан Nur-Sultan, Kazakhstan
e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

ЖИЗНЬ И ТВОРЧЕСТВО THE LIFE AND WORK OF
МУХАМЕТЖАНА СЕРАЛИНА MUKHAMETZHAN SERALIN

В 2021 году исполняется 110 лет со дня выхода This year, in 2021, marks the 110th anniversary
of the publication of the first magazine in the
в свет первой в истории казахстанской прессы history of the Kazakh press “Aikap”, the 150th
anniversary of the birth of the first editor of the
журнала «Айқап», 150 лет со дня рождения magazine Mukhametzhan Seralin (1872-1929).

первого редактора журнала Мухаметжана This article describes the life and work of the
national figure, writer Mukhametzhan Seralin in
Сералина (1872-1929). the early twentieth century, his work to improve the
social situation of the people of his time. His efforts
В статье рассказывается о жизни и творчестве to publish a magazine in the Kazakh language
were also mentioned. The issues raised by the first
национального деятеля, писателя Мухаметжана Kazakh magazine “Aikap”, edited by the writer, tell
about the issues raised at that time, the topics of
Сералина в начале ХХ века, его работе по published data and works, the educational needs
of the “thirsty” people. Although the magazine has
улучшению социального положения людей его been published for a short time, it promotes the
grief and grievances of the people, the position of
времени. Также были упомянуты его усилия the nation, and emphasizes the need to study the
authors of the published materials.
по изданию журнала на казахском языке. В
Keywords: improviser, Gulhashima, “Energy”
выпусках первого казахстанского журнала publishing house, Ferdowsi’s “Shahnama” epic,
provincial executive committee.
«Айқап» под редакцией писателя поднимались

вопросы социально-экономической и

хозяйственной жизни страны.

Ключевые слова: импровизатор, Гульхашима,

издательство «Энергия», эпопея Фирдоуси

«Шаһнама», областной исполнительный

комитет.

100 3/2021