ММ 3-2021 плюс 5 ПДФ Оконч. вариант

MӘДЕНИ МҰРА

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.12

Серімов Е.Е.
Қарағанды «Болашақ» академиясы,

Қарағанды қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

ӘБУ-Л-ҚАСЫМ МАХМҰД ИБН ОМАР
ЖАРАЛЛА ӘЗ-ЗАМАХШАРИДІҢ

ӨМІРІ ЖӘНЕ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

Мақалада орта ғасырларда ғұмыр кешкен, артына өлмес мұра, өшпес із
қалдырған, өз дəуірінің аса көрнекті ғалымдары қатарынан ойып орын алған Əбу-
л-Қасым Махмұд ибн Омар Жаралла əз-Замахшаридің өмірі мен шығармашылығы
қарастырылады, сондай-ақ оның Сырдың орта, төменгі сағасы мен Хорезм жерінде
белең алған оғыз-қыпшақ тілінде хатқа түскен «Мукаддимад əл-адаб» (бұдан
əрі – «Мукаддимат») сөздігі жөнінде сөз болады. Орта ғасырларда арабтар Орта
Азия мен Қазақстанның оңтүстік бөлігіне экспанция жасап, өз мəдениеті мен
əдебиетін, тілі мен дінін кеңінен тарату тұрғысында мейлінше қарқынды дамыды.
Х-ХІІ ғасырлардағы бұл кезеңнің түркілік мəдениет тарихында «мұсылман дəуірі»
деп айдар тағыла аталуының бір парасы, міне, осында жатыр. ХІІ ғасырлық
əз-Замахшаридің «Мукаддимат əл-адаб» сөздігі жазылу мерзімі жағынан
осы «мұсылман дəуірі» туындылары қатарына кіреді. Бұл кезең жалпы түркі
халықтарының жазба тарихын танудағы алғашқы кезең болып саналады. Кейінгі
ұрпақ түркі жəдігерлерінің түп бастауында тұрған бұл мұраларды танып-білуі,
жазылу сырын жете түсінуі аса қажет.

Түйін сөздер: Əбу-л-Қасым Махмұд ибн Омар Жаралла əз-Замахшари, «Мукаддимад
əл-адаб», араб-парсы жəне түркі мəдениеті, Хорезм, Н.Н. Поппе.

Орта Азияда өркен жайған араб-парсы жəне қосылды. Бірақ бұлар үш түрлі əдебиет емес,
түркі мəдениеті бір-бірімен географиялық үш түрлі тілді пайдаланған бір ғана əдебиет»
белдеулер арқылы ғана емес, сонымен бірге (Хорезми, 1985: 8) дейтін сөзі осы тарихи
көркемдік-эстетикалық жағынан да қосылады. шындыққа негізделген. Ендеше бұл тұстағы
Мəшһүр ғалым Е.Э. Бертельстің ортағасырлық мəдениет бастауларын – ескі жəдігерліктерді
əдебиет турасында айтқан: «Орта Азия бір ғана халыққа телудің реті жоқ. Тек бастысы
халықтары əдебиетінің тарихын олардың əр халық оған өзіндік қатысын ғылыми түрде
бəріне ортақ ертедегі жазу-сызулардан, əдеби анықтауға тиіс. Оларды, араб-парсы, түркі тілдік
нұсқалардан бастау керек. ІХ ғасырда негізгі мəдениетін, бөле-жара алып қараудың көп
əдеби тіл болған араб тілінің орнын Х ғасырда жағдайда қисыны келе бермейді. Сондықтан
парсы тілі басты. Араб тілі тек ғылым мен белгілі бір уақыт аясында генетикалық бірлікте
дін саласында қалып еді. Х ғасырда парсы қарастырған лəзім. Соған орай мəселенің осы
тілі ғылымға да енді. Ал əдебиеттегі үшінші жағын қатты қадағалап, ортағасырлардағы
ағайыны – түркі системасындағы əртүрлі тілдер араб-парсы тілдік мəдениетінің түркі тілдік

3/2021 101

мəдениетіне тигізген игі əсерін сөз ету Б.з.д. І ғасырда Орта Азия аумағында Кушан
əлдеқайда иінді келеді. Өйткені араб жазуы, мемлекеті құрылады. Ол шығыстағы бірден-
араб-парсылық негізде туған көшелі мəдениет бір күшті құлиеленуші мемлекет еді. Оның
көршілес түркілік рухани дүниені түлете, құрылуы құлиеленушілік қоғамның дамыған,
жаңғыртып дамытты. Екінші жағынан, араб- антикалық мəдениеттің гүлденген тұсына
парсы жəне түркі тілдерінде жасалған біртұтас тұспа-тұс келеді. Сол кездегі Хорезм Кушан
мəдениеттің өзара алыс-беріс байланысын жан- мемлекетінің қарамағына қараған. Əйтсе де б.д
жақты саралап, тереңірек бойлай зерттеудің ІІІ ғасырында Кушан мемлекетінің əлсіреуін
қажеттілігі мен маңыздылығы осындай бай пайдаланып, Хорезм тəуелсіздігін өз қолына
мұраның мазмұны мен сипаттарында, ортақ алады. Бұл уақыттарда Хорезм астанасы –
арна тартар жанрлық түрлерінде жатыр. Топырақ-қала болатын. Бұл қаланың орны
Қарақалпақ жерінде əлі де сақталған. Сол жерде
Қайсыбір дəуірдің тарихи-əлеуметтік археологтар əдемі салынған ғибадатханасы бар
болмысын егжей-тегжейлі білмей тұрып, сарай тапқан. Мұндағы ескерткіш мүсіндері,
сол кезең жазба мұраларының сыр-сипатын, қабырға суреттері сол күйінде тамаша
жазылу себебін терең түсіну əсте де мүмкін емес. сақталған. Хорезмде көне арамейлік графикаға
Бұл қағида қай ғылымның болмасын ұстанар негізделген жазу-сызу, геометрия, химия,
ұстыны. Айтпағымыз, зерттеуіміздің арқауы астрономия, география, минералогия жақсы
– бұрын-соңды отандық баспасөз бетінде сөз дамыған. Топырақ-қалада көптеген белгілі
етілмей, қазақтың түркітанушы ғалымдарының ғалымдар өмір сүрген, бай кітапхана болған
көбінің назарынан тыс қалып, əлі күнге ескерусіз деседі (Хорезм, 1967: 15).
жатқан орта ғасырдың орта тұсындағы жазба
жəдігерлікті сөз еткенде, сол дəуірдің кескін- Біздің дəуіріміздегі орта ғасырларда
келбетін ашатын кей тарихи жағдайларға аз- Əмударияның төменгі сағасындағы аса
кем тоқтала кеткен жөн. құнарлы топырақты аймақта орналасқан
Хорезм Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік
Сөз жоқ, ХІ ғасырдың басында түркілер бөлігінде аса маңызды орын алды. Ол 999 жылы
суперэтнос санатында сөне бастады. Даладағы Самандықтар мемлекетін күйретіп, Əмуге
əскери-саяси жетекшілік бірте-бірте қыпшақ дейінгі жерге иелік еткен Қарахан мемлекетіне
конфедерациясындағы тайпаларға көшіп, олар де, Əмудің арғы жағын жаулаған Ғазналықтар
«түркі» деген жиналмалы этнонимді ысырып мемлекетінің де құрамына кірмей, өз алдына
тастап, өзі суперэтносқа – барлық тайпалардың жеке дербес мемлекет болып бөлек құрылды.
жиынтық атауына айналды, басқа тайпалардың Осы кезден бастап Орта Азия мен Шығыс
бірден бір ұйтқысы болды. Еуропа, Қазақстанның көшпелі тайпалары
мен Моңғол, Қытай елдерін байланыстырып
ХІ ғасырдың екінші ширегінде қыпшақ жатқан керуен жолдарының нақ ортасында,
тайпаларының ақсүйектері оғыз жабғысын тоғыз жолдың торабында тұрған Хорезм біртін-
Сырдарияның орта жəне төменгі сағасынан деп нығая берді. VІІІ ғасырда араб жаулауынан
тықсырды. Осылайша осы аймақтағы кейін Хорезм екі саяси жікке бөлінеді. Бірі
этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сəйкес – Қият қаласы орталығы болған оңтүстік
жазба деректерде аталып келген «Оғыздар аймақ та, екіншісі ─ орталығы Үргеніш болған
даласының» («Мафазат əл-гуз») орнына осыдан солтүстік жағы. Үргенішті басқарған Мамун
бастап «Дешт Қыпшақ» аты пайда болды. ибн Мухаммед екі бөлінген елді бір орталыққа
Маңғыстау мен оған таяу жатқан аудандарды бағындырып, Хорезмді біртұтас мемлекет
алғаннан кейін, қыпшақтар енді Хорезм етіп, өзіне «хорезмшах» дəреже-лауазымын
мемлекетінің теріскей шебіне келіп жетеді алады. Осы уақыт аралығында Оғыз (Селжұқ)
(Бартольд, 1968: 350). мемлекетінің қол астына бағынған ХІ ғ. ортасына
дейін, хорезмшахтарының екі əулеті билік ал-
Хорезм. Əз-Замахшаридің өсіп-өнген жері мастырып үлгереді. Ондаған жылдар бойына
– ежелгі Хорезм. Профессор С.П. Толстов ол оғыздардың шеткері аймағы боп қала бер-
жетекшілік жасаған археологиялық экспедиция ді. Бірақ, ХІ ғасырдың аяғы мен ХІІ ғасырдың
қазіргі Қарақалпақ жері мен Сарықамыс басында басқыншы оғыздарға қарсы күресте
ойпатының маңында қазба жұмыстарын Хорезм ерекше күшейді.
жүргізгендегі табылған заттар Хорезмнің көне
мəдениеті мен экономикасынан молынан
мағлұмат береді (Хорезм, 1967: 14).

102 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

ХІ ғасырдың орта шамасында Орта Азияға «Мукаддимат əл-адаб» (арабша «мукаддимат»
жаңа бір түркі тайпасы – қыпшақтар басып «кіріспе» деген ұғымды береді, «адаб» сөзі ХІ-
кіріп, олардың дүмпуіне шыдай алмаған ХІІ ғасырлардағы шығыста бүкіл ғылымдардың
оғыздардың бір тобы – Киев Русі мен Византияға жиынтық атауының орнына жүрсе, ХІІ ғасырдан
қарай шегінеді де, ендігі бір бөлігі – Хорасан мен бастап өз ішінде сөздік, грамматика, риторика,
Иран ауады. Соңғысында Селжұқтар ерекше метрика жəне поэзияны қамтыған тіл білімі ма-
көзге түседі. Сөйтіп тарих сахнасына жаңа жұрт ғынасында қолданылған. Сонда «Мукаддимат
– түркімендер шығады. Түркімендер өзге оғыз əл-адаб» аудармасы – «Тіл біліміне кіріспе».
тайпаларынан гөрі жергілікті иран тұқымдас Ол – Орта Азияда Дешт Қыпшақ, Хорезм,
халықтармен етене араласып, ежелгі аландар Қарахан, Селжұқ секілді ірі бірлестіктер мен
мен хорезмдіктердің жұрнақтарын бойына мемлекеттердің басы түйіскен жерінде, дəлірек
молынан дарытады. айтқанда Арал теңізінің маңы мен Сырдың
орта, төменгі сағасынан оңтүстік пен батысқа
Осы жерде айта кетерлік бір жайт, кейбір қарай ауа көшкен оғыз тайпаларының соңғы
деректер жоғарыда аталған хорезмшахтардың сапы мен олардың орнын басқан қыпшақ тай-
шыққан тегі оғыздардың бұл арада орнын паларының алдыңғы авангард тобы бір-бірімен
басқан қыпшақ конфедерациясына кірген мидай араласып, біте қайнасып кеткен кезде,
тайпалардың бірінен екенін көрсетеді. Мəселен, осындағы жанданған бірнеше мəдениеттің бір
қыпшақтар туралы іргелі зерттеу жүргізген арнаға тоғысқан шағында жасалынған мұра.
автор С. Ақынжанов: «Находясь в непосред- Оны Орта Азияны мекендеген халықтардың
ственном близости с этим крупнейшим бəріне бірдей ортақ мұра дейтініміз де
мусульманским государством В Средней Азии, сондықтан. Бұл туындының түп-нұсқасы
племена кипчакского объединения вынуждены жоғалып кеткен. Алайда екі көшірме данасы
были втянутся в орбиту их внешне-политичес- 1926 жылы Бұқарадағы Əбу Əли ибн Сина атын-
ких отношении, и настолько были связаны с дағы кітапханадан кездейсоқ табылып, бұрынғы
жизнью Хорезма, что, возможно, из кипчакских одақ көлеміне мəлім бола бастаған. Бұқарада
вождей вышла последняя самая блестящая табылған екі қолжазбаның бірін қыжраның 705
династия хорезмшахов» (Ахинжанов, 1995: 203) жылы (1305 ж.) хатиб («қолжазбалар сақтаушы»)
– деп батыл байлам жасап, сол болжамдарын Хамид Хафиз көшіріп жазған. Онда тек араб,
дəлелдеуге ұмтылады. Ал В.В. Бартольд: «...После парсы тілдік материалдары жинақталған. Ал,
отуречивания степи Хорезм больше других екінші бір араб сөздерін парсыша, түркіше,
подвергся влиянию турецкого элемента… кейіннен монғолша тəржімалаған көшірмесі
последние годы ХІ в. здесь утвердилась наслед- 893 жылы (1492 ж.) хатиб Дервиш Мухаммед
ственная династия хорезмшахов, представители деген кісі жасаған. Соңғысын кезінде өзбек-
которых почти все носили турецкие имена» терді билеген Абдулла ханның (1557-1598 жж.)
(Бартольд, 1968: 116) – дейді. тұсында ғұмыр кешкен Құл-Баба Көкілташ дей-
тін көрнекті бек белгілі бір кітапханаға мұра
Бұл айтылған деректер Хорезм мемлекетінің етіп қалдырса керек.
Дешт Қыпшақ елінің тарихына да белгілі
дəрежеде қатысы бар екенін растайды. Шыққан Сөз жоқ, аталған жəдігердің ғылымға, соның
тегі қыпшақ, əйгілі хорезмшах Атсыздың ішінде түркі халықтарының тілін, тарихын,
(Ала-уддавл Абу-л-Музафар Атсыз – 1128- этнографиясын зерттеушілерге тигізер
1156) ғұлама ғалым əз-Замахшариге арабша- пайдасының орасан мол екені даусыз. Əсілі, есте
парсыша-түркіше сөздік жасауды тапсыруы жоқ ескі замандардағы төл тарихымыз бен тума
тегіннен-тегін емес, оның астарында əлгіндей мəдениетімізге қатысты жазба ескерткіштері,
бір сырдың жатқаны айдан анық. ондағы орта азиялық ғалымдардың туындылары
айрықша орын алады десек, əз-Замахшаридің
Өзіне тиісті лайық орнын таба алмай келе «Мукаддиматы» дəл сондай туынды.
жатқан өз заманының ғұлама ғалымы əз-
Замахшаридің «Мукаддимат əл-адаб» сөздігі Ортағасырлық сөздіктер – қазақтың
дəуірі жағынан – орта (ескі) түркілік, жазылған мəдениетінің нақты айнасы, сарқылмас бұлағы,
жері жағынан – орта азиялық, уақыты жағынан қайнар көзі ретінде танылуы қажет. Түркілердің
– орта ғасырлық (ХІ-ХІV ғғ.) жазба мұралар лексикографиясының дамуына негіз болған
қатарына жатады. Ол əлі күнге дейін толық мұндай түркі тілдерінің түсіндірме сөздік-
мəндегі ғылыми тұрғыда талданған емес.

3/2021 103

тері ішінде бірегейі деп Махмұд Қашқаридің əсіресе, мутазилиттік («мутазилит» – «бөлініп
«Диуани лұғат ит-түрк» (ХІ ғ.) сөздігін атасақ, кеткен» деген сөз, VІІІ-ІХ ғасырларда – «адамды
оған жазылу мерзімі жағынан ең жақын өз еркіне жіберу керек» деген көзқарасты
тұрғаны «Мукаддимат» екенін мойындаған көксеген) ағымдағы экзегет ретінде жəне бір-
лəзім. Шынында, ХІІ ғасырдағы Қожа Ахмед қатар жоғары стильді көркем туындыларымен
Иассауиден бастау алатын ортағасырлық жазба атағы шыққан... Ол ағаш аяғына қарамай көп
мұралары ішінде бұл ең байырғысы да. жүріп, көпті көрген. Бірнеше жыл Меккеде
тұрып, діндарлығымен «Жаралла» («Алланың
«Мукаддимат» авторы əз-Замахшаридің көршісі») деген құрметті лауазымға ие болады.
өмірі мен қызметі, ғалым ретінде қалыптасқан Палестина, Сирия, Месопотамия, Египет,
ортасы, тəрбие алған мектебі туралы мағлұмат Солтүстік Африка, Персия, Орта Азия жерлерін
тым мардымсыз. Ескі қыпшақ тілінің маманы емін-еркін аралап, құнды жазбалар қалдырған.
профессор Ə. Құрышжанов оның есімін Əлемге əйгілі саяхатшы Ибн Батутаның өзі оның
Əбу-л-Қасым Махмұд ибн Омар Жаралла зиратына барып, мінəжат етіп қайтқан» деген
əз-Замахшари деп атайды. Ол 1075 жылы деректер келтіреді (Крачковский, 1958: 313).
Замахшар деген жерде туып, Гургандж
(Үргеніш) қаласында дүние салған. Қайтқан Замахшаридің өмірі мен қызметі туралы
жылын əркім əрқалай айтып жүр. Мəселен, əр еңбектерде там-тұмдап айтылған иненің
Э.Н. Нəжіп 1142 жыл десе, Н.А. Баскаков пен жасуындай деректерді бір ізге түсіріп,
И.Поппе 1143 жыл, ал Ə. Құрышжанов 1144 тірнектеп жинап, кейінгі ұрпақтың кəдесіне
жыл деп көрсетеді (Құрышжанов, 1973: 46). жарату бүгінгі күн тəртібіндегі келелі міндет,
қажеттіліктен туындап отырған іс деп білеміз.
Əз-Замахшари негізінен Қазақстан мен Орта Өйткені, есте жоқ ескі дəуірлерден бері төл
Азиядағы араб тілді мəдениет тарихынан үлкен тарихымыз бен қолтума мəдениетіміздің өсіп-
орын алатын орта ғасырлық араб тіл білімі жетіліп дамуына орта ғасырлық ортаазиялық
ғылымының дамуына ерекше үлес қосқан, араб тілді ғалымдардың сіңірген еңбегі орасан
араб грамматикасы мен лексикографиясы, зор. Керекті дəрежеде зерттелмегендіктен, осы
стилистикасы мен риторикасы бойынша, күнге дейін олардың кейбіреуі тарихтан өзіне
сондай-ақ поэзия мен экзегетика (діни тиісті лайық орнын ала алмай жүр. Солардың
мəтіндерді талдап түсіндіру) жайында қомақты- бірі – Замахшари. Оның Сырдың орта, төменгі
қомақты шығармалар жазған əрі өз кезеңінің сағасы мен Хорезм жерінде белең алған оғыз-
дарынды ақыны болған, қаламын арабша, қыпшақ тілінде хатқа түскен «Мукаддимат»
парсыша, түркіше қатар сілтеген дара тұлға сөздігін профессор Ə. Құрышжановтан басқа
(Хамидов, 1965: 542-556). түркітанушы қазақ ғалымдары ол жайында əлі
күнге тіс жарып азды-көпті пікір білдірген емес
Мұсылман əлемінде Замахшаридің жоғары (Құрышжанов, 1968, 1971: 5).
болғаны сонша, оның талантын бағалай
келе тұстастары: «бүкіл арабтар мен араб Шынында, ІХ-ХІІ ғасырларда Хорезм
еместердің ұстазы», «Хорезм мақтанышы» мемлекетінің тілі мен діні, əдебиеті мен
(«Факр аль-Хауаризм») деп айрықша құрмет мəдениеті тікелей араб мəдениетінің əсер-
тұтқан. Замахшаридің замандасы Самани ықпалымен өркендеп, дамығаны тарихтан аян.
(1113-1167 жж.) ол жайында «араб тілі мен тіл Оның орталығы – Гургандж қаласын арабтар
білімінің үлгі тұтарлық ғалымы» десе, Якут əл- 712 жылы жаулап алған. В.В. Бартольдтың
Хамави (1179-1229 жж.): «Грамматика, лекси- айтуы бойынша, жергілікті халық оны –
кография, экзегетиканы қамтыған тіл білімінің Гургандж, арабтар – Джурджания, осы аймаққа
имамы, жан-жақты дарын иесі» деп бағалаған, кейін келген түркілер – Үргеніш атап кеткен
ал əл-Кифти болса (1172-1248 жж.): «Шынайы (Бартольд, 1968: 527). Сол кезде көршілес Сыр
кітапқұмар, заманындағы нəсілі араб емес бір бойынан қоныс аударған оғыз-қыпшақ тай-
шоғыр алып ғалымдардың соңын ала туған, паларының Хорезм өлкесіне тигізген ықпалы
солардың ішіндегі ең біліктісі» дегенді айтады. өте-мөте зор болды. Өз зерттеулері бойын-
ша В.В. Бартольд моңғол шапқыншылығына
Замахшаридің географиялық шығармасын дейін-ақ Хорезмде жаппай түркілену процесі
талдай келе академик И.Ю. Крачковский: аяқталған болатын деген уəж айтады (Бартольд,
«Ол – хиуалық, заманының асқан ғалымы əрі 1968: 116). Ендеше, Замахшаридің араб, парсы
жазушысы, сол кезеңге тəн нəсілі жағынан
араб болмаса да, араб мəдениетінің өкілі…

104 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

тілдерімен қоса түркі тілдерін жетік білуі каллиграфтық əдемі жазуына сүйсініп, оған
астарында осындай заңдылық жатса керек.
Замахшари сияқты екі-үш тілді қатар меңге- қолжазбалар көшіруді жүктеп, сонысына ақы
ру орта ғасыр ақындары мен ғұламаларына
ортақ қасиет еді. Еуропалық Қайта өрлеу кезеңі төлеп отырады. Осылайша жас Замахшари
турасында айтқан Ф. Энгельстің: «Тогда небыло
почти ни одного крупного человека, который, не өмірге ерте араласады.
совершал бы далеких путешествий, не говорил
бы на четырех или пяти языках, не блистал бы Оның ғалым ретінде қалыптасуына үлкен
в нескольких областях творчества» (Бартольд,
1968: 346) – дейтін сөздері Х-ХV ғасырлар ара- ықпал жасаған өз дəуірінің ғұламасы болған Əбу
лығындағы орта ғасырлық шығысқа да тəн
ерекшеліктін. Мудар ад-Дабби еді (ол 1113 ж. қайтыс болған).

Замахшари он жеті жасына дейін балалық, Якут оны Замахшаридің алғашқы ұстаздарының
бозбалалық шағын Хорезмді билеп-төстеген
Мəлікшах (1072-1092 жж.) тұсында өткізеді. біріне жатқызады (Хамидов, 1965: 149).
Орта Азияға басып кірген Селжұқтар билік
құрған аймақтарында үстемдігін нығайту үшін Сол кезеңге тəн бірнеше ғылымды қатар
түрлі білімпаздар мен өнерпаздарды жинап,
оларды өздеріне қызмет етуі үшін барынша меңгерген Əбу Мудар, əсіресе, араб тіл білімі
күш салды. Осылайша өнер-білімге кеңінен жол
ашу нəтижесінде сол тұста рухани мəдениет те мен медицинада өшпестей із қалдырды. Ол
мейлінше шарықтап дамыды.
ислам дініндегі керітартпа ортодокстарға
Мəлікшах сарайындағы ең беделдісі – оның
бас уəзірі Низам əл-Мүлк еді. Ол белсенді қарсы шығып, «ақыл культін» уағыздайтын
ағартушылық қызметімен танылып, ғылым мен
өнердің дамуына үнемі қолдау көрсетіп отырған. мутазилиттік ағымның негізін салды. Замахшари
Оның тікелей əмірімен Балх, Нишапур, Тус,
Герат, Исфахан, Бағдат қалаларында көптеген тіл біліміне ғана емес, діни идеология саласында
дəріс берер оқу орындары ашылып, олар халық
арасында оның атымен «Низамие медреселері» да ұстаз ілімін берік ұстанған үлгілі шəкірт
аталып кеткен. Айта кетерлігі, солардың ішіндегі
ең атақтысы Бағдат медресесі есептелетін, онда болды. Ол қай кезде де бұл көзқарасын ешкімнен
кезінде төрткүл əлемге аты танымал, математик
əрі астроном, философ əрі ақын Омар Хай- жасырған емес. Замандастарының көрсетуінше,
ям (1048-1131 жж.) 1074-1092 жылдары қызмет
істеген (Сұлтанов, 1987: 108-176). ол өзін ашықтан ашық мутазилиттікпін деп

Замахшари əуелі өз əкесінен сауатын айтып жүрген. Осы идеялық бағыт оның тіл
ашып, хат таниды. Оқуға ынталы болып өсіп,
келешегінен көп үміт күттіреді. Бірақ болашақ білімімен айналысуына түпкілікті жол ашты.
ғалым бала кезінде үйдің төбесінен құлап, аяғын
мертіктіреді де, əрі қарай оқығанын армандаған Өйткені бұл ағымды уағыздаушылар идеялық
əкесі амалсыз оны тігіншілікке баули бастайды.
Алайда көкірегі ояу, көзі ашық, көңілі зе- қарсыластарымен айтыстарда жеңіп шығу үшін
рек бала əкесінің бұл дегеніне көнбей, оқуды
жалғастырмақ ниетпен əкесінен өзін Үргеніштегі араб тілінің қыр-сырын жетік білуге мүдделі
бір медресеге апарып тапсыруын өтінеді. Əке
бала тілегін қабыл көріп, оны Үргеніштегі болды.
медресеге орналастырады. Үргеніште жас
Махмұдқа қол ұшын берер ешкім жоқ. Күн Замахшари өзінің поэзиялық
көріс қиындығынан көп ауыртпалықты бастан
кешіреді. Бірақ медреседегілер жас баланың туындыларында хорезмшахтың уəзірі Низам

əл-Мүлкпен жақсы қарым-қатынаста болғанын

паш етеді. Замахшари сол дəуірге тəн шығыс

əдебиетінің үлгісіне сай, сарай маңындағы

поэзияның өзіндік этикасын сақтап, үстемдік

жүргізген шах, сұлтандарға тағзым ете көп-

теген мадақ өлеңдер шығарған. Алайда кейін

сарай ақсүйектерінен бойын аулақ ұстап,

мемлекеттік мүддені ойлаудан гөрі өз күндерін

алаңсыз тойлаумен өткізген бойкүйездікке,

рухани жұтаңдыққа ұрынған олардан түңіліп,

бірте-бірте оңашаланып, дəуріштік аскеттікті

қалайды. Сөйтіп дүнияуи тірліктің қызығынан

безіп, тақуалық жолға түсіп, Меккеге қажылыққа

баруды мақсат тұтады. Кейбір зерттеушілер

оның өміріндегі осындай өзгерістерді 512-

513 жылдары (1118-1119 жж.) қатты науқасқа

шалдыққанымен байланыстырады. Сол

жылдары ол: «Алла денсаулық берсе, сұлтан

сарайының табалдырығын аттамауға, сұлтан

кеңсесінің тіркеу кітабынан өзінің есімін

сыздырып тастауға» бекінсе керек.

Шындығында оның сұлтан сарайынан

кетуіне себеп болған нəрсе сол қоғамның саяси-

əлеуметтік астарында жатқандығы сөзсіз.

3/2021 105

Сол аумалы-төкпелі аласапыран уақыттарда «ақыл культi», «жүрек культi» дейтiнiмiз осыдан
Селжұқ феодалдық мемлекетіндегі саяси туындайды. Осы тенденция арқылы суфизм
қарым-қатынастар көптеген білімпаздарды өзiнiң эстетикалық талғамын қалыптастырды.
сарай маңынан кетуге мəжбүр етті. Осындай Оның кiлтi – жан-жақты рухани жетiлуде.
опасыз қатал ортадан безген Замахшари сол Моральдық жан тазалығына жету үшiн
кезеңде белең алған діни ағым – суфизмге ден софыларша адам басқа бiреудiң еңбегiнiң
қояды. Дəл сол тұста өз дəуірінің көрнекті діндар арқасында емес, тiкелей өз еңбегiнiң күшiмен
философы – Əл-Ғазали да Бағдаттың «Низамие күн көруi шарт. Жарлы-жақыбайға көмек
медресесіндегі» «құрметті дəріскер» атағынан берiп, ашты тоқ ету құранды басынан аяғына
бас тартып, біржолата тақуалықты таңдап, дейiн саудыратып оқығаннан жүз есе артық деп
Меккеге қажылық сапар шегіп, суфизмнің бiлдi. Жақынды сүйiп, қайырымды болуға өсиет
теориялық негізін қалайды. Бұл ағым өмiрге айтты. Мұхаммед пайғамбардың хадистерiнде:
өз əдебиетiн əкеле отырып, дəстүрлi поэзия «бiр сағат iлiм үйрену бiр кеш бойы құлшылық
канондарын өзгерттi, ерекше символикалық етуден жақсы, бiр күн бойы дəрiс алу – үш ай ора-
шарттылық рухы басым эротикалық лири- за тұтқаннан жасқы» – делiнедi. Пайғамбардың
каның тууына себепшi болды. Оның мəнi – өзi де Құдай жеткiзедi деп күтiп отыра беретiн
Алланы сүю арқылы бақытқа жету, яғни бiр соқыр сенiмдi емес, оқуға, iлiм-бiлiмге iзденудi
Аллаға арналған сүйiспеншiлiк (ғашықтық) үндегенi осыдан-ақ көрiнедi. Осы кезеңде ғұмыр
сезiм (бiрiншi сүю) едi. Ортағасырда суфизм кешкен əз-Замахшари мен əл-Ғазали сынды қос
ағымымен белгiлi дəрежеде таза шығарма- ғалымның өміріндегі тонның ішкі бауындай
шылық қарым-қатынаста болмаған бiлiмдар ұқсастықтарды жіті қарағанда, көптеп табуға
зиялылар жоқтың қасы. Ендеше сол кезеңдегi болады. Мəселен, əз-Замахшари – «Əл-Каш-
қоғамның əр саласында софылық таным- шаф» («Құранға түсіндірме»), əл-Ғазали –
түсiнiктiң, оған тəн белгiлердiң белең алуы «Ихиа əл-улум» («Діни ғылымдардың қайта
заңды құбылыс. Сондықтан Замахшаридің жандануы») атты еңбектерін екеуі де Мекке
дiни пайымдауларының, қанатты сөздерiнiң сапарында жазған.
астарына үңiлiп, ұлағатты ой иiрiмдерiн жете
түсiну үшiн суфизмнiң философиялық негiзiн Бұл кезең негізінен Замахшаридің өндіріп
айқындап алуымыз қажет. жазған жемісті шақтарына тұспа-тұс келеді.
Сол уақыттарда ол, дəлірек айтқанда, 513-515
Софыларша жоғары рух саналатын тек – алла жылдары (1119-1121 жж.) «Əл-Массал» (араб
ғана. Одан биiк тұрған еш нəрсе жоқ. Айналаны грамматикасы бойынша жазған басты еңбегі),
қоршап тұрған физикалық дүние, табиғат – 516 жылы (1121 ж.) «əл-Фаик» атты екі томдық
оның əлсiз елесi iспеттi. Ол шын емес – сағым. лексикографиялық еңбегін, ал 526-529 жылда-
Сол себептi адамның да физикалық денесi шын ры (1132-1135 жж.) арасында «əл-Кашшафты»,
емес, ол «мəңгiлiк мəн» емес. Адамның өзiндiк одан кейін «Асас əл-Балага» аталатын екі
iшкi «мені», шындығына келгенде, мəңгiлiктiң томдық арабша сөздігін, «Навобиг əл-Калия
немесе космостық «меннің» жай ғана сыртқы и-Раби əл-Əбрар» деген көркем-дидактикалық
сұлбасы, көрiнiсi. Адам өлгеннен кейiн оның шығармасын жазған.
«мені» дене құрсауынан шығып, өзiнiң негiзгi
түп бастауы саналатын космостық «менге» сiңiп Түркітанушылар үшін аса қымбат, өз кезінде
жоғалады. Адам осы өмiрдiң (фəни жалғанның) ғылымда кеңінен танымал болған «Мукаддимат»
өзiнде-ақ рухани жетiлу арқылы дене бұғауын еңбегін Замахшари Меккеге қажылыққа барған
бұзып, өзiнiң «мəңгiлiк менiне», яғни космостық сапарынан кейін жазған деген жорамал бар
«менге» қосылатынын сезiне алады. Софылар (Хамидов, 1965: 153). «Мукаддимат» əуел баста
мұндай күйге əртүрлi амал-тəсiлдер арқылы арабша-парсыша-түркіше, көп уақыт кейін
жетуге болады деп бiлген. белгісіз біреу моңғолшасын қосып төрт тілді
сөздік болып жасалған. Бұл шығармасымен
Яғни, бұл ағымды уағыздаушылар «аллаға Замахшари түркілік дүниенің есігін қақты. Бізге
қосылудың» əдiс-тəсiлдерiнiң бiрi ретiндегi Замахшари осы шығармасымен жақын. Бұл
экстазға түсiп, зiкiр салумен бiрге қиялды да туынды Сыр бойының орта, төменгі жағынан
басты орынға қойды. Софылар алланы ақыл, бойлай енген оғыз-қыпшақ тайпаларымен
жүрек арқылы тануға болады деген пiкiрдi не- үнемі саяси қарым-қатынаста болған сол
гiзгi қағида етiп алды. Шығыс əдебиетiндегi тұстағы ірі тұлға хорезмшах Атсыз кітапханасы

106 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

үшін арнайы жазылған. Ғылымда бұл еңбегін кəдемізге жарату – үлкен мақсаттарымыздың
Замахшари Атсыз өтінішімен жазған деген бірі. Өйткені сол кезеңдерде генетикалық
де пікір бар. Мəселен, осы жазба жəдігердің бірлікте дамыған Орта Азия мен Қазақстан
Бұқарада сақталған көшірмесінің кіріспесінде топырағында туып, ғұмыр кешкен, артына
мұны жазуына не түрткі болғанын Замахшари өлмес мұра, өшпес із қалдырған əз-Замахшари
былайша түсіндіреді (А.К. Боровковтың өз дəуірінің аса көрнекті ғалымдарының бірі
редакциясымен басылған орысша аудармасын болды. Арада қаншама ғасыр өтсе де оның есімі
ұсынамыз): «Слава аллаху, который возвысил мен ғылыми дүниелері өлмей, өшпей біздің
арабский язык среди других языков. И после заманымызға дейін жетіп отыр.
оканчания державы арабов благородные
падишахи поддержали науку и адаб. В на- Əз-Замахшаридің біз үшін негізгі еңбегі
ше время эмир и командующий войском сын – «Мукаддимат əл-адабты» арнайы қарас-
державного хорезмшаха высоко чтит нау- тырған зерттеушілер құрамы онша көп емес.
ку адаба, всячески поддерживает избранных Солардың ішінде Н.А. Баскаков, В.В. Бартольд,
представителей адаба и восседает с ними на А.К. Боровковтан басқа Э.Н. Нəжіп, өзбек ғалымы
своих собраниях. И он повелел нам написать в Б.З. Халидов, түркімен ғалымы З.Б. Мухамедова
одном экземпляре книгу «Мукаддимат аль-адаб» зерттеу жүргізген негізгі жұмыстарына сөздікті
для своей библиотеки» (Боровков, 1964: 140). салыстырмалы түрде қосымша пайдаланып,
А.К. Боровков осы сөз үзіндісін түсіндіре келіп: ескерткіш материалдарының түркімен тіліне
«Замахшари имел ввиду будущего хорезмшаха қатысын ғана ортадан ойып алып қарастырған,
Атсыза, по поручению которого была создана яғни түпнұсқаны құрастырушылар «түркімен
книга», – деп анықтай түседі. тілінен» деп белгі соғылған сөздерді ғана өз жұ-
мыстарына пайдаланған сыңай бар. Негізінен
Өзбек ғалымы Б.З. Халидов: «Замахшари «Мукаддиматты» алғаш жан-жақты зерттеу-
шығармалары нақтылығымен, сапалығымен шілердің бірі орыс ғалымы Н.Н. Поппе болды.
ерекшеленеді. Грамматика, лексикографияға
арнаған еңбектерінде материалдарды барынша Н.Н. Поппе. Иіні келгенде айта кетерлік
қысқа əрі мазмұнды түрде пайымдайды, ал жайт, Н.Н. Поппе туралы да кейбір бірен-
көркем əдеби туындыларында сол дəуірдегі саран еңбектерде тиіп-қашты пікірлер ай-
əдебиетке сəйкес боямасы көп, қиындатылған тылғанымен отандық тіл білімі ғалымдары
стильде жазады» – дейді. Замахшари елуден оның өмір жолын, сіңірген еңбегін, ғылымға
астам шығармалар жазған автор. Хаджи Ха- қосқан үлесін күні бүгінге дейін қолға алып
лифа (1608-1657 жж.) оның 29 еңбегін атаса, тиянақты зерттеген емес. Бұлай назардан
Ибн Халикан – 30, Якут – 50 еңбектің аттарын қалыс қалып, бағаланбаудың басты себебі
келтіреді. Б.З. Халидов Ленинград (Санк- өткен ғасырдың 40-жылдары Н.Н. Поппе-
Петербург) университетінің Шығыстану нің басына түскен тағдыр тəлкегінен шет елге
факультетінің кітапханасы қорынан Замахшари кетуге мəжбүр болған десиденттік іс-əрекеті
еңбегінің бір қолжазбасын тапқандығын деп ойлаймыз. Николай (Николас) Николаевич
мəлімдейді. Брокельман Якут келтірген тізімде Поппе 1897 жылы 8 тамызда Қытайдың Яньтае
кездеспейтін Замахшаридің 25 еңбегін атайды. (Чифу) қаласында дүниеге келген, 1991 жылдың
Б.З. Халидов Замахшари еңбектерін былайша маусым айында АҚШ-тың Сиэтл қаласында 94
топтастырады: 1) араб тілінің грамматикасы жасында қайтыс болған. Лингвист əрі этнограф,
бойынша – 10; 2) лексикография бойынша – 8; 3) моңғолтанушы, алтай тілінің маманы, 1932
поэзия саласында – 7; 4) көркем-дидактикалық жылдан КСРО ҒА-ның корреспондент-
туындылары – 8; 5) фольклорлық шығармалары мүшесі. 1921 жылы Петроград университетінің
(мақал-мəтелдер жинағы) – 2; 6) жағрафиядан қоғамдық ғылымдар факультетінің моңғол
– 1; 7) экзегетикадан – 1; 8) шариат заңына – бөліміне түсіп, ондағы əйгілі тіл мамандары
2; 9) ислам ағымдары туралы – 4; 10) əртүрлі А.Д. Руднев, В.Л. Котвич, А.Н. Самойлович,
тақырыпта – 12 жұмыс жазған. Сонда барлығы С.Е. Малов, А.В. Бурдуковтармен бірге оқиды,
– 55 шығарма. ғылымдағы алғашқы ғылыми жетекшісі атақты
Б.Я. Владимирцов болған. 1942 жылы Н.Н. Поппе
Əсілінде, əз-Замахшаридің өмірі мен Қарашай аумағында (Микоян-Шахар) басып
қызметі, ғылыми мұраларына байланысты алған неміс басқыншылары жағына өз еркімен
деректерді сарыла іздеп, табылғандарын рухани өтіп, 1943 жылы отбасымен Германияға көшеді.

3/2021 107

Соғыстан кейін кеңес үкіметінің құрығынан аралығындағы бірбүтін орта азиялық түркі тілі
тығылып, бірнеше жыл шығармашылықпен дамуын іштей өзара үш кезеңге бөліп қарайды:
астыртын айналысқан. 1949 жылы ол АҚШ- біріншіден – Қарахандық, мəдени орталығы –
қа қоныс аударып, Вашингтон штаты Қашқар (ХІ ғ.); екіншіден – Оғыз-қыпшақтық,
университетінің Қиыр Шығыс факультетінде орталығы – Сырдың орта, төменгі сағасы мен
профессор лауазымында қызмет атқарады. Хорезм (ХІІ-ХІV ғғ.); үшіншіден – Шағатайлық,
1968 жылы «Бонн университетінің құрметті орталығы – Шағатай ұлысының отырықшы
докторы» атағына ие болады, 1968 жəне 1977 бөлігіндегі бірқатар қалалар (ХV-ХVІІІ ғғ.)
жылдары Фин Ғылым Академиясының мүшесі (Самойлович, 1928: 21-22). Осылайша жіктеу
болып сайланған. Саптаяққа ас құйып, сабынан тұрғысынан келгенде «Мукаддимат» екінші –
қарауыл қараған сезіктенгіш те сескенгіш, атын оғыз-қыпшақтық-хорезмдік кезеңге кіреді.
атау түгілі еңбегін сөз етуге қорыққан сол уақыт-
тардан бері ол жөнінде тіл мамандары лəм-мим Жалпы, орта түркі жазба ескерткіштерін
жақ ашпайды. Осы салқындық бергі уақыттарда белгілі бір шығарманың жазылу орнына,
«Мукаддимат əл-адаб»-тың кеңінен зерттелуіне уақытына, əлеуметтік ортасына, тағы басқа
де кері əсерін тигізген. жағдайларға қарап дəуірлеп, топтауда бұрынғы
өткен-кеткен, қазіргі түркі тілі мамандары
Н.Н. Поппенің қолға алып қарастырғаны өзіндік ғылыми тоқтам-топшылауын үнемі
сөздіктің хатиб Дервиш Мухамед жаса- сарапқа салып отырған. Соның бəріне жеке
ған көшірмесі. Н. Поппе 1938 жылы КСРО тоқталып жатуды жұмыс мақсаты көтермейді.
Ғылым Академиясы баспасында жарық Мысалға жоғарыдағы А.Н. Самойловичтің жік-
көрген, ауқымды екі бөлімнен тұратын еңбегін теуін келтірсек, бұдан соныкі ғана бірден-бір
«Монгольский словарь «Мукаддимат ал-адаб» дұрыс екен деген біржақты қорытынды пікір
деп атаған. Бірінші бөлімде əз-Замахшари тумауы тиіс. Бұл жерде мəселе «Мукаддиматқа»
қолжазбасында келтірілген моңғол сөздеріне қатысты кей жайлардың басын ашып айқындап
фонетикалық, морфологиялық талдау жасаса, алуда жатыр.
екінші бөлімінде моңғол жəне түркі сөздерін
бір ізге түсіріп, арабша жазылу тұлғасын, ла- «Мукаддимат» дүниеге келген уақыт Орта
тынша транскрипциясын, орысша аудармасын Азияда түркі əдеби тіліне негіз болған қарлұқ,
берген. Түпнұсқадағы сөздіктің əуелгі қалпын оғыз, қыпшақ тайпаларының аумақтық жəне
сақтамай, сөздерді қайтадан сүзіп қотарып, тілдік жіктері əлі де болса толық анықталмаған,
алфавит бойынша рет-ретіне түсірген. Сөздікте өзіндік сипат-белгілері ерекшеленбеген, яғни
келтірілген ауызекі сөйлеу негізінде жасалған көне түркі дəуіріндегі «д» тілден кейін, бірте-
алты мыңдай түркі тілдік материалы жеке-жеке бірте ру-тайпалар тілі «з» жəне «й» тілдеріне
сөзден ғана емес, сонымен қатар жеке фраза- енді-енді ажырай бастаған кез, сөйтіп, əдеби
лық, күрделі сөз тіркестерінен де тұрады. Оның тілде «з», «й» диалектілері («азақ», «айақ») қатар
үстіне И.Поппе моңғол тілін қамтитын бөліктегі жүріп қолданылған өтпелі кезең еді. Диалектілік
сөздердің дені ХІІІ-ХІV ғасырларда Орта Азияда ерекшелігі жағынан «Мукаддимат» осы өтпелі
қоныс тепкен жалайыр, барлас руларының кезеңнің жемісі. Сондықтан ХІІ-ХІV ғасырлар-
тілдерімен төркіндес, ұқсас екенін баса көрсетіп дағы жəдігерліктер жайындағы «бəріне бірдей
айтады (Поппе, 1998: 7-8). ортақ əдеби тілдің дəстүрлі ережесіне лайықтап
жазылған мұралар, белгілі бір норманы мұқият
Ескерткіш тілінің өзіндік ерекшеліктері, сақтап отырған жазба ескерткіштер» (Ибатов,
олардың диалектілік ара жігі мен айырмасы 1993: 46-47) дейтін келелі пікірді əз-Замахшари
жөніндегі осы күнгі түркітанушылардың сөздігіне де келтіруді орынды санаймыз.
пікірінде бір ізділік жоқ, ала-құла. Н.А. Баскаков
сөзіне қарағанда, В.В. Бартольд оның тілін ХІІ- Осы жерде мынадай принципті мəселені де
ХІІІ ғасырлардағы орта азиялық түркі əдеби назардан тыс қалдырып, тілге тиек етпей кетуге
тілінің негізінде жазылғандығын айтса, Н.А. Бас- болмайды. Негізінде тіл тарихын зерттеуші
каковтың өзі оны шағатай ұлысының əдеби ғалымдар қазақ тілін ескі қыпшақ тілдері
тілінде жазылған мұра деп таныған. Э.Н. Нəжіп тобынан енші алып, бөлініп шыққан тіл ретінде
бұл сөздіктің лексикасы ХІІ ғасырдағы танып, соның жұрағаты санайды.
түркілердің қалпын көрсетеді деген (Ибатов,
1993: 49). Ал Н.А. Самойлович ХІ-ХІІ ғасырлар Ал қыпшақ тілін Орта Азия атырабын
мекендеген түркі тайпалары бірнеше ғасыр
бойы мемлекеттік тіл есебінде қолданып, оны

108 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

əрісі Египет пен Сирия, Шығыс Еуропа, берісі жазулы Орхон-Енесей мұраларын көпір іспетті
Батыс Украина мен Қырым, Кавказ өңірлері
кеңінен пайдаланған. «Қыпшақ тілі мамлюктер байланыстырып жатқан аралық туынды ретінде
мемлекетінде түркі тайпаларының əрі ауызекі
сөйлеу тілі, əрі жазба тілі (іс қағаздары, ғылыми таныған абзал.
еңбектер, əдеби шығармалар жазылатын тіл)
болып тұрды. Ол дəуірде бұл тілде қолтума Белгілі ғалым М. Томанов: «Қазіргі
көркем əдебиет шығармалары мен аударма
əдебиеттер де туындай бастады. Олардың ішінде филология ғылымы жоққа шығармайтын ме-
қара сөзбен де, өлеңмен де жазылғандары
болды. Əдеби тіл, əсіресе, поэзияда биік сапаға тодологиялық негіз – тарихи салыстырмалы əдіс.
жетті» (Айдаров, 1971: 53).
Бұл əдіс уақыт жағынан əртүрлі құбылыстарды
Италияның Венеция қаласында Əулие
Марк ғибадатханасында табылған «Кодекс тікелей емес, сатылай салыстыруды қалайды.
Куманикус» («Куманша (қыпшақша) сөздік»)
жазба мұрасын зерттей келе Ə. Құрышжанов: Егер сол тəсіл тұрғысынан қарар болсақ, қазақ
«Орта ғасыр қыпшақтары бір тілде сөйлеген,
қай өңірді жайлап, қай атырапта жүрсе де тілі қыпшақ тілі ескерткіштері арқылы көне за-
олардың ана тілі біреу болған. Барған елге,
басқан жерге сол тілін ала барған, қолдана ман мұраларына жалғаса алады» (Томанов, 1986:
жүріп, қолдап отырған» (Құрышжанов, 1978:
7) – деген қорытынды шығарады. Ғалым ескі 19) – деп жазған еді. Олай болса «Мукаддимат»
қыпшақ тілі мен қазіргі қазақ тілін үнемі
тонның ішкі бауындай қатар қойып, бірге бойынан көрінетін қыпшақ тілінің диалектілік
қарастырады. Расында, қазақ тілі өзінің ата
тілі – VІ-VІІІ ғасырлардағы көне түркі тілімен элементтері қазіргі қазақ тілінің өзгерістерге
ескі қыпшақ тілі арқылы жанама түрде қабыса
алады. «Мукаддиматты» ХІІІ-ХІV ғасырлардағы ұшырай отырып дамыған қадым заман,
қыпшақ тілді жазба ескерткіштерін руна (ойма)
ғасырлар иініндегі қалпын əйгілейді.

Жалпы айтқанда, көне жазба мұраларынан

əр дəуірдің бұрынғысымен салыстырғандағы

дыбыстық, лексикалық, сөз жасамдық,

синтаксистік өзгерістер жиынтығы

арқылы жаңалығын, оларды қазіргі тілмен

салыстырғандағы ескілігін анықтау əлі де

болса жете зерттеулерді қажет ететін күрделі

мəселелер. Əсіресе, ортағасыр ескерткіштерінің

қазақ тілі тарихына қатысы да тың өзгерістерді

талап етеді. Өз дəуіріндегі басқа ескерткіштер

сынды «Мукаддимат» та алдағы уақытта талай

сүрлеулі зерттеулер нысанына айналып, соны

ойларға өзек болатынына сенім мол.

Əдебиеттер

1. Хорезми. Махаббатнама. – Алматы, 1985. – творчестве)» деген еңбегінен түзілді. // Жинақ:
644 б. Семитские языки, выпуск (ч.2). – М., 1965.
– 448 б.
2. Бартольд В.В. Кыпчаки // Соч. Т.10. – М.,
1968, Т.5. – С. 448 8. Крачковский И.Ю. Изб., соч., Т. 47. – М-Л.,
1957. – С. 442
3. Хорезм. Краткий справочник-
путеводитель. (Издание второе, исправленное и 9. Құрышжанов Ə. «Ескі түркі жаз-
дополненное), Т., Узбекистан, 1967. – С. 512 ба ескерткіштері (ХІ-ХVІ ғғ.)» курсының
программасы. Қарағанды, 1986, 16-б.; Айдаров
4. Ахинжанов С.А. Кыпчаки в истории Ғ., Құрышжанов Ə., Томанов М. Көне түркі
средневекого Казахстана. – Алматы, 1995. – С. жазба ескерткіштерінің тілі. 1971, 30-31-
396 бб.; Құрышжанов Ə. Язык старокыпчакских
письменных памятников ХІІІ-ХІV вв. 1973.
5. Бартольд В.В. Двенадцать лекции по
истории турецких народов Средней Азии. Соч. 10. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху
– М., 1968, Т.5. – С. 328 монгольского нашествия, Соч., т.1. – С. 356

6. Курышжанов А.К. Язык старокыпчакских 11. Бартольд В.В. Двенадцать лекции по
письменных памятников ХІІІ-ХІV вв. истории турецких народов Средней Азии. Соч.
Автореферат на соискание уч. степени д.ф.н. – – М., 1968, т.5. – С. 462
Алматы, 1973. – С. 28
12. Султанов Ш., Султанов К. Омар Хайям. –
7. Əз-Замахшариге қатысты мағлұматтар М., 1987. – С. 364
Б.З. Хамидовтың «Замахшари (о жизни и

3/2021 109

13. Боровков А.К. Монгольские глоссы в 16. Самойлович А.Н. К истории
Бухарском списке «Мукаддимат аль-адаб»// среднеазиатского-турецкого языка, сб. «Мир-
Журнал «Народы Азии и Африки», 1964, №1. – Али-Шир». – Ленинград, 1928. – С. 448
С. 294
17. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ə., Томанов
14. Поппе Н. Монгольский словарь М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. –
«Мукаддимат ал-адаб». – М., 1998. – С. 512 Алматы: Мектеп, 1971. – 412 б.

15. Ибатов Ə. Алтынорда дəуіріндегі жазба 18. Құрышжанов Ə. Куманша-қазақша
ескерткіштер // Кітапта: Баға жетпес мұра. – жиілік сөздік. – Алматы: Ғылым, 1978. – 224 б.
Алматы, 1993. – 376 б.
19. Томанов М. «Əдеби тілдің əлемі» // Қазақ
əдебиеті, 26 шілде, 1986 ж.

References

1. Horezmı. Mahabbatnama. – Almaty, 1985. – 31-bb.; Quryshjanov Á. Iazyk starokypchakskıh
644 b. pısmennyh památnıkov ХІІІ-ХІV vv. 1973.

2. Bartold V.V. Kypchakı // Soch. T.10. – M., 1968, 10. Bartold V.V. Týrkestan v epohý mongolskogo
T.5. – S. 448 nashestvıa, Soch., t.1. – S. 356

3. Horezm. Kratkı spravochnık-pýtevodıtel. 11. Bartold V.V. Dvenadsat leksıı po ıstorıı
(Izdanıe vtoroe, ıspravlennoe ı dopolnennoe), T., týreskıh narodov Sredneı Azıı. Soch. – M., 1968, t.5.
Ýzbekıstan, 1967. – S. 512 – S. 462

4. Ahınjanov S.A. Kypchakı v ıstorıı 12. Sýltanov Sh., Sýltanov K. Omar Haııam. –
srednevekogo Kazahstana. – Almaty, 1995. – S. 396 M., 1987. – S. 364

5. Bartold V.V. Dvenadsat leksıı po ıstorıı 13. Borovkov A.K. Mongolskıe glossy v
týreskıh naro-dov Sredneı Azıı. Soch. – M., 1968, Býharskom spıske «Mýkaddımat al-adab»// Jýrnal
T.5. – S. 328 «Narody Azıı ı Afrıkı», 1964, №1. – S. 294

6. Kýryshjanov A.K. Iazyk starokypchakskıh 14. Poppe N. Mongolskı slovar «Mýkaddımat
pısmennyh památnıkov ХІІІ-ХІÝvv. Avtoreferat al-adab». – M., 1998. – S. 512
na soıskanıe ých. stepenı d.f.n. – Almaty, 1973.
– S. 28 15. Ibatov Á. Altynorda dáýirindegi jazba
eskertkishter // Kitapta: Baǵa jetpes mura. – Almaty,
7. Áz-Zamahsharıge qatysty maǵlumattar B.Z. 1993. – 376 b.
Hamıdovtyń «Zamahsharı (o jıznı ı tvorchestve)»
degen eńbeginen túzildi. // Jınaq: Semıtskıe ıazykı, 16. Samoılovıch A.N. K ıstorıı sredneazıatskogo-
vypýsk (ch.2). – M., 1965. – 448 b. týreskogo ıazyka, sb. «Mır-Alı-SHır». – Lenıngrad,
1928. – S. 448
8. Krachkovskı I.Iý. Izb., soch., T. 47. – M-L.,
1957. – S. 442 17. Aıdarov Ǵ., Quryshjanov Á., Tomanov M.
Kóne túrki jazba eskertkishteriniń tili. – Almaty:
9. Quryshjanov Á. «Eski túrki jazba eskertkishteri Mektep, 1971. – 412 b.
(ХІ-ХVІ ǵǵ.)» kýrsynyń programmasy. Qaraǵandy,
1986, 16-b.; Aıdarov Ǵ., Quryshjanov Á., Tomanov 18. Quryshjanov Á. Kýmansha-qazaqsha jıilik
M. Kóne túrki jazba eskertkishteriniń tili. 1971, 30- sózdik. – Almaty: Ǵylym, 1978. – 224 b.

19. Tomanov M. «Ádebı tildiń álemi» // Qazaq
ádebıeti, 26 shilde, 1986 j.

110 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Серимов Е. Е. Serimov E.E.
Карагандинская академия «Болашак» «Bolashak» Karaganda Academy

г. Караганда, Казахстан Karaganda, Kazakhstan
e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

ЖИЗНЬ И ТВОРЧЕСТВО АБУ-Л- THE LIFE AND WORK OF ABU-
КАСЫМА МАХМУДА ИБН L-KASIM MAHMUD IBN OMAR
ОМАРА ДЖАРАЛЛЫ АЗ-
ЗАМАХШАРИ JARALLI AZ-ZAMAKHSHARI

В статье рассматривается жизнь и творчество The article examines the life and work of Abu-l-
Абу-л-Касыма Махмуда ибн Умара Джараллы Qasim Mahmud ibn Umar Jaralli az-Zamakhshari,
аз-Замахшари, жившего в Средние века, who lived in the Middle Ages, who left an immortal
оставившего за собой бессмертное наследие, legacy, an indelible mark, hollowed out from
неизгладимый след, выделяющегося из числа among the outstanding scientists of his era, and also
выдающихся ученых своей эпохи, обитавшем deals with his dictionary «Mukaddimad al –adab»
в среднем, Нижнем устье Сыра и Хорезмской (hereinafter – «Mukaddimat»), written in Oguz-
земле, а также рассказывается о его словаре the Kypchak language that lived in the middle,
«Мукаддимад аль-адаб» (далее – «Мукаддимат»), Lower mouth of cheese and the Khorezm land.
написанном на огуз-кыпчакском языке. In the Middle Ages, the Arabs actively developed
В Средние века арабы активно развивались in the context of expansion into Central Asia and
в контексте экспансии в Среднюю Азию и the southern part of Kazakhstan, popularization of
южную часть Казахстана, популяризации their culture and literature, language and religion.
своей культуры и литературы, языка и религии. In the history of the Turkic culture of this period of
В истории тюркской культуры этого периода the X-XII centuries, it is here that one of the facets
Х-ХІІ веков именно здесь лежит одна из граней of the so-called «Muslim era» lies. The dictionary
так называемой «мусульманской эпохи». «Mukaddimat al-Adab» az-Zamakhshari of the
Словарь «Мукаддимат аль-Адаб» аз-Замахшари XII century is one of the works of this «Muslim
ХІІ века по срокам написания входит в число era». This period is considered the first stage in
произведений этой «мусульманской эпохи». the knowledge of the written history of the Turkic
Этот период считается первым этапом в peoples as a whole. relics, understand the mystery
познании письменной истории тюркских of the scriptures.
народов в целом. Потомкам очень важно познать
это наследие, заложенное в истоках тюркских Key words: Abu-l-Kasym Mahmud ibn Omar
реликвий, разобраться в тайне писания. Jaralla az-Zamakhshari, «Mukaddimad al-adab», Arab-
Persian and Turkic culture, Khorezm, N.N. Poppé.
Ключевые слова: Абу-л-Касым Махмуд ибн
Омар Джаралла аз-Замахшари, «Мукаддимад аль-
адаб», арабо-персидская и тюркская культура,
Хорезм, Н.Н. Поппе.

3/2021 111

ФИЛОЛОГИЯ

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.13

Оразбек М.С.
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті,

Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ӘЛЕМДІК
ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ АРХЕТИПТЕР

Бүгінде əлемдік əдебиетте зерттеудің жаңа түрлері қалыптасып, көркем
шығарманы талдаудың əр түрлі аспектілері пайда болды. Əлемдік əдебиеттануда
кейіпкерлердің психологиялық ерекшелігі мен оны бейнелеген автор санасындағы
символдар мен кескіндердің оқиғаға айналу процесіне үңілу, мəтінді эстетикалық,
психологиялық, философиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеуге жете көңіл
бөлуде. Көркем шығармадағы образдар мен сюжеттік оқиғалардың астарында
жазушының ұлттық дүниетанымы, генетикалық коды тұрғаны анық. Сол тұрғыда
мақалада халқымыздың ұлы ақыны, данышпан ойшыл Абай Құнанбайұлы
шығармаларындағы халықтық дүниетанымды, арғы замандардан жалғасып келе
жатқан ой-сананы, тілдік қатынастарды архетип ұғымын талдау арқылы анықтауға
талпыныс жасалған. Ғалым ұлттық санаға қозғау салып, арғы тегімізді тануға алып
келетін ұлттық архетип, символдар мен кескіндердің Абай шығармаларынан нақты
танылатындығына назар аударады.

Түйін сөздер: Абай шығармашылығы, архетип ұғымы, мифологема, көркем
шығарманың идеясы, авторлық позиция.

Əлемдік философия ғылымында ғалымдар и лежащих в основе любых художественных
архетип ұғымының бастау көзін көне грек структур)» (Литературная энц., 2001: 35) деген
ойшылдары Платон, Сократ еңбектерімен анықтама береді. Демек архетиптің негізінде
тығыз байланыста қарастырады. жалпыадамзаттық сипат пен кез келген
көркемдікке ие арғы образдар мен мотивтер
Архетип дегеніміз адам санасында жатады.
сақталып келе жатқан бастапқы образ.
Философиялық сөздікте: «грекше арғы, Бұл ұғымды философиялық категория
бастапқы образ деген мағынаны береді. ретінде жандандырған швейцариялық ғалым,
Кейінгі антикалық философияда (Филон аналитикалық психологияның негізін салушы
Александрийский т.б.) бейне, идея» (Ильичёв, К.Юнг. Ол өзінің «Архетип жəне символ»
1983: 274) деп түсіндіреді. Ал енді Терминдер деп аталатын еңбегінде архетиптің көне грек
мен ұғымдардың əдеби энциклопедиясында: ойшылдарынан бастау алатынына мəн береді:
«Архетип (грек. Archetypos – алғашқы образ) – «Архетип» ұғымы Филон Иудейде (Де Опиф.
жалпыадамзаттық сипатқа ие жəне негізінде кез Мунди, § 69) адамның Құдай бейнесіне (Imago
келген көркемдік құрылымдар жатқан, іргелі, Dei) қатысты кездеседі. Сондай-ақ, Иренейде, ол
бастапқы мотивтер мен образдарды білдіреді туралы былай делінген: «Əлемнің Жаратушысы
(первообраз – обозначение наиболее общих мұны өзінен жаратқан жоқ, ол оны өзіне бөтен
и фундаментальных изначальных мотивов и архетиптерден ауыстырған» («Творец мира
образов, имеющих общечеловеческий характер не из самого себя создал это, он перенес из

112 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

посторонних ему архетипов»). Августинде өзі танытуы» (Юнг, 1996: 26). Юнг архетипті

«архетип» сөзі кездеспейді, бірақ ол оның барлық адам баласының санасына тəн «адам

орнына «идея» ұғымын қолданады – De Div немесе демон» кескінді деп есептейді. Бірақ

Quaest, 46: «Ideae, quae ispae formatae non sunt… «шығармашылық қиял» арқылы жанданып,

quae in divina intelligentia continentur» («Өз- «үнемі қайта туындап» шығармашылық

өзінен жаратылмаған ... құдайдың санасында адамын танытып отыратынына назар аударады.

бар идеялар» «Идеи, которые сами не созданы… Сонымен қатар К. Юнг: «Автор шығармашылық

которые содержатся в божественном уме»). процесс барысында өз психикасында бұрыннан

«Архетип» ұғымы біздің мақсаттарымыз үшін бар бағзы архетиптік образдар елесі негізінде

дұрыс жəне пайдалы болып табылады, өйткені өзі де ойламаған кездейсоқ, бірақ нақты əрі

біз ұжымдық бейсананың мазмұндары туралы жаңа образдарды да кемелділікпен бейнелейді»

айтқанда, өте ежелгі, нақты айтқанда, бастапқы (Юнг, 1996: 50) деп түсіндіреді. «Юнг

түрлерімен, яғни ежелден келе жатқан жалпыға шығармашылық процесс кезіндегі автордың

ортақ нақты бейнелермен айналысамыз. көптеген зерттеушілер шешімін таба алмай

Алғашқы қауымдық дүниетанымдағы жүрген «жұмбақ» күйін, оның творчестволық

символдық фигураларды белгілеу үшін Леви тұлғасындағы «архетип образдардан бастау»

Брюль қолданған «representstions сollectives» алып, соның ырқында барлық басқа дүниені

немесе (фр. «коллективные представления») ұмытып, о баста өзі ойламаған кейіпкерлерді

«ұжымдық көріністер» ұғымы бейсаналықтың тудырып, сұмдық ситуацияларды кейіпкерінің

мазмұны мен түсінігіне қатысты ешқандай бейсаналық ырқында суреттеп кететінін түсіндіріп

қиындықсыз-ақ қолданылады» (Юнг, 1991: 78). берген» (Оразбек, 2018: 37).

Ол Филон Иудей, христиан апологтары Көркем өнер дүниесінің ішінде, əсіресе

– шіркеу аталары Иреней мен Августин əдеби көркем шығарманың табиғаты күрделі,

еңбектеріне сілтеме жасау арқылы архетиптің психологиялық қатпары өте терең, адам

адамдардың құдайға қатысты ұғымы мен «идея» баласына жұмбақ болып келетін өнердің

ұғымына жалғастығын атап өтеді. Ал Леви айрықша бір түрі. Сондықтан да психолог

Брюль «алғашқы қауымдық дүниетанымды ғалымдар көркем шығарманы туғызушы

белгілеу үшін» «ұжымдық түсініктер» ұғымын автордың психологиялық қырларын

қолданғанын нақты көрсетеді. Осы «ұжымдық ашып, автор тұлғасының шығармашылық

көріністер» бейсаналықтың мəні мен мағынасы ерекшеліктерін (особенности) анықтауға

екенін анықтап береді. Адам санасындағы туа ұмтылды. Шығармашылық тұлғаны анықтау

біткен алғашқы кескіндердің негізі өте ежелгі үшін оның шығармасында суреттелген

қауымдық құрылыстан бастау алғанына мəн образдарды психологиялық жағынан зерттеуге

бере отырып, архетиптің өмірде əртүрлі тура келеді. Бұл туралы ХХ ғасыр басында

жағдайлардың (қайғы, қорқыныш сезімдері, Ж. Аймауытов: «Адамның жан құбылыстарын

алаңдаушылық немесе шығармашылық қиял, зерттеп, таныс болу үшін сол шығармалардағы

фантазия т.б.) əсерінен жанданып, белгілі бір кейіпкерлердің (тип) бастан кешірген халдерін

образдарға, идеяларға айналуы деп түсіндіреді. бақылау керек» (Аймауытов, 1995: 263) деп

Ендеше, архетип көркем əдебиетке, ақын- түсіндіреді. Ендеше жазушы шығармасында

жазушылардың шығармашылығына тікелей бейнеленген образдың архетипіне үңілу арқылы

қатысты екенін байқаймыз. көркем шығарманың идеясын, авторлық

К. Юнг көркем шығарманың тууын, идея мен позициясын айқындаймыз.

символдардың жанды суретке айналуын, адам К. Юнг архетипті екіге бөледі. Адамның

санасының терең түпкірінде жасырын жатқан, жеке өзіне тəн архетиптері (индивидуальное

күллі адам баласының жаратылысында туа бессознательность) жəне адамзатқа немесе

біткен кескін, бейнелерден іздейді. Сондай-ақ белгілі бір ұлт, ұлыс, тайпаға ортақ ұжымдық

архетипке мынандай нақты анықтама береді: бейсаналық (коллективное бессознательность).

«Бағзы (первобытный) образ немесе архетип – Ұжымдық бейсаналықты К.Юнг бірнеше түрге

адам немесе демон кескінді фигура, бұл тарих бөледі. Соның негізгі түрлері:

қойнауында пайда болып, үнемі қайта туындап 1. Самость, Эго немесе Self (Өзі немесе мен).

отыратын процесс барысында творчестволық 2. Анима жəне анимус (əйел немесе ер).

фантазияның (шығармашылық қиял) өзін- 3. Дитята (Сəби).

3/2021 113

4. Тень (Көлеңке). схемасын жоғалтпай мифтік шығармаларда
көрінісін өзгертетінін анықтаған болатын.
5. Персона (Маска немесе адамның екіге Бірақ бұл жерде, қалай десек те архетиптің
мифологиялық образ бен мотивтен алыс емес
жарылуы). екенін байқаймыз. Себебі аталған мақаласында
А.Ю. Большакова мифологиялық мотив пен
6. Старый мудрец (Данышпан абыз). образдың астарында архетип жатқанына мəн
береді. Ғалымның өз сөзімен айтсақ: «Сонымен,
Осы аталған архетиптер жөнінде Юнгтің пікірінше, архетиптер арғы образ (ең
алғашқы образ) болғандықтан мифологиялық
орыстың белгілі əдебиеттанушы ғалымы мотивтер архетипке қарағанда екінші, олар
бірінші емес» (Большакова, 2010: 18) деген пікірге
Е.М.Мелетинский:«Еңмаңыздымифологиялық тоқталады. Демек архетип кез келген адамның
санасындағы арғы, ең бірінші кескін, символ
архетиптер мен архетиптік мифологем ретінде болса, мифологиялық образ (первобытный)
алғашқы кескіннің мифтік мəтіндегі бейнеге
Юнг ең алдымен «ана», «бала», «көлеңке», айналуы. Ендеше мифологиялық образ бірінші
емес, тарихи-мəдени жад арқылы екінші
«анимус» («анима»), «данышпан қарт» өзгеріске ұшыраған бейнеге айналады. Оны
А.Ю. Большакова: «Бірінші-екінші туралы
(«ақылды қария») архетиптерін бөліп көрсетті» мəселе, яғни адам баласында: биогенетикалық
жəне мəдени-тарихи екі психикалық
(Мелетинский, 1994: 4) деп атап көрсетті. (ментальдық) деңгейдің болуы, архетиптер
мен мифтер теориясының негіздерінің бірі»
Е.М. Мелетинский К. Юнг атап көрсеткен басты (Большакова, 2010: 19) деп түсіндіреді. Бұл
жерде бірінші деп ғалым архетипті алып тұр.
алты архетипті мифологиялық архетиптер деп Ол адамға биогенетикалық тұрғыдан ауысады.
Екінші деп мифті атайды. Миф тарихи-мəдени
таниды. Себебі жоғарыда К. Юнг те архетипті жад (культурно-исторический память) арқылы
ауысады. Сондай-ақ ғалым: «Дүниетанымның
адам санасындағы демон кесінді образ деп негізгі модельдерін биогенетикалық (бірінші
кезең) жəне мəдени-тарихи (екінші кезең)
атаған болатын. Бірақ бұл жерде басын ашып деп бөлу əдеби архетиптің табиғатын
түсіну үшін өте нəтижелі болып табылады,
анықтап алатын бір нəрсе мифология мен осыған байланысты автор-профессионалдар
құрған «əдеби миф» жəне «мифологема»
архетип ұғымы бір ұғымды білдірмейді. категориялары (демек екінші дəрежелі
алғашқы қауымдағы халықтардың «табиғи»
Мифологиялық образдың негізінде архетип мифологиясымен салыстырғанда) архетиптік
мотивтер немесе идеалды модельдердің бірінің
бар екені түсінікті. К.Юнгтің өзі де: «мифтер деңгейінің ерекше көрінісі ретінде ғана көрінеді»
(Большакова, 2010: 21) деген ойға табан тірейді.
мен ертегілер архетиптердің басқа бір танымал Ендеше адам санасындағы əр түрлі архетип
кескіндерді бірден мифологиялық образ деуге
көрінісі болып табылады» («Другим хорошо болмайды. Ол сол алғашқы кескіндерден өсіп
шығып, əдеби мəтінге орныққан образдар.
известным выражением архетипов являются Сондықтан да А.Ю. Большакова мифологиялық
образдарды арғы, ең алғашқы образ деуден
мифы и сказки») (Юнг, 1991: 78) деген болатын. аулақ. Біз де ғалымның осы тұжырымымен
келісеміз. Мифологема ұғымы да архетипке
Мифология мен архетип категориясын қатысты болғанымен, мифтің сюжетіне саналы
түрде енген образдар.
зерттеген орыс əдебиеттанушысы

А.Ю. Большакова «Архетип, миф и

память литературы» мақаласында:

«К. Юнгтың 1935 жылдары архетип

«мифологияның мəні» (что архетипы

«мифологичны по сути») деп айтқанымен,

«Подход к бессознательному» (1961)

еңбегінде архетиптерді интерпретациялау

тəжірибиесінің негізінде архетип пен

мифологияға қатысты маңызды тұжырымын

көрсетеді: «Менің «архаикалық ұғымдар»

туралы пікірлерімді, яғни «архетиптер»

немесе «алғашқы қауымдық бейнелер» деп

атаған көзқарасымды психология, түс көру

немесе мифологиядан білімі таяз адамдар

үнемі сынға алды. «Архетип» термині көбінесе

белгілі бір мифологиялық образ немесе мотив

ретінде қате түсіндіріледі. Бірақ соңғылары

күмəнді көріністерден басқа ештеңе емес:

мұндай ауыспалы кескіндердің атадан балаға

берілуі туралы пікір айту қисынсыз болар еді.

Архетип, керісінше, мотивтердің осындай

көріністерін қалыптастыру үрдісі болып

табылады – олар негізгі схемасын жоғалтпай,

толығымен айтарлықтай өзгеруі мүмкін»

(Большакова, 2010: 11) деп, архетиптің бастапқы

114 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Мифологема табиғаты туралы зерттеген қазақ санасына да тəн. Көлеңке – адамдар
орыс əдебиеттанушысы С.М. Телегин «Термин мен жан-жануарлардың, қоршаған ортадағы
«мифологема» в Российском современном пішіні бар кез-келген заттар мен нəрселердің
литературоведение» деп аталатын мақаласында: жарық түскен кездегі күңгірт, көмескі сұлбасы.
«мифологема / архетип» ұғымдарын бір-біріне Көлеңкенің өзіне тəн формасы бар. Бірақ
қарама-қарсы мағынада алып қарасақ, «саналы сұлбаның пішіні уақыт қозғалысына, күн
/ бейсаналық» мағынасына келеді» (Телегин, сəулесінің түсуіне қарай өзгеріп отырады.
2010: 14) деген пікір айтады. К. Юнг архетипті Сондықтан өнер дүниесінде, көркем əдебиетте,
адам санасына бағынбайтын, яғни бейсаналыққа психология жəне жаратылыстану ғылымында
жатқызғанын білеміз. С.М. Телегин көлеңкенің өзіндік философиялық мəні бар.
мифологеманы саналы образдар деп санайды. Ал əдебиетте көлеңкенің аллегориялық,
Ендеше архетип пен мифологема қарама- метафоралық жəне ауыспалы мағыналары
қарсы ұғымдар болып тұр. Өзінің жоғарыдағы жеткілікті. Сондай-ақ адам санасында «көлеңке»
еңбегінде ғалым: «Мифологема» термині архетипі əр түрлі образға ие. Көлеңке өмірдегі
Батыс Еуропа мен Америкада ХХ ғасырдың нəрселердің, оның ішінде адамдардың да
басында мифологиялық жəне психологиялық күн түспейтін жағындағы көмескі сұлбасы
мектептің аясында пайда болды. Оны 30- болғандықтан, шындықтан алыстау, жұмбақ,
50-ші жылдары кеңінен қолданысқа енгізді. құпия жақтарымен қатар, тұрлаусыздық пен
Осылайша, испан филологы А. Альварес де тұрақсыздықтың символы ретінде де ұғым
Миранда мифологемалар «мифтерде көрінетін қалыптасқан. Күнді бұлт басқанда көлеңке
ерекше интуитивті немесе саналы бейнелер» де жоғалады. Көлеңке ұғымына байланысты
деп санайды». Ғалым испан филологының қазақтың мақал-мəтелдері, тұрақты тіркестері
мифологеманы мифтік мəтіндегі саналы де бар. «Қоян көлеңкесінен қорқады»,
бейнелер деп атауына мəн береді. Демек архетип «қорыққанға қос көрінеді» деген мəтелдермен
саналы бейне емес. Ал мифологема мифтегі бірге «көлеңкесінен қорқу» деген тұрақты
саналы бейне болып табылады. Осы жерден тіркесті кездестіреміз. Аталған мысалдарда
келіп, архетип пен мифологиялық образдың, көлеңкенің қорқыныш ұғымымен байланысты
мифологеманың бір емес екенін байқаймыз. екеніне көз жеткіземіз. Абай бұл туралы:
Ол туралы С.М. Телегин: ««Архетип» терминін «Жаман дос – көлеңке, басыңды күн шалса,
кеңінен қолданысқа енгізген К. Юнг, бұл қашып құтыла алмайсың, басыңды бұлт шалса,
«мифтің əдебиеттегі бейсаналық көрінісі» іздеп таба алмайсың» дейді.
дегенді мүлдем ескермеген. Ол үшін архетип –
психикада байқалатын, кез-келген мазмұннан Əлем əдебиетінде көлеңке архетипі туралы
аулақ бастапқы схема. Бұл сонымен бірге шығармалар өте көп. Əлемге танымал жазушы
психиканың қанмен берілуі, адамның тəні мен Г.Х. Андерсеннің «Көлеңке» («Тень») ертегісі,
психикасын, түйсік (инстинкт) пен образды Е. Шварцтың «Көлеңке» («Тень») атты ертегілік
байланыстыратын психосоматикалық түсінік. пьесасы бар болса, А.Шамиссоның «Петер
Архетиптер алғашқы мазмұндағы схемалар Шлегельдің таңғажайып тарихы» деп аталатын
бола отырып, образға айналуды жəне іске фантастикалық ертегісі, Э.М. Ремарктың
асырылуды қажет етеді» (Телегин, 2010: 15) «Жұмақтағы көлеңке» («Тени в раю»),
деп түсіндіреді. Демек шығармашылық А.Камюдің «Чужой» романдары баршаға
иесіндегі бейсаналық схемалар немесе мəлім. Тіпті осы ХХІ ғасырдың басында да шетел
символдар мен кескіндер, яғни архетиптер жазушылары бұл тақырыптан бас тартқан
жанданып, жаңғырып шығармашылық процесс емес. Испан жазушысы К.Руис Сафонның
барысында өзгеше образдарға айналады. «Желдің көлеңкесі» («Тень ветра»), Д.Робертстің
Абай шығармаларында біз мифологиялық «Шантарам. Тень горы» романдары жарыққа
образдарды емес, архетипік кескіндер мен шықты.
мотивтердің ақын шығармаларындағы көрінісін
қарастырамыз. Орыс жазушылары мен ақындарының да бұл
тақырыптың айналасында жазған шығармалары
Ендеше К. Юнг атап көрсеткен архетиптердің аз емес. ХІХ ғасырда əйгілі орыс ақындары
бірнешеуі Абай шығармаларында бар. К.Н. Батюшковтың «Досымның көлеңкесі»
Солардың бірі Көлеңке архетипі. Бұл архетип («Тень друга»), М. Лермонтовтың «Силуэт», «Я
видел тень блаженство, но вполне...», «Я жду

3/2021 115

ее в сумрачной равнине», «Как жизнь скучна, əр түрлі мəнде көрініс тапты. «Көлеңке басын
когда борнья нет» т.б. бірақатар өлеңдері, ұзартып» өлеңінде:
Л.Н. Толстойдың «Ит жəне оның көлеңкесі»
мысалын атауға болады. ХХ ғасырдағы орыс Көлеңке басын ұзартып,
жазушысы Н.И. Сладковтың «Көлеңке» («Тень») Алысты көзден жасырса, –
деп аталатын ертегісі бар. Демек, əлемдік деп елді басқаруға, өнер мен ғылым, білім, билік,
əдебиетте көлеңке туралы философиялық ұғым- саясат саласына «басын ұзартып» көлеңкелер
түсінік əрбір халықтың дүниетанымына сəйкес келсе, қоғамда алдау, арбау, білімсіздік,
көркем шығармаларында өзіндік образдар мен көзбояушылық орын алып, ел болашағы,
кескінге айналған. мемлекет болашағы, ұрпақ болашағы «алыста,
көзден жасырын қалады» дегенді меңзейді.
Бұл ұғым – əлемдік философияда жалпы Басы ұзарған көлеңкелер шындыққа, əділдікке
адамзатқа ортақ түсінік. Неміс зерттеушісі, көлеңкесін түсіріп, елді адастырады деген ойға
К. Юнгтің шəкірті Э. Нойманн «Өнер жəне тіреледі.
уақыт» («Искусство и время») еңбегінде: Күнді уақыт қызартып,
«Дүниеде тұрақтылық бұзылған кезде, адамды Көкжиектен асырса, –
қашып құтылмастай тозақ жалмайды (человека деп қызарып, ұясына батып бара жатқан
неизбежно пожирает nigredo) қараңғылық жəне беймезгіл уақытты суреттеген сияқты болып
хаос (prima materia), жəне əлемде екі архетиптік көрінеді. Бірақ Абай «уақыты, заманы келіп
кескін: Сайтан (Дьявол) мен қаһарлы Ана билік тұрғанда, қоғамда қитұрқы жағдайлар орнатып,
орнатады. Сайтан (Дьявол) – бұл көлеңке, «уақытты қызартып» көлеңкелер елді əуреге
жауыздық, депрессия, сөніп бара жатқан салатынын тұспалдайды. Уақыты алмасқанша,
жарық, өршеленген үйлеспеушілік (отчаянная яғни «көкжиектен асқанша», дəурені өтіп, жас
дисгармония)» (Юнг, 1996: 177) деп көлеңкені ұрпақ келгенше ел өмірі бұлыңғыр тартатынына
«қараңғылық, жауыздық, депрессия» сияқты жете мəн береді. Себебі, Абай елінің Патшалы
адамға үрей туғызатын ұғымдармен қатар Ресейдің отарына айнала бастаған шағында
атайды. Осы қорқыныштың өнер адамдарында, өмір сүрді. Жерінен, малынан айырылған, орыс
олардың шығармаларына əсерін: «Егер ұлықтары мен жергілікті басшылардан қорлық
суретшілер туралы айтатын болсақ, соңғы көрген қазақ халқын көрді. Шен, шекпенге,
алпыс жылда атақ-даңқы шыққан бірнешеу атақ, даңққа таласқан, сатылған, парақор болыс,
ғана: Сезан, Ван Гог, Гоген, Руссо, Мунк, Клее, билердің ел ішіне салған ойранын көрді.
Матисс, Шагал, Пикассо – тарихта бұлардан Күңгірт көңілім сырласар
өзге ештеңе болған жоқ. Бұлардың əрқайсысы Сұрғылт тартқан бейуаққа, –
өздерімен тұтас əлемді танытты, əрқайсысы деп, сырласарға қара таппай, өзінің де құр
өздеріне тəн жанқиярлықпен жалғыздықта сүлдері қалып, «көңілі күңгірттеніп» , жалғыз
өз бастарына төнген хаосты жеңіп шықты қалғандықтан «сұрғылт тартқан» беймезгіл
немесе осы хаосқа форма берді. Біз бүгінде уақытпен сырласады. Абай өмір сүрген
нəтижесіздік, түңілу мен индивидумның беймезгіл уақыт қазақтың орыс отарына айнала
(тұлғаның) қараусыз, керексіз қалғаны туралы бастаған кезі. Жерін түгел көрші мемлекет
жиі еститініміз кездейсоқ емес. Суретшілерге иеленіп, қазақтың өз ырқы өзінен кеткен кез.
тəн бұл сенімсіздік, тамырынан жұлынып «Беймезгіл уақыт» ұғымы қазақта кешқұрым,
қалу жəне əлемдік қираудың қорқынышы күн қызарып, ұясына еніп бара жатқан мезгіл.
композиторлар мен ақындарға да тəн» (Юнг, Қазақтың басқа елдің отарына айнала бастаған
1996: 176-177) деген тұжырым жасайды. Замана бейуақыты деп айтуға болады.
мен уақыттың, қоғамның əділетсіздігі мен Төмен қарап мұңдасар,
тұрақсыздығын сезінген өнер адамдарындағы Ой жіберіп əр жаққа.
қорқыныш, қауіп-қатер алғашқы образдың Өткен өмір — қу соқпақ,
(первобытный образ) жандануынан белгілі Қыдырады талайды, –
бір образға айналады. Сондай қорқыныштың, деп, əбден тапталып, талайлар жүріп келген,
үрейдің, елестің əсерінен туатын образ – көлеңке өзі де амалсыз жүріп, қаласын, қаламасын
образы. басқалардың да сол «қу соқпақпен» жүруге
мəжбүрлігін, елдегі нəтижесіз істер мен
Қазақ əдебиетінде Абай да көлеңкені өз оқиғалардан түңіліп, байлауы жоқ босқа
шығармасына арқау етті. Көлеңке Абай өлеңінде

116 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

кеткен уақытқа, артта қалған өкінішті өмірге, қайырымдылық, сұлулық, жақсылық, махаббат
қазақ өміріне «ой жібереді». туралы ұлы ойлары өзінен өзге ешкімге керегі
болмай қалады. Абай да өзінің айналасына
Нені тапсаң, оны тап, айтқан ойлары туралы былай дейді:
Жарамайды керекке.
Өңкей уды жиып ап, Адасқан күшік секілді,
Себеді сорлы жүрекке, – деп, қанша қармансаң Ұлып жұртқа қайтқан ой.
да өткенінен «керекке жарайтын нəрсе» Қара сөздері мен өлеңдерінде, поэмаларында
таппай, бүкіл өмір бойы тартысып, таласып Абай да адам өмірінің мəні туралы, оқу, білім,
жиғанының «у» болып, сол «уыңмен» «сорлы өнер, еңбек, махаббат, имандылық, сұлулық
жүректі» улайсың дейді. Болыстыққа, аға туралы жеріне жеткізе жырлады. Бірақ сол
сұлтандыққа таласқан парақор «жақсылардың» ойларын өзіне қайтып келген «ұлыған, адасқан
ел ішін бүлдірген талай істерінің куəсі де болды. күшікке» балайды. Еліне арнаған ұлы ойлары
Қорлық көрген қалың елді көрді. Көлбеңдеген жетімсіреп, «адасқан күшік секілді» күй кешкен,
көлеңкелердің сұрқия істерінен түңілген ақын жан-дүниесі құлазып, жалғыздықта, көлеңкеге
образы алға шығады. Адам ағзасындағы тіршілік айналған ақын образын көреміз. Халқының
көзі – жүрек. Қу тіршілікте азап көретін де отаршылдық қамытын кие бастағаны, «бас
адамның жүрегі дегенді меңзейді. басына би болып», елдің өз билігі өзінен кете
Г.Х. Андерсеннің «Көлеңке» ертегісінде, бастағаны ақын жүрегіне у болып құйылды
Шварцтың «Көлеңке» пьесалық ертегісінде де деуге əбден болады. Жалпы əлемдік əдебиетте
көлеңкенің адамның екінші жартысы, көлеңкелі көлеңке əртүлі символдық ұғымдармен
жағы үнемі қаралық жасап, өзінің өліміне суреттелді. Соның бірі «елес» (призрак) образы.
алып келетінін тұспалдайды. Г.Х. Андерсен Абай да адамның өткені, артындағысы тек
шығармасына ыстық өлкеге алыстан келген өкінішті өмірінің елесі екенін,
ғалымның күні бойы ешқайда шықпай Өкінді, жолың бекінді,
қайырымдылық, өмірдің мəні, жақсылық, Əуре болма, оны қой, –
махаббат туралы жазып, дəлелдеп, зерттеп деп, тіршілікте текке əуре болудың қажеті жоқ
жүргенінде жанынан бір елі қалмай жүрген деген байламға келеді.
көлеңкесімен болған оқиға өзек болады. Г.Х. Андерсеннің ертегісіндегі көлеңкесінің
Абайдың «ұзарған көлеңкесі» сияқты ғалымның құрбаны болған ғалым секілді Абай да:
да көлеңкесі кешқұрым балконға даланың Жай жүргенді уерд қылып,
ауасымен тыныстауға шыққанда сөйлеседі. Тыныш өлсеңші тегінде, – деген ойға табан
Андерсеннің кейіпкері көлеңкесін қуып тірейді.
жібереді. Арада көп уақыт өткенде көлеңкесі Ақын көлеңкелерге, жай ғана өз бетімен өмір
адам кейпінде қайтып оралады. Қайдан келгенін сүріп жатқан елді қиыншылыққа ұшыратпай,
сұрағанда ол көрші үйдегі поэзиядан келгенін яғни өз халқыңды талауға салмай «тыныш
жеткізеді. Құлпырған, көңілді көлеңке көрші өлсеңші» деп ақыл айтады. Бұл жерде ««уерд»
бөлмеде тұратын поэзияның соншалықты асқақ, арабша – жай жүрген адамды қиыншылыққа
жоғары көңіл-күймен өмір сүріп жатқанын да ұшырату» (Абай, 2014: 186) деген мағынаны
баяндайды. Ендігі жерде адамзат үшін еңбек береді екен. Ақын көлеңке деп елдегі байлар
жазып, жүдеп-жадаған ғалымды азғырып, мен билерді атап отыр дегенді ойдан шығарып
өзімен саяхатқа ертіп алып, өзінің көлеңкесіне отырған жоқпыз. Себебі кейбір өлеңде оларға
айналдырады. Амалсыздан ғалым өзі көлеңкеге ашық айтады:
айналып, ал көлеңкесі мұның əміршісіне Ел қағынды,
айналды. Ғалымның адамзат баласына арнаған Мал сабылды,
ұлы ойларын көлеңкесі көпіртіп, қызыл сөзге Ұрлық, өтірік, гуде-гу
айналдырып, елді аузына қаратып, сол өлкеге Байы баспақ,
танымал адамға айналады. Аты шығып танымал Биі саспақ,
болған көлеңке сол елдің патшасының қызымен Əулекі аспақ сыпыра қу.
танысады. Ханшайыммен көңіл жарастырған Заман адамының бұзылғанын, елден де
көлеңке оны мəңгіге өзінің тұтқыны еткісі келеді. малдан тыныштық кетіп, аласапыран күйге
Шындықты айтқысы келген ғалым көлеңкесінің түскен уақыттың «байы баспақ, биі саспақ»
құрбаны болады. Адамзатқа арнап жазған кебін осылайша жырлаған ақын:

3/2021 117

Айтты – көндім, айналғанын байқаймыз. Жоғарыда атап
Алды – бердім, өткеніміздей ертегілер мен аңыздарда архетип
Ендіөкіндім–өзімеаз,–деуінентағыдаақынның образдар осылай саналы түрде басқа бір образға
заманы туралы өкінішін аңғарамыз. Сол өзі айналады.
өмір сүрген заманды қанша түзетпек болса
да нəтижесіздігіне налыған дəрменсіздіктен Ұжымдық бейсаналыққа орныққан көлеңке
ақынның өкінбеске амалы да жоқ. Себебі, осы архетипі əр жазушының шығармашылық
жерде К. Юнгтің «Көлеңке оның дəрменсіздігін қиялымен жаңарып, əр түрлі образда көрінеді.
жəне əлсіздігін еске түсіреді» (Юнг, 1991: 87) А. Байтұрсыновтың «Кісі мен көлеңке»
деген көлеңке туралы нақты тұжырымын еске мысалында өзінің көлеңкесін қанша қуса да жете
алуға тура келеді. алмаған ессіз адамға біраздан соң «əуре болып,
Абай көлеңкені бір ғана образбен бермейді. неге қудым» деп ой түседі. Сол кезде мұның
Абайдың көлеңкесі осы бір лирикалық қысқа артынан көлеңкесі өзі қуады. Бұл жерде ақын
өлеңде əр түрлі архетиптік кескінге енеді. адамның басына «қонатын бақты» осы көлеңке
«Алысты көзден жасырған», елге қиянат жасаған кейіпінде көрсетеді. Бақ қонақтап бір жерде
сатқындар көлеңкесі, елді алдаған алаяқ, істеген тұратын, тұрмайтыны белгісіз. Ол да адамның
ісінің нəтижесі жоқ көлеңке, төмен қарап өзімен ақылы мен харекетіне байланысты. Демек
сырласқан өзінің екінші жартысы, өз көлеңкесі. көлеңке архетипі көркем шығармашылықта
Демек өзі де көлеңкеге айналуға мəжбүр. əр түрлі мифологиялық образда көріне алады.
Юнгтің пікірінше адамға өзінің «көлеңкесін» Əдебиеттегі «айна мифологемасымен», дьявол,
көрсету пайдалы. Себебі өзінің жарық жағы сатана мифологиясымен, елес, аруақ (призрак)
мен күңгірт, бұлыңғыр жағының ортасында немесе түрлі күштер мотивімен, көлеңкенің
тұлға өзінің анық «менін» көреді. Абай адамға магиялық күші туралы, жұмбақ, құпия
өзінің көлеңкесін көрсетіп, өкіну мен қайғыруға жаратылыс, көмескі сұлба ұғымдарымен жəне
əкеледі. Абайдың өзі де елінің өткені мен өзі адамның іштей екіге жарылуы (раздвоение
өмір сүрген кездегі бейшара халіне өкінеді. личности) сияқты бейсаналықпен байланыста
Ермен шықты, ит қылып, қарастырылады.
Бидай шашқан егінге.
Қанша жақсылықтың егінін егіп, еңбек К. Юнг анықтаған тағы бір ұжымдық
жазғанымен, елді үйретем, тəрбиелеймін десе бейсаналық Персона немесе маска архетипі.
де «ермен шығып, ит қылады». Осы жерде де Адамның пасықтық атаулыны ішіне жиып,
көлеңке архетипі жаңа мəнге ие болды. Абай қулық сақтап, сырты жылтырап, ел көзіне
өзгенің көлеңкесін жəне қанша еңбектенсе де, кісімсіп, жүз құбылып көрінетін бейнесін
елін дұрыс жолға нұсқап, адамдық қалыпқа сомдаған өлеңдер Абайда баршылық. К.Юнг
түсіруге ұмтылғанмен еш нəтиже шықпай адамның шынайы жүзін көлегейлеп жауып
ендігі жерде өзі көлбеңдеген көлеңкелердің алған бетпердесін сыпыру туралы былай деп
көлеңкесіне айналған кейіпін бейнелейді. көрсетеді: «Судағы айнаның бетіне қараған
«Архетип – əлемді қабылдаудың алғашқы адам, ең алдымен, өзінің шағылысуын көреді.
образы, ол адамзаттың, ұлттың, рудың (тайпа) Адам өзін бетпе-бет кездестіруге қауіптенеді.
ұжымдық бейсаналығына орныққан жəне жеке Айна жалтармай, біздің актерлік шеберлікпен
индивидтің (творчестволық) қызметі арқылы ешқашан əлемге көрсетпейтін, жасырып
жаңарып отырады» (Большакова, 2010: 8) деген жүрген жүзімізді жарқыратып көрсетеді.
А.Ю. Большакованың ойына табан тіреуге тура Айна біздің шынайы тұлғамызды танытады.
келеді. Бұл жолда өзіңді үңіле тексеру ерлік, өйткені
Л.Н. Толстойдың «Ит жəне оның көлеңкесі» көпшілік үшін өзімен кездесу ең жағымсыз
мысалында сүйек тістеген иттің судан өз нəрсе болып табылады» («Тот, кто смотрит в
бейнесін, суға түсіп тұрған көлеңкесін көріп, зеркало вод, видит прежде всего собственное
аузындағы сүйегін тастай салып, судағы иттің отражение. Идущий к самому себе рискует с
сүйегін алам деп суға батып кеткен мысалы да самим собой встретиться. Зеркало не льстит,
көлеңке архетипінің жазушы шығармасында оно верно отображает то лицо, которое мы
өзгеше образға ие болғанын көрсетеді. никогда не показываем миру, скрывая его за
Демек алғашқы образдың ертегі кейіпкеріне Персоной, за актерской личиной. Зеркало
указывает на наше подлинное лицо») (Юнг,
1991: 87).

118 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Абай бірқатар өлеңдерінде өзі өмір сүрген жарылған кейпін бейнелеу арқылы көрсетеді.
кездегі адамдардың жүзімен айнаға қараған Абай осылайша залымдығы тереңге тамыр
тəрізді бетпе-бет кездесіп, шынайы жүздерін жайған ел басқару жүйесінің бетпердесін
ашып береді. Мысалы «Болыс болдым, мінеки» қоса жұлып алғанын аңғарамыз. Осы жерде
өлеңінде: К. Юнгтің персона, маска архетипінің айна
мифологемасына негіз болғанын анық
Күштілерім сөз айтса, байқаймыз. К.Юнгтың Персонаның бетперде
Бас изеймін шыбындап, астында жасырылған шынайы жүзі, айнамен
Əлсіздің сөзін салғыртсып, бетпе-бет келгенде жарқырап көрінеді. «Тот,
Шала ұғамын қырындап, – кто смотрит в зеркало вод, видит прежде
деп, болыстың күштілер мен əлсіздер алдындағы всего собственное отражение» деген масканың
екі түрлі бет-бейнесін, өз-өзіне үңілте отырып арғы архетипі туралы тұжырымы айна
айқындаса, келесі бір тұсында: мифологемасында анық көрініс тапқан. «Болыс
Сыяз бар десе, жүрегім болдым, мінеки» өлеңінде болыс айнаға
Орнықпайды суылдап, қарағандай өз-өзіне қарап, қаққа бөлінген жан-
Сыртқыларға сыр бермей, дүниесінің екінші жағына өз көзімен үңіледі.
Құр күлемін жымыңдап, –
деп, есіл-дерті сайлауға, мансапқа ауған Орыс зерттеушісі Н.Г. Урванцеваның:
болыстың сырт көзге сыр бермейтін аяр күлкісін «Алғашқы айна дегеніміз табиғи айна –
өз аузымен айтқызады. Осылайша болыстың су айнасы («сұйық» айна) болатын. Ерте
ішкі жан дүниесіндегі басқаларға құпия сырын ғасырлардан бері адам өзінің екінші серігін
өзіне ақтартып, оның ісін өзіне тексертеді. айнадан кездестіреді» («Первым зеркалом было
Мынау арам,тентек деп, природное зеркало – зеркало воды («жидкое»
Еш кісіні теппеймін. зеркало). Человек испокон веков встречается
Өзімдік бол деп ел жиып, со своим зеркальным двойником» (Урванцева,
Құрастырып, септеймін. 1998: 8) деген айна мифологемасы тұжырымы
Маңына «арам, тентектігіне» қарамастан К. Юнгтың жоғарыдағы маска архетипі туралы
«өзімдік бол деп ел жиған» болыстың ісі қазақ пайымдауымен үндестік тапқан.
қоғамында қалыптасқан ел басқару принципін
айқын көрсетеді. Осыдан келіп ел ішінде Ендеше маска архетипі шығармашылық
əр түрлі бүліктің, алдаудың, алаяқтықтың əлемде жаңғырып, мифологиялық мотивке
орын алатынын Абай болыстың өз аузымен айналған. Көне грек театрындағы масканың
жеткізеді. Қарапайым ел мен болыстың пайда болуы мен негізгі қасиеттері туралы
арасындағы қарым-қатынасты, басшының өз жан-жақты зерттеген орыс ғалымы, тарихшы
ісінен түңілген кейпінде жеткізуінен Абайдың О.В. Кулишова: «Масканы мəдениеттің маңызды
өзгенің бет-пердесіне шағылысқан айна сияқты элементтерінің біріне санаған дұрыс, оның бүкіл
жарқылдаған күрделі тұлғасын сезінеміз. Абай ежелгі адамзат қоғамында кездесетіні ғылымға
тұлғасы Айна мифологемасының негізіне белгілі, Р. Кайуа маскаларды ежелгі дəуірде
айналып тұр. кеңінен қолдануды «этнографияның негізгі
Бұзақының бүлігін құпияларының бірі» (Кулишова, 2013: 317) деуі
«Жақсы ақыл» деп, «құп» деймін. масканың көне грек театрынан бастап қазіргі
Бұзақылықты «құп» көрген болыс, маңына кезге дейін халықтардың этнографиясында ел
жиған ұры-қарылардан еш жақсылық өміріндегі маңызды жағдайларды тұспалдап,
болмайтынын да мойындайды: ирониялық негізде кекесін, мысқыл, күлкі
Қатты қысым қылған соң, арқылы жеткізудің құралы екенін көрсетеді.
Басым сотқа айналар. Масканың мұндай ролі туралы орыстың белгілі
Кірлі болып түскен соң, актері, өнертанушы А.В. Толщин: «Маскалар
Көрген күнім не болар? тек сыртқы келбетті жасыру жəне өзгерту
Өзі өмір сүрген заманның бар қулық- құралы ғана емес, сонымен қатар əлеуметтік
сұмдығын ақын, болыстың басына іс түскен маңызы бар құбылысты таңбалау немесе білдіру
кезде айнаға қарағандай өз бейнесіне үңіліп, құралы болып табылады» (Толщин, 2020: 13)
қылмысын сезініп, тығырыққа тірелген сəтте деп масканың əлеуметтік маңызына мəн береді.
маскасын сыпыру арқылы, адам жанының екіге Демек К. Юнгтің Персона, маска архетипінің
негізі алғашқы қауым адамдарынан басталған

3/2021 119

əлеуметтік-тұрмыстық қажеттілік пен тіршілік сөйтіп өз күнəсінен арылудың жолы болып
үшін күрестегі арғы кескін, мотивтің ғасырлар табылады. Себебі ол бет-жүзін жасырып келген
өткен сайын жаңарып отырғанын байқаймыз. маскасын, бетпердесін өзі ашып берді. Сол
арқылы бүкіл қазақ қоғамында қалыптасқан ел
А.В. Толщин жоғарыда аталған еңбегінде: билігіне қатысты түйіткіл мəселелердің астарын
«М.М. Бахтин «маска мотивін» Антикалық жəне ақтарды. Сөйтіп ел ішіндегі жалпыға жайылған
Ортағасырлық халықтық-мерекелік мəдениет дертті қозғады. Жалпының санасына тəн арғы
жағдайында «өзгерістер мен қайта түрлену архетипті, ұжымдық бейсаналықтың «нəпсінің»
қуанышымен, көңілді салыстырмалылықпен, (коллективное бессознательное) арғы астарын
ұқсастық пен бірмағыналықты көңілді түрде қопарды.
теріске шығарумен» байланыстырады»
(«М. Бахтин связывает «мотив маски» в Абайдың «Бойы бұлғаң», «Дүтбайға»,
условиях народно-праздничной культуры «Сабырсыз, арсыз, еріншек», «Ем таба алмай»,
Античности и Средневековья с «радостью «Ал сенейін, сенейін», «Күшік асырап ит
смен и перевоплощений, с веселой еттім», «Шайтан» өлеңдері осындай жүз түрлі
относительностью, с веселым же отрицанием құбылған, ісінде береке жоқ, сөзінде пəтуа
тождества и однозначности») деуінен жоқ адамдардың маскасын шешіп, оның
М. Бахтиннің де масканы антикалық дəуірдегі аржағындағы аяр, жауыздықтан тайсалмайтын,
алғашқы қауым адамдарынан жалғасып келе қаскүнем кескінін кейіпкердің өзіне бетпе-бет
жатқан архетиптікке мəн беретінін еске салады. келіп, тікелей жайып салады. Бұл өлеңдерде
Антикалық жəне орта ғасырлық мəдениетте Абай өзінің ішкі жан дүниесіне үңілмейді.
ойын-сауықта маска киіп өнер көрсеткен Өзін тексеріп, өз-өзіне баға бермейді. Бұл
сайқымазақ-шуттардың қуана отырып өз аталған өлеңдерде Абай кейіпкерімен өзі
рольдерін көңілді ойнағанымен, теріске шығару (спор) дауласады. Бірақ ол дау Абайдың немесе
тəсілін қолданғанын көрсетеді. Демек К. Юнгтің өлеңдегі кейіпкердің арасындағы жеке-дара дау
адам баласының актерлік шеберлікпен емес. «Даудың нысаны – кейіпкер өмірінің мəні»
ешқашан əлемге көрсетпейтін, жасырып (Гуткина, 2010: 22).
жүрген қитұрқылығын бір мезетте ашуға себеп
болатын архетиптік кескін Абай шығармасына «Сабырсыз, арсыз, еріншек» өлеңіндегі:
да тəн. «Бір сөз үшін жау болып, бір күн үшін дос
болған, өтірік арыз көп беріп, шаруаға қыры
Абай «Болыс болдым, мінеки», «Мəз болады жоқ, сыбырдан басқа сыры жоқ, ақылы барды
болысың» өлеңдерінде болыстың бетпердесін ғайбаттап, өсек, өтірік, мақтанды судай ағызған,
ащы кекесін мысқылмен аямай ашып береді. Ол қызмет қылған кісісін құртуға дайын тұрған,
туралы академик З. Қабдолов: «Бұл арада елін кеселді пысықты»:
сатып, ұлықтан шен тағып, шекпен жамылған
екі жүзді болысты ақын ащы сатирамен Өзі оңбаған антұрған
аяусыз түйреп, масқара мазаққа айналдырып Кімге ойлайды берекет?
отыр» (Қабдолов, 2002: 133) деп талдайды. Осы Кімді ұялып аяйды?
жерде антикалық дəуір мен орта ғасырдағы Расы жоқ сөзінің,
ел мəдениетінде ерекше маңызға ие болған Ырысы жоқ өзінің.
масканың ар жағындағы шынайы жүзін көрсету Өңкей жалған мақтанмен,
тəсілін болыстың бет жүзін айнадай етіп «ащы Шынның бетін бояйды.
сатирамен аяусыз түйреп», масқара мазаққа Бұл сөзімде жалған жоқ,
айналдырған Абайдың өз өлеңдерінде заман Айтылмай сөзім қалған жоқ.
адамының бетпердесін сыпырған шеберлігін Абайлаңыз, байқаңыз,
көреміз. Өнер əлемінде масканың күлкімен, Елдің жайы солай-ды.
сатирамен тығыз байланысты екені белгілі. «Өзі оңбаған антұрғанның» бойындағы
осынша жамандықты бетіне басуға жəне одан
Жоғарыда талданған өлеңдерде адамның екіге елді сақтандыруға Абайды не итермеледі?
жарылуы, шынайы бет-жүзін өзі ашып беруге Лирикалық өлеңдегі архетиптің негізін
мəжбүр болуы адамның арғы санасындағы өз зерттеген Э.И. Гуткина М. Бахтиннің автордың
«нəпсісі» туралы архетипінің оянуы деген ойға «танымдық-этикалық реакциясы» туралы
келеміз. Өзіне есеп беріп, дұрыс емес жақтарын тұжырымына сүйене отырып мынандай
айтып, адамның өзіне-өзі ағынан жарылуы, ой айтады: «Автор көбінесе өзімен, дəлірек

120 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

айтқанда, өзінің «ішкі адамымен», «танымдық- зор. Жоғарыдағы ғалымдар масканың əлеуметтік
этикалық реакция» уайымы кезінде, яғни астарына терең үңіліп, оның астында жасырын
өмірлік құндылықтар туралы жаңа түсінік пайда тұрған ел трагедиясын ызалы күлкімен, ащы
болған кезде дау туады» (Гуткина, 2010: 22). мазақ негізінде ақтаруға себеп болатынына
Кейіпкердің этикалық танымы қазақтың ерекше тоқталды.
өте ертеден қалыптасқан таным-түсінігіне
қарама-қайшы келгендіктен, ұлт менталитетін Бірқатар өлеңдерінде Абай көптің, қалың
бұзатын «антұрған» қылықтардың қазақтың елдің менталитетіне сіңіп бара жатқан, індетке
бойына сіңіп қалмауын, қанына өтіп кетпеуін айналып бара жатқан бейсаналық мотивтерді
ойлаған авторлық позициясы деп түсінемз. анықтағанболатын.«Қалыңелімқазағым,қайран
Ол туралы аналитикалық психологияны жұртым», «Қартайдық, қайрат қайтты, ұлғайды
зерттеуші К. Юнгтің шəкірттерінің: «тұрақты арман», «Көңілім қайтты достан да, дұшпаннан
қасиет қанмен беріледі» («устойчивое свойство да», «Туыстарың, достарың бəрі екі ұшты»,
передаваться по наследству»)» (Юнг, 1996: 10) «Қайғы шығар ілімнен», «Бай сейілді», «Бөтен
деген тұжырымын еске алсақ, лирикалық елде бар болса», «Байлар жүр жиған малын
кейіпкер мен ақын арасындағы даудың мəнін қорғалатып» сияқты тағы бір топ өлеңдерінде
түсінеміз. Өйткені Абайдың кейіп, ұрсып көпке тəн, ел-жұртқа тəн қитұрқылықтың
отырған «антұрғанның» бойындағы қасиеттер мəніне ой жібереді. Абай шығармаларын
ұжымдық бейсаналық. «Ұжымдық бейсаналық» зерттеген абайтанушы ғалымдар да осындай
ел (ру) өмірінің нəтижесі болып табылады, ол мəндегі ақын өлеңдерін көркемдік ерекшелігі,
барлық адамдарға тəн, ол қанмен беріледі жəне тақырыбы мен идеясы, əлем əдебиетімен,
жеке психикада өсіп жетілетін негіз болып орыстың белгілі ақындарымен сабақтастығы,
табылады» («Коллективное бессознательное» үндестігі тұрғысынан жете зерттеген болатын.
является итогом жизни рода, оно присуще
всем людям, передается по наследству и Абай өз өлеңдерінде қазақтың, көптің
является тем основанием, на котором вырастает санасы мен іс-əрекетін ұжымдық бейсаналық
индивидуальная психика») (Руткевич, 1991: 15). мотивтерді жандандыру арқылы бейнелеп
Демек көптің санасына тəн бейсаналықтың көрсетті. Бір адамның бойында ғана емес күллі
басқалардың «жеке психикасында өсіп жетілмеуі қазақтың санасына сіңген жаман əдеттерді əр
үшін Абай «қу нəпсіден» сақтандырады. Келер түрлі қырынан талдап берді. Ол сол кездегі
ұрпақтың ұжымдық бейсаналығына өтіп байлар мен болыстардың ғана емес, жастың,
кетуінен, ұлттың бұзылуынан сескеніп, осындай кəрінің, жарлының, жаудың, орыс пен
бейсаналық қасиеттерді жоюға ұмтылады. қазақтың күрделі психологиялық хал-ахуалын,
Сондықтан да Абайдың «оңбаған, антұрған» деп менталитетіндегі өзгерістің астарына ой
қатты айтпасқа шарасы жоқ. жіберді. «Қартайдық, қайрат қайтты, ұлғайды
арман» өлеңінде жас баладан еңкейген кəріге
Ұжымдық бейсаналықтың үнемі жаңарып дейінгілердің бойындағы мінезін, қылып жүрген
отыратындығы туралы К. Юнгтің шəкірті істері мен əрекетін:
А. Руткевич: «Біздің ағзамыз адамның бүкіл
эволюциясының нəтижесі болғандықтан, Шошимын кейінгі жас балалардан.
оның психикасында барлық тіршілік иелеріне Терін сатпай, телміріп, көзін сатып,
тəн инстинкттер бар, сондай-ақ ұлттың Теп-тегіс жұрттың бəрі болды аларман, –
сыртқы жəне ішкі əлемдік феноменін өмір деп, Абай күллі бала біткеннің, тегіс жұрттың
бойы үнемі жаңартып тұратын адамдық бойына сіңіп, əдетіне айналған «терін сатпай»,
бейсаналық реакциясы бар» (Руткевич, 1991: 15) еңбексіз, құр босқа жүріп, оңай олжа табуға
деп түсіндіреді. Ендеше ұлттың феноменін ниеттенген іс-əрекетінен түңіледі. Жас баланың
жаңартуда бейсаналықтың да қатысы бар. Абай буыны бекіп, сүйегі қатпастан «телміріп», «көзін
лирикалық қаһарманмен дауласу немесе оған сатуға» əдеттенуінен шошиды. Ал бұл əдетке
ұрсу (спор) арқылы оның бетпердесін ашып, үйретіп жатқан үлкендер, ата-анасы мен күллі
жеке адам бойындағы бейсаналықтың мəнін елі. Барлығы да, теп-тегіс «аларман» болғысы
анықтағанына көз жеткіземіз. келеді. «Аларман» болу – оңай жолмен табыс
табу. Оңай олжа – ұрлық, қулық, арамдық,
Жеке тұлға мəселесінің К. Юнгше алдаумен келеді. Сонда кімді кім алдайды?
айтқанда Персона немесе масканың ұжымдық Бірін-бірі аңдыған, бірін-бірі алдаған қазақ
бейсаналықты қарастыруда алатын орны өте менталитетін:

3/2021 121

Атаны бала аңдиды, ағаны – іні, Демек адамның психологиясы мен өмір сүру
Ит қорлық немене екен сүйткен күні? заңдылығы бұзылады. «Юнгтің пікірінше,
Арын сатқан мал үшін антұрғанның, ойлаудың екі түрі бар – логикалық жəне
Айтқан сөзі құрысын, шыққан үні. интуитивті. Логикалық ойлау сыртқы əлемге
Қазақтың психологиясына дендеп еніп бара назар аударумен сипатталады, бұл шындыққа
жатқан осындай «ит қорлық» іс-əрекеттің, бейімделуді қамтамасыз етеді» (Руткевич,
яғни бірін-бірі аңду, мал үшін арын сатуды 1991: 16). Абайдың логикалық ойы сыртқы əлемге
əдетке айналдырған қылығы ақынның ашуын назар аударып, өз елінің өміріне алаңдаған,
туғызып тұр. Себебі Абай өз заманындағы күйзелген сезімін байқатады. «Бұл сыртқы
адамдардың психикасындағы теріс қылықтарды əлемге назар аудару білім, тəрбиені қажет етеді
анық көріп отыр. Теріс қылықтар бұл адам – логикалық ойлау – бұл мəдениеттің пайда
бойындағы нəпсінің, бейсаналықтың басым болуы мен құралы». Сыртқы əлемдегі мəдениет
екенін аңғартады. Ұжымдық бейсаналық Абай – адамдардың өмір сүруі мен қалыптасқан
суреттеп отырған көпшіліктің бойына тəн. адамгершілік-моральдық қасиеттері арқылы
Бірақ ақын көріп отырған осынша жаман əдет- анықталады. Ендеше Абай өз заманындағы
мінезді көпшілік өзі байқамайды. Тіпті осы мəдениеттің төмендігіне, білім мен тəрбиенің
қылықтарын дұрыс деп санайды. жетіспеушілігіне қынжылады.
Алыс-жақын қазақтың бəрі қаңғып,
Аямай бірін-бірі жүр ғой аңдып. Ақын осындай көптің психологиясына тəн
Мал мен бақтың кеселі ұя бұзар теріс қылықты қазақтың санасына тəн арғы
Паруадигар жаратқан несін жан қып? архетиптік кескіндерді образға айналдыруымен
Абай осы бірін-бірі аңдыған, қулық іздеп ерекшеленеді.
«қаңғырған» кеселді мінездің «алыс-жақын
қазақтың» өмірінің мəніне айналғанына күйініп, Қабаған итше өшігіп шыға келер,
«Паруадигар жаратқан несін жан қып?» деп Мен қапсам, бір жеріңді бөксерем деп.
Жаратқан, яғни алла адамшылықтан жұрдай «Қабаған иттің» бейнесі қорқыныштың,
қылып несіне жаратты? деген ойға қалады. өштесу мен жауласудың ел санасында
Басқаларды да осы ойға жетелейді. «Юнгтің бұрыннан келе жатқан, белгілі символы
көзқарасы бойынша, адамзат əлеміндегінің болып табылады. Осы жерде қазақтың ұлттық
барлығы психология заңдарына бағынышты, архетиптік санасына тəн образбен иттік мінезін
«халықтың жаны – бұл жеке адамның жан- анық көрсетеді. Қазақтың психологиясына еніп
дүниесінен гөрі əлдеқайда күрделі құрылым»» кеткен мұншалықты дұшпандық қайдан келді
(Руткевич, 1991: 17) деген Руткевичтің ойына ден дегенде Абай мынандай жауап табады:
қойсақ, жеке адамның бойындағы бейсаналық Орыс айтты өзіңе ерік берем деп,
көптің арасында көзге түспей қалуы ықтимал. Кімді сүйіп сайласаң бек көрем деп,
Онымен жеке индивид өзі күреседі немесе Бұзылмаса оған ел түзелген жоқ,
айналасындағылар ықпал етеді. Ұлық жүр бұл ісіңді кек көрем деп.
Бұл жерде Абай көптің, халықтың жан- Демек, орыстың отарына айналған кезде
дүниесі туралы, ұжымдық бейсаналық жайында патша үкіметінің сайлау туралы шығарған заңы
айтып отыр. «Адам психикасы бейсаналық ел ішінде осындай алауыздық туғызды деген
жəне саналы процестердің тұтастығы, бұл өзін- ойға жетелейді. Себебі осы өлеңде:
өзі реттейтін жүйе, онда элементтер арасында Елубасы шар салып, леп берем деп,
тұрақты энергия алмасу болады» деген пікіріне Жалаңқая жат мінез жау алады,
қарағанда адамның психикасы саналылық пен Бермей жүрсең мен сені жек көрем деп.
бейсаналықтың тұтастығынан тұрады. Адамның Сол уақытта қазақ ішіне енген ел басқару,
еркіне бағынбайтын ырықсыз қасиеттер, болыс сайлау заңының қоғамда қитұрқылық
яғни ұрлық, атаққұмарлық, дүниеқұмарлық туғызғанын меңзейді. Шар салу туралы Абайдың
дегеннің барлығы көптің бойындағы ұжымдық өлеңдер жинағында: «Елу үйдің атынан
бейсаналық болып табылады. Ендеше адам сайланған елубасылар кішкене тасты (шарды)
баласында осы саналылық пен бейсаналықтың екі ұялы жəшікке салу арқылы болысты сайлауға
арасындағы өзін-өзі реттейтін тұрақты жүйе дауыстарын беретін болған. Оны жұрт сол кезде
бұзылса, осы екі қасиеттің біреуі басым түседі. «шар салу» деп атаған» (Абай, 2014: 31) деген
түсініктеме берілген. Ендеше шар салу ел ішінде,
ағайын арасында дау туғызып, парақорлық пен

122 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

сұм-сұрқиялықтың орын алуына жол берді итке тəн мінезін тағы да ұлттық архетиптермен
деген ойға ден қоямыз. Оны Абайдың өзі де «қу тайға таңба басқандай көрсетеді.
тілмен қулық сауған заңы құрсын» деп қулық-
сұмдықты өршіткен заңның елдің мінезін бұзып Алашқа іші жау боп, сырты күлмек,
болғанына қынжылып, күйінеді. Ал осы заңды Жақынын тіріде аңдып, өлсе өкірмек.
шығарған орысты «жалаңқая жат мінез жау» Бір-екі жолы болған кісі көрсе,
деп атайды. Демек сырттан келген жауға билік Құдай сүйіп жаратқан осы демек.
үшін бар-жоғын шашқан қазақтың «антұрған» Атақ үшін, билік үшін ұлтқа жау болған
мінезін анықтап береді. болыстар мен билерді «Алашқа іші жау боп,
сырты күлмек» деп көне заманнан қазақ
Көпке тəн мінезді ұлттық архетиптік санасында сақталған «іші түтін, сырты бүтін»
кескіндер арқылы образбен өрнектеген ойлар деген екі жүзді адамдардың бейнесін ашатын
Абайда өте көп. Мысалы «Қартайдық, қайғы халық мəтеліндегі архетиптік мотивпен
ойладық, ұйқы сергек» өлеңінде: ассоциация жасайды. Демек сол кездегі
парақор болыстар алаштың жауы болды деген
Ел бұзылса құрады шайтан өрмек, ойды қозғайды. Шынымен де алаш жұрты Абай
Періште төменшіктеп, қайғы жемек. өмір сүрген заманда орыстың ояздары мен
Өзімнің иттігімнен болды демей, губернаторларынан бір қорлық көрсе, жергілікті
Жеңді ғой деп шайтанға болар көмек. болыс-билерден екі қорлық көрді. Бір-бірін
Абай көпке танымал қасиетті құрандағы аңдыған, қулық-сұмдық, сұм-сұрқия істер елдің
періште мен шайтан мотивін өз заманындағы күйзелісін туғызды. Сол күйзеліс Абайдың
көптің образын жəне күнəсін ашу ниетінде осы өлеңдеріндегі ақынның өз болмысынан да
қолданады. Адамның сұм-сұрқия істерін танылады.
шайтанның істерімен бірге жалғастыра Абайдың ақындық əлемін эстетикалық,
суреттейді. Өздерінің арам пиғылын ақтау философиялық, психологиялық жағынан
үшін істерін шайтанға арта салып, оның өрмек зерттеген академик Зəки Ахметов: «Тағы бір
құруына көмек береді деген ойға тіреледі. өлеңдегі «төңкеріліп, құбылған жұрт бір
Бұл сюжетте құран мотивін адамдардың сағым» деп, құбылмалы, сырт айналып кетуге,
қулық-сұмдығын анық бейнелеу үшін ұлттық өзгере қоюға бейім тұрған адамдарды, жұртты
менталитетке сай интерпретация жасайды. сағымға теңеуі – ойшыл ақынның өз кезіндегі
Абай адам бойындағы күнəсі мен оны жасау қауымға, сол ортаға, заманға көзқарасын
туралы идеяны жоғарыда талдаған өлеңдердің танытатын жəне өзінің бейнелеп айтқыштық,
барлығына негіз етеді. Өз заманындағы зергерлік қолтаңбасы айқын сезілетін келісті
адамдардың арам пиғылы мен жаман жасалған көркем ұқсату» (Ахметов, 1995: 53)
əдетке бойын үйретуінің өзі күнə екенін деп адамдардың тұрақсыз, тұрлаусыз қасиетін
сезінгендіктен, барлық өлеңдеріне осындай «төңкеріліп, құбылған жұрт бір сағым» деп
ойды арқау етеді. бұрын-соңды қазақ əдебиетінде болмаған
Күнə адам баласы жаратылғаннан құбылған сағымға қатысты жаңа тіркеспен
бері адамзат санасында келе жатқан ұғым анық айқындап бергеніне назар аударған
болғандықтан, оның да архетиптік мотиві болатын. Бұл да Абайдың ел есінде көнеден
бар. Сондықтан Күнə архетипі көбіне діни келе жатқан сағым мотивін архетиптік бейнеге
сюжеттерге, дидактикалық, тəрбиелік мəндегі айналдыруы болып табылады. Сағым ұлттық
шығармаларға арқау болып, өмір бойы дүниетанымда тылсым, құпияны немесе өте
суреткерлер туындыларында мың түрлі сипатта алыста қалған, қайтып оралмайтын уақытты
интерпретацияланып,сюжеттерге айналғанын меңзейтін архетиптік ұғым ретінде танылады.
білеміз. Абай да өз шығармасында адам «Сағым жылдар», «сағым дүние» деген ұғым
табиғатындағы түрлі архетиптік кескіндерді өте көне заманнан фольклорлық шығармаларда
бейнелей келіп, түбінде осы күнə архетипіне қолданылады. Сондай-ақ Абай ұлттық
тіреледі. Құран мотивіне қатысты «Шайтан» дүниетанымда көне заманнан келе жатқан
өлеңі де осы күнə архетипін негіз етеді. Осы архетиптік мотивтерді адамның іс-əрекеті
жерде күнə мотивіне сəйкес қазақтың ұлттық мен образын, өзі өмір сүрген уақыттың сырын
архетипінің бір негізі болатын иттің əрекеті, ашу үшін де ұтымды қолданды. «Суреткердің
яғни «иттік» мінез анықтала түседі. Өлеңнің күші – архетиптермен сөйлей білу қабілетінде.
басқа жолдарында заман адамының шайтан мен

3/2021 123

Архетиппен сөйлейтін адам, мың дауыспен Кісіден кеммін демейді.
Қу тілменен құтыртып,
сөйлегендей барлығын қамтып, қызықтырып Кетер бір күн отыртып.
Бұл өлең жолдарында ішіне қулық сақтаған,
əкетеді» (Большакова, 2010: 8). Ендеше Абай қу тілімен елді алдап түсетін ақынның өзі
айтатын анық «антұрғанның» образы шықса:
да қазақтың өте ежелден есте келе жатқан Күшік асырап, ит еттім,
Ол балтырымды қанатты, –
архетиптік кескіндер мен ұлт жадындағы, деуінен жастайынан асырап, бағып-қаққан
адамның жақсылыққа жасаған қиянатын
дүниетанымындағы ұлттық мотивтерді көреміз. Абайдың өзі айтатын «қиянатшыл»
адам елес береді. Итпен қоса, көптеген
жандандырып, жаңа образдар мен бейнелеулер өлеңдерінде күшік бейнесі көрініс береді.
Адасқан күшік секілді,
туғызды. Ұлып жұртқа қайтқан ой, –
дегенде керісінше жетімсіреген, адасқан
Соның бірі итке байланысты бейнелеулер. күшікті интерпретациялау негізінде айтқан
ойлары мен жазған шығармаларын оқып,
Ит қазақ дүниетанымында əр түрлі қарама- тыңдайтын адам жоқ, ел наданға айналды
деген, яғни «осы елде сөз ұғарлық боз бала
қайшы мағыналарды білдіреді. Сонымен қатар жоқ» деп өзі айтатын сарынды ұғамыз.
Е.М. Мелетинскийдің: «Юнгтің архетиптері,
ит образы ұлттық сипатқа ие. Тек жамандықты біріншіден ең басым бейнелер, персонаждар,
ең жақсы деген рольдер жəне ең кем дегенде
жеткізу мағынасында емес, адалдықты сюжеттер болып келеді» («юнговские
архетипы, во-первых, представляют собой
білдіретін итке қатысты ұғымдар да аз емес. преимущественно образы, персонажи, в
лучшем случае роли и в гораздо меньшей
«Н. Фрайдың пікірінше, архетип арғы образ мере сюжеты») деп айтқанындай, Абай да
өз өлеңдерінде айтатын ойы мен авторлық
жəне ұжымдық бейсананың бөлігі ретінде позициясын қазақтың ұлттық танымындағы
архетиптік образдар, персонаждар, сюжеттер
«қабылдаудың тұқымға берілу модельдерінің» арқылы қиюын келтіріп, адамның сезімі мен
ойына қозғау сала отырып жеткізген. «Юнг
қатарына кіреді» («Согласно Н. Фраю, архетип бойынша, архетиптер бейсаналық жан-дүние
жағдайын сыртқы əлемдегі образдар арқылы
как первообраз и часть коллективного сипаттайды» (Мелетинский, 1994: 4).
Абайдың да кейіпкерлерінің бейсаналық
бессознательного входит в ряды «наследуемых жағдайлары сыртқы əлемдегі қазаққа етене
таныс ұғымдар мен мотивтер арқылы
родовых моделей восприятия») деген пікірін сипатталады. Кең даланы еркін жайлаған,
өр рухты, жауынгер елдің орыстың қолына
еске алсақ, қазақ өмірінде иттің маңызы зор қарап «иттей қор болған», «бірін-бірі аңдып»,
«балағынан қапқан», «қара қарға сықылды
болғандықтан, итке қатысты ұғымдар тұқымға шуылдасқан», «қу тілмен қулық сауған», «жетім
қозы – тас бауыр», «іші залым – сырты абыз»
берілу моделі бойынша ұрпақтан ұрпаққа қазақтың болмысын сыртқы əлемдегі «қара
қарға», «жетім қозы», «залым», «қабаған ит»,
ғасырлар бойы əр түрлі контексте жалғастығын «жартас» образдары арқылы жеріне жеткізе
бейнелейді. Сол арқылы кез келген қазақты
тауып келіп, Абайда жаңаша мағыналарға өз өмірінің мəні туралы ойға жетелейді. Абай
өз өлеңдерінде қазақтың ұжымдық санасында
ие болған. Абай ұлт менталитетін, адам

психикасындағы ерекшелікті айқындауда

адамның жан-дүниесінің екіге жарылуы мен

жүзін жасырып, көпке көрсетпейтін маска

мотивінде жəне жүз құбылған тұрақсыз көлеңке

архетипін бейнелеуде де ит образын жаңа

мағынада жандандырады:

«Жаны аяулы жақсыға қосамын деп,

Əркім бір ит сақтап жүр ырылдатып.

Бұл өлең жолдарында ит біреудің

«ырылдаған» атқосшысы бейнесінде

жанданатын болса, мына өлең жолдарында:

Мақтан үшін қайратсыз болыс болмақ,

Иттей қор боп, өзіне сөз келтірмек.

Қазақта ежелден келе жатқан «иттің қоры»

деген адамды төмендету мақсатындағы мотивті

болыстың образын ашу үшін қолданады.

Көптің бəрін көп деме, көп те бөлек,

Көп ит жеңіп, көк итті күнде жемек.

Абай көптің бəріне топырақ шашпайды.

Барлық көп емес, оның ішінде «көп бөлек ит

бар». Олар сыяз десе, дамыл таппай сандалып,

ішіне қулық сақтаған «қабаған иттер». Оларды

Абай былай сипаттайды:

Кеселді пысық көбейді,

Күшік иттей үріп жүр,

124 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

ежелден ізі сақталған архетиптік кескіндерді ұстамдылық пен ерекше адамшылықтың
интерпретациялап, өз заманындағы ел үлгісі. «Өздік белгісіз ғана емес, сондай-
менталитетімен шебер байланыстырады. ақ анықтылықты, тіпті қайталанбастықты
парадоксты түрде қамтиды» («Самость не
Абай шығармаларындағы жоғарыда только неопределенна, но и парадоксальным
талданған архетиптік кескіндердің шығарма образом содержит в себе черты определенности,
мотивіне айналуы ақын заманындағы ел даже неповторимости») (Юнг, 1991: 179) деп,
адамдары мен болыс-билердің мінезін, Юнг Самость-Эгоны анық, əрі қайталанбайтын
қалыптасқан менталитеті мен психологиялық архетип ретінде алады. Біз де Абайдың
ерекшеліктерін айқындап, сол уақыт пен шығармаларында ақынның қайталанбас
заманның трагедиясын анықтап тұр. Сондықтан тұлғасын қазақ əдебиетінде бұрын-соңды
Абай бұл архетиптік үлгілердің ұрпаққа кездеспеген архетиптік образдар жасауымен
жалғасуынан сақтандырады. «М. Бодкин де өз жəне оның əлемдік архетиптермен үндестігін,
еңбектерінде поэзиядағы архетиптік үлгілердің үйлестігін анық байқаймыз.
ұрпаққа берілетіні, ұрпақтарды жалғастырушы
жəне «эстетикалық құндылыққа ие ескерткіш» Абайдың көптеген өлеңдеріндегі «Жүрек»
екенін айтты» (Большакова, 2010: 13). Ендеше жəне «Көңіл» архетиптері қазақ əдебиетіндегі
Абайдың жоғарыда талдаған өлеңдерінде қазақ ақынның Эгосын айқындайды. «Жүрек»
бойына сіңіп бара жатқан мінез-құлықтың архетипі «Жүректе қайрат болмаса», «Ауру
болашақ ұрпаққа берілмеуін ойлағандықтан да жүрек ақырын соғады жай», «Жүрегім нені
мұндай қылықтан сақтандыру үшін бұрыннан сезесің», «Жүрегім менің қырық жамау»,
ел есінде келе жатқан ит, күшік, қарға, шайтан «Жүрегім, ойбай, соқпа енді», «Жүрек – теңіз,
сияқты түрлі жағымсыз образдар арқылы қызықтың бəрі – асыл тас» т.б. өлеңдерінде
бейнелеп жеткізді. Ендеше Абайдың поэзиядағы өзіндік мотивке ие болып, ақынның тылсым
архетиптік үлгілері эстетикалық құндылыққа сыры мен жан-дүниесін жарқырата танытты.
ие деп батыл айта аламыз.
Жүрек – теңіз, қызықтың бəрі – асыл тас,
К. Юнг қарастырған тағы бір əлемдік Сол қызықсыз өмірде жүрек қалмас.
бейсаналықтың түрі Эго немесе Самость, Жүректен қызу қызба кете қалса,
қазақша Өздік немесе өзіндік сияқты Өзге тəннен еш қызық іс табылмас.
ұғымдарды білдіреді. Тұлғаның өзіндік Ақын жүректі телегей терең теңізге, өмірдің
менін айқындайтын ұжымдық бейсаналық. қызығын бағалы, қол жетпес асыл тасқа балайды.
Ол туралы К.Юнг: «Мен осы тұтастық үшін К. Юнг психологиялық аналитикасында асыл
саналы жəне бейсаналық өмір сүрудің жалпы тастың философиялық мəніне терең мəн
қосындысы үшін «Өздік» терминін таңдадым» беріп, адамның рухани өміріне ықпалы зор
(«Я выбрал для этой целостности, общей екенін көрсетеді: «Кейінгі дəуірдегі (ХVIII ғ.)
суммы сознательного и бессознательного алхимик мынандай анықтама береді: «Көктегі
существования термин «Самость») (Юнг, даналық тасы, рухани, жан-жақты тұрақты зат.
1991: 143). Эго Юнг үшін адам баласының ойын, Барлық металдарды таза алтынға айналдырып,
сезімін, жан-дүниесін жан-жақты танытатын кез келген сынаққа төтеп береді. Алхимия
тұлға болып табылады. Бұл терминді таңдау мұндай мақсаттарын табиғаттағы жетілмеген
үшін К. Юнг батыс, шығыс философтарын (ауру) субстанцияларды (металдар) жетілдіру,
түгел қарап, шешімге келген болатын. «Бұл сауықтыру деп тұжырымдайды... Айтпақшы
термин тіпті құдайлардың адам болу үшін алхимияның бұл медициналық аспектісі
жоғалып бара жатқан мəселелерімен ғасырлар Юнг жақсы көретін шығыс дəстүрінде айқын
бойы айналысқан шығыс философиясымен көрінеді. Даостық алхимиктерде «өлмейтін
келісе отырып таңдалып алынды». (Термин был алтын пилюли» («золотой пилюли бессмертия»)
выбран в согласии с восточной философией, («философиялық тас» аналогы) тікелей адам
которая веками занималась теми проблемами, ағзасында болады. Бұл процестің мақсаты,
которые поднимаются даже там, где боги аты айтып тұрғандай, толық рухтандыру жəне
исчезают, чтобы стать людьми») (Юнг, 1991: 143) өлместікке ие болу, яғни, Құдаймен қарым-
деп түсіндіреді. қатынас. Юнгте тас – Өздік (Самость) архетипі»
(Юнг, 1991: 327). Алхимиктердің асыл тастың
Жоғары интеллектіге ие Самость бейсаналық ауруды ғана емдеуге емес, адамның рухын
пен саналылықтың жиынтығы бола отырып,

3/2021 125

жетілдіруге, өмірге құштарлығын оятып, Абайдың Эгосы (Самость) жүрек образы
толыққанды өмір сүруге жетелейді деген арқылы жанданып, жүректің іс-əрекеті, амалы
ұғымын Юнг те берік ұстанады. Сондықтан өзінің негізінде жүрек мотивінің қалыптасуына
аналитикалық психологиясында асыл тастың алып келді. Абай өлеңдерінде ақынның жүрек
философиялық мəнінің адамның психикасына мифологемасы заттанып, адам санасында
зор əсерін, ұжымдық бейсаналыққа да ерекше белгілі бір образдар жүйесінің құрылуына
ықпалы бар екенін жете зерттеген Юнг ықпал етті. «Өлсем, орным қара жер сыз болмай
адамның жүрегі мен жан-дүниесінің үйлесім ма?» өлеңінде:
табуын барынша байыппен зерделейді. Абай
даналығы да адам өмірінің мəнді болуын осы Махаббат, ғадауатпен майдандасқан
асыл тас образы арқылы бейнелейді. Қызықтың Қайран менің жүрегім мұз болмай ма? –
мəні – жүрек. Жүректен жылу кетсе, қызу деп өмірдегі махаббат пен дұшпандықтың
кетсе, мейірім мен махаббат кетсе өмірдің қырғынын көп көрген ақынның қайран
мəні қалмайды деген ойды меңзейді. «Сол жүрегінің мұзға айналған образын көрсек, осы
қызықсыз өмірде жүрек қалмас», Жүректен өлеңде:
қызу қызба кете қалса», «өзге тəннен еш қызық Асау жүрек аяғын шалыс басқан
іс табылмас» деп жоғарыдағы алхимиктердің Жерін тауып, артқыға сөз болмай ма? –
асыл тасты «толық рухтандыру жəне өлместікке дегенде жүректің шалыс басқан адам кейіпіне
ие болу, яғни, Құдаймен қарым-қатынас» деп ауысу мəнін көреміз.
түсінгеніндей, Абай да жүректің рухтануын, Мифологиядағы құбылушылық Абайдағы
мəңгі өлместікке ұмтылуын меңзейді. жүрек образына тəн. Ал өлеңнің мына
жолдарында:
Абай өзінің Эгосын, (Самость) Өзіндік Жүрегіңнің түбіне терең бойла,
тұлғасын өлеңдерінде жүрек мифологемасын Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла, –
туғызу арқылы əйгіледі. Жүрек архетипі деп ақын адамды жүрегінің түпкіріндегі ешкім
адамзат жаралғаннан бері, сонау есте жоқ білмейтін, тіпті адамның өзі де танып бітпейтін
ескі заманнан бүкіл əлем халықтарында шын сырын ұғындыруды көздесе, дəл осы
биологиялық, философиялық, тілдік концептіге ой «Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап»
ие болып келеді. Ал сөз өнерінде жүректі көркем өлеңіндегі «...Жүрегіңе сүңгі де түбін көзде»
шығарманың идеясына, сюжетіне, образға, деген өлең жолдарында кездеседі. Абай бұл
символға айналдырған – Абай. Сондықтан жерде «жүректің түбіне» аса қатты мəн береді.
жүрек мифологемасын, мифопоэтикасын Себебі «жүрек түбі» ұғымы қазақта адамның
жасады деп батыл айта аламыз. ең құпия, тылсым, басқаларға беймəлім сырын
меңзейді. Сөйтіп Абай адам баласына біреуді
Мифологема шығармашылық адамының күндеп жамандағанша өзіңе қара, өзіңнің
мифологиялық ойлауының нəтижесі болып бүкіл кемшілігің мен жетістігіңді тексер деген
табылады. Абай шығармаларында жүрек қорытындыға келеді.
əртүрлі образға айналып, əр түрлі мəнге ие Осы жерде айна мифологемасы жүрек
болады. Абай өз санасында жүрек туралы мифологемасының тууына негіз болады. Себебі
қиялын шарықтатып, өзінің көркем мифін Абай: «Білімдіден шыққан сөз» өлеңінде
құрайтын қазақ лирикасында жүрек бейнесінің «... Жүрегі – айна, көңілі – ояу» десе, «Көзінен
жаңа жиынтығын жасады. Абай: «ызалы басқа ойы жоқ» өлеңінде:
жүрек», «ынталы жүрек», «ыстық жүрек», Жүректің көзі ашылса,
«асау жүрек», «жас жүрек», «ет жүрек», «асыл Жүректе айна жоқ болса, –
жүрек», «жаралы жүрек», «ауру жүрек», «сорлы деп жүректі адамның өз-өзіне қарап, өзінің
жүрек», «жылы жүрек», «айнымас жүрек» іші-сыртын түгел көретін адам жанының
деп, жүрек образын жасауда мифологиялық айнасына ауыстырады. Яғни өзінің екінші
құбылушылықты негіз еткен, бұрын-соңды жағын, көлеңкесін көретін айна мифологемасын
қазақ əдебиетінде болмаған жаңа жиынтық анық аңғарамыз. М. Бахтин əдебиеттегі мұндай
бейнесін туғызды. Аталған жүректер Абайдың құбылысты: «Айнадағы адам. (Человек у зеркала)
ес жинап, ер жеткеннен өмірінің ақырына Бұл құбылыстың қиындығы (қарапайым болып
дейінгі өз басынан өткізген жəне елінің басынан көрінуінде). Оның элементінде. Жай ғана
өткен жағдайларды қорытып, жүрек бейнесін формуласы: мен өзіме басқа біреудің көзімен
туғызған мифологемасы.

126 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

қараймын, өзімді басқаның көзқарасымен табиғатының ең жоғары дəрежеде толығуы»
бағалаймын. Бірақ бұл қарапайымдылықтың (Юнг, 1991: 340) деп көрсеткен. Сонда ақынның
астарында өзгеше қиындық бар, бұл оқиғаға Өзіндік тұлғасы шығармаларында кейіпкер,
қатысушылардың (олардың көптігі) өзара персонаж, символдар мен мотивтердің жаңа
қарым-қатынасы. Менің өзіме сыртқы бейнем кескінін тудыруында жатыр.
қалай көрінеді. Мен өзім туралы ойлағанда,
өзімді өзіме қалай көрсете алам» (Бахтин, 2000: Қазақ əдебиетінде Абай дəстүрі ғасырлар
241) деп адамның өзіне айнадан қарағандай, бойы өз жалғасын табуда. «Абай дəстүрі жəне
өзінің жан-дүниесіне үңілуі деп түсіндіреді. қазіргі қазақ əдебиеті» деп аталатын ұжымдық
Ендеше, көркем шығарма мазмұнына арқау жинақта академик, абайтанушы З. Ахметовтің
болған көлеңке кескіні де кейіпкердің өз жан «Абайдың адам мен қоғам жайындағы
дүниесіне үңілуі, өзі айнадан көргендей өз концепциясы қазақ топырағындағы жаңа
бейнесіне өзге біреудің көзқарасымен қарауы концепция, Абай адамды белгілі қоғамдық
деген байламға келеміз. өмірдің жемісі, нəтижесі ретінде қарады, оның
қимыл-əрекетін, психологиясын, моральдық
«Жүректе қайрат болмаса» өлеңінде: келбетін өмірге, əлеуметтік тұрмысқа
Жүректе қайрат болмаса, байланысты көріп, бағалап бейнеледі» (Сариев,
Ұйықтаған ойды кім түртпек? – 2009: 356) деген тұжырымына ден қоямыз.
деп, жүрекке философиялық астар бере отырып, Абайдың көлеңке архетипін негіз еткен, маска
адамның ойына қозғау салып, рухына ықпал немесе айна мифологемасына өзек болған
ететін жүректің қызметіне, мəніне жете көңіл мотивтер мен Эгосын танытуға себеп болған
қояды. Дəл осы ойды «Көңіл құсы құйқылжыр жүректің символдық образдары əлемдік
шартарапқа» өлеңінде: əдебиеттің көтерген мəселесімен үндестік
Жүрек тербеп оятар баста миды тапқаны ақиқат.
Ұйықтап жатқанжүректі əн оятар, –
деген жерде жүректің ояту мотивін көреміз. «Данышпан өзінің «өзін», немесе Юнг
Жүректің адамның санасына ықпал етуі үшін, оның шынайы тұлғасын бөтен тұлғаның
мағынасын көреміз. маскасы арқылы «өсуіне» (танылуына –
Əлемдік əдебиетте жүрек туралы жырлаған М.О.) мүмкіндік береді». Қазақ əдебиетінде
ақындар баршылық. Орыс ақындары: Бальмонт, Ж. Аймауытовтың «Елес» əңгімесі маска
А.С. Пушкин өз өлеңдерінде жүректің жаңа мотивін негіз еткен. Жазушы біреумен
образын жасаған болатын. Олар да өздерінің дауласады. Сөйтсе ол өзінің екінші жартысы
Эгосын жүрек мотиві арқылы танытты. Жалпы, немесе елесі болып шығады. С.Торайғыровтың
Абайдың жүрек мифологемасы туралы сөз «Айтыс», «Таныстыру» поэмалары да ақынның
əлі біткен жоқ. Абай шығармаларында мұнан жан-дүниесінің екіге жарылып, бірімен бірі
басқа да əлемдік жəне ұлттық архетип түрлері (Спор) айтысуға құрылған. Андерсен мен
көп кездеседі. Анима жəне Данышпан қарт Абайда да көлеңке елес пен адамның екінші
архетипі, жылқы архетипі, соқпақ жол архетипі жартысына айналады. «Көлеңке» архетипі
сияқты ұжымдық бейсаналықтың негізі болып жалпы адамзат баласының санасына тəн
табылатын мотивтер болашақ зерттеудің ұғым екені батыс ойшылдары К.Г. Юнг пен
үлесіне тиері анық. Э. Нойманн еңбектерінде айтылған болатын.
Ұлттық əдебиетте əлемдік архетип Сондай-ақ аталған ғалымдар көлеңкенің
кескіндерді жаңғыртып, жаңаша образ магиялық күші туралы жан-жақты зерттейді.
тудырған Абайдың Эгосы, яғни Өзі, өзінің Яғни, адам санасы іштей екіге жарылып, екінші
«толық адам» бейнесін шығармаларында «көлеңкелі» жағының адамды бейсаналы
айқындап берді. Себебі Абайдың ақыл-ойы түрде жаулап алатынын психоаналитикалық
əлемдік данышпандардың ойымен үндестік тұрғыдан зерделейді. Демек, Абай шығармасы
тапқан. «Юнгтің жеке тұлға туралы ұғымы əлемдік оймен сабақтасатынына анық көз
қос мағыналы (двойственна – қосалқы). жеткізуге болады.
Бұл контексте тұлға «личина (персона),
«маска» немесе адамның «əлеуметтік сырты» «Суреткердің күші оның «архетиптермен
(«социальная кожа»), оның сырттағы əлеуметтік сөйлесу» қабілетінде» (Большакова, 2010: 8)
ролі деп түсіндіріледі. Басқа жағдайларда, деген Ю.А. Большакованың тұжырымы Абай
Юнг тұлғаны «Самость» деп атайды, яғни адам шығармаларындағы архетип кескіндердің
жаңғырып, түрлі образдарға айналуының
айқын дəлелі.

3/2021 127

Əдебиеттер

1. Философский энциклопедический словарь. 12. О.В. Кулишова «Маска в древнегреческом
– М.: Советская энциклопедия. Гл. редакция: Л. театре: ее происхождение и сакральные основы»
Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. // МНЕМОН. Исследования и публикации по
Панов. 1983. – 564 с. истории античного мира / Под ред. Э.Д. Фролова.
Вып. 13. – СПб.: Изд-во С.-Петербургского ун-та,
2. Литературная энциклопедия терминов и 2013. – 527 с.
понятии. – Москва, «Интелвак», 2001. – 799 с.
13. А.В.Толщин «Значения и свойства
3. Юнг К.Г. Архетип и символ: (Перевод / маски в карнавале и маскараде» Российский
Карл Густав Юнг; Предисл. А. М. Руткевича, с. государственный институт сценических
5-22; Примеч. В. М. Бакусева и др.). – Москва: искусств Санкт-Петербург.https://www.elibrary.
Ренессанс, 1991. – 297 с. ru/ қаралды 20. 04 2020.

4. Юнг К.Г., Нойманн Э. Психоанализ и 14. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: «Санат»,
искусство. – М.: REFL-book, K.: Ваклер, 1996. – 2002. – 360 б.
304 с.
15. Гуткина Э.И. «Архетипическая основа
5. Оразбек М.С. Автор мəселесі: монография лирического стихотворения»// Архетипы,
– Алматы: Эверо, 2018. –252 б. мифологемы, символы в художественной
картине мира писателя. – Материалы
6. Аймауытұлы Ж. Психология. – А.: Рауан, международной научной конференции
1995. – 312 б. (г.Астрахань, 19-24 апреля, 2010 г.) – Астрахань:
Издательский дом «Астраханский университет».
7. Мелетинский Е.М. О литературных – 289 с.
архетипах/ Российский государственный
гуманитарный университет. – М., 1994, 136 с. 16. Руткевич А. Жизнь и воззрения К.Г. Юнга
// Юнг К. Г. Архетип и символ. М., 1991. С. 304.
8. Большакова А.Ю. «Архетип, миф и
память литературы» // Архетипы, мифологемы, 17. Ахметов З. Абайдың ақындық əлемі.
символы в художественной картине мира – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.
писателя. – Материалы международной
научной конференции (г.Астрахань, 19-24 18. Бахтин М.М. Автор и герой: К
апреля, 2010 г.) – Астрахань: Издательский дом философским основам гуманитарных наук.
«Астраханский университет». – 289 с. – СПб.: Азбука, 2000. – 336 c.

9. Телегин С.М.«Термин «мифологема» в 19. Сариев Ш. Абай дəстүрі жəне тəуелсіздік
Российском современном литературоведение»// кезіндегі қазақ лирикасы // Абай дəстүрі жəне
Архетипы, мифологемы, символы в қазіргі қазақ əдебиеті. – Алматы: «Арда», 2009.
художественной картине мира писателя. – 392 б.
– Материалы международной научной
конференции (г.Астрахань, 19-24 апреля, 2010 г.) 17. Ахметов З. Абайдың ақындық əлемі. –
– Астрахань: Издательский дом «Астраханский Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.
университет». – 289 с.
18. Бахтин М.М. Автор и герой: К
10. Абай. Сен де бір кірпіш дүниеге. философским основам гуманитарных наук. –
Өлеңдер мен қарасөздер. – Алматы: Атамұра, СПб.: Азбука, 2000. – 336 c.
2014. – 288 б.
19. Сариев Ш. Абай дəстүрі жəне тəуелсіздік
11. Урванцева Н.Г. Зеркала как принцип кезіндегі қазақ лирикасы // Абай дəстүрі жəне
поэтики в русской детской литературе ХХ века. қазіргі қазақ əдебиеті. – Алматы: «Арда», 2009.
Учебное пособие. – Казань, 1998. – 448 с. – 392 б.

128 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

References

1. Fılosofskı ensıklopedıcheskı slovar. – M.: 12. O.V. Kýlıshova «Maska v drevnegrecheskom

Sovetskaıa ensıklopedıa. Gl. redaksıa: L. F. Ilıchóv, teatre: ee proıshojdenıe ı sakralnye osnovy» //

P. N. Fedoseev, S. M. Kovalóv, V. G. Panov. 1983. – MNEMON. Issledovanıa ı pýblıkasıı po ıstorıı

564 s. antıchnogo mıra / Pod red. E.D. Frolova. Vyp.

2. Lıteratýrnaıa ensıklopedıa termınov ı ponátıı. 13. – SPb.: Izd-vo S.-Peterbýrgskogo ýn-ta, 2013.

– Moskva, «Intelvak», 2001. – 799 s. – 527 s.

3. Iýng K.G. Arhetıp ı sımvol: (Perevod / Karl 13. A.V.Tolshın «Znachenıa ı svoıstva maskı v

Gýstav Iýng; Predısl. A. M. Rýtkevıcha, s. 5-22; karnavale ı maskarade» Rossııskı gosýdarstvennyı

Prımech. V. M. Bakýseva ı dr.). – Moskva: Renesans, ınstıtýt senıcheskıh ıskýsstv Sankt-Peterbýrg.

1991. – 297 s. https://www.elibrary.ru/ qaraldy 20. 04 2020.

4. Iýng K.G., Noımann E. Psıhoanalız ı ıskýsstvo. 14. Qabdolov Z. Sóz óneri. – Almaty: «Sanat»,

– M.: REFL-book, K.: Vakler, 1996. – 304 s. 2002. – 360 b.

5. Orazbek M.S. Avtor máselesi: monografıa – 15. Gýtkına E.I. «Arhetıpıcheskaıa osnova

Almaty: Evero, 2018. –252 b. lırıcheskogo stıhotvorenıa»// Arhetıpy,

6. Aımaýytuly J. Psıhologıa. – A.: Raýan, 1995. mıfologemy, sımvoly v hýdojestvennoı kartıne

– 312 b. mıra pısatelá. – Materıaly mejdýnarodnoı

7. Meletınskı E.M. O lıteratýrnyh arhetıpah/ naýchnoı konferensıı (g.Astrahan, 19-24 aprelá,

Rossııskı gosýdarstvennyı gýmanıtarnyı 2010 g.) – Astrahan: Izdatelskı dom «Astrahanskı

ýnıversıtet. – M., 1994, 136 s. ýnıversıtet». – 289 s.

8. Bolshakova A.Iý. «Arhetıp, mıf ı památ 16. Rýtkevıch A. Jızn ı vozzrenıa K.G. Iýnga //

lıteratýry» // Arhetıpy, mıfologemy, sımvoly v Iýng K. G. Arhetıp ı sımvol. M., 1991. S. 304.

hýdojestvennoı kartıne mıra pısatelá. – Materıaly 17. Ahmetov Z. Abaıdyń aqyndyq álemi. –

mejdýnarodnoı naýchnoı konferensıı (g.Astrahan, Almaty: Ana tili, 1995. – 272 b.

19-24 aprelá, 2010 g.) – Astrahan: Izdatelskı dom 18. Bahtın M.M. Avtor ı geroı: K fılosofskım

«Astrahanskı ýnıversıtet». – 289 s. osnovam gýmanıtarnyh naýk. – SPb.: Azbýka,

9. Telegın S.M.«Termın «mıfologema» v 2000. – 336 c.

Rossııskom sovremennom lıteratýrovedenıe»// 19. Sarıev Sh. Abaı dástúri jáne táýelsizdik

Arhetıpy, mıfologemy, sımvoly v hýdojestvennoı kezindegi qazaq lırıkasy // Abaı dástúri jáne qazirgi

kartıne mıra pısatelá. – Materıaly mejdýnarodnoı qazaq ádebıeti. – Almaty: «Arda», 2009. – 392 b.

naýchnoı konferensıı (g.Astrahan, 19-24 aprelá, 17. Ahmetov Z. Abaıdyń aqyndyq álemi. –

2010 g.) – Astrahan: Izdatelskı dom «Astrahanskı Almaty: Ana tili, 1995. – 272 b.

ýnıversıtet». – 289 s. 18. Bahtın M.M. Avtor ı geroı: K fılosofskım

10. Abaı. Sen de bir kirpish dúnıege. Óleńder osnovam gýmanıtarnyh naýk. – SPb.: Azbýka,

men qarasózder. – Almaty: Atamura, 2014. – 288 b. 2000. – 336 c.

11. Ýrvanseva N.G. Zerkala kak prınsıp poetıkı 19. Sarıev Sh. Abaı dástúri jáne táýelsizdik

v rýsskoı detskoı lıteratýre HH veka. Ýchebnoe kezindegi qazaq lırıkasy // Abaı dástúri jáne qazirgi

posobıe. – Kazan, 1998. – 448 s. qazaq ádebıeti. – Almaty: «Arda», 2009. – 392 b.

3/2021 129

Оразбек М.С. Orazbek M.S.
Евразийский национальный университет L.N. Gumilyov Eurasian National

им. Л.Н. Гумилева, University,
г. Нур-Султан, Казахстан Nur-Sultan, Kazakhstan
e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

МИРОВЫЕ И НАЦИОНАЛЬНЫЕ WORLD AND NATIONAL
АРХЕТИПЫ ARCHETYPES

В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ АБАЯ IN THE WORKS OF ABAI

Сегодня в мировой литературе Today, new types of research have been formed
сформировались новые виды исследований in the world literature and various aspects of the
и появились различные аспекты анализа analysis of a work of art have appeared. In the
художественного произведения. В мировом world of literary studies, much attention is paid
литературоведении большое внимание to the comprehensive study of the text from an
уделяется всестороннему изучению текста с aesthetic, psychological, philosophical point of
эстетической, психологической, философской view, understanding the process of transformation
точки зрения, вниканию в процесс превращения of symbols and images in the mind of the author
символов и образов в сознании автора, depicting it. The images and plot events of
изображающегоего.Восновеобразовисюжетных the artwork are based on the writer’s national
событий художественного произведения worldview, the genetic code. In the same context,
лежит национальное мировоззрение писателя, the article attempts to define the folk worldview
генетический код. В этом же контексте в in the works of the great poet of our people, the
статье предпринята попытка определить brilliant thinker Abai Kunanbayuly, old thoughts,
народное мировоззрение в произведениях language relations by analyzing the concept of
великого поэта нашего народа, гениального archetype. The scientist draws attention to the
мыслителя Абая Кунанбайулы, давние мысли, fact that national archetypes, symbols and images
языковые отношения путем анализа понятия that move national consciousness and lead to the
архетип. Ученый обращает внимание на то, что knowledge of our ancestors are clearly recognizable
национальные архетипы, символы и образы, in Abai’s works.
которые движут национальным сознанием и
приводят к познанию наших предков, четко Keywords: Abai’s creativity, the concept of
узнаваемы в произведениях Абая. archetype, mythologeme, the idea of a work of art, the
author’s position.
Ключевые слова: творчество Абая, понятие
архетипа, мифологема, идея художественного
произведения, авторская позиция.

130 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.14

Бияров Б.Н.
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті,

Өскемен қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

ГИДРОГРАФИЯЛЫҚ ТЕРМИНДЕРДЕН
ЖАСАЛҒАН ТҮБІР ТОПОНИМДЕР

Ғылым тілінің дамуымен бірге тілдегі сөздердің терминденуі үдерісі қатар
жүреді. Қазақ тіл білімінің тарихында бұл заңдылық өткен ғасырда елеулі дəрежеде
жүзеге асты. Терминдер жасалуының лексика-семантикалық, морфологиялық
т.б. түрлі жолдары бар. Бұл мəселе қазақ терминологтары тарапынан көптеп
зерттеліп келеді. Кез келген сөз қолданылу белсенділігі артқан сайын мағыналық
жағынан дамып, жаңа мүмкіндіктерге ие болады. Сол тұрғыда мақалада белгілі
бір аумақта гидрология саласы бойынша қолданылып жүрген жəне қолданылуы
қажет терминдердің шығу төркіні сөз болады. Гидронимика – ономастиканың аса
маңызды салаларының бірі. Ғалымдардың анықтауы бойынша қазақ тілінде 85
мың өзен, 48 мыңнан аса көл бар екен, демек сонша атау бар. Табиғи нысандарды
игеруде көптеген атауларды ойлап тапқан халқымыз гидронимдермен қатар суға
қатысты көптеген терминдерді де қолданған. Суға қатысты байырғы терминдерді
лингвистер мен географтар «гидрографиялық терминдер», «индикатор-
терминдер», «номенклатуралық терминдер» деп түрліше атап жүр. Мақалада
ғалым гидронимдерді белгілі бір тəртіппен топтастырып, жүйелеп қарастырған,
олардың шығу төркіні, қалыптасуы, қолданылуына қатысты ғылыми талдаулар
жасаған.

Түйін сөздер: гидронимдер, гидрографикалық терминдер, күрделі топонимдер,
термин атаулар.

«Гидронимдер (гр. hydor – су + onyma, Топонимикада гидронимдер ең көне атаулар
onoma – ат, атау, есім) – топонимнің бір түрі, деп есептеледі, сондықтан кумулятивтік қоры,
кез келген су объектісін білдіретін жалқы есім» аша білген кісіге, мол ақпарат беруі мүмкін.
(Сүлейменова, 1988: 79). Əр тілде қолданылатын
гидронимдер өзіне тəн гидрографиялық Белгілі ғалым Г.И. Донидзе түркі тілдерінде
терминдер арқылы жасалады жəне ол кездесетін гидронимдік терминдерді жан-
терминдер су нысандарының түрлерін көрсетіп жақты зерттегені мəлім (Донидзе, 1969: 165-
тұрады. 171). Бірақ біздің мақсатымыз гидронимдік
терминдерді талдау емес, Қазақстанда кездесетін
Гидрографиялық терминдер күрделі гидронимдік терминдер арқылы онимделген
топонимдер құрамына еніп қана қоймайды, түбір топонимдерді қарастыру болып табылады.
түбір күйінде жалқы есімге өтіп, апеллятив Олар жеке тұрып атау бола береді жəне күрделі
атаулар да жасайды. Мұндағы негізгі шарт – атау құрамына да ене алады.
оронимдік термин-атаулар сияқты, нысанның
оңаша орналасуы. Жеке тұрған нысан Айдын – көл. Жамб. обл., Сарысу ауд.; е.м.
басқаларынан ажыратуды керек етпейді. Қар. обл., Ақтоғай ауд. Айдын географиялық
терминіне «теңіз, көл сияқты көлемді су беті»

3/2021 131

(ҚТТС, 1-т., 93) деген анықтама берілген. Бұл қайнарлары) суының температурасы +38, 40
анықтаманы Ғ. Қоңқашпаевтың «Айдынкөл – градус жылы болып келеді.
үлкен ашық көл» деген түсініктемесі толықтыра
түседі (Қоңқашпаев, 1961: 33). Сонымен айдын Арна – е. м. Алм. обл., Қапшағай ауд.
гидронимдік термині, көбінесе, ашық жерде Арна ойконимі «өзен аңғарларының су ағып
орналасқан көлдерге қолданылатынын көреміз. жататын терең өзегі» (ҚТТС,1-т., 336) мағыналы
Оның бір буынды түбірінде (ай) «жалтырау», арна географиялық терминінен жасалып
«жарқырау» мағынасы мен «кең», «көлемді» тұр. Анықтама логикадағы «белгісіз арқылы
мағынасы бірге жатыр десе де болады анықтау» деген əйгілі қателікке ұрынған
(Э.Севортян, 1974, 99; Ə. Қайдар, 2005, 169). сыңайлы, себебі құрамындағы «аңғар», «өзек»
Айдынбұлақ, Айдынкөл қатарлы гидронимдер сөздерінің өзі жеке түсіндіруді талап етеді.
жасайды. Біздіңше, арна «өзен суының өзіне салып алатын
жолы» болса керек. Онда судың ағып жатуы
Апан – тұзды көл. Павл. обл., Ертіс ауд. жəне терең болуы міндетті емес. Тартылған
«Ойылған жер, шұңқыр» (ҚТТС, 1-т., 291) мəнді өзеннің орнын да «арна» деп атай беруге болады.
ГТ арқылы жасалған гидроним. Апан ГТ ретінде
екі түрлі мағынада қолданылады: 1) «Ескі, Терминнің өлі түбірі ар санскрит. «ағын»,
құлаған құдық; кең де онша терең емес құдық» көне иран. «тасқынды ағын» (Ə. Қайдар, 2005:
(Ермекбаев, 1999: 21). 2) «Ірі, жабайы аңдардың 171); арна иран. «канал» (В.В. Бартольд, 1966: 2)
жерден қазып жасаған мекені». Мысалы: Аюдың мағыналарын бергеніне қарағанда үндіевропа
апаны. Кіші аңдардың қазған мекенін ін дейді. тілдерінен енген сияқты. Қалай болса да арна
Апанқақ, Апанқұдық, Ескіапан тəрізді атаулар термині топонимжасамда біршама белсенді:
құрамында кездеседі. Арнасай, Жаңа арна, Жаман арна т.б.

Арал – теңіз. Қызылорд. обл., Арал ауд.; Арық – төбелер. СҚО, Айыртау ауд.
е.м. Жамб. обл., Мойынқұм ауд. Арал жалқы Атаудың жасалуына «су ағызу үшін арнайы
есімінің көпшілігі «жан-жағы сумен қоршалған қазылған су жолы» (ҚТТС, 1-т., 358) мəнді арық
кішкентай құрлық» мағынасындағы арал географиялық термині себепші болған. Басқа
географиялық термині арқылы жасалған еңбектерде де арықтың «жасанды су жолы»
(ҚТТ, 1-т., 307). Ал, керісінше, жан-жағы екені баса көрсетіледі (Мурзаев, 1984: 57-58).
құрлықпен қоршалған су; орман ішіндегі Қазақстанда Ақарық, Тасарық, Бесарық, Арықты
алаңқайлар; айдаладағы бір шоқ орман қатарлы топонимдер мол кездеседі.
т.б. арал терминін иемденуі мүмкін. Бұдан
терминнің ар бір буынды синкретті түбірі Балқаш – көл. Алм. обл.; көл. Павл. обл., Ертіс
«бөліну», «екі аралық» мəнін де беретіні ауд. Қазіргі кезде жалқы есім ретінде сақталған
байқалады (Қайдар, 2005: 171). Арал теңізі көне гидрографиялық термин. Мағынасы:
басқа ешбір сумен жалғаспай, шөл даламен Балқаш < бал + қаш, «батпақты, сулы, тартпа жер»,
қоршалып, жеке тұрғандықтан, Арал теңізі бал+шық, бал+жыр сөздерімен түбірлес (Қайдар,
деп аталады. Осындай кең көлемді мағынада 2005: 174). Түркі тілдерінде балғаш (туб.), палгаш
қолданылатын арал термині топонимжасамда (түрік.) нұсқалары кездеседі. Топонимжасамда
белсенді болатыны – заңды құбылыс: Арал, белсенді емес (терминнің көнелігінен болса
Аралағаш, Аралды, Қосарал т.б. керек), бірақ тың атау жасау барысында, егер
нысан сəйкес келіп тұрса, термин ретінде
Арасан – е. м. Алм. обл., Ақсу ауд. «Түрлі жаңғыртуға болады.
ауруларды емдейтін минералды жылы су»
(ҚТТС, 1т, 314) мағынасындағы кең таралған ГТ Дамба – е.м Атыр. обл., Махамбет ауд.
бойынша жасалған ойконим. Түбі «санскрит Орыс тілінен енген «су жайылып кетпес үшін
тіліндегі rasayana «балшырын», «құдайлардың жағаға үйілетін жал топырақ» мағынасындағы
сусыны», «емдік су» мағыналарын беретін гидрографиялық термин. Орыс тілінің қысқаша
сөзінен шыққан» (Мурзаев, 1984: 53). Бұл термин этимологиялық сөздігі: «Бірінші Петр тұсында
арқылы жасалған Арасан, Барлық Арасан, Қапал голландия немесе неміс тілінен енген сияқты», –
Арасан, Арасанды Қаба, т.б. гидронимдердің деп күмəнді түсінік береді (Шанский, 1971: 119).
ортақ ерекшелігі – жер астынан қайнап
шығатын ыстық суының болуы. Мəселен, Шығыс Біздіңше парсының дам «тұзақ» сөзінен
Қазақстандағы Арасан (ресми аты Рахманов жасалған термин болуы мүмкін, өйткені аңға
құрылған тұзақ пен суды бөгейтін дамбаның
қызметтік ұқсастығы бар. Топонимикада
белсенді емес.

132 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Жаға – е.м Атыр. обл., Қызылқоға ауд. Жаға 289; Ə. Қайдар, 2005, 225; В.Н. Попова, 1997,
географиялық термині лексика-семантикалық 18) ортақ түйіні: «Қалың қамыс өскен сулы,
тəсіл бойынша, алдымен гидронимге, содан соң батпақты жер» болып шығады. Ол жердің көл,
ойконимге айналған. Ал терминнің мағынасы: көлшік, батпақ болуы маңызды емес, қамыстың
«су арнасының кемері, жиегі» (ҚТТС, 3-т., 488). қалың өсуі – маңызды белгі.
Бұл терминнен жағалау, жағалық терминдері
туындаған. Жаға жалқы есім ретінде сирек Қопа термині Қопалы, Қопасор, Сарықопа
кездескенімен, біршама атаулар құрамына сияқты топонимдер жасайды.
енеді: Жағабұлақ, Жағатал, Жағажай, Жайдақжаға
т.б. Қылы – жайлау. Павл. обл., Ақтоғай ауд.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде (1982,
Жиек – е.м Атыр. обл., Индер ауд. Атау 6-т., 596) қылы сөзіне диалект деген таңбамен
жиек < жій+ек «шек, жаға, қима, оқа, əдіп» «екі алапты қосып тұрған ені тар, қысталаң
мағынасындағы ГТ арқылы онимделген (Қайдар, жер; қыспа» деп түсінік береді. Мұндағы «екі
2005: 196). Жаға терминімен мəндес келеді, бірақ алапты» деген түсініксіздеу тіркестің орнына
жиек кез келген құрлықтың сумен шектесуін «өзеннің немесе тау, төбенің ені тар, жіңішке
ғана білдіріп қоймайды, құрлықтың аспанмен тұсы» десе жетіп жатар еді. Негізгі ұғымды
шектесуін де білдіреді. Мысалы, көкжиек, түбірі қыл «аттың қылы» > «жіңішке» семасы
таужиегі. Топоним жасауға қатысады: Жиекқұм. беріп тұр, яғни «не судың, не таудың қылдай
жіңішке тұсы» дегенді меңзейді. Бұл Шығыс
Жылға – е.м. ОҚО, Сарыағаш ауд. Атау Қазақстанда жиі қолданылатын ГТ болғанымен,
жасауға себепші термин жылға «қар, жаңбыр топоним жасау барысында басқа өңірлерге де
суы ағатын шағын өзекше, ойпаң жер» (ҚТТС, кең таратып əкетуге болады. Түркі тілдерінде
4-т., 284) семантикасын береді. Түркі тілдерінде бар термин. Мəселен, алт. кыл суу «жіңішке су»
елга, илга, йылга нұсқалары бар. Басты ерекшелігі гидронимі кездеседі (Молчанов, 1979: 256).
жəне бұлақ терминінен өзгешелігі – қар, жаңбыр
суы ғана ағып, қалған уақытта құрғақ жатуы. Құрдым – көл. Ақт. обл., Ырғыз ауд. Атауға
Қаражылға, Шұбаржылға, Жылғалы топонимдері негіз болған гидрографиялық термин құрдым
кездеседі. «өзеннің құмға сіңіп, жоқ боп кететін аяқ жағы,
соңы» жəне «үлкен теңіз, өзен, көл түбіндегі
Қайраң – е. м. Павл. обл., Ақтоғай ауд. Атауға түпсіз терең жер, оқпан» (ҚТТС, 6-т., 510)
айналған қайраң географиялық терминінің деген екі түрлі мағына береді. Соңғы мағынасы
бір ғана мағынасы бар: «Өзеннің, көлдің жəне бойынша көл атына ауысқан деуге болады. Ол
теңіздің жайдауыт таяз жері» (ҚТТС, 5-т., 535). көлдің түбі терең , құрдым болуы негізгі уəжі.
Терминнің түбірі қайыр көне түркі. «құм» Кейде құрғап бара жатқан көлді де Құрдым деп
мағынасын беретін сөз екенін байқау қиын емес. атайды.Топоним жасауда тым белсенді емес.
Сонда қайыр + аң «құмаң», «құмдауыт жер» деген
сөз. Қолданылу барысында «таяз су», «өткел» Канал – е.м. Қызылорд. обл., Арал ауд.; канал.
мағыналарына ауысқан. Қайраңның құмы су ОҚО, Сарыағаш ауд. Э.М. Мурзаев үндіевропа
бетіне жақын немесе көрініп жататыны мəлім. тілдерінің көбінде кездесетін кан, кангха
Бұл термин Қайраң, Қайраңкөл, Құмдықайраң «су», «өзен»; кан, кһан, хан «қазу», «құдық»
сынды топонимдер жасауға қатысады. сөздерін салыстыра қарап, олардан канал сөзін
шығарады. Орта Азия мен Қазақстанға өзбек,
Қайыр – е.м. Жамб. обл., Талас ауд.; е.м. Ақт. тəжік тілдері арқылы канал болып енген дейді
обл., Шалқар ауд. Жоғарыда атап өткендей, (Мурзаев, 1984: 251-252). Канал «су тарту үшін
қайыр термині түркі, моңғол тілдерінде қазылған арна, арық» мағынасында көптеген
«құм» мағынасында қолданылған. Мəселен, елдердің тілінде қолданылады. Егер нысан
М. Қашқари сөздігінде: «Қайыр майда сəйкес келсе, топонимжасамға кірістіруден
топырақты жер. Оғыздар құмды «қайыр» дейді» қашпау керек. Қазақстанда Үлкен Алматы
түрінде анықтама берілген (Қашқари, 1998: 220). каналы, Ертіс-Қарағанды каналы тəрізді үлкенді-
Қайыр түбірінен қайраң туынды түбірі жасалады. кішілі каналдар баршылық.
Қайыр, Қайырты, Қайырқұм, Қайыршақты тəрізді
атауларға апеллятив ретінде кіреді. Лай – е.м. ШҚО, Көкпекті ауд. Лай
географиялық термині де өзара байланысты екі
Қопа – е.м. Қост. обл., Наурызым ауд. Қопа мағына береді: бірі – «таза емес, тұнық емес»
географиялық терминіне берілген бірнеше (ҚТТС, 7-т., 44) су; екіншісі – «тұнба», «балшық»,
сипаттаманың (ҚТТС, 6-т., 333; Э. Мурзаев, 1984, «жұмсақ, майлы сазбалшық», «балдыр»

3/2021 133

(Мурзаев, 1984: 333). Осы екі мағына да топоним 3) «Қолатқа қарағанда беткейлері тіктеу,
жасауға қатыса алады. көлемі кішілеу, дами келе сайға айналатын
астау тəрізді ойыс жер» (Ермекбаев, 1999: 34) т.б.
Емдік қасиеті бар «шипалы лайды»
Қазақстанның бір тұсы «шипалы батпақ» десе, Топонимжасам, жалпы жер-су аттары,
енді бір жері «шипалы балшық» деп атайды. табиғи нысансыз жасалмайды. Атау беру үшін,
Бұдан бұл үш терминнің өзара мəндес екенін əр нысан нақты-нақты сараланған болуға тиіс.
байқаймыз. Мəселен, өзек терминін қатыстырып топоним
жасамас бұрын, өзек пе, сай ма, жыра ма,
Лай термині Лайлы, Лайбұлақ, Лайсу сияқты қолат па айырып алуымыз керек. Біздің ата-
гидронимдер тудырады. бабаларымыз осының бəрін жіліктеп, жіктеп
атап кеткен, бізге сол межелерден ауытқуға
Нұра – өзен (895 км). Орталық Қазақстан болмайды.
аймағы. Қазақстанда көп кездесетін нұра
географиялық терминінің мағынасы «су орған Басқа түркі тілдерінде болмаса, қазақ өзенді
жыра, терең сай» (ҚТТС, 7т, 357) екені анық «өзек» деп атамаған. Ендеше өзектің бойында
болса да, оның этимологиясы туралы əртүрлі үнемі су, бұлақ жатуы міндетті емес. Қар,
көзқарас бар. Оған себеп – терминнің кірмелігі жаңбыр суы ғана ағатын, қалған мезетте бұталы,
болса керек. Моңғ. нураа «құлама», «құлаған», шөпті болып тұра беретін əр көлемді сайларды
«омырылған», «опырылған» мағыналарын өзек атандырған. Негізінен жылға, қолат
береді (Базылхан, 1984: 345). Қазақ тіліне жар терминдеріне жақын, бірақ көлемі олардан
терминінің баламасы болып енген. Нұра өзенінің үлкен. Кішілерін өзекше деп бөлек атаған.
жазық жердің жұмсақ топырағын орып, жар
жасап ағатыны атауға уəж болғаны даусыз. Өзек жеке атау болып қана қоймайды, алдына
анықтауыштар қосып, күрделі топонимдер
Термин Нұра, Нұраталды, Шалқарнұра, жасайды: Сарыөзек, Қандыөзек, Көкөзек т.б.
Шерубай Нұра тəрізді топонимдер жасауға
қатысады. Өзен – тж. ст. Маңғ. обл., Маңғыстау ауд.
Түркі тілдерінде кең таралған гидрографиялық
Ор – өзен (234 км). БҚО. ҚТТС-та ор сөзіне термин. Көне түркі тілдеріндегі нұсқасы – угуз/
«табиғат əсерінен болған немесе қазылған өгіз. Терминнің семантикасы: «Белгілі арнамен
шұңқыр жер» деген түсінік береді (7т, 445). тұрақты ағатын, едəуір көлемді табиғи су»
Табиғат əсерінен болатын орларды, көбінесе, (ҚТТС, 7-т., 519).
өзен, су ағындары жасайтыны шындық жəне Ор
гидронимінің ерекше белгісі де осыдан келіп Э.В. Севортян өзек пен өзеннің түбірі бір, яғни
шығады. Көптеген түркі тілдерінде ор терминінің өз «қайнар» деп қарайды.
өзенмен байланысып жататыны да судың орып,
қазып кететін əрекетінен болса керек. Мысалы: Өзен термині өзен атауларының құрамына
чуваш вар «өзен», «арна», «жыра»; түркімен. үнемі кіре бермейді, өйткені өзен атаулары
орун «арна» т.б. (Мурзаев, 1984: 415). көбінесе көне жəне тұрақты болып келеді.
Мысалы: Ертіс, Есіл, Іле өзендері т.б. Олардың
Ор термині табиғи жəне жасанды орларды құрамында «өзен, су» мəніндегі ыл/іл, ыс/іс, ар/
қатар атай отырып, топонимдер жасайды: ер секілді көне терминдер бар. Ал, кейде үгүз/
Ор, Орғын (Орхон), Ортау, Ортөбе, Шолақор өзен нұсқалары атау құрамына термин ретінде
т.б. Мұндағы Ортау, Ортөбе ор сөзіне қатысы қатысып отырады: Аягөз (айа «шағын, кішкене»
жоқ Өртау, Өртөбе болуы да мүмкін. Ондайда + үгүз «өзен»), Қараөзен, Жаңаөзен, Шиліөзен т.б.
төреші – табиғи нысанның өзі.
Саға – е.м. Ақт. обл., Ойыл ауд. «Өзен
Өзек – ескі арна. Павл. обл., Ақсу ауд. Өзек я болмаса тау сілемінің қабысып-түйіскен
гидрографиялық термині туралы анықтамалар жері» (ҚТТС, 8-т., 90) мағынасындағы саға
біршама баршылық. Басқа лексикалық географиялық термині ойконим жасап тұр.
мағыналарын алмай, топонимге қатыстыларын Саға «өзеннің не таудың басталар тұсы, аузы»
қарап шықсақ, мынадай болады: дегенге дəлірек келеді. Қазақтың: «Сағадағы су
ішеді, аяқтағы у ішеді» деген мақалы да соған
1) «Өзен, өзен ағыны; жыра, жырадағы бұлақ, меңзейді. Өзен салаларының, тау сілемдерінің
өзен арнасы, қойнау, ұзын сай, өзен саласы, бөлінер тұсы да Саға атауына сəйкес келеді.
шатқал т.б.» (Мурзаев, 1984: 406-407); Аттың басы мен мойны, пышақтың сабы мен
жүзі түйісетін жерлерді сағақ (саға + қ) түрінде
2) «Жауын, қар суынан пайда болған жер ұқсатып атағанын байқауға болады. Саға
бетіндегі созылып жатқан ойыс жер; ені тар,
кішірек сай» (ҚТТС, 7-т., 516);

134 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

ойконимінен басқа Сағабүйен, Сағакүрес, Сағай келтірілген Теңіз көлі, Шалқартеңіз, Бейнетеңіз
секілді топонимдер бар. (Зайсан көлінің негізгі, бұрынғы аты). Теңіз
географиялық термині көне түркі тілінде
Саз – е.м. Алм. обл., Жамбыл ауд. Саз талуй, теңгіз «теңіз»; моңғол. далай «мұхит»,
географиялық терминінің бізге қажетті «теңіз» жəне тэнгэс «теңіз»; мəнжүр. тэнггин
(топонимге жақын тұрған ) мағынасы – «көгалы «теңіз» мағыналарында алтай тілдеріне кең
қалың өскен, дымқыл кең алқап» мағынасы тараған. Ғалымдар венгр. тенгер, тонгер
(ҚТТС, 8-т., 95). Алайда су араластырып, езіп, «теңіз» сөзіне қарап, теңгіз бен теңгір (тəңір)
саз балшық жасауға жарамды топырағы бар бір этимологиялық тізбекке енетінін айтады
жерлер де саз терминін қабылдауы мүмкін. (Мурзаев, 1971: 549).
Сазды жердің ең басты ерекшелігі – дымқыл,
сулы жерде шөп өскен шымның болуы. Шым Қазіргі кезде Қазақстанда жасанды су
болмаса, ондай сулы жер батпаққа айналады. қоймаларын Теңіз деп атау қалыптасып келеді:
Сазды жерлер жазғы мал жайылымына Қапшағай теңізі, Бұқтырма теңізі.
қолайлы болып келеді.
Тоған – е.м. ШҚО, Абай ауд. Тоған, арық,
Саз терминінен Сазды, Сазқұдық, Сазтерек, құдық сияқты терминдерді Г.И. Донидзе
Қарасаз қатарлы топонимдер өрбиді. «жасанды су нысандарын таңбалауға арналған
терминдер» деп бөліп қарайды (Донидзе, 1969:
Сор – тұзды көл. Павл. обл., Баянауыл ауд. Сор 170). Тоған сөзінің мағынасы: «Су жинап алатын
– бір жерлерде «жазда құрғап сорға айналатын бөгет, тоспа» (ҚТТС, 9-т., 155). Сонымен бірге,
ұсақ тұзды көлдер» (Мурзаев, 1984: 516) мəнінде «негізгі суландыру каналы, үлкен арық, бөгет»
қолданылса, енді бір жерлерде «аяқ батып (Қоңқашпаев, 1951) мəндерінде де қолданылады.
кететін тұзды батпақ» (ҚТТС, 8-т., 346) мəнінде Қазақстанда Тоғанас, Тоғансай, Ақтоған, Қостоған
қолданылады. Кейде ағарып тұзы шыққан қатарлы гидронимдер кездеседі.
жердің бəрін сор, сортаң, сораң деп атай береді.
Тоғыс – е.м. ОҚО, Төлеби ауд. Академик
Қазақстанның біраз жері тұзды болып Ə. Қайдар тоқ+ыс> тоғыс «бір жерде түйісу»
келетіндіктен, Аралсор, Қарасор, Сорқұдық, мəнді түбір сөз дейді (Қайдар, 2005: 259). ҚТТС
Соркөл, Қайдақ соры тəрізді топонимдер мол (9-т., 156) «əр тараптан келіп бір-бірімен түйісу,
кездеседі. тоқайласу» деген сипаттама береді. Тоғыс
терминінің көптеген мағыналарының ішінен
Суат – қыстау. Маңғ. обл., Маңғыстау ауд. топонимикаға қатыстысы екеу: бірі – «тау
(ҚТТС, 8-т, 373) суат сөзіне «өзеннің, бұлақтың сілемдерінің, төбе, қырқалардың тоғысы», яғни
мал суаратын жері» деген анықтама береді. оронимдік мағына; екіншісі – «өзен, сулардың
Дұрысы «кез келген су нысанының мал суаруға тоғысуы», гидронимдік мағына.
ыңғайлы жерін» суат деп атай беруге болады.
Ол кəдімгі құдықтан бастап, ірі көлдердің мал Тоғысқан > Түгіскен > Түйіскен атаулары
су ішуге жарамды жағаларына дейін болуы бір сөздің жуан-жіңішке нұсқалары болып
мүмкін. Мал шаруашылығын кəсіп еткен табылады.
көшпелі қазақ халқына суат ерекше маңызды
қызмет атқарған. Сол себепті Суаткөл, Ақсуат, Томар – е.м. Алм. обл., Балқаш ауд; е.м. ШҚО,
Тассуат тəрізді гидронимдер жиі кездеседі. Тарбағатай ауд. «Түп-түп боп, үсті-үстіне шөп
өскен шалшықты, қопалы жерді» (ҚТТС, 9-т., 19-
Теңіз – тұзды көл. Ақм. обл., Қорғалжын б.) томар деп атайды. Анықтама томарлы жердің
қорығы; тж. ст. СҚО, Тайынша ауд. «Жан-жағы негізгі белгісі – жер томарларды «түп-түп»
құрлықпен ұштасып жатқан, кеме жүретін ұшы деген қайталама қос сөз арқылы берген. Жер
қиыры жоқ су» (ҚТТС, 9-т., 121) түсініктемесін томар мен кесілген ағаштың томары ұқсастық
əлі де анықтай түсу қажет. Біріншіден, көптеген бойынша аттас болып тұр. Ал томарлы жерде
теңіздер құрлықпен ғана емес, басқа сулармен жер асты суларының болуы, томардың үстіне
ұштасып жатуы мүмкін; екіншіден, теңіздің өлең шөптің мол шығуы жанама, қосымша
ұшы-қиыры жоқ емес, белгілі көлемді қамтиды белгілері.
(мəселен, «көлден үлкен, мұхиттан кіші» деген
анықтама көлемін мөлшерлейді). Қазақстанда Томарлы, Қаратомар, Қостомар,
Мыңтомар сияқты топонимдер кездеседі.
Қазақстан əлемдік ірі акваториядан алыс
жатқанымен, теңіздер бар. Атап айтқанда: Тұз – тұзды көл. Павл. обл., Баянауыл ауд.; е.м.
Каспий теңізі, Арал теңізі. Қазақтар ірі көлдерді Қост. обл., Жангелдин ауд. Негізгі лексикалық
де Теңіз деп атағаны белгілі: жоғарыда мағынасы «ас-тағамдардың дəмін кіргізу үшін

3/2021 135

қосылатын өткір дəмді, ақ түсті кристалл зат» (су, өзен) мағынасында қолданылады. Тілімізге
(ҚТТС, 9-т., 263) болғанымен, топонимикада ертерек еніп, бейімделіп кеткендіктен, түрген
«сор», «тұзды көл», «тұзы шыққан жер» географиялық терминін топонимжасамда
мағыналарында қолданылады. кеңінен пайдалануға болады. Түрген, Таутүрген,
Тұрғысын < Түргэнус(н) сияқты жер-су аттары
Тұз термині Қазақстанда кең тараған, себебі бар.
далалы аймақтардың суы да, топырағы да
сортаң болып келеді. Арғы себебі архей жəне Шалқар – көл; қала. Ақт. обл., Шалқар ауд.
протерозой эраларында республика аймағын Шалқар «кең-байтақ, шексіз, шетсіз, үлкен»
тұтастай дерлік теңіз суы басып жатқаннан мағынасында айтылатын сөз (ҚТТС, 10-т., 116).
болса керек. Тұзды, сортаң, ащы жерлер мал Көбінесе терең əрі көлемді көлдерге теңіздерге
бағуға қолайлы жағдай туғызады. Қазақстан қаратып айтылады: айдын-шалқар көл, шалқар
жерінде ертеден бері тұз өндірілгенін Тұз, теңіз. Ал далалы жерлерге байтақ сөзі жүреді :
Тұзағаш, Тұзауыл, Тұзды, Тұзащытөбе, Екібастұз, кең-байтақ дала.
Қарабастұз секілді топонимдер дəлелдейді..
Қазақстанда кең тараған гидрографиялық
Түбек – е.м. Қост. обл., Қарасу ауд. Түбек термин: Шалқар, Шалқаркөл, Шалқартеңіз,
географиялық термині «бір жағы құрлықпен Шалқарнұра, т.б.
шектесіп, қалған жақтары сумен қоршалған
құрлықтың бөлігі» (ҚТТС, 9т, 305) мəнін Шорға – өзен; е.м. ШҚО, Тарбағатай ауд.
білдіреді. Шорға – моңғ. цорго «шұрғы», «шүмек» сөзінен
жасалған түбір топоним. Шорға шағын өзені
Түп + ек > түбек туынды термині «жердің басын Тарбағатай тауынан алып, Зайсан көліне
кішірек (-ек) түбі» мағынасында тұрғаны құяды, ал кез келген судың көлге құятын
байқалады. Осы мағынада түп түбірінің өзі де немесе көлден ағып шығатын жерін қазақтар
жеке термин ретінде қолданылады: Түпқараған шүмек деп атайды. Шорға (Цорго) қаз. шүмек
(Каспий), Қаратүп (Арал). географиялық терминінің моңғол тіліндегі
баламасы болып шығады.
Түбекті орыс тілінде полуостров, мыс деп
атайтыны белгілі. Н.М. Шанский өз сөздігінде Шүмек – өзен. Қар. обл., Шет ауд. Шүмек
мыс термині туралы: «Исконно русск. сөзінің бірнеше лексикалық мағынасы бар
Происхождение неясно» деген сипаттама («ыдыстың шүмегі», «бесіктің шүмегі»,
береді (Шанский, 1971: 277). Э.М. Мурзаев «шылдыр шүмек») жəне осы мағыналардың
«қанағаттанарлық этимологиясы жоқ» дей негізінде «көлдің шүмегі» деген тіркес
келе, «мүмкін түркі. мүйіз/мүйіс «мүйіз» сөзінен қалыптасқан. «Қазақ көлге құятын немесе
алынған» деген И.Г. Добродомовтың пікіріне шығатын сулардың көлге жақын тұсын шүмек
сілтеме жасайды (Мурзаев, 1984: 383). Қалай деп атайды» деген анықтама беруге болады.
болса да, бұл термин Қазақстан топожүйесінде Оның үстіне көлге құятын суларды жоғарғы
кездеседі. Мəселен, Зайсан көлінде Шағылмыс шүмек, ал ағып шығатын суларды төменгі
(Шакелмыс), Тополев мыс деген түбектер бар. шүмек деп жіктейді. Шүмектер балық аулауға
ыңғайлы болып келеді.
Ал Түбек апеллятив атауынан басқа Кеңтүбек,
Ақтүбек, Қаратүбек, Тастүбек, Құланды түбегі, Шүмек гидронимі шүмек гидрографиялық
Бозащы түбегі т.б. күрделі атаулар кездеседі. термині бойынша жасалып тұр.

Түрген – өзен (104 км). Алм. обл., Еңбекшіқазақ Қорыта келгенде, гидронимдік терминдерден
ауд. Түргэн>түрген моңғол тілінен енген ГТ жəне жасалған түбір топонимдер, аз болса да,
«шапшаң», «жылдам», «тез» мəнді үстеу сөзден топожүйемізге өзіндік бір сəн, ерекше мəн беріп
жасалған. Топонимикада «ағынды», «ағысты» тұр деуге болады.

136 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Əдебиеттер References

1. Сүлейменова Э., Мəдиева Г., Шəймерденова 1. Súleımenova E., Mádıeva G., Sháımerdenova
Н., т.б. Тіл білімі сөздігі. Алматы: Ғылым, – 1998.
– 544 б. N., t.b. Til bilimi sózdigi. Almaty: Ǵylym, – 1998. –

2. Донидзе Г.И. Гидронимические термины 544 b.
в тюркских языках // Ономастика, Москва:
Наука,1969. – С.165-171. 2. Donıdze G.I. Gıdronımıcheskıe termıny

3. Конкашпаев Г.К. Казахские народные v túrkskıh ıazykah // Onomastıka, Moskva:
географические термины. Изв. АH Казах. ССР,
серия географ. – Алма-Ата, 1951. – С. 24-30. Naýka,1969. – S.165-171.

4. Ермекбаев Ғ.Ж. Жер бедері атаулары 3. Konkashpaev G.K. Kazahskıe narodnye
(семантикалық, морфологиялық талдау,
фоносемантикалық сипаттама). Филол. ғыл. geografıcheskıe termıny. Izv. AH Kazah. SSR, serıa
канд. атағын алу үшін даярлаған диссертация. –
Алматы, 1999. – 180 б. geograf. – Alma-Ata, 1951. – S. 24-30.

5. Кайдар А.Т. Структура односложных 4. Ermekbaev Ǵ.J. Jer bederi ataýlary
корней и основ в казахском языке. – Алматы:
Арыс, 2005. – 304 стр. (semantıkalyq, morfologıalyq taldaý,

6. Мурзаев Э.М. Словарь народных fonosemantıkalyq sıpattama). Fılol. ǵyl. kand.
географических терминов. – М.: Мысль, 1984. –
653 стр. ataǵyn alý úshin daıarlaǵan dısertasıa. – Almaty,

7. Шанский Н.М и др. Краткий 1999. – 180 b.
этимологический словарь. – М.: Просвещение,
1971. – 542 стр. 5. Kaıdar A.T. Strýktýra odnoslojnyh korneı ı

8. Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі (Диуани osnov v kazahskom ıazyke. – Almaty: Arys, 2005.
лұғат-ит-түрк): 3 томдық шығармалар жинағы/
ауд. А.Егеубай. – Алматы: ХАНТ, 1997. – 1353 б. – 304 str.

9. Молчанова О.Т. Топонимический словарь 6. Mýrzaev E.M. Slovar narodnyh
Горного Алтая. Горно-Алтайское отделение
алтайского книжного издательства, 1979. – 397 geografıcheskıh termınov. – M.: Mysl, 1984. – 653
стр.
str.
10. Базылхан Б. Монғол-казах толь
(Моңғолша-қазақша сөздік). –Улаанбаатар- 7. Shanskı N.M ı dr. Kratkı etımologıcheskı
Өлгий, 1984. – 885 б.
slovar. – M.: Prosveshenıe, 1971. – 542 str.

8. Qashqarı M. Túrik tiliniń sózdigi (Dıýanı

luǵat-ıt-túrk): 3 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy/aýd.

A.Egeýbaı. – Almaty: HANT, 1997. – 1353 b.

9. Molchanova O.T. Toponımıcheskı slovar

Gornogo Altaıa. Gorno-Altaıskoe otdelenıe

altaıskogo knıjnogo ızdatelstva, 1979. – 397 str.

10. Bazylhan B. Monǵol-kazah tol (Mońǵolsha-

qazaqsha sózdik). –Ýlaanbaatar-Ólgı, 1984. – 885 b.

3/2021 137

Бияров Б.Н. Biyarov B.N.
Восточно-Казахстанский университет S. Amanzholov East Kazakhstan University,

им. С. Аманжолова, Ust-Kamenogorsk, Kazakhstan
г. Усть-Каменогорск, Казахстан e-mail: [email protected]

e-mail: [email protected] ROOT TOPONYMS COINED FROM
HYDROGRAPHIC TERMS
КОРНЕВЫЕ ТОПОНИМЫ
СОЗДАННЫЕ ИЗ Along with the development of the language of
science, there is a process of termination of words
ГИДРОГРАФИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ in the language. In the history of Kazakh linguistics,
this pattern was largely realized in the last century.
Вместе с развитием языка науки происходит There are various ways to create terms: lexical
and semantic, morphological, etc. This problem
процесс терминизации слов в языке. В истории is deeply studied by Kazakh terminologists. Any
word, as activity increases, develops in a semantic
казахского языкознания эта закономерность way and acquires new possibilities. In the same
context, the article deals with the origin of terms
была в значительной степени реализована в that are used and should be used in the field of
hydrology in a certain territory. Hydronymics is
прошлом веке. Существуют различные способы one of the most important branches of onomastics.
Scientists have found out that there are 85 thousand
создания терминов: лексико-семантический, rivers in the Kazakh language, more than 48
thousand lakes, hence so many names. Our people,
морфологический и др. Эта проблема широко who came up with a lot of names when developing
natural objects, along with hydronyms used a lot
изучается казахскими терминологами. Любое of terms related to water. The indigenous terms
related to water are often referred to by linguists and
слово, по мере роста активности, развивается geographers as “hydrographic terms”, “indicator
terms”, “nomenclature terms”. In the article, the
смысловым путем и приобретает новые scientist grouped and systematized hydronyms in
a certain order, conducted a scientific analysis of
возможности. В этом же контексте в статье their origin, formation, and use.

речь идет о происхождении терминов, которые Keywords: hydronyms, hydrographic terms,
complex toponyms, term names.
используются и должны использоваться

в области гидрологии на определенной

территории. Гидронимика – одна из важнейших

отраслей ономастики. Ученые выяснили, что

на казахском языке насчитывается 85 тыс. рек,

более 48 тыс. озер, отсюда и столько названий.

Наш народ, придумавший множество названий

при освоении природных объектов, наряду

с гидронимами использовал и множество

терминов, относящихся к воде. Коренные

термины, относящиеся к воде, лингвисты и

географы часто называют «гидрографическими

терминами», «терминами-индикаторами»,

«номенклатурными терминами». В статье

ученый группировал и систематизировал

гидронимы в определенном порядке,

провел научный анализ их происхождения,

формирования, использования.

Ключевые слова: гидронимы, гидрографические

термины, сложные топонимы, названия терминов.

138 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

МУЗЕЙ ІСІ

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.15

Ибраева Г.О.
Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі,

Нұр-Сұлтан қ., Қазақстан
e-mail: [email protected]

МУЗЕЙДЕГІ ТАНЫМЫ МОЛ КЕЗДЕСУ

2021 жылы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен
Тəуелсіздіктің 30 жылдығы аясында Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойын
жоғары дəрежеде ұйымдастырып, оның мазмұндық деңгейін қамтамасыз ету қолға
алынды. Осы мақсатта арнайы мемлекеттік комиссия да құрылды. Жыл басында
Халықаралық Түркі академиясының ұйымдастыруымен Қырғыз Республикасының
«Манас» жəне Ш.Айтматов ұлттық академиясында «Қазақ пен қырғыздың
ақтаңдай ақыны – Жамбыл» атты конференция өтті. Еліміздің түкпір-түкпірінде,
əрбір қаласы мен əрбір ауылында, білім шаңырақтары мен рухани ордаларда қазақ
халқының мақтанышы, жыр алыбы – Жамбыл бабамыздың 175 жылдық торқалы
тойы кеңінен атап өтіліп жатыр.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Музейі осы мерейтой аясында атқарылып
жатқан іс-шараларды қызу қолдап, музей төрінде «Жыр алыбы – Жамбыл»
атты тарихи-əдеби кеш ұйымдастырды. Рухани шараның басты мақсаты –
халық поэзиясының атасы атанған Жамбылдың айтыскерлік мұрасы, күйшілік,
жыршылық өнері, ғажап шежірешілдігі мен ақын жырларының шеберлігі
жайында сөз қозғап, қазақ əдебиетіне қосқан үлесі, ғылым-білім мен руханияттың
биігіне сай іргелі еңбектерін жан-жақты насихаттау болып табылды.

Іс-шара аясында Ұлттық музей қорынан «Ұлы дала жыршысы – Жамбыл» атты
шағын көрме ұйымдастырылды. Көрмеге ақын келбетін əртүрлі қырынан ашатын
бейнелеу өнері туындылары, ақынның шəкірттері мен замандастарының тұтынған
жеке заттары жəне музейдің Ғылыми кітапхана қорынан ақынның шығармашылығы
жайында ғылыми əдебиет көрмеленді.

Түйін сөздер: Сүйінбай ақын, Жамбыл мұрасы, жамбылтанушы ғалымдар, музей
жəдігерлері.

Жамбыл Жабаев 100 жыл жасаған «Дала мəдени-рухани өміріміздің, саяси-əлеуметтік
Гомері» – жырау, жыршы, айтыскер. Ол қазақ тарихымыздың ең бір көкейкесті арналарымен
ауыз əдебиетінің ең көрнекті тұлғасы. ұласып жатуы заңды. Жамбыл ғұмыр кешкен
аттай бір ғасырлық уақыт қазақ халқының
Жамбыл Жабайұлы сан ғасырлық ақпа- тарихындағы ең күрделі кезеңдердің бірі еді.
төкпе суырып салма ақындық өнердің, Мыңдаған жылдарға созылған көшпелі өмір
жыраулық дəстүрдің көшін ілгері апарып, салтының ішкі құрылымы дəл осы кезеңде
осы заманға жеткізген жəне небір тарихи ыдырай бастады. Ұлы жыраудың көз алдында
ұлы өзгерістерді сол үрдістен алшақ кетпей- ғасырлар бойы үстемдік еткен жүйелер
ақ жырлай білген заңғар құбылыс екені алмасты, екі бірдей дүниежүзілік сұрапыл
мəлім. Жамбыл туралы айтылар сөздің

3/2021 139

соғыс өтті, ел өмірінде саяси-əлеуметтік түбірлі Адамдықты айт, ерлікті айт,
өзгерістер болды. Ал түбірлі өзгерістерге алып батырлықты айт,
келетін тұтас жүйелер алмасу кезеңінде ғұмыр
кешкен ұрпақтың өмірі қашанда күрделі. Ел бірлігін сақтаған татулықты айт.
Əсіресе, Жамбыл секілді ұлы тұлғалардың Қарымбайдай сараңдар толып жатыр,
тағдыры айрықша шиеленіске толы болған. Оны мақтап шалықпай, жөніңе қайт.
Соған қарамастан Жамбыл өзінің болмыс-
тағдырымен, дарын тегеурінімен, біртуар Шындығында, алып жырау өз өмірін халық
табиғатымен өз заманының айнымас айнасы өмірінен бөліп қараған жоқ. Ол шын мəнісінде
бола білді. Ол өзінің өлмес өнерімен тұтас халық өмірінің жыршысы бола білді. Ақынның
дəуірдің шыншыл шежіресін жасай білді, екі ғасыр жүзінде соншама шырқау биікке
өміршең ойларымен сол дəуірді саралап берді. көтерілуінің астарында осы сыр жатыр. Яғни,
Сондықтан да, біз оны қазақ халқының ұлы халықтың, елдің көкейіндегісін, мұң-зарын,
тұлғаларының бірегейі ретінде ұлағат тұтамыз. тілек-арманын жыр тілімен жеткізе білуі.
(Қалижанов, 2013: 15). (Мырхалықов, 2016:12).

Жастайынан ақындық өнерге құмартқан Жамбылдың ақындық мұрасы көп
Жамбыл он төрт жасында жырдың пірі зерттелген. Оны С. Сейфуллин, М. Əуезов,
Сүйінбай ақыннан бата алып, сөз өнерінің С. Мұқанов сынды қазақ ақын-жазушылары
даңғыл жолына түскен еді. Сүйінбай – зерттеп, мақалалар, естеліктер жазған. Еліміз
бүкіл «Жетісу ақындарының алтын діңгегі» Тəуелсіздік алғаннан кейін Жамбыл туралы
(М. Əуезов). Ол – шашасына шаң жұқпаған жаңа көзқарас қалыптастыру, оны «социализм
айтыс ақыны, от тілді, орақ ауызды шешен, мен Сталиннің жыршысы» деген ұғымнан
қазақ шежіресінің сұңғыла білгірі, өлеңнің арашалап алу шаралары қолға алынып,
қызыл желі. Жамбыл өзінің ұлы ұстазынан жаңаша зерттеу мəселесі көтерілді.
осы қасиеттердің бəрін алды. «Сүйінбай деп
сөйлесем, Сөз келеді бұрқырап, Қара дауыл Жамбыл – дастан, толғауларды дүниеге
құйындай» деп ақынның желдіртетіні осыдан. əкелген эпик ақын, лирик, айтыс ақыны
Ұстазының шеберлігін өз бойына дарыта жəне азаматтық саяси поэзиямыздың көш
білген ақын «іздегенге сұрағанның» нақ өзі еді. басында тұрған серке, дана, көпқырлы талант.
Өйткені, ол бүгінгідей арнайы филологиялық Сондықтан оның өз мектебі бар. Сол мектептен
білім алмаса да, сөз құдіретін тамыршыдай түлеп ұшқан, үздік, əн салып, күй шалған, күміс
тап басқан сирек дарын иесі болатын. Ұстаз көмей шəкірттері, дəстүрін жалғастырушылар
ұлағаты мен үздік дарын арқасында сан Нүрпейіс, Кенен, Өтеп, Нартай, Орынбай,
қырлы қайталанбас жыр жауһарларын Омар Шипин, Доскей, Қалқа, Қуат, Үмбетəлі,
тудырды. Шынтуайтына келгенде, Жамбыл Есдəулет, Нұрқан, Əбдіғали, Саяділ, Өмірзақ.
мектебі – халық мектебі. Халық даналығынан Олар шетінен алғыр, кеудесін жыр кернеген
нəр алған Жамбыл шығармашылығының «ұғымтал» шəкірт-замандастары да. Жамбыл
ерекше бір халықтық сипаты жайлы көрнекті қырғыз халық поэзиясының биік сілемдері
жазушы М. Əуезов: «Жамбыл ақындығының саналатын Тоқтағұлмен тонның ішкі
кейбір жекелеген қырларын танып білуге бауындай жақын, Тоғалақ, Қалық, Əлімқұл
көмектесетін халық поэзиясының тағы бір Оспанқұл сияқты ыршы, комузшылармен жиі
тамаша ерекшелігі – халық творчествосының кездесіп, пікірлесіп, бірін-бірі өнерлерімен
айналадағы өмірдің əрбір елеулі құбылысына құнарландырып отырған. Сондай-ақ, оның
дереу үн қатып отыру нəтижесінде туатындығы» Айкүміс, Бөлектің қызымен, Нұрила Бақтыбай,
деп баға берген. Шын мəнісінде, Жамбыл өмірі Сары, Сарбас, Майкөт, Шашубай, Досмағанбет,
жəне шығармашылығы халық өмірімен біте Құланаян Құлманбеттермен айтысы оның
қайнасқан құбылыс деуге болады. Мысалы, творчестволық жағынан кемелденуіне,
жыраудың асқан импровизатор Құлмамбетпен импровизаторлық қуат-құдіретін асыруға
айтысында оны тығырыққа тіреп, жеңу себебі септігін аз тигізбеген.
де осы халықтық құнарға сүйенуінде жатыр.
Аталмыш айтыстағы Жамбылдың мұндай Жамбылдың жыршылық мектебі өз алдына
ұстанымдары мына жолдардан көрінген еді: сөз ететін үлкен сала. Ол «Көрұғлыны» (15
күн жырлаған), «Ерназар-Бекет», «Сүйінбай
мен Қатаған» айтысын, «Садыр патша мен
Жамбыл патшаның заманы» дастанын, өзінің

140 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Құлманбетпен айтысын, «Шалғабай» дастанын, директорының кеңесшісі У. Қалижанов,
«Манасты», «Шахнаманы», «Мұңлық-Зарлық», ф.ғ.д., Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
«Тотының тоқсан тарауын», «Қыз Жібек» университетінің профессоры Р. Тұрысбек,
жырын, «Абылай ханның Бұхар жыраумен режиссер, продюсер, сценарист О. Сарыбасов,
үш жүздің баласын аралауы», «Тезек пен ақын, Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері
Сүйінбай» айтысын, «Мың бір түнді» (оны Б. Тобаяқ, жазушы-журналист О. Қауғабай, ҚР
33 күн жырлаған Құлманбеттен үйренген) Мəдениет қайраткері дəстүрлі əнші, жыршы,
ол үш күн, үш түн жырлаған. Күн-түн қисса Е. Шалдыбеков сынды ұлт руханиятының
айтып, шежіре шертуден Жамбыл алдына қара белгілі өкілдері қатысты. Кездесуде алғашқы
салмаған даңғыл, алғыр, шешен, өткірлігімен болып жамбылтанушы ғалым У. Қалижанов
ерекшеленген. Демек, ұлы ақын күллі ақынның өнегелі өмірі мен шығармашылығы
қиссаларды, қазақ эпостарын, өзіне дейінгі туралы баяндама жасады. Баяндамада ұлы
жəне өзімен үзеңгілес əрі шəкірт ақындардың ақын Жамбыл Жабаевтың туғанына – 175 жыл
жырларын, айтыстарын түгелдей жатқа толуына орай Қазақстан Республикасының
білген. Оның үстіне Жамбыл «шоқпарынан Президенті Қ.К. Тоқаевқа жазған ұсыныс
шоқ шыққан, шоқ тұтанса оқ шыққан» хатын оқып берді. Хатта ақын мұрасы жəне
батырлардың ерлігін марапаттайтын «Өтеген оның бүгінгі ұрпаққа насихатталуы, өнегелі
батыр», «Сұраншы батыр» тəрізді үлкен өмір жолы мен ғибратты ғұмыры барынша
дастандар, «Саурық туралы», «Жапар туралы» қамтылып, сонымен қатар, ақын тағдырына
эпик жырлар циклын тудырған ақын. Ол бір байланысты кейбір деректердің əлі де санатқа
ғасыр топырағын басқан Жетісу өңірі ертеден- алынбай, оқырман қауымға жетпегендігі баса
ақ ақын-жыршылық, əн мен күйдің «алтын айтылды. Бүгінде жамбылтанудың жаңа кезеңі
діңгегі» өнер мектебі болған (Сыдықов, 2009: келгендігін жеткізіп, ақынның туғанына 175
16-17). жыл толуына орай арнайы Жарлық шығарып,
мемлекеттік комиссия құрылуын өтінгенін
Қазақстан Республикасы Ұлттық музейінің жеткізді. Келесі баяндаманы ф.ғ.д., профессор
ғылыми хатшысы С.М. Гиззатовтың құттықтау Р. Тұрысбек алды. Ол ақынның ерекше қасиеті –
сөзімен ашылған мəдени іс-шараға белгілі ақындық өнері, жыраулығы мен жыршылығына
мемлекет жəне қоғам қайраткері, Ұлттық тоқталды. Жамбыл Жабаевтың ақындық
Ғылым Академиясының академигі, М.О. Əуезов мұрасын зерделеп, зерттеуші ғалымдар туралы
атындағы əдебиет жəне өнер институты

Сур. 1. «Жыр 141
алыбы – Жамбыл»

атты тарихи-
əдеби кездесу.

Fig. 1. Historical
and literary meeting
«A greatt zhyrshy –

Zhambyl».

3/2021

ой қозғады. Өз сөзінде Ж. Жабаевтың өмірі мен өнері мен мəдениетінің сақталуына, ата-
тұлғалық табиғатына байланысты зерттелген бабамыздан аманат болған халық жырларының
Ғ. Мүсірепов, М. Жолдасбеков сынды жазушы- насихатталуына өлшеусіз үлес қосқандығын
ғалымдардың ой-пікірлерін, көзқарастарын атап өтіп, Жетісу өңірінің əншілік-жыршылық
келтірді. мектебінен жыр тарту етті. Танымды кездесуді
Нұр-Сұлтан қаласындағы №86, 67 мектеп-
Жамбыл бейнесі қазақ өнерінің барлық гимназияның оқушылары Жамбылдың туған
түрінде, барша жанрында шабытпен жерге деген сүйіспеншілігін, қазақ даласының
бедерленіп, ұлттың рухы биік ұлы тұлғасы кеңдігін бейнелейтін «Шын жүректен», соғыс
екенін əйгіледі. Іс-шарада сөз алған режиссер, жылдары Отан қорғау тақырыбына арналған
продюсер, сценарист О. Сарыбасов еліміздегі «Ленинградтық өренім!», ақынның дүниеге
ақын туралы түсірілген фильмдер жайлы келуі туралы баяндалатын «Менің өмірім»
баяндама жасады. Ол 1952 жылы «Казақфильм» өлеңдерін қазақ, ағылшын тілдерінде оқып, өз
киностудиясынан жарық көрген режиссер өнерлерін ортаға салып, қорытындылады.
Е. Дзиганның «Жамбыл» көркем фильмі, 1994
жылы «Қазақтелефильм» киностудиясынан Іс-шара аясында жасақталған «Ұлы дала
шыққан режиссер Қ. Омаровтың «Жамбыл жыршысы – Жамбыл» атты шағын көрмеге
– адамзаттың ұлы жыршысы» атты деректі Ұлттық музейдің «жазба дерек» қорында
фильмі, 1996 жылы ақынның 150 жылдық сақталған, «Ұлттық музейге сый тарту» акциясы
мерейтойына арнап əдебиетші, ғалым аясында ақынның шөбересі Джамбулова
М. Жолдасбековтің басшылығымен түсірілген Салтанат Тезекбайқызы өткізген фотосуреттер
«Жамбылдың жастық шағы», 2016 жылы қойылды. Фотосуреттерде Ж. Жабаевтың 1936
«Қазақстан» телеарнасынан берілген 4 бөлімнен жылы қазақ өнерінің тұңғыш онкүндігінде
құралған «Жамбыл» фильмдері жайлы толық ақын, қоғам қайраткері Нұртас Ондасыновпен,
мағлұмат берді. Сонымен бірге, «болашақта жеке дəрігері Рақымбай Досымбековпен, 1940
Жамбыл тұлғасын жан-жақты ашып көрсететін жылдары ауылдастарымен жəне киіз үйде
туынды қажеттігіне тоқталып, көркемсуретті демалып жатқан сəттері бейнеленген.
фильм түсіргенде асығыстыққа жол бермеу аса
маңызды», – деп атап өтті. Ақын, айтыскер Жамбыл бейнесі қылқалам
шеберлері үшін де шығармашылықтың қайнар
Жыр алыбына арналған кеште Қазақстан көзі саналды. Жамбыл Жабаевты өз көзімен
Республикасының Мəдениет қайраткері көріп бейнелеген Б. Чекалин, Ə. Қастеев,
дəстүрлі əнші, жыршы, Е. Шалдыбеков асқақ Р. Ардатов, Н. Ягодкин секілді суретшілер.
рухты ұлы тұлғаның қазақтың дəстүрлі Олар өз туындыларында Жамбылдың қарттық

Сур. 2. «Ұлы
дала жыршысы

– Жамбыл»
көрмесі

Fig. 2. Exhibition
“the zhyrshy of
the Great Steppe –

Zhambyl”

142 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

шағын көп сомдаған. Ə. Қастеевтің «Халық көреді де ақындығына тəнті болады. 18 жасында
ақыны Жамбылдың портреті» (1937), «Жамбыл Майтөбеге ұлы жырауды əдейі іздеп барып
достары арасында» (1971) атты туындылары тұрып:
көпшілікке белгілі. Жамбылды мүсін өнерінде
бейнелеген ресейлік мүсінші И. Андреев. Жасыңнан ақын Жамбыл атанғансың,
Музейдің «бейнелеу өнері» қорынан көрмеге Атақты Сүйінбайдан бата алғансың.
қойылған отандық суретші А. Нақысбековтың Шəкірті Сүйінбайдың болғаннан соң,
«Жамбыл» жəне «Дина Нұрпейісова» атты Үйіңде тыныш қана жата алмадың.
туындылары музей келушілері тарапынан Əдейі ат арылтып інің жетті!
ерекше ықыласқа бөленді. Жамбыл мен халық Қолыңды жай, келеді бата алғым, – дегенде:
композиторы Дина Нұрпейісова достық
қарым-қатынас құрған, екеуі талай кездескен, – Қара тілге ұста екенсің қарағым, – деп
өткен-кеткенді əңгіме еткен, бірге жыр, күй Жамбыл топ адамның көзінше қолын жайып,
тыңдаған талант иелері. Осы бөлім суретшілер ақ батасын берген екен. Өнерге осылай
А. Хайдаров, Ж. Қайрамбаевтың «Жамбыл» жолдама алған, тұсауын кескен Үмбетəліге
туындыларымен толықтырылды. Жамбыл көп көмек көрсетіп, өмірінің соңына
дейін ұстаздық еткен. (Жолдасбеков, 2019: 211).
Сонымен бірге көрме залына қойылған
ерекше жəдігердің бірі – ақын, жырау, Зал экспозициясы музейдің ғылыми
Жамбылдың шəкірті, өнерін жалғастырушы – кітапхана қорынан іріктелген ақынның өмір
Кенен Əзірбаевтың домбырасы. Жамбыл мен жолы, шығармашылығынан ақпарат беретін
Кенен Əзірбаев арасында аға мен іні, ұстаз 20-ға жуық жазушы-ғалымдардың жеке
жəне шəкірт ретіндегі қарым-қатынас болғаны зерттеулері мен туындылармен толысты.
көпшілікке мəлім. Екі ақын талай рет Мəскеуге
бірге барған. Жамбыл шəкіртін Кавказ Бүгінде Қазақстан Республикасының
сапарына ертіп шыққан. Ақын шəкіртінің Ұлттық музейі ғылыми, рухани əрі мəдени
қуанышын, қайғы-қасіретін бөліскен. Өмірінің орталық болып табылады. Музей өз
соңғы күндерінде Жамбыл ақын «осы Кененнің келушілеріне ұлт тарихынан мағлұмат
үнінен басқаны ұқпаймын» дегенді жиі айтқан беретін бірегей жəдігерлерді ұсынып қана
екен. Ол да ұстазына арнап дастан жазып, қоймай, ұйымдастырушылық, тəрбиелік,
жырдан ескерткіш қойған. ағартушылық жəне көпшілікке ортақ
істермен де шұғылданады. Осы тұрғыда
Көрмеге қойылған тағы бір құнды жəдігер Ұлттық музейде ақынның 175 жылдық
– халық ақыны, импровизатор, Ж. Жабаевтың мерейтойына арналған іс-шаралар ілегі жыл
досы, ізбасары Үмбетəлі Кəрібаевтың бойына жалғасады. Музей қызметкерлерінің
домбырасы. Ү. Кəрібаев Сүйінбай мен осындай танымдық іс-шараларды көбірек
Жамбылдың ауызша шыққан туындыларының өткізуді, қазақ халқының ақындық өнерінің
жазба түрде сақталуына зор еңбек сіңірген даму тарихындағы орны айрықша тұлғаның
адам. Көптеген дастандардың авторы. шығармашылығын тынбай насихаттауды
Ү. Кəрібаев Жамбыл Жабаевты 12 жасында өздерінің борышы санайды.

Əдебиеттер References

1. Қалижанов У. Жамбыл. – Алматы: 1. Qalıjanov Ý. Jambyl. – Almaty: «Ádebıet
«Əдебиет əлемі». 2013 ж. 15 б. álemi». 2013 j. 15 b.

2.Мырхалыков Ж. Асқар таудай жыр алыбы 2. Myrhalykov J. Asqar taýdaı jyr alyby //
// Егемен Қазақстан. 2016. – 24 ақп. – 12-б. Egemen Qazaqstan. 2016. – 24 aqp. – 12-b.

3. Сыдықов Т. Жетісу дүлділдерінің дүбірі. 3. Sydyqov T. Jetisý dúldúlderiniń dúbiri.
Зерттеулер, портреттер. – Алматы: Арна, 2009. Zertteýler, portretter. – Almaty: Arna, 2009. – 16-
– 16-17 б.б. 17 b.b.

4. Жолдасбеков М. Жамбыл ұлы дала ақыны. 4. Joldasbekov M. Jambyl uly dala aqyny. –
– Астана: GLOBAL LTD LLR,2019. – 211 б. Astana: GLOBAL LTD LLR,2019. – 211 b.

3/2021 143

Ибраева Г.О. Ibraeva G.O.
Национальный музей Республики Казахстан, National Museum of the Republic of Kazakhstan,

г. Нур-Султан, Казахстан Nur-Sultan, Kazakhstan
e-mail: [email protected] e-mail: [email protected]

ПОЗНАВАТЕЛЬНАЯ ВСТРЕЧА AN EDUCATIONAL MEETING AT
В МУЗЕЕ THE MUSEUM

В 2021 году в рамках 30-летия Независимости In 2021, as part of the 30th anniversary
Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев of Independence, President of Kazakhstan
издал Указ «О создании государственной Kassym-Jomart Tokayev issued a Decree “On
комиссии по подготовке и проведению the establishment of the state commission
175-летнего юбилея Жамбыла Жабаева» для for the preparation and holding of the 175th
обеспечения высокого организационного anniversary of Zhambyl Zhabayev” to ensure
и содержательного уровня юбилейных a high organizational and substantive level of
мероприятий. В начале года Международной anniversary events. At the beginning of the year,
Тюркской Академией была проведена научная the International Turkic Academy held a scientific
конференция в Национальной академии conference at the “Manas” and Chingiz Aitmatov
«Манас» и Ш. Айтматова Кыргызской National Academy of the Kyrgyz Republic on the
Республики на тему: «Жамбыл – общий поэт topic: “Zhambyl is a common poet of Kazakhs and
казахов и кыргызов». В каждом уголке страны, Kyrgyz”. In every corner of the country, in every
в каждом городе и селе, в шаныраках знаний city and village, under shanyraks of knowledge
и духовных центрах широко празднуется and spiritual centers, the 175th anniversary of the
175-летие со дня рождения великого казахского birth of the great Kazakh poet Zhambyl is widely
поэта Жамбыла. celebrated.

Национальный музей Республики Казахстан The National Museum of the Republic of
активно поддержал мероприятия, проводимые Kazakhstan actively supported the events held
в рамках данного указа, и организовал в within the framework of this decree, and organized
музее историко-литературный вечер «Жыр a historical and literary meeting “Zhyr Alyby-
алыбы – Жамбыл». Главная цель духовного Zhambyl” in the museum. The main purpose of the
мероприятия – популяризация научно- event is to popularize the scientific, educational,
образовательных и духовно-нравственных spiritual and moral values of the Kazakh people.
ценностей казахского народа.
Within the framework of the event, a small
В рамках мероприятия была организована exhibition “Uly dala Zhyrshysy – Zhambyl” was
небольшая выставка «Ұлы дала жыршысы – organized from the funds of the National Museum.
Жамбыл» из фондов Национального музея. The exhibition presented works of fine art that
На выставке были представлены произведения reveal the appearance of the poet from different
изобразительного искусства, раскрывающие angles, personal belongings of the poet’s students
облик поэта с разного ракурса, личные вещи and contemporaries, as well as scientific literature
учеников и современников поэта, а также about the poet’s work from the collections of the
научная литература о творчестве поэта из museum’s Scientific Library.
фондов Научной библиотеки музея.
Keywords: akyn Suyinbai, heritage of Zhambyl,
Ключевые слова: акын Суйинбай, наследие zhambyl-expert, exhibits of the museum.
Жамбыла, ученые-жамбыловеды, музейные
экспонаты.

144 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

https://doi.org/10.47500/2021.v3.i3.16

ƏӨЖ 397.4

Қабдоллаев М.С.
Шығыс Қазақстан облыстық сəулет-этнографиялық,

табиғи-ландшафтық музей-қорығы
Өскемен қ., Қазақстан

e-mail: [email protected]

ШЫҒЫСТЫҢ ШЫРАЙЫН КІРГІЗЕР
МУЗЕЙ-ҚОРЫҚ

Мақалада Шығыс Қазақстан облысының орталығы Өскемен шаһарының көркіне
айналып, облыстың мақтанышы болып отырған ШҚО сəулет-этнографиялық
жəне табиғи-ландшафтық музей-қорығы туралы баяндалады. Соның ішінде
музей-қорықтың ерекше нысаны солжағалаулық кешенге толығырақ тоқталады.
Өңірдің тарихи ескерткіштерінің қатарына енген музей-қорықтың ғимараттарына,
саябақтарына қысқаша тоқталып, мағлұматтар беріледі. 1968 жылы негізі қаланған
музей-қорықтың қысқаша құрылу тарихы туралы да айтылады.

Түйін сөздер: қор, жəдігер, этнография, коллекция, кешен.

Қазіргі Шығыс Қазақстан облысының тарих, əрі табиғат, əрі сəулет еді. Сонымен қатар,
орталығы Өскемен шаһарының көркіне
айналып, облыстың мақтанышы болып отырған музейге зообақ, саябақтық аймақтар берілді.
ШҚО сəулет-этнографиялық жəне табиғи-
ландшафтық музей-қорығының тарихы сонау Яғни, музей бүгінгі күні көпсалалы бағытта
өткен ғасырдың 68 жылдарынан басталады.
жұмыс жасап келеді. Жарты ғасыр тарихы
Облыстағы Бутакова ауылында Николай
Алексеевич Зайцевтің бастамасымен кішігірім бар музейдің құрамында үш ғимарат пен үш
мектеп жанындағы музей болып өз жұмысын
бастап, 1978 жылы облыстық этнографиялық саябақ бар. Сондай-ақ музей иелігіне берілген
мұражай мəртебесіне ие болды. 1983 жылы
музей толығымен Өскемен қаласына көшіп «Жамбыл» саябағы қалалықтардың демалатын
келеді. Ал 1991 жылдан бастап музей барлық
мəдени іс-шараларға жəне ұлттық мерекелерге орны болса, Қ. Қайсенов атындағы саябақта 11
қатыса бастайды. 2005 жылы Шығыс Қазақстан
облыстық этнографиялық жəне ландшафттық этносқа арналған қоныстан тұратын этноауыл
мұражай-қорық мəртебесі берілген болатын,
өйткені ол этнографиялық мұражайдың бар. «Самал саябағы» мен «Солжағалаулық
аясынан баяғыда шығып кеткен еді. (2015
жылдан бастап «мұражай» сөзі еліміз бойынша кешен» Өскемен қаласының тұрғындары мен
«музей» деген ортақ атауға ауыстырылды).
қонақтарының демалыс орындарына айналған
Ал, музей 2018 жылы өзінің 50 жылдық
мерейтойын атап өтті. Осыдан келе мұражай нысандарының бірі.
қызметінің салалық жəне тақырыптық
диапазоны кеңейген болатын, яғни бұл əрі Музей-қорықтың бірегейлігі оның

əрсалалығында. Саябақтардан өзге музей-

қорықтың ғимараттары да қала тарихының

тамырынан сыр шертеді. Ғимараттардың

барлығы – тарих пен мəдениеттің ескерткіштері.

«Шығыс қазақтарының этнографиялық мұрасы

ХІХ-ХХ ғғ» атты стационарлық көрме орналасқан

«Алтай» ғимараты (сур. 1). Ғимарат 1914 жылы

салынған. Қала басшысының көмекшісі, көпес

И.М. Кожевниковтың бұрынғы шыны, фаянс

жəне басқа да ыдыс-аяқ сататын дүкені болған.

Кеңестік дəуірде ресторан болып, тəуелсіздік

3/2021 145

Сур. 1.
«Алтай» ғимараты

Fig. 1.
Altai building

алған уақыттан бастап қазақ этнографиясынан деп бөлектемей, құшағын жайып барлығын
сыр шертер музейдің басты залдарының біріне сыйдыра алған ата-бабаларымыздың гуманистік
айналды. ұстанымдарына сүйсінесің. Мемлекет құраушы
ұлт бола отырып, халқымыз əлі күнге сол
Қазіргі музей-қорықтың əкімшілігі бабалар жолынан тайған жоқ. Сол татулықтың,
орналасқан ғимарат та тарихи ескерткіштер достықтың, адамдықтың белгісіндей болып 2010
қатарына кіреді. Мұнда 1881 жылы салынған жылы Өскемен шаһарында солжағалаулық
бұрынғы қалалық бастауыш училищесінің кешенде этноауыл бой көтерген болатын.
ғимараты болған (сур. 2). Жоғарғы қабатында Сол жылдардан бері осы кешеннің басты
қалалық училище орналасқан (оған қазіргі нысандарының біріне айналып, қаламыздағы
Бейбітшілік көшесінен енген). Төменгі көркем орындардың бірі болып қалыптасты.
қабатында қыздардың бастауыш училищесі
орналасқан (оған Қ. Қайсенов атындағы Солжағалаулық кешен ШҚО сəулет-
саябақ жағынан енген). 1912 жылы атауы этнографиялық жəне табиғи-ландшафтық
жоғары қалалық бастауыш училищесі деп музей-қорықтың жетекші нысандарының бірі.
өзгертілген. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін
ғимарат жалпы білім беретін мектеп ретінде Бүгінгі күнде солжағалаулық кешен
пайдаланылған. Ұлы Отан соғысы жылдарында территориясында жалпы төмендегідей
ғимаратта госпиталь орналасқан. Соғыстан нысандар орналасқан:
кейін – жұмысшы жастар мектебі, балалар
көркемөнер мектебі болған. • Хайуанаттар бағы;
• Ботаникалық бақ;
Келесі тарихи ғимаратымыз – бұрынғы • Əскери кешен;
Мариин əйелдер училищесі. 1901 жылы • Этнографиялық кешен;
салынған. Ғимаратта Луначарский атындағы ІІ • Жанұямен демалуға арналған аймақ;
деңгейдегі мектеп орналасқан. Кейіннен мұнда • «Жібек жолы» көрмесі.
Киров атындағы қыздар мектебі, аурухана орын Кешендегі əрбір нысанның өзі бөлек бір
тепкен. Қазірде бұл ғимаратта «Біз – Қазақстан əлем. Хайуанаттар бағының негізгі мақсаты
халқымыз» деп аталатын елімізді мекен ететін – көпшілік тұрғындарды, əсіресе балаларды
түрлі этностық топтардың этнографиялық жабайы жануарлармен таныстыру һəм құрып
мұрасынан құралған көрме орналасқан (сур. 3). бара жатқан жануар түрлерін сақтау болып
табылады. Бұл жердегі аңдардың көпшілігі
Үйлердің барлығының бір көше бойына қызыл кітапқа енген. Кешеннің қақпасынан
орналасуының өзі халқымыздың кеңпейілдігін, кіргеннен бастап бұл жердегі нысандар бірінен
адамгершілігін білдірсе керек. Қаншама ұлт пен бірі асып тамашалаушыларға ерекше көңіл-күй
ұлыс өкілдерін жатырқамай, мынау менің жерім сыйлайды.

146 3/2021

MӘДЕНИ МҰРА

Сур. 2. Əкімшілік
ғимарат

Fig. 2.Аdministrative
building

Сур. 3. «Достық» Сур. 4. Этноауылға
ғимараты кіреберіс

Fig. 3. «Dostyk» Fig. 4. Еntrance to the
building Ethnovillage

3/2021 147

Сур. 5. Украин Сур. 6. Əзербайжан
қонысы қонысы

Fig. 5. Ukrainian Fig. 6. Azerbaijani
settlement settlement

Сур. 7. Көз сүйсіндірер 3/2021
грузин үйі

Fig. 7. An eye-pleasant
Georgian house

148

MӘДЕНИ МҰРА

Ботаникалық бақ келушілерді əртүрлі 5. Қалалық ауқатты орыстың қонысы. ХХ
табиғи-климаттық өсімдіктермен тəнті етеді. ғасырдың басы.
Нысанда орын тепкен ислам бағы, жапондық
бақ жəне террасалық бақтар өзінше бір феномен 6. Корей қонысы. ХХ ғасырдың І жартысы.
десек қателеспейміз. 7. Еврей қонысы. ХХ ғасырдың І жартысы.
8. Татар қонысы. ХХ ғасырдың 50-жылдары.
Əскери кешен Отан тарихы ғана емес адамзат 9. Неміс қонысы. ХХ ғасырдың ортасы.
тарихында ерекше орын алған қанды қырғындар 10. Ұйғыр қонысы. ХХ ғасырдың І жартысы.
ІІ дүниежүзілік соғыс, ауған соғысы, Чернобыль 11. Белорусь қонысы. ХХ ғасырдың
апаты тақырыптарын қамтиды. Кешенде І жартысы.
орналасқан ІІ дүниежүзілік соғыс заманынан 12. Поляк қонысы. ХХ ғасырдың І жартысы.
бергі қолданылған əскери техникалар келушілер 13. Украин қонысы (сур. 5). ХХ ғасырдың
назарына түпнұсқа түрінде ұсынылады. І жартысы.
14. Əзербайжан қонысы (сур. 6). ХХ
2012 жылы көгілдір көлдің жағалауы ғасырдың І жартысы.
жөнделіп, жанұямен демалуға арналған аймақ 15. Армян қонысы. ХХ ғасырдың І жартысы.
ретінде өз жұмысын бастады. Балаларға арналып 16. Шешен қонысы.
көрме-ойын алаңы ашылды. Сол уақыттардан 17. Грузин қонысы. ХІХ ғасыр (сур. 7).
бері бұл нысанда балаларға арналып көптеген 18. Тошала. ХІХ ғасырдың ІІ жартысы.
танымдық-көпшілік іс-шаралар өткізілді. 19. Дүкен. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың
басы.
2013 жылы солжағалаулық кешенде «Жібек 20. Орталық киіз үй.
жолы» көрмесі ашылды. «Жібек жолы» көрмесі
төмендегідей нысандардан құралады: «Хан Қазақстанда теңдесі жоқ, ашық аспан
сарайы», «Керуен-сарай», «Раджы сарайы»,
«Əмір сарайы», «Император сарайы», аясында орналасқан музей (аумағы 130 гектар)
«Каравелла» көрме орталығы жəне т.б.
еліміздің, өңіріміздің мақтанышы болып
Кешендегі этноауыл да көркімен көзді
тамсандырады (сур. 4). Бірнеше ұлттың баласын табылады. Этноауылда жалпы ШҚО-да тұрып
бауырына басқан отанымыз сияқты музей-
қорығымыз да «Солжағалаулық кешен» атты жатқан ұлттардың (105 ұлт) мəдениеті мен
саябағында өңірімізді, елімізді мекен еткен ұлт
өкілдерінің үйлерін орналастырған. 2010 жылы тұрмысы көрсетіледі. ҚР Тұңғыш Президенті
бой көтерген бұл қоныс-үйлер тыңғылықты
зерттеулер, мұрағат материалдарымен жəне Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев бұл кешеннің
этнографиялық түрлі экспедициялардың
деректеріне сүйене отырып салынған. алғашқы қонағы болғанын айта кеткім келеді.

Үйлердің барлығы ХІХ ғасырдың ортасы мен Бұл Қазақстан жəне Ресей басшыларының
ХХ ғасырдағы Шығыс Қазақстан облысы өңірін
мекен еткен түрлі ұлт өкілдерінің күнделікті саммиті өткен кезде, яғни 2010 жылғы 7
тұрмысы мен үй-жайларын мейлінше
түпнұсқаға ұқсатып көз алдыңызға елестетеді. қыркүйекте болған еді. Сол кездегі ресми
Үй ішінде орналасқан тұрмыстық заттардың
барлығы дерлік түпнұсқа. Солжағалаулық ашылған күннен бастап музей-қорықтың
кешен ішіндегі этноауылда барлығы 17 қоныс-
үй орналасқан. Олар: солжағалаулық кешенін қала тұрғындары мен

1. Жидебайдағы Абай үйінің көшірмесі. қонақтары үздіксіз тамашалауда.
ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басы.
Өскемен шаһарының көркі болған бұл
2. Қазақтың «қоржын үйі». ХІХ ғасырдың
аяғы – ХХ ғасырдың басы. нысанның келушілерсіз бос болатын кезі

3. Тас үй. Тастан салынған қазақтың жоқ десек те болады. Адамдардың демалыс
қонысы. ХІХ ғасырдың І жартысы – ХХ ғасырдың
басы. уақытын танымдықпен үйлестіретін бұл

4. Шаруа-ескідіншілердің қонысы. ХХ кешеннің келушілерді тамсандыратыны сөзсіз.
ғасырдың басы.
Мақала оқырмандарына да шығыстың Өскемен

шаһарына жолыңыз түссе солжағалаулық

кешенді келіп тамашалауларына кеңес береміз.

Біздің музей-қорықтың ерекшелігі

– халық сəулетшілігі, мəдениет жəне

табиғат ескерткіштерінің бір жерде ғажап

топтастырылғанында. Бұл музей-қорықтың

өзгешелігі – оның ұжымына музей саласындағы

мүмкін болатын теориялық жəне практикалық

проблемалардың бүкіл кешенін бір уақытта

бірден шешуге тура келеді. Бұл дегеніміз əрі

3/2021 149

жалпы даму стратегиясы, экспозициялар 22 коллекция). Əрине əр коллекцияның ішінде
жүйесін құру, əрі ағаш жəне тас ескерткіштерді
қалпына келтіру, əрі экология, əрі табиғи мыңдаған бірегей жəдігерлер бар. Қор жылына
ортаны музейлендіру, əрі уақыт ағымында
жоғалып кеткен ауылдарды қалпына келтіру орта есеппен 1000-1200 музейлік бұйымдармен
мəселелеріне ой жүгірту болып саналады.
толығып отырады.
Осыншама көпсалалы музей-қорық
жұмысын жүргізуге мүмкіндік беріп отырған Шығыс Қазақстан музей-қорығы
кез-келген музейдің жүрегі саналатын музей
қорына тоқталмасақ дұрыс болмасы хақ. Бүгінде Қазақстанның ғана емес, сонымен қатар басқа
музей қоры – бұл айтарлықтай ауқымды да
күрделі шаруашылық, оған 70 000-нан астам да елдер халықтарының этнографиялық жəне
музейлік зат кірген. Мұндағы бұйымдар, яғни
музей заттары ретінде жəне мəндік орнына тарихи-мəдени мұрасына арналған сирек
байланысты коллекцияларға бөлінеді (барлығы
жинақтамаға ие. Мəселен, орыс, беларус,

украин, татар, неміс, корей, қытай, өзбек, шешен,

моңғол жəне т.б. халықтардың мəдениетін жəне

тұрмысын насихаттайтын заттар баршылық.

564 шаршы метр аумақты құрайтын сақтама

музейдің əкімшілік ғимаратының бірінші

қабатын алып жатыр.

Кабдоллаев М.С. Kabdullaev M.S.
Восточно-Казахстанский областной East Kazakhstan Regional Architectural,
архитектурно-этнографический и природно-
Ethnographic and Natural Landscape
ландшафтный музей-заповедник Museum-Reserve
г.Усть-Каменогорск, Казахстан
e-mail: [email protected] Ust-Kamenogorsk, Kazakhstan
e-mail: [email protected]
МУЗЕЙ-ЗАПОВЕДНИК
НА ВОСТОКЕ СТРАНЫ MUSEUM-RESERVE IN THE EAST OF
THE COUNTRY
В статье рассказывается об архитектурно-эт-
нографическом и природно-ландшафтном му- The article considers the architectural, ethno-
зее-заповеднике ВКО, который является гор- graphic and natural and landscape museum-re-
достью области, являясь украшением города serve of East Kazakhstan region, which is the pride
Усть-Каменогорска, областного центра. В част- of the region, which has become the remarkable
ности, большое внимание уделено объектам му- sightseng of the city of Ust-Kamenogorsk, the cen-
зея-заповедника на левобережном комплексе. В ter of East Kazakhstan region. In particular, much
статье даны краткие сведения о зданиях, парках attention is paid to the objects of the museum-re-
музея-заповедника, вошедших в число истори- serve on the left bank complex. A brief description
ческих памятников региона. Вкратце изложена is given of the buildings and parks of the Muse-
история создания музея-заповедника, основан- um-Reserve, which are among the historical mon-
ного в 1968 году. uments of the region. The history of the creation
of the museum-reserve, founded in 1968, is briefly
Ключевые слова: фонд, экспонат, этнография, described.
коллекция, комплекс.
Keywords: foundation, exhibit, ethnography, collec-
tion, complex.

150 3/2021